Libro I, lezione XXVDE DIFFERENTIA DEMONSTRATIONIS QUIA A DEMONSTRATIONE PROPTER QUID IN DIVERSIS SCIENTIIS SIVE SUBALTERNATIS, SIVE NON SUBALTERNATIS
Il testo di Aristotele
Alio autem modo differt propter quid ab ipso quia, quod est per aliam scientiam utrumque speculari. Huiusmodi autem sunt quaecumque sic se habent ad invicem, quod alterum sub altero est: ut speculativa ad geometriam, et machinativa ad stereometriam, et harmonica ad arithmeticam, et apparentia ad astrologiam. Fere autem univocae sunt harum quaedam scientiarum: ut astrologia mathematica et quae navalis est, et harmonica mathematica et quae est secundum auditum. Hoc enim ipsum quia sensibilium est scire; sed propter quid mathematicorum: hi enim habent causarum demonstrationes, et multoties nesciunt ipsum quia; sicut universale considerantes multoties quaedam singularium nesciunt, propter id quod non intendunt. Sunt autem hae quaecunque alterum quiddam sunt secundum substantiam, et utuntur speciebus. Mathematicae enim circa species sunt, non enim de subiecto aliquo: si enim et de subiecto aliquo geometricae sunt, sed non secundum quod de subiecto sunt. Habet autem se ad perspectivam, sicut haec ad geometriam, et alia ad istam, ut id quod est de iride: ipsum quidem quia physici est scire; sed propter quid perspectivi, aut simpliciter, aut secundum doctrinam. Multae autem et non sub invicem scientiarum habent se sic, ut medicina ad geometriam: quod enim vulnera circularia tarde sanentur medici est scire quia, propter quid autem geometrae.
La versione latina commentata da san Tommaso, nel testo dell'edizione leonina.
Now there is a difference between knowing that a thing is, and why it is, first in the same science, and in this in two ways, the one, if the syllogism is not formed through things immediate, (since the primary cause is not assumed, but the science of the why has respect to the first cause,) but the other if it is through things immediate indeed, yet not through the cause, but through that which is more known of the things, which reciprocate.1 Now nothing prevents that which is not a cause being sometimes more known amongst things which are mutually predicated, so that demonstration shall accrue through this, as that the planets are near, because they do not twinkle. Let C be the planets, B not to twinkle, A to be near, B therefore is truly predicated of C, since the planets do not twinkle, A also of B, for what does not twinkle is near, but this2 may be assumed by induction or by sense.3 It is necessary then that A should be present with C, so that it is demonstrated that the planets are near. This syllogism then is not of the “why,” but of the “that” (a thing is), for the planets are not near because they do not twinkle, but they do not twinkle because they are near. It happens indeed that the one may be proved through the other, and the demonstration will be of the “why,” as let C be the planets, B to be near, A not to twinkle, B then is present with C, so that A “not to twinkle” will be with C. It is also a syllogism of the “why,” for the first cause was assumed. Again, as they show the moon to be spherical through increments (of light), for if what is thus increased be spherical, and the moon is increased, it is evident that the moon is spherical, thus then a syllogism of the “that” is produced, but if the middle is placed contrarily, there is a syllogism of the “why,” for it is not spherical on account of the increments, but from being spherical she receives such increments: let the moon be C, spherical B, increase A. Where again the media do not reciprocate,4 and what is not the cause is more known, the “that” is indeed demonstrated, but not the “why;” further, where the middle is placed externally,5 for in these the demonstration is of the “that,” and not of the “why,” as the cause is not assigned. For example, why does not a wall breathe? because it is not an animal, for if this was the cause of its not breathing, it would be necessary that animal should be the cause of its breathing, since if negation is the cause of a thing not being, affirmation is the cause of its being, thus if the disproportion of hot and cold is the cause of not being well, the proportion of these is the cause of being well. Likewise if affirmation is the cause of being, negation is the cause of not being, but in things which have been thus explained, what has been stated does not occur, for not every animal respires.6 A syllogism of such a cause is nevertheless produced in the middle figure, for example, let A be animal, B to respire, C a wall, A then is present with every B, (for whatever respires is animal,) but with no C, so that neither is B present with any C, wherefore a wall does not respire.7 Such causes however resemble things spoken hyperbolically,8 and this is, when we turn aside to speak of the middle, which is more widely extended, as for instance, that saying of Anacharsis, that amongst the Scythians there are no pipers, since neither are there any vines.9 As to the same science then, and the position of the media, these are the differences between a syllogism of, that a thing is, and of why it is, but in another respect the why differs from the that, because each is beheld in a different science. Now such are those things which so subsist with reference to each other, as that the one is under the other, such as optics with reference to geometry, mechanics to the measurement of solids, harmonics to arithmetic, and celestial phenomena to astronomy. Some of these sciences are almost synonymous, as astronomy is both the mathematical and the nautical; and harmony is both mathematical and that which belongs to the ear. For here to know that a thing is, is the province of those who exercise the sense, but to know why it is, belongs to mathematicians, since these possess the demonstrations of causes, and often are ignorant of the that, as they who contemplating universals, frequently are ignorant of singulars from want of observation. But these10 are such as being essentially something else11 use forms, for mathematics are conversant with forms, since they do not regard one certain subject, for though the geometrical are of a certain subject, yet not so far as they are geometrical are they in a subject. As optics also to geometry, so is some other science related to optics, as for example, the science about the rainbow, for to know that it is, appertains to the natural philosopher, but why it is, to the optician either simply or mathematically. Many sciences also which are not arranged under each other subsist thus, for example, medicine with regard to geometry, for to know that circular wounds heal more slowly is the province of the physician, but why (they do so) of the geometrician.12
I capitoli interi, nella traduzione di Octavius Freire Owen (London: George Bell & Sons, 1889 (Bohn's Classical Library), vol. I, from the plates of the first edition (London: H. G. Bohn, 1853), same pagination).
