Libro II, lezione IIIDE NUMERO ET HABITUDINE ENUNCIATIONUM IN QUIBUS PRAEDICATUR VERBUM EST ET SUBIICITUR NOMEN FINITUM UNIVERSALITER SUMPTUM, VEL NOMEN INFINITUM, ET IN QUIBUS PRAEDICATUR VERBUM ADIECTIVUM
Il testo di Aristotele
Similiter autem se habent, et si universalis nominis sit af-firmatio; ut est, omnis homo iustus est; negatio huius, non omnis est homo iustus, omnis est homo non iustus, non omnis est homo non iustus.
La versione latina commentata da san Tommaso, nel testo dell'edizione leonina.
19b24I mean that the verb ‘is’ is added either to the term 19b25‘just’ or to the term ‘not-just’,5 and two negative propositions are formed in the same way. Thus we have the four propositions. Reference to the subjoined table will make matters clear: A. Affirmation. Man is just. B. Denial. Man is not just. D. Denial. Man is not not-just. C. Affirmation. Man is not-just. Here ‘is’ and ‘is not’ are added either to ‘just’ or to ‘not-just’. 19b30This then is the proper scheme for these propositions, as has been said in the Analytics.» The same rule holds good, if the subject is distributed. Thus we have the table: A′. Affirmation. Every man is just. B′. Denial. Not every man is just. D’. Denial. Not every man is C’. Affirmation. Every man is
19b34not-just. [not-just. 19b35Yet here it is not possible, in the same way as in the former case, that the propositions joined in the table by a diagonal line should both be true; though under certain circumstances this is the case.6
19b39We have thus set out two pairs of opposite propositions; lion ‘man is not unjust’, D and C correspond with d7 and c, A and B do not. there are moreover two other pairs,8 if a term be conjoined9 with ‘not-man’, the latter forming a kind of subject. Thus: A”. Not-man is just. B”. Not-man is not just. D”. Not-man is not not-just. C”. Not-man is not-just. 20aThis is an exhaustive enumeration of all the pairs of opposite propositions that can possibly be framed. ‘This last group should remain distinct from those which preceded it, since it employs as its subject the expression ‘not-man’.
20a3When the verb ‘is’ does not fit the structure of the sentence (for instance, when the verbs ‘walks’, ‘enjoys health’ are used), that scheme applies, which applied when the word ‘is’ was added.
20a5Thus we have the propositions: ‘every man enjoys health’, ‘every man does-not-enjoy-health’, ‘all that is not-man enjoys health’, ‘all that is not-man does-not-enjoy-health’.
20a7We must not in these propositions use the expression ‘not every man’. The negative must be attached to the word ‘man’, for the word ‘every’ does not give to the subject a universal significance, but implies that, as a subject, 20a10it is distributed. This is plain from the following pairs: ‘man enjoys health’, ‘man does not enjoy health’; ‘not-man enjoys health’, ‘not-man does not enjoy health’. These propositions differ from the former in being indefinite and not universal in character. Thus the adjectives ‘every’ and ‘no’ have no additional significance except that the subject, whether in a positive or in a negative sentence, is distributed. The rest of the sentence, therefore, will in each 20a15case be the same.
I paragrafi del passo, nella traduzione di E. M. Edghill (The Works of Aristotle translated into English, ed. W. D. Ross, vol. I (Oxford: Clarendon Press, 1928)).