Sinossi degli editori leonini
1. Argumentum et divisio textus. — Thesis: demonstratio quia differt a demonstratione propter quid, etiam in diversis scientiis. — 2. Praenotamen primum: Una scientia est sub altera, vel quia subiectum unius scientiae est species subiecti superioris scientiae; vel quia subiectum inferioris scientiae comparatur ad subiectum superioris, sicut materiale ad formale. In hoc secundo sensu accipitur in hac lectione unam scientiam esse sub altera. — 3. Praenotamen alterum: Scientiae in secundo sensu acceptae, hoc est subalternae, sunt fere univocae ad invicem, quatenus et communicant in nomine generis, et ut in pluribus in nomine speciei. — 4. In scientiis subalternis, superiores subalternantes demonstrant propter quid, hoc est principia formalia inferiorum scientiarum subalternatarum, quae ideo accipiunt propter quid a subalternantibus et applicant ad cognoscendum quia proprii subiecti. — 5. Eadem ratione scientia inferior quatenus est subalternans respectu alterius scientiae, demonstrat propter quid huius inferioris subalternatae. — 6. Differunt propter quid et quia etiam in diversis scientiis non subalternatis.
Il commento di san Tommaso
1. Postquam ostendit Philosophus qualiter demonstratio quia differt a demonstratione propter quid in eadem scientia; hic ostendit quomodo differt in diversis scientiis. Et circa hoc duo facit. Primo, proponit intentum, dicens quod alio modo a praedictis differt propter quid ab ipso quia, propter hoc quod in diversis scientiis considerantur, idest quod ad unam scientiam pertinet scire propter quid, et ad aliam scientiam pertinet scire quia a. Secundo cum dicit: Huiusmodi autem sunt etc., manifestat propositum. Et circa hoc duo facit: primo, manifestat propositum in scientiis, quarum una est sub altera; secundo, in scientiis, quarum una non est sub altera; ibi: Multae autem non sibi etc. Circa primum duo facit: primo, ostendit qualiter se habeant scientiae ad invicem, 'quarum una est sub altera, ad quarum unam pertinet propter quid, ad alteram autem quia; secundo, ostendit quomodo in praedictis scientiis ad unam earum pertinet quia, et ad aliam propter quid; ibi: Hoc enim ipsum etc. Circa primum duo facit: primo, ostendit quomodo praedictae scientiae se habeant ad invicem secundum ordinem; secundo, ostendit qualiter se habeant ad invicem secundum convenientiam; ibi: Fere autem univocae etc.
2. Dicit ergo primo quod huiusmodi scientiae sunt (scilicet ad quarum unam pertinet quia, ad aliam autem propter quid) quaecunque sic se habent ad invicem, quod altera est sub altera. Sed intelligendum est unam scientiam esse sub altera dupliciter. Uno modo, quando subiectum unius scientiae est species subiecti superioris scientiae; sicut animal est species corporis naturalis, et ideo scientia de animalibus est sub scientia naturali. Alio modo, quando subiectum inferioris scientiae, non est species subiecti superioris scientiae; sed subiectum inferioris scientiae comparatur ad subiectum superioris, sicut materiale ad formale. Et hoc modo accipit hic unam scientiam esse sub altera, sicut speculativa, idest perspectiva, se habet ad geometriam. Geometria enim est de linea et aliis magnitudinibus: perspectiva autem est circa lineam determinatam ad materiam, idest circa lineam visualem. Linea autem visualis non est species lineae simpliciter, sicut nec triangulus ligneus est species trianguli: non enim ligneum est differentia trianguli. Et similiter machinativa, idest scientia de faciendis machinis, se habet ad stereometriam, idest ad scientiam quae est de mensurationibus corporum. Et haec scientia dicitur esse sub scientia per applicationem formalis ad materiale. Nam mensurae corporum simpliciter comparantur ad mensuras lignorum et aliarum materierum, quae requiruntur ad machinas, per applicationem formalis ad materiale. Et similiter se habet harmonica, idest musica, ad arithmeticam. Nam musica applicat numerum formalem (quem considerat arithmeticus) ad materiam, idest ad sonos. Et similiter se habet apparentia, idest scientia navalis, quae considerat signa apparentia serenitatis vel tempestatis, ad astrologiam, quae considerat motus et situs astrorum.