Since affirmation signifies something of something, and this is either a noun, or anonymous,2 (i. e. indefinite,) but what is in affirmation must be one and of one thing,3 all affirmation and negation will be either from a noun and a verb, or from an indefinite noun and verb. (But what a noun is, and what the anonymous, has been shown before, for I do not reckon “not man” a noun, but an indefinite noun, for an indefinite noun signifies in a certain respect one thing, just as “is not well” is not a verb, but an indefinite verb.) Still without a verb there is neither an affirmation nor negation, for “is,” or “will be,” or “was,” or “is going to be,” and so forth, are verbs, from what has been already laid down, since in addition to something else they signify time. Hence the first affirmation and negation (will be), “man is,” “man is not,” afterwards “non-man is,” “non-man is not.” Again, “every man is,” “every man is not,” “every non-man is,” “every non-man is not,” and the same reasoning holds in times beyond (the present).4 But when “is,” is additionally predicated as the third thing, then the oppositions are enunciated doubly;5 I say for instance, “ a man is just;” here the word “ is,” I say, is placed as a third thing, whether noun or verb, in the affirmation, so that on this account, these will be four, of which two will subsist with respect to affirmation and negation, according to the order of consequence, as privations, but two will not.6 But I say that the word “ is,” will be added to “just” or to “not just,” so that also negation is added, wherefore there will be four. We shall understand, however, what is said from the under-written examples:7 “ A man is just,” the negation of this is, “ a man is not just;” “he is not a just man,” the negative of this is, “ he is not not a just man,” for here the word “ is,” and “is not,” will be added to the “just” and the “not just,” wherefore these things, as we have shown in the Analytics, are thus arranged. The same thing will happen if the affirmation be of a noun taken universally,8 as for instance, “every man is just;” of this the negation is, “not every man is just,” “every man is not just,” “not every man is not just,” except that it does not similarly happen that those which are diametrically opposed are co-verified;9 sometimes, however, this does hap-subject admits an affirmative. Vide Huyshe, 51, and the translator’s note, Aldrich’s Log., Oxford, 1843. pen, these two therefore are opposed to each other. But the other two (are opposed) in respect to “non-man,” as to a certain added subject, as “non-man is just,” “non-man is not just,” “the non-just is not man,” “the not non-just is not man:” there are not, however, more oppositions than these, but these without those, will be by themselves, as using the noun, “non-man.” In those, however, wherein, “is,” is not adapted,—as in “he enjoys health,” and “he walks,”—here it produces the same when thus placed, as if “is” were added; as “every man enjoys health,” “every man does not enjoy health,” “every non-man enjoys health,” “every non-man does not enjoy health.” For it must not be said, “not every man,” but the negation, “not,” must be added to “man;” for “every” does not signify universal, but that (the thing is taken) universally.10 This is however evident, from “a man enjoys health,” “a man does not enjoy health,” “non-man is well,” “non-man is not well,” these differ from those, in not being universally (taken).11 Hence “every,” or “no one,” signifies nothing else, than that affirmation or negation is of a noun universally (assumed); wherefore it is necessary to add other things of the same kind.12 But because the contrary negation to this, “every animal is just,” is that which signifies that “no animal is just,” it is evident that these will never be either true at the same time, nor in respect to the same subject, but the opposites to these will sometimes be so, as “not every animal is just,” and “some animal is just.”13 But these follow; the one, “no man is just,” follows “every man opposite enunciations may be true. Contraries are both false in contingent matter, never both true; subcontraries both true in contingent matter, never both false; contradictories always one true, another false. Vide scheme of opposition. is not just,” but the opposite, “some man is just,” follows “not every man is not just,” for it is necessary that some man should be just. In the case also of singulars, it is evident that if a man being questioned denies truly, he asserts also truly, as, “Is Socrates wise? No!” Socrates therefore is not a wise man. But in the case of universals, what is similarly asserted is not true, but the negation is true, as, “Is every man wise? No!” Every man therefore is not wise; for this is false, but this, “not every man then is wise,” is true, and this is opposite, but that is contrary.
Opposites, however, as to indefinite nouns and verbs, as “non-man” and “non-just,” may seem to be negations without a noun and verb, but they are not so, for the negation must always of necessity be either true or false, but he who says “non-man” does not speak more truly or falsely, but rather less, than he who says “man,” except something be added. Still the assertion, “every non-man is just,” does not signify the same as any one of those (propositions), nor the opposite to this, namely, “not every non-man is just;” but the assertion, “every one not just is not a man,” means the same with, “no one is just who is not a man.”
Nouns and verbs indeed, when transposed, have the same signification, as, “he is a white man,” “he is a man white,” for unless it be so, there will be many negations of the same thing, but it has been shown that there is one of one; of this, “he is a white man,” there is the negation “he is not a white man,” and of the other, “he is a man white,” (except this be the same with “he is a white man,”) the negation will either be “he is not, not a man white,” or “he is not a man white.”