3. Deinde cum dicit: Fere autem univocae etc., ostendit qualiter se habent praedictae scientiae ad invicem secundum convenientiam, dicens quod fere huiusmodi scientiae sunt univocae ad invicem. Dicit autem fere, quia communicant in nomine generis, et non in nomine speciei. Dicuntur enim omnes praedictae scientiae mathematicae; quaedam quidem quia sunt de subiecto abstracto a materia, ut geometria et arithmetica, quae simpliciter mathematicae sunt; quaedam autem per applicationem principiorum mathematicorum ad res materiales, sicut astrologia dicitur mathematica et etiam navalis scientia, et similiter harmonica, idest musica, dicitur mathematica, et quae est secundum auditum, idest practica musicae, quae cognoscit ex experientia auditus sonos.-Vel potest dici quod sunt univocae, quia etiam in nomine speciei conveniunt. Nam et navalis dicitur astrologia, et practica musicae dicitur musica. Dicit autem fere, quia hoc non contingit in omnibus, sed in pluribus.
4. Deinde cum dicit: Hoc enim ipsum etc., manifestat quomodo in praedictis scientiis ad unam scientiam pertinet quia, et ad aliam propter quid. Et circa hoc duo facit: primo, ostendit quomodo scientiae, quae sub se continent alias, habent dicere propter quid secundo, quomodo scientiae, quae sub eis continentur, habent dicere propter quid respectu aliarum scientiarum; ibi: Habet autem se etc. Sciendum ergo est circa primum quod in omnibus praenominatis scientiis, illae que continentur sub aliis, applicant principia mathematicae ad sensibilia. Quae autem sub se continent alias sunt magis mathematicae. Et ideo dicit primo Philosophus quod scire quia est sensibilium, idest scientiarum inferiorum, quae applicant ad sensibilia: sed scire propter quid est mathematicorum, idest scientiarum, quarum principia applicantur ad sensibilia. Huiusmodi enim habent demonstrare ea, quae assumuntur ut causae in inferioribus scientiis. Et quia posset aliquis credere quod qui sciret propter quid, sciret etiam de necessitate quia, consequenter hoc removet dicens quod multoties illi, qui sciunt propter quid, nesciunt quia. Et hoc manifestat per exemplum: sicut considerantes universale, multoties nesciunt quaedam singularia, propter hoc, quod non intendunt per considerationem; sicut qui scit omnem mulam esse sterilem, nescit de ista, quam non considerat. Et similiter mathematicus qui demonstrat propter quid, nescit quandoque quia x, quia non applicat principia superioris scientiae ad ea, quae demonstrantur in inferiori scientia. Et quia dixerat quod scire propter quid est mathematicorum, vult ostendere cuiusmodi genus causae a mathematicis sumatur. Unde dicit quod istae scientiae, quae accipiunt propter quid a mathematicis, sunt alterum quiddam, idest differunt ab eis secundum subiectum, scilicet in quantum applicant ad materiam. Unde huiusmodi scientiae utuntur speciebus, idest formalibus principiis, quae accipiunt a mathematicis. Mathematicae enim scientiae sunt circa species. Non enim earum consideratio est de subiecto, idest de materia; quia quamvis ea, de quibus geometria considerat, sint in materia, sicut linea, superficies et huiusmodi; non tamen considerat de eis geometria, secundum quod sunt in materia, sed secundum quod sunt abstracta. Nam geometria ea, quae sunt in materia secundum esse, abstrahit a materia secundum considerationem. Scientiae autem ei subalternatae e converso accipiunt ea, quae sunt considerata in abstractione a geometra, et applicant ad materiam. Unde patet quod geometra dicit propter quid in istis scientiis secundum causam formalem.
5. Deinde cum dicit: Habet autem se etc., ostendit quod etiam scientia subalternata dicit propter quid, non respectu subalternantis, sed respectu cuiusdam alterius. Perspectiva enim subalternatur geometriae. Et si comparemus perspectivam ad geometriam, perspectiva dicit quia et geometria propter quid. Sed sicut perspectiva subalternatur geometriae, ita scientia de iride subalternatur perspectivae. Applicat enim principia, quae perspectiva tradit simpliciter, ad determinatam materiam. Unde ipsius physici, qui tractat de iride, est scire quia; sed perspectivi est scire propter quid. Dicit enim physicus conversionem visus ad nubem, aliquo modo dispositam ad solem, esse causam iridis. Propter quid autem sumit a perspectivo.
6. Deinde cum dicit: Multae autem et non sub etc., ostendit quomodo quia et propter quid differunt in diversis scientiis non subalternatis, dicens quod multae scientiarum, quae non sunt sub invicem, sic se habent ad invicem, scilicet quod ad unam pertinet quia, et ad alteram pertinet propter quid. Sicut patet de medicina et geometria. Non enim subiectum medicinae sumitur sub subiecto geometriae, sicut subiectum perspectivae; sed tamen ad aliquam conclusionem, in medicina consideratam, applicabilia sunt principia geometriae. Sicut quod vulnera circularia tardius sanentur, medici est scire quia, qui hoc experitur, sed propter quid scire est geometrae, ad quem pertinet cognoscere quod circulus est figura sine angulo. Unde partes circularis vulneris non appropinquant sibi, ut possint de facili coniungi. Sciendum autem est quod illa differentia quia et propter quid, quae est secundum diversas scientias, continetur sub altero praedictorum modorum, scilicet quando fit demonstratio per causam remotam. Iª { Demonstratio a priori. Demonstratio a posteriori. Illa procedit a causis ad effectus, hoc est, assumit ut principium causam effectus demonstrandi, qui propterea in conclusione infertur; — ex opposito, demonstratio a posteriori assumit ut principia effectus, et ex illis causam in conclusione infert. IIª { Demonstratio propter quid. Demonstratio quia. Haec est prima subdivisio demonstrationis a priori, quam diximus esse ex causis, seu principiis rei demonstratae. Causa enim assumpta ut principium, aut talis est ut convertatur cum effectu, aut secus. In prima hypothesi habetur causa immediata seu proxima, et demonstratio a priori erit propter quid; in secunda hypothesi est causa remota, et demonstratio a priori erit quia. — Ex: Est animal rationale; ergo est risibile. Risibilitas animali rationali tribuitur, ut causae cuius est proprietas; sed sicut omne animal rationale est risibile, ita, omne risibile est animal rationale. Servata ergo natura causalitatis, causa ista convertitur cum effectu; est igitur causa proxima (quatenus ipsa posita vel ablata, ponitur vel aufertur effectus), et demonstratio est a priori et propter quid. — Exemplum aliud: Est animal; haec causa non infert effectum: ergo est risibile. Attamen ex negatione eiusdem causae, scilicet: Non est animal; infertur legitime et necessario negatio effectus, nempe: Ergo non est risibile. Videlicet ex causa remota (animal), si talis est ut non nisi in virtute sit causa effectus, concluditur negative, ex eius negatione, effectus (risibilitas); sed ex eius affirmatione effectus non concluditur affirmative. Demonstratio igitur est a priori, sed quia, non propter quid. — Consulto dixi, si talis est etc., ob dicenda infra n. IV. IIIª { Demonstratio propter quid causae effectus, seu propter quid tantum. Demonstratio propter quid causae et esse effectus, seu propter quid et simpliciter. Ab Aristotele implicite tradi hanc divisionem demonstrationis propter quid, affirmat Caietanus in I Poster., cap. XIII (§ Tria demonstrationum genera etc. — Circa divisionem etc., fol. 50, col. 3), quam Averroes explicite ponit in Prologo ad suos Comm. in libros Physicorum Aristotelis, et Comment. XXII in lib. II eiusdem operis, nec non Comment. XXV in II lib. De caelo et mundo. Video, exempli gratia, eclypsim lunae, et quaero causam seu propter quid eclipsis. Cum dicitur mihi quod haec causa sit interpositio terrae inter solem et lunam, assignatur demonstratio propter quid eius quod quaero. At non quaero an sit (esse) eclipsis (eam enim oculis cerno), sed quare (causam) sit; et demonstratio ostendit non quidem esse seu existentiam eclipsis, sed eius causam. Haec demonstratio propter quid ostendens causam, non autem esse effectus, dicta est ab Averroe demonstratio propter quid tantum. — Demonstratio autem propter quid, ostendens non solum causam sed etiam esse effectus, dicitur ab eodem Averroe propter quid et absoluta. Si, e. g., ego nescirem triangulum habere tres angulos aequales duobus rectis, mathematicus mihi quod ignoro demonstraret per demonstrationem, qua et ostenderet esse tres angulos trianguli aequales duobus rectis, et illius esse causam assignaret. Tali modo demonstrandi maxime utuntur mathematici. — Ratio huius divisionis ab ipso Averroe assignatur: « Declaratum est in logicis, inquit, quod demonstrationes sunt, in quibus itur ex notiori ad latentius. Si igitur notius fuerit posterius, demonstrationes erunt quia; et si notius fuerit prius et latentius fuerit suum esse et sua causa notior, erit demonstratio absoluta, quae dat causam et esse; et si latentius fuerit causa rei quam suum esse, erit demonstratio propter quid tantum » (In II De caelo et mundo, Comm. XXXV. — Venetiis 1489, sine num. pagg.). Dictum est paulo supra quod demonstratio a priori quia est per causam remotam; causa autem remota, ut in superiori lectione not. diximus, vel est talis ratione praedicationis, vel ratione ordinis seu positionis. Prima est ordinis logici, quatenus se habet quasi genus ad effectus speciei; et ideo, sicut genus nonnisi contractum per