But the one is a negation of this, “he is not a man white,” and the other of this, “he is a white man” (so14 that there will be two negations of one affirmation); wherefore it is evident that when a noun and verb are transposed, the same affirmation and negation result.
I capitoli interi, nella traduzione di Octavius Freire Owen (London: George Bell & Sons, 1889 (Bohn's Classical Library), vol. I, from the plates of the first edition (London: H. G. Bohn, 1853), same pagination).
Il commento del Gaetano
1. Sed non similiter angulares contingit veras esse; contingit autem aliquando. Hae igitur duae oppositae sunt. Aliae autem duae ad id quod est, non homo, quasi ad subiectum aliquod additum; ut, est iustus non homo, non est iustus non homo; est non iustus non homo, non est non iustus non homo. Plures autem his non erunt oppositae. Hae autem extra illas, ipsae secundum se erunt, ut nomine utentes eo, quod est non homo. In his vero, in quibus, est, non convenit ut in eo quod est valere vel ambulare, idem faciunt sic positum, ac si, est, adderetur, ut, sanus est omnis homo, non sanus est omnis homo; sanus est omnis non homo, non sa-nus est omnis non homo. Non enim dicendum est, non omnis homo; sed, non, ne-gationem ad id quod est homo addendum est; omnis enim non universalem significat, sed quoniam univer-saliter. Manifestum est autem ex eo quod est, valet homo, non valet homo; valet non homo, non valet non homo. Haec enim ab illis differunt, eo quod universaliter non sunt. Quare omnis vel nullus nihil significant aliud, nisi quoniam universaliter de nomine, vel affirmant vel negant. Ergo et caetera eadem oportet apponi. 1. Postquam Philosophus distinxit enunciationes in quibus subiicitur nomen infinitum non universaliter sumptum, hic intendit distinguere enunciationes, in quibus subiicitur nomen finitum universaliter sumptum. Et circa hoc tria facit: primo, ponit similitudinem istarum enunciationum ad infinitas supra positas; secundo, ostendit dissimilitudinem earumdem; ibi: Sed non similiter etc.; tertio, concludit numerum oppositionum inter dictas enunciationes; ibi: Hae duae igitur etc. Dicit ergo primo quod similes sunt enunciationes, in quibus est nominis universaliter sumpti affirmatio.
2. Quoad primum notandum est quod in enunciationibus indefinitis supra positis erant duae oppositiones et quatuor enunciationes, et affirmativae inferebant negativas, et non inferebantur ab eis, ut patet tam in expositione Ammonii, quam Porphyrii. Ita in enunciationibus in quibus subiicitur nomen finitum universaliter sumptum inveniuntur duae oppositiones et quatuor enunciationes: et affirmativae inferunt negativas et non e contra. Unde similiter se habent enunciationes supradictae, si nominis in subiecto sumpti fiat affirmatio universaliter. Fierit enim tunc quatuor enunciationes: duae de praedicato finito, scilicet omnis homo est iustus, et eius negatio quae est, non omnis homo est iustus; et duae de praedicato infinito, scilicet omnis homo est non iustus, et eius negatio quae est, non omnis homo est non iustus. Et quia quaelibet affirmatio cum sua negatione unam integrat oppositionem, duae efficiuntur oppositiones, sicut et de indefinitis dictum est. Nec obstat quod de enunciationibus universalibus loquens particulares inseruit; quoniam sicut supra de indefinitis et suis negationibus sermonem fecit, ita nunc de affirmationibus universalibus sermonem faciens de earum negationibus est coactus loqui. Negatio siquidem universalis affirmativae non est universalis negativa, sed particularis negativa, ut in I libro habitum est.