differentiam specificam est talis species, ita causa remota nonnisi contracta per talem differentiam est causa effectus specifici. Praeterea sicut genus requiritur ad constituendam speciem, ut pars potentialis (Cf. I Perih., lect. VII, not V), ita requiritur sub eadem ratione causa remota ad effectum speciei. Attamen sicut genus non convertitur cum specie et ideo affirmato genere non sequitur affirmatio speciei, sed affirmata specie sequitur affirmatio generis; ita est de causa remota ratione praedicationis respectu effectus specifici, qui propterea non est sine ipsa, sed non est ab ipsa. At causa remota ratione positionis vel ordinis longe differt a causa remota ratione praedicationis. Haec enim numquam potest esse proprie causa; alia vero est causa effectus: contrahitur per differentiam causa remota ratione praedicationis, et ideo a differentia est formaliter effectus; determinatur causa remota ratione positionis ab aliquo, quod tamen non est differentia, sed est aliquid quod vel ab ipsa procedit et quo indiget ad causandum, vel est conditio quaedam materialis. Sit exemplum primi casus: Omnis substantia spiritualis agit ex libero arbitrio. Substantia spiritualis non agit ex se, sed mediantibus facultatibus, intellectu scilicet et voluntate. Attamen facultates istae sunt a substantia spirituali, neque sunt eius differentiae sed necessariae resultantiae. Hinc convertitur: Omne quod agit ex libero arbitrio est substantia spiritualis. Consequenter demonstratio liberi arbitrii ex substantia spirituali, est demonstratio propter quid, licet ex causa remota ratione ordinis vel positionis. Exemplum aliud sit illud quod affert s. Thomas de vulnere circulari, quod sit haud facile sanabile. Circulus neque ratione sui, neque ratione alicuius imaginariae differentiae est sanabilis; neque vulnus est differentia contrahens circulum ad determinatam speciem: non enim specie sed sola materia differunt circuli aurei, argentei etc. Ergo si vulnus circulare est difficile sanabile, hoc attributum convenit circulari ratione materiae, hoc est vulneris. Quocirca cum dicitur: Vulnus est circulare; ergo est difficile sanabile, est demonstratio a priori propter quid, et est demonstratio qua assignatur non quidem causa contracta per differentiam, sed causa in determinata materia existens. Hanc divisionem demonstrationis a priori non levis momenti esse existimo in scientiis, ut ex differentiis patebit quae existunt inter unam et aliam demonstrationem, hoc est inter unum et alium modum causandi. Prima differentia. Effectus causae remotae contrahendae per differentiam ut effectus habeatur, non emanat formaliter nisi a causa inferiori, hoc est a causa contracta; et solummodo radicaliter est a causa remota, eo modo quo proprietates specierum radicaliter sunt a generibus, et tanto magis radicaliter quanto magis genera distant a specie inferiori. — Ex opposito effectus causae remotae ratione ordinis vel positionis vere et formaliter emanat ab ipsa causa; et revera esse difficile sanabile (in exemplo allato) est vere et formaliter effectus naturae circularis huius materiae, nempe vulneris. Altera differentia. Resolutio scientifica effectus in suam causam non oportet ut fiat in causam remotam, a qua radicaliter solummodo est: si enim quaeratur cur aliquid respiret, sufficit ut dicatur, quia habet pulmonem, in hypothesi quod pulmo esset causa immediata respirandi. — At quoties agitur de effectu causae remotae ratione ordinis, ad illam debemus pervenire, si ipsius effectus volumus scire propter quid. Non enim datur vera ratio cur vulnus circulare tardius sanetur, nisi assignando naturam circularem vi cuius vulnus non habet partes, quae facilius possint uniri, neque assignatur ultima ratio liberi arbitrii nisi assurgendo ad substantiam spiritualem, a qua est ratio indifferentiae iudicii intellectus, et electionis voluntatis. Tertia differentia. Causa remota contrahenda per differentiam non assumitur in demonstratione affirmativa; in negativa autem assumitur, sed non facit cognoscere nisi quia effectus. — Contra causa remota vel ratione medii, vel ratione materiae determinatae, assumitur in demonstratione affirmativa, et facit cognoscere propter quid; ut patet ex dictis in secunda differentia. Ratio est quia prima posita non ponitur effectus; ergo non potest assumi ad affirmative concludendum: ipsa negata, ne-gatur effectus; ergo ad negative concludendum potest assumi. Proinde cognoscere facit quia res non est hoc vel illud, non autem propter quid res in seipsa constituitur, quod positivum aliquod esse debet.— Ex opposito, posita secunda causa ponitur effectus, ipsa negata negatur effectus; ergo valet tum ad negative tum ad affirmative concludendum.