3. Quod autem similis sit consequentia in istis et supradictis indefinitis patet exemplariter. Et ne multa loquendo res clara prolixitate obtenebretur, formetur primo figura de indefinitis, quae supra posita est in expositione Porphyrii, scilicet ex una parte ponatur affirmativa finita, et sub ea negativa infinita, et sub ista negativa privativa. Ex altera parte primo negativa finita, et sub ea affirmativa infinita, et sub ea affirmativa privativa. Deinde sub illa figura formetur alia figura similis illi universaliter: ponatur scilicet ex una parte universalis affirmativa de praedicato finito, et sub ea particularis negativa de praedicato infinito, et ad complementum similitudinis sub ista particularis negativa de praedicato privativo; ex altera vero parte ponatur primo particularis negativa de praedicato infinito, et sub ea universalis affirmativa de praedicato finito, et sub ista universalis affirmativa de praedicato privativo, hoc modo: Quibus ita dispositis, exerceatur consequentia semper in ista proxima figura, sicut supra in indefinitis exercita est: sive sequendo expositionem Ammonii, ut infinitae se habeant ad finitas, sicut privativae se habent ad ipsas finitas; finitae autem non se habeant ad infinitas medias, sicut privativae se habent ad ipsas infinitas: sive sectando expositionem Porphyrii, ut affirmativae inferant negativas, et non e contra. Utrique enim expositioni suprascriptae deserviunt figurae, ut patet diligenter indaganti. Similiter ergo se habent enunciationes istae universales ad indefinitas in tribus, scilicet in numero propositionum, et numero oppositionum, et modo consequentiae.
4. Deinde cum dicit: Sed non similiter angulares etc., ponit dissimilitudinem inter istas universales et supradictas indefinitas, in hoc quod angulares non similiter contingit veras esse. Quae verba primo exponenda sunt secundum eam, quam credimus esse ad mentem Aristotelis, expositionem; deinde secundum alios. Angulares enunciationes in utraque figura suprascripta vocat eas quae sunt diametraliter oppositae, scilicet affirmativam finitam ex uno angulo, et affirmativam infinitam sive privativam ex alio angulo: et similiter negativam finitam ex uno angulo, et negativam infinitam vel privativam ex alio angulo.
5. Enunciationes ergo in qualitate similes angulares vocatae, eo quod angulares, idest diametraliter distant, dissimilis veritatis sunt apud indefinitas et universales. Angulares enim indefinitae tam in diametro affirmationum, quam in diametro negationum possunt esse simul verae, ut patet in suprascripta figura indefinitarum. Et hoc intellige in materia contingenti. Angulares vero in figura universalium non sic se habent, quoniam angulares secundum diametrum affirmationum impossibile est esse simul veras in quacumque materia. Angulares autem secundum diametrum negationum quandoque possunt esse simul verae, quando scilicet fiunt in materia contingenti: in materia enim necessaria et remota impossibile est esse ambas veras. Haec est Boethii, quam veram credimus, expositio.
6. Herminus autem, Boethio referente, aliter exponit. Licet enim ponat similitudinem inter universales et indefinitas quoad numerum enunciationum et oppositionum, oppositiones tamen aliter accipit in universalibus et aliter in indefinitis. Oppositiones siquidem indefinitarum numerat sicut et nos numeravimus, alteram scilicet inter finitas affirmativam et negativam, et alteram inter infinitas affirmativam et negativam, quemadmodum nos fecimus. Universalium vero non sic numerat oppositiones, sed alteram sumit inter universalem affirmativam finitam et particularem negativam finitam, scilicet omnis homo est iustus, non omnis homo est iustus, et alteram inter eamdem universalem affirmativam finitam et universalem affirmativam infinitam, scilicet omnis homo est iustus, omnis homo est non iustus. Inter has enim est contrarietas, inter illas vero contradictio. - Dissimilitudinem etiam universalium ad indefinitas aliter ponit. Non enim nobiscum fundat dissimilitudinem inter angulares universalium et indefinitarum supra differentia quae est inter angulares universalium affirmativas et negativas, sed supra differentia quae est inter ipsas universalium angulares inter se ex utraque parte. Format namque talem figuram, in qua ex una parte sub universali affirmativa finita, universalis affirmativa infinita est; et ex alia parte Quibus ita dispositis, ait in hoc stare dissimilitudinem, quod angulares indefinitarum mutuo se invicem compellunt ad veritatis sequelam, ita quod unius angularis veritas suae angularis veritatem infert undecumque incipias. Universalium vero angulares non se mutuo compellunt ad veritatem; sed ex altera parte necessitas deficit illationis. Si enim incipias ab aliquo universalium et ad suam angularem procedas, veritas universalis non ita potest esse simul cum veritate angularis, quod compellit eam ad veritatem: quia si universalis est vera, sua universalis contraria erit falsa: non enim possunt esse simul verae. Et si ista universalis contraria est falsa, sua contradictoria particularis, quae est angularis primae universalis assumptae, erit necessario vera: impossibile est enim contradictorias esse simul falsas. Si autem incipias e converso ab aliqua particularium et ad suam angularem procedas, veritas particularis ita potest stare cum veritate suae angularis, quod tamen non necessario infert eius veritatem: quia licet sequatur: Particularis est vera; ergo sua universalis contradictoria est falsa; non tamen sequitur ultra: Ista universalis contradictoria est falsa; ergo sua universalis contraria, quae est angularis particularis assumpti, est vera. Possunt enim contrariae esse simul falsae.