— Attamen quia causa remota ratione materiae est obiectum alterius scien-tiae superioris (cognoscere enim, e. g., circulum eiusque partes non medici est sed geometrae), hinc medicus, dum assumit illud principium de circulo, non cognoscit ut medicus propter quid, sed quia tantum prin-cipii assumpti. Quando ergo s. Thomas dicit in fine lectionis quod haec differentia quia et propter quid secundum diversas scientias continetur sub altero praedictorum modorum, intellige cum Caietano (in I Poster., cap. XIII, § Circa particulam etc., fol. 58, col. 3) quod in scientiis diversis scientia inferior cognoscit quia effectus, scientia autem superior cognoscit propter quid, hoc est causam remotam, quae ad materiam applicata effectum producit. Demonstratio a posteriori semper procedit ab effectibus ad causam, a principiatis ad principia; nempe est processus inversus demonstratio-nis propter quid. Porro in hac demonstratione aut assumitur effectus convertibilis cum causa demonstranda, aut effectus non convertibilis. Ex. primi modi: Est risibile; ergo est animal rationale; Ex. secundi modi: Est risibile; ergo est animal. A convertibilitate vel non conver-tibilitate effectus sumitur prima divisio demonstrationis a posteriori, Effectus, cuiusque naturae sit, praebet nobis existentiam suae cau-sae propter necessarium nexum existentem inter effectum et causam: non enim sine causa dari potest effectus. At quoad cognitionem natu-rae causae non eodem modo se res habet. Etenim si effectus est uni-vocus cum sua causa, perspecta eius natura, potest quantum in se est, ut medium scilicet cognitionis obiectivum, nos ducere in cognitionem sive specificam, sive genericam naturae causae, secundum quod in specie vel genere cum causa univoce convenit. Ita natura filii considerata, nedum existentiam sed etiam naturam specificam patris legitime infero, cum quo filius univoce convenit. At si non univoce, sed solum analogice convenit cum causa, nonnisi conceptus analogos naturae et perfectionum causae licet accipere ex cognitione naturae et perfectionum effectus. Ita ac-cidit in Theologia. Nam creaturae in infinitum a Deo in perfectionibus distant; consequenter cognitio perfectionum creaturarum infert quidem existentiam perfectionum in Deo; at quia perfectiones in Deo sunt infi-nitae naturae, et creaturarum perfectiones sunt absolute finitae; finitum autem non potest univoce convenire cum infinito; sequitur quod ex creaturis possumus scire de perfectionibus Dei quia sunt, non autem quid in se sunt.
Di questo commento non esiste una traduzione inglese di pubblico dominio: qui si dà il latino.
Note degli editori leonini
α) Ad unam scientiam pertinet scire etc. — Est lectio omnium codd., excepto G, qui cum Piana legit: ad unam scientiam pertinet propter quid, et ad aliam scientiam quia. Codd. CEHILMNOR minus bene: ad aliam scientiam, omisso et; omnes, exc. GQR, omittunt secunda vice scientiam; denique ST: scire quia pertinet. Adoptavimus, pertinet scire, ob fere unanimem codd. auctoritatem, quin tamen Pianam minus rectam dicamus: etenim s. Thomas hac etiam forma utitur, pertinet propter quid, pertinet quia.
β) Qualiter se habeant scientiae ad invicem etc.—Ita Piana cum codice G. Alii codices unanimiter legunt: qualiter se habeant scientiae ad invicem, ad quarum unam pertinet propter quid, (BCDELMNQRST et) ad alteram (G: ad aliam) quia. — Quae vero sequuntur (secundo etc.) sub variis formis a codicibus proferuntur: A: in secunda parte ostendit qualiter in, cet. ut P; B: secundo ostendit in qua illarum sit demonstratio quia, et in qua sit demonstratio propter quid; G secundo manifestat quomodo... ad aliam pertinet quia et ad aliam propter quid; CDEHILNOQST: secundo ostendit (IO, manifestat) quomodo ad unam earum pertinet propter quid, ad (IOQ, et ad) alteram quia; M omittit haec omnia; R: secundo manifestat hoc in praedictis scientiis (ceteris omissis) quia, ibi, etc.
γ) Sed intelligendum est etc.-Haec lectio, quae est omnium codd., sufficitur Pianae: Hoc autem contingit dupliciter. Uno quidem modo etc.-Codd. AEGILNQRST et p. m. D om. est; A loco τῷ scientiam habet non bene, speciem; G non recte: esse sub altera est dupliciter.
δ) De faciendis machinis.-Codd. ABCEHIMOQST et p.m. D addunt: et ingeniis. Quam lectionem innuunt, corrupte legendo, G: et lignis; et N: et genus. Hinc additio, et ingeniis, datur a quatuordecim codicibus.-Cohaerenter ad hanc lectionem infra (quae requiruntur ad machinas) codd. ABCEHIKLMOQS: ad machinas et ingenia; D: et in g (spatium) per; G: et in geometria; N: et ingenias; T: idest ingenia.
ε) Quae est de mensurationibus etc.-GK: quae est de mensura communi corp.-Deinde codd. GHIK loco τοῦ Et haec scientia, legunt: Haec enim scientia; alii codd.: Haec, vel Hic, etiam scientia.
ζ) Idest scientia navalis etc.-Haec verba habet P cum codicibus, excepto tamen G, qui verba, idest scientia navalis, quae considerat signa apparentia, omittit. Codex iste minimae est auctoritatis, ut ex annotatis lector collegit; ac praeterea repetitio vocabuli, apparentia, facile potest explicare omissionem praedictam; denique contextus, et similiter etc., requirit quae P et alii codd. uniformiter habent, atque mendum cod. G confirmat.-Haud dubitandum igitur esse censemus quod mendosus sit citatus codex G, quodque propterea genuina S. Thomae sit lectio, quae a P cum codd. exhibetur.-At, his positis, quid commune habent τὰ φαινόμενα cum scientia navali, ut S. Thomas interpretatur?