7. Sed videtur expositio ista deficere ab Aristotelis mente quoad modum sumendi oppositiones. Non enim intendit hic loqui de oppositione quae est inter finitas et infinitas, sed de ea quae est inter finitas inter se, et infinitas inter se. Si enim de utroque modo oppositionis exponere volumus, iam non duas, sed tres oppositiones inveniemus: primam inter finitas, secundam inter infinitas, tertiam quam ipse Herminus dixit inter finitam et infinitam. Figura etiam quam formavit, conformis non est ei, quam Aristoteles in fine I Priorum formavit, ad quam nos remisit, cum dixit: Haec igitur quemadmodum in Resolutoriis dictum est, sic sunt disposita. In Aristotelis namque figura, angulares sunt affirmativae affirmativis, et negativae negativis.
8. Deinde cum dicit: Hae igitur duae etc., concludit numerum propositionum. Et potest dupliciter exponi; primo, ut ly hae demonstret universales, et sic est sensus, quod hae universales finitae et infinitae habent duas oppositiones, quas supra declaravimus; secundo, potest exponi ut ly hae demonstret enunciationes finitas et infinitas quoad praedicatum sive universales sive indefinitas, et tunc est sensus, quod hae enunciationes supradictae habent duas oppositiones, alteram inter affirmationem finitam et eius negationem, alteram inter affirmationem infinitam et eius negationem. Placet autem mihi magis secunda expositio, quoniam brevitas cui Aristoteles studebat, replicationem non exigebat, sed potius quia enunciationes finitas et infinitas quoad praedicatum secundum diversas quantitates enumeraverat, ad duas oppositiones omnes reducere, terminando earum tractatum, voluit.
9. Deinde cum dicit: Aliae autem ad id quod est etc., intendit declarare diversitatem enunciationum de tertio adiacente, in quibus subiicitur nomen infinitum. Et circa hoc tria facit: primo, proponit et distinguit eas; secundo, ostendit quod non dantur plures supradictis; ibi: Magis autem etc.; tertio, ostendit habitudinem istarum ad alias; ibi: Hae autem extra etc. Ad evidentiam primi advertendum est tres esse species enunciationum de inesse, in quibus explicite ponitur hoc verbum est.- Quaedam sunt, quae subiecto sive finito sive infinito nihil habent additum ultra verbum, ut, homo est, non homo est.- Quaedam vero sunt quae subiecto finito habent, praeter verbum, aliquid additum sive finitum sive infinitum, ut, homo est iustus, homo est non iustus.-Quaedam autem sunt quae subiecto infinito, praeter verbum, habent aliquid additum sive finitum sive infinitum, ut, non homo est iustus, non homo est non iustus. Et quia de primis iam determinatum est, ideo de ultimis tractare volens, ait: Aliae autem sunt, quae habent aliquid, scilicet praedicatum, additum supra verbum est, ad id quod est, non homo, quasi ad subiectum, idest ad subiectum infinitum. Dixit autem quasi, quia sicut nomen infinitum deficit a ratione nominis, ita deficit a ratione subiecti. Significatum siquidem nominis infiniti non proprie substernitur compositioni cum praedicato quam importat, est, tertium adiacens. Enumerat quoque quatuor enunciationes et duas oppositiones in hoc ordine, sicut et in superioribus fecit. Distinguit etiam istas ex finite vel infinitate praedicata. Unde primo, ponit oppositiones inter affirmativam et negativam habentes subiectum infinitum et praedicatum finitum, dicens: Ut, non homo est iustus, non homo non est iustus. Secundo, ponit oppositionem alteram inter affirmativam et negativam, habentes subiectum infinitum et praedicatum infinitum, dicens: Ut, non homo est non iustus, non homo non est non iustus.
10. Deinde cum dicit: Magis autem plures etc., ostendit quod non dantur plures oppositiones enunciationum supradictis. Ubi notandum est quod enunciationes de inesse, in quibus explicite ponitur hoc verbum est, sive secundum, sive tertium adiacens, de quibus loquimur, non possunt esse plures quam duodecim supra positae; et consequenter oppositiones earum secundum affirmationem et negationem non sunt nisi sex. Cum enim in tres ordines divisae sint enunciationes, scilicet in illas de secundo adiacente, in illas de tertio subiecti finiti, et in illas de tertio subiecti infiniti, et in quolibet ordine sint quatuor enunciationes; fiunt omnes enunciationes duodecim, et oppositiones sex. Et quoniam subiectum earum in quolibet ordine potest quadrupliciter quantificari, scilicet universalitate, particularitate, et singularitate, et indefinite; ideo istae duodecim multiplicantur in quadraginta octo. Quater enim duodecim quadraginta octo faciunt. Nec possibile est plures his imaginari. Et licet Aristoteles nonnisi viginti harum expresserit, octo in primo ordine, octo in secundo, et quatuor in tertio, attamen per eas reliquas voluit intelligi. Sunt autem sic enumerandae et ordinandae secundum singulos ordines, ut affirmationi negatio prima ex opposito situetur, ut oppositionis inQuod autem plures his non sint, ex eo patet quod non contingit pluribus modis variari subiectum et praedicatum penes finitum et infinitum, nec pluribus modis variantur finitum et infinitum subiectum. Nulla enim enunciatio de secundo adiacente potest variari penes praedicatum finitum vel infinitum, sed tantum penes subiectum quod sufficienter factum apparet. Enunciationes autem de tertio adiacente quadrupliciter variari possunt, quia aut sunt subiecti et praedicati finiti, aut utriusque infiniti, aut subiecti finiti et praedicati infiniti, aut subiecti infiniti et praedicati finiti. Quarum nullam praetermissam esse superior docet figura.
11. Deinde cum dicit: Hae autem extra illas etc., ostendit habitudinem harum quas in tertio ordine numeravimus ad illas, quae in secundo sitae sunt ordine, et dicit quod istae sunt extra illas, quia non sequuntur ad illas, nec e converso. Et rationem assignans subdit: Ut nomine utentes eo quod est non homo, idest ideo istae sunt extra illas, quia istae utuntur nomine infinito loco nominis, dum omnes habent subiectum infinitum. Notanter autem dixit enunciationes subiecti infiniti uti ut nomine, infinito nomine, quia cum subiici in enunciatione proprium sit nominis, praedicari autem commune nomini et verbo, omne subiectum enunciationis ut nomen subiicitur.