Huic difficultati ut respondeam, noto in textu Aristotelis non scientias subalternantes, sed earum obiecta ad scientias subalternantes comparari. Non enim dicit: οἷον ἡ ὀπτική, sed οἷον τὰ ὀπτικά, et sic, τὰ μηχανικά, τὰ ρμονικά, ac denique τὰ φαινόμενα. Quia vero ex obiectis propriis, in quae ordinantur, scientiae et specificationem accipiunt et denominationem, factum est, ni fallor, ut in versionibus quibusdam latinis, vel harum occasione, nomina obiectorum acciperentur pro eorumdem obiectorum scientiis; praecipue, quia eadem prorsus desinentia latine designantur, quin casuum grammaticalium diversitas, ob articulorum defectum, indicetur. Hinc mechanica scientia, et mechanica obiecta, etc.-At, acceptis vocabulis, ὀπτικά, μηχανικά, ἁρμονικά, pro scientiis, etiam vocabulum φαινόμενα, vi formae orationis, non pro obiectis scientiae, sed pro scientia ipsa τῶν φαινομένων, erat accipiendum. Hinc apparentia, quasi nomen substantivum et abstractum positum ad designandam scientiam, et simul ut adiectivum ad designanda huius scientiae
obiecta: Apparentia..... considerat signa apparentia etc., ut s. Thomas ait.
Haec de vocabulo. Ad rem autem quod attinet, non est dubium penes interpretes quod Aristoteles per τὰ φαινόμενα designet obiecta nauticae. Themistius in I Poster., Cap. xxx, hisce verbis exponit hunc Aristotelis locum: « Quum scientiae ita vicissim se habent, ut una alteri » subdita sit, ut perspectiva geometriae, machinatio stereometriae, mu- » sica, quae ab arbitrio aurium constat (Cf. n. seq.), musicae quae in co- » gnitione rationis posita est, eoque mathematica dicitur, nautica astro- » logiae. » Seu, ut in margine notatur, καὶ τὴν ναυτικὴν ἀστρολογίαν πρὸς τὴν μαθηματικήν (Ed. cit., pag. 20, seq.).-Philoponus in I Poster., § Alio autem modo differt etc. (in cit. lat. ed. pag. 57, col. 2): « Ap- » parentia ' dicit eorum quae apparent observationem, quae a nautis » fit, φαινόμενα λέγει τν παρατήρησιν τῶν φαινομένων τὴν ὑπὸ τῶν » ναυτῶν γινομένην; ut quod hac die oriatur hoc astrum, et de omni- » bus aliis, quae ex observatione sciunt, οἷον ὅτι τῇδε τῇ ἡμέρᾳ τόδε » τὸ στρον ἐπιτέλλει, καὶ περὶ τῶν λλων πάντων ἅπερ ἐκ παρατη- » ρήσεως σασιν » (Ed. Aldi Manutii, pag. 100. - Venetiis, 1504).-Averroes: « Scientia iudiciorum stellarum marinaria, quae videt et ex- » peritur, apud scientiam iudiciorum stellarum doctrinalem » (In I Poster., Comm. xxx, Ed. cit., col. 3). - B. Albertus Magnus (in I Poster., Tract. III, cap. VII): « Et sicut scientia navalis (quae apparentia vocatur) » se habet ad astrologiam, quantum ad illam partem quae est de an- » gulis et de diversitate aspectus: ad hanc enim navalis secundum ap- » parentiam in stellis vias navium imaginatur et dirigit » (Opp. Tom. I, pag. 564, col. 2).
Sed et ipsemet Aristoteles expositionem interpretum confirmat: nam immediate infra addit: sicut astrologia quae non solum mathematica est, sed etiam nautica: οἷον ἀστρολογία ἥ τε μαθηματικὴ καὶ ἡ ναυτική.
η) Dicuntur enim etc. - Est lectio cod. M, et cohaeret cum praecedentibus. Assignatur enim ratio cur praedictae scientiae astrologia, scientia navalis etc., communicent in nomine generico mathematicae. Alii codd. legunt cum M, sed om. scientiae. - Cod. O: Dicuntur autem, sed habet τὸ praedictae aliorum codd.; P: Dicuntur autem omnes scientiae mathematicae.