12. Deinde cum dicit: In his vero in quibus est etc., determinat de enunciationibus in quibus ponuntur verba adiectiva. Et circa hoc tria facit: primo, distinguit eas; secundo, respondet cuidam tacitae quaestioni; ibi: Non enim dicendum est etc.; tertio, concludit earum conditiones; ibi: Ergo et caetera eadem etc. Ad evidentiam primi resumendum est, quod inter enunciationes in quibus ponitur est secundum adiacens, et eas in quibus ponitur est tertium adiacens talis est differentia quod in illis, quae sunt de secundo adiacente, simpliciter fiunt oppositiones; scilicet ex parte subiecti tantum variati per finitum et infinitum; in his vero, quae habent est tertium adiacens dupliciter fiunt oppositiones, scilicet et ex parte praedicati et ex parte subiecti, quia utrumque variari potest per finitum et infinitum. Unde unum ordinem tantum enunciationum de secundo adiacente fecimus, habentem quatuor enunciationes diversimode quantificatas et duas oppositiones. Enunciationes autem de tertio adiacente oportuit partiri in duos ordines, quia sunt in eis quatuor oppositiones et octo enunciationes, ut supra dictum est.- Considerandum quoque est quod enunciationes, in quibus ponuntur verba adiectiva, quoad significatum aequivalent enunciationibus de tertio adiacente, resoluto verbo adiectivo in proprium participium et est, quod semper fieri licet, quia in omni verbo adiectivo clauditur verbum substantivum. Unde idem significant ista, omnis homo currit, quod ista, omnis homo est currens. Propter quod Boethius vocat enunciationes cum verbo adiectivo de secundo adiacente secundum vocem, de tertio autem secundum potestatem, quia potest resolvi in tertium adiacens, cui aequivaleat. Quoad numerum autem enunciationum et oppositionum, enunciationes verbi adiectivi formaliter sumptae non aequivalent illis de tertio adiacente, sed aequivalent enunciationibus, in quibus ponitur est secundum adiacens. Non possunt enim fieri oppositiones dupliciter in enunciationibus adiectivis, scilicet ex parte subiecti et praedicati, sicut fiebant in substantivis de tertio adiacente, quia verbum, quod praedicatur in adiectivis, infintari non potest. Sed oppositiones adiectivarum fiunt simpliciter, scilicet ex parte subiecti tantum variati per infinitum et finitum diversimode quantificati, sicut fieri didicimus supra in enunciationibus substantivis de secundo adiacente, eadem ducti ratione, quia praeter verbum nulla est affirmatio vel negatio, sicut praeter nomen esse potest. Quia autem in praesenti tractatu non de significationibus, sed de numero enunciationum et oppositionum sermo intenditur, ideo Aristoteles determinat diversificandas esse enunciationes adiectivas secundum modum, quo distinctae sunt enunciationes in quibus ponitur est secundum adiacens. Et ait quod in his enunciationibus, in quibus non contingit poni hoc verbum est formaliter, sed aliquod aliud, ut, currit, vel, ambulat, idest in enunciationibus adiectivis, idem faciunt quoad numerum oppositionum et enunciationum sic posita, scilicet nomen et verbum, ac si est secundum adiacens subiecto nomini adderetur. Habent enim et istae adiectivae, sicut illae, in quibus ponitur est, duas oppositiones tantum, alteram inter finitas, ut, omnis homo currit, omnis homo non currit, alteram inter infinitas quoad subiectum, ut, omnis non homo currit, omnis non homo non currit.
13. Deinde cum dicit: Non enim dicendum est etc., respondet tacitae quaestioni. Et circa hoc facit duo: primo, ponit solutionem quaestionis; deinde, probat eam; ibi: Manifestum est autem etc. Est ergo quaestio talis: Cur negatio infinitatus numquam addita est supra signo universali aut particulari, ut puta, cum vellemus infinitare istam, omnis homo currit, cur non sic infinitata est, non omnis homo currit; sed sic, omnis non homo currit? Huic namque quaestioni respondet, dicens quod quia nomen infinitabile debet significare aliquid universale, vel singulare; omnis autem et similia signa non significant aliquid universale aut singulare, sed quoniam universaliter aut particulariter; ideo non est dicendum, non omnis homo, si infinitare volumus (licet debeat dici, si negare quantitatem enunciationis quaerimus), sed negatio infinitans ad ly homo, quod significat aliquid universale, addenda est, et dicendum, omnis non homo.
14. Deinde cum dicit: Manifestum est autem ex eo quod est etc., probat hoc quod dictum est, scilicet quod omnis et similia non significant aliquod universale, sed quoniam universaliter tali ratione. Illud, in quo differunt enunciationes praecise differentes per habere et non habere ly omnis, est non universale aliquod, sed quoniam universaliter; sed illud in quo differunt enunciationes praecise differentes per habere et non habere ly omnis, est significatum per ly omnis; ergo significatum per ly omnis est non aliquid universale, sed quoniam universaliter. Minor huius rationis, tacita in textu, ex se clara est. Id enim in quo, caeteris paribus, habentia a non habentibus aliquem terminum differunt, significatum est illius termini. Maior vero in littera exemplariter declaratur sic. Illae enunciationes, homo currit, et omnis homo currit, praecise differunt ex hoc, quod in una est ly omnis, et in altera non. Tamen non ita differunt ex hoc, quod una sit universalis, alia non universalis. Utraque enim habet subiectum universale, scilicet ly homo, sed differunt, quia in ea, ubi ponitur ly omnis, enunciatur de subiecto universaliter, in altero autem non universaliter. Cum enim dico, homo currit, cursum attribuo homini universali, sive communi, sed non pro tota humana universitate; cum autem dico, omnis homo currit, cursum inesse homini pro omnibus inferioribus significo.- Simili modo declarari potest de tribus aliis, quae in textu adducuntur, scilicet, homo non currit, respectu suae universalis universaliter, omnis homo non currit: et sic de aliis. Relinquitur ergo, quod, omnis et nullus et similia signa nullum universale significant, sed tantummodo significant, quoniam universaliter de homine affirmant vel negant.