θ) Non contingit etc.-Codd. CEGHO: non convenit in (GI: om. in) omnibus. - GI: sed pluribus.-Erronee autem K: sed in speciebus; et M: sed in simplicibus.-In principio seq. numeri (manifestat quomodo etc.) codd. ABGIO et s.m.S: manifestat qualiter etc.; CEKNQRT et p.m. DS:
manif. in etc.; HM: manif. quod in etc.-Ponunt autem post τὸ scientiis, ER: quod, K: quomodo, N: qualiter, T: cum. ι) Primo ostendit etc.-Haec lectio Piana est etiam omnium codd., si excipias GK, qui singulares exhibent lectiones non bonas.-Etenim G: primo ostendit qualiter scientiae, quae sub se continent alias, habent dicere propter quid respectu aliarum scientiarum; secundo ostendit quod etiam subalternata dicit propter quid, non tamen respectu subalternantis, sed respectu alterius alicuius scientiae; ibi: habet autem se (marg. add. ad) perspectā. Circa primum sciendum, quod in omnibus praenominatis etc. - K: primo ostendit quomodo scientiae quae sub eis continentur habent dicere propter quid, non respectu subalternantis, sed respectu alterius sibi subalternatae; ibi: habent autem se. Sciendum est igitur circa primum quod in omnibus scientiis, illae etc. -Idem cod. K mendose omittit verba: Quae autem sub se continent etc., usque ad applicantur ad sensibilia, inclusive. x) Nescit quandoque quia.-Codd. BCDHILMNOQST et p. m. AK omittunt haec verba, et omnes codd. (exc. E) om. sequentia: principia superioris scientiae. - G, loco, nescit quandoque quia, habet: ignorat autem quia; R et AK s. m.: nescit quia. Insuper AB et s. m. O legunt, non applicat, omissa quia; Q: quae non applicat. λ) Geometra dicit propter quid in istis scientiis secundum causam formalem. - Quando duae scientiae sunt subalternae, semper verum est quod inferior, nempe subalternata, dicat quia, et superior, idest subalternans dicat propter quid, seu principium, seu causam formalem subalternatae. Haec dilucide tradita sunt in praesenti numero. Notandum tamen quod in scientia subalternata duo sunt distinguenda, quorum primum est subiectum proprium, alterum est principium assumptum quod est extra proprium genus subiectum. Vi primi scientia subalternata distinguitur a subalternante, et per principia sibi propria procedit (fieri enim nequit ut subiectum proprium sine propriis principiis existat); vi alterius ratiocinatur per principia superiora subiecto proprio, quae idcirco non probat, sed sumit ut probata a superiori scientia, cui propterea subalternatur. Quando ergo dicitur quod scientia subalternata cogno-
scit quia, intelligendum est de cognitione principiorum, quibus utitur, et quae sunt obiecta subalternantis (sub hac enim ratione est subalternata); non autem intelligendum est de cognitione principiorum quae sunt sibi propria: sub hac enim ratione est, ut ita dicam, autonoma, non proprie subalternata, et cognoscit propter quid sui subiecti. Hinc qua talis, dicitur a s. Thoma in sequenti numero quod potest esse subalternans scientia respectu alterius scientiae inferioris. μ) Ostendit quod etiam. - Sensus huius lectionis codd. BCDEHLM OST planus est, imo requiritur a dictis et in numero praecedenti et praesenti.-PGIN: ostendit etiam quod; AKQR omittunt omnino etiam. ν) Perspectiva enim etc. - Perspicuus est sensus argumentationis s.Thomae, qua statuitur subalternatio scientiarum; quae ideo sub diverso aspectu sunt inferiores et superiores, subalternantes et subalternatae, scientes quia superiores, scientes propter quid inferioris, ut dictum est in superiori not. λ. - Editio Piana hanc ipsam lectionem codd. profert. -Unus B discordat ab omnibus, et omnia turbat: Perspectiva enim subalternatur geometriae; ita scientia de iride subalternatur perspectivae. Et si etc. Ac infra (Sed sicut perspectiva) legit: Sed sic subalternatur perspectiva perspectivae. Applicat enim etc. ξ) Tradit simpliciter etc.-Codd. CDEMQRT et p. m. S: tradit specialiter; s. m. S add. marg.: vel simpliciter.-C: ad terminatam materiam; O: ad specialem materiam; AB ad determ. scientiam. o) Conversionem visus etc. - Codd. (exc. G): quod conversio; sed infra solummodo ABIO habent est causa loco esse causam.-Deinde ipsi codices (G excepto) legunt infra: Propter quid autem sit sumit; I: sumitur; I et s. m. N: a perspectiva. π) Differunt in diversis scientiis etc.-Cod. N habet lacunam. - Alii codices: differunt (G, differant) in diversis scientiis (ACDELQRST om. scientiis) non (O, et non) subalternatis. P: in diversis scientiis non subalternis differunt. ρ) Quae non sunt sub invicem.-Manifeste hoc loco recitantur verba Philosophi: Πολλαὶ δὲ καὶ τῶν μὴ ὑπ' ἀλλήλας ἐπιστημῶν χουσιν οὕτως.-Cod. A: sibi invicem subalternatis; et sibi invicem habent etiam
BH. — Praeterea IK: et (I om. et) ad aliam propter quid. Tò pertinet om. etiam ab aliis codicibus, exc. H. α) Scire quia, qui hoc experitur. — Cod. S om. quia; B marg. habet quia, ac non, qui hoc, legit, sed per hoc (et marg. add. quod) experitur. — Codices (exc. GK): sed propter quid est scire geometrae. τ) Fit demonstratio per causam remotam. — Quantum intersit philosophum cognitio demonstrationum propter quid et quia, earumque inter se discriminis et vis in quaestionibus dirimendis, abunde ex hucusque dictis constat. Operis propterea pretium esse existimo, si de omnibus demonstrandi modis schema exhibeatur, quo veluti uno intuitu novitius pernoscant quae ad hanc rem pertinent. Ex his non difficile erit cognoscere sensum intentum a s. Thoma in verbis, quibus hanc lectionem absolvit.