15. Notato hic duo: primum est quod non dixit omnis et nullus significat universaliter, sed quoniam universaliter; secundum est, quod addit, de homine affirmant vel negant. - Primi ratio est, quia signum distributivum non significat modum ipsum universalitatis aut particularitatis absolute, sed applicatum termino distributo. Cum enim dico, omnis homo, ly omnis denotat universitatem applicari illi termino homo, ita quod Aristoteles dicens quod omnis significat quoniam universaliter, per ly quoniam insinuavit applicationem universalitatis importatam in ly omnis in actu exercito, sicut et in I Posteriorum, in definitione scire applicationem causae notavit per illud verbum quoniam, dicens: Scire est rem per causam cognoscere, et quoniam illius est causa. - Ratio autem secundi insinuat differentiam inter terminos categorematicos et syncategorematicos. Illi siquidem ponunt significata supra terminos absolute; isti autem ponunt significata sua supra terminos in ordine ad praedicata. Cum enim dicitur, homo albus, ly albus denominat hominem in seipso absque respectu ad aliquod sibi addendum. Cum vero dicitur, omnis homo, ly omnis etsi hominem distribuat, non tamen distributio intellectum firmat, nisi in ordine ad aliquod praedicatum intelligatur. Cuius signum est, quia, cum dicimus, omnis homo currit, non intendimus distribuere hominem pro tota sua universitate absolute, sed in ordine ad cursum. Cum autem dicimus, albus homo currit, determinamus hominem in seipso esse album et non in ordine ad cursum. Quia ergo omnis et nullus, sicut et alia syncategoremata, nil aliud in enunciatione faciunt, nisi quia determinant subiectum in ordine ad praedicatum, et hoc sine affirmatione et negatione fieri nequit; ideo dixit quod nil aliud significant, nisi quoniam universaliter de nomine, idest de subiecto, affirmant vel negant, idest affirmationem vel negationem fieri determinant, ac per hoc a categorematicis ea separavit. Potest etiam referri hoc quod dixit, affirmant vel negant, ad ipsa signa, scilicet omnis et nullus, quorum alterum positive distribuit, alterum removendo.
16. Deinde cum dicit: Ergo et caetera eadem etc., concludit adiectivarum enunciationum conditiones. Dixerat enim quod adiectivae enunciationes idem faciunt quoad oppositionum numerum, quod substantivae de secundo adiacente; et hoc declaraverat, oppositionum numero exemplariter subiuncto. Et quia ad hanc convenientiam sequitur convenientia quoad finitationem praedicatorum, et quoad diversam subiectorum quantitatem, et earum multiplicationem ex ductu quaternarii in seipsum, et si qua sunt huiusmodi enumerata; ideo concludit: Ergo et caetera, quae in illis servanda erant, eadem, idest similia istis apponenda sunt.
Di questo commento non esiste una traduzione inglese di pubblico dominio: qui si dà il latino.
Note degli editori leonini
α) Postquam Philosophus. Hoc supplementum ad commentaria s. Thomae in secundum librum Peri hermeneias, quod Caietanus complevit anno 1496, impressum est eodem anno in ed. Veneta c Peri hermeneias et Posteriorum analyticorum. Quocirca ad istam exegimus praecipue hanc nostram eiusdem supplementi editionem. - Editio praefata c incipit: « Deinde cum dicit: Similiter autem se habent etc., intendit » distinguere enunciationes in quibus subiicitur nomen finitum universaliter sumptum, et circa hoc tria facit » etc.