Libro I, lezione XIIIDE VERITATE ET FALSITATE IN OPPOSITIS PROPOSITIONIBUS SINGULARIBUS DE FUTURO IN MATERIA CONTINGENTI
Il testo di Aristotele
In his ergo et quae sunt et quae facta sunt necesse est affirmationem vel negationem veram vel falsam esse. In universalibus quidem universaliter, semper hanc quidem veram, illam vero falsam et in his quae sunt singularia, quemadmodum dictum est. In his vero, quae in universalibus non universaliter dicuntur, non est necesse. Dictum est autem et de his. In singularibus vero et futuris non similiter.
Nam si omnis affirmatio vel negatio vera vel falsa est, et omne necesse est vel esse vel non esse: quare si hic quidem dicat futurum aliquid, ille vero non dicat hoc idem ipsum, manifestum est quoniam necesse est verum dicere alterum ipsorum, si omnis affirmatio vel negatio vera vel falsa est. Utraque enim non erunt simul in talibus; nam si verum est dicere quoniam est album vel non album, necesse est esse album vel non album; et si est album vel non album, verum est affirmare vel negare; et si non est, mentitur; et si mentitur, non est. Quare necesse est, aut affirmationem aut negationem veram esse vel falsam. Nihil igitur neque est, neque fit, neque a casu, neque ad utrumlibet, nec erit, nec non erit; sed ex necessitate omnia et non utrumlibet: aut enim qui dicit verus est, aut qui negat; similiter enim vel fieret vel non fieret; utrumlibet enim nihil magis sic vel non sic se habet aut habebit.
Amplius, si est album nunc, verum erat dicere prius, quoniam erit album, quare semper verum fuit dicere quodlibet eorum, quae facta sunt, quoniam est vel erit. Quod si semper verum fuit dicere quoniam est vel erit, non potest hoc non esse vel non futurum esse; quod autem non potest non fieri, impossibile est non fieri, et quod impossibile est non fieri, necesse est fieri; omnia ergo, quae futura sunt, necesse est fieri. Nihil igitur utrumlibet, neque casu erit: nam si casu, non ex necessitate.
At vero neque quoniam neutrum verum est contingit dicere, ut quoniam neque erit neque non erit: primum enim cum sit affirmatio falsa, erit negatio non vera: et cum haec sit falsa, contingit affirmationem esse non veram.
Ad haec si verum est dicere, quoniam album est et magnum, oportet esse utrumque; si vero erit cras, oportet esse cras; si autem neque erit neque non erit cras, non erit utrumlibet, ut navale bellum: oportebit enim neque fieri navale bellum, neque non fieri.
La versione latina commentata da san Tommaso, nel testo dell'edizione leonina.
18a28In the case of that which is or which has taken place, propositions, whether positive or negative, must be true or false. Again, in the case of a pair of contradictories, either when the subject is universal and the propositions are of a 18a30universal character,1 or when it is individual, as has been said,2 one of the two must be true and the other false; whereas when the subject is universal, but the propositions are not of a universal character, there is no such necessity. We have discussed this type also in a previous chapter.3
18a33When the subject, however, is individual, and that which is predicated of it relates to the future, the case is altered.4 For5 if all propositions whether positive or negative! are 18a35either true or false, then any given predicate must either belong to the subject or not, so that if one man affirms that an event of a given character will take place and another denies it, it is plain that the statement of the one will correspond with reality and that of the other will not. For the predicate cannot both belong and not belong to the subject at one and the same time with regard to the future.
18b1Thus, if it is true to say that a thing is white, it must necessarily be white; if the reverse proposition is true, it will of necessity not be white. Again, if it is white, the proposition stating that it is white was true; if it is not white, the proposition to the opposite effect was true. And if it is not white, the man who states that it is is making a false statement; and if the man who states that it is white is making a false statement, it follows that it is not white. It may therefore be argued that it is necessary that affirmations or denials must be either true or false.
18b5Now if this be so, nothing is or takes place fortuitously, either in the present or in the future, and there are no real alternatives; everything takes place of necessity and is fixed. For either he that affirms that it will take place or he that denies this is in correspondence with fact, whereas if things did not take place of necessity, an event might just as easily not happen as happen; for the meaning of the word ‘fortuitous’ with regard to present or future events is that reality is so constituted that it may issue in either of two opposite directions.
18b10Again, if a thing is white now, it was true before to say that it would be white, so that of anything that has taken place it was always true to say ‘it is’ or ‘it will be’. But if it was always true to say that a thing is or will be, it is not possible that it should not be or not be about to be, and when a thing cannot not come to be, it is impossible that it should not come to be, and when it is impossible that it should not come to be, it must come to be. All, 18b15then, that is about to be must of necessity take place. It results from this that nothing is uncertain or fortuitous, for if it were fortuitous it would not be necessary.
18b17Again, to say that neither the affirmation nor the denial is true, maintaining, let us say, that an event neither will take place nor will not take place, is to take up a position impossible to defend. In the first place, though facts should. prove the one proposition false, the opposite would still be 18b20untrue.6 Secondly, if it was true to say that a thing was both white and large, both these qualities must necessarily belong to it; and if they will belong to it the next day,7 they must necessarily belong to it the next day.8 But if an event is neither to take place nor not to take place the next day, the element of chance will be eliminated.9 For example, it would be necessary that a sea-fight should neither 18b25take place nor fail to take place on the next day.
18b26These awkward results and others of the same kind follow, if it is an irrefragable law that of every pair of contradictory propositions, whether they have regard to universals and are stated as universally applicable, or whether they have regard to individuals, one must be true and the 18b30other false, and that there are no real alternatives, but that all that is or takes place is the outcome of necessity. There would be no need to deliberate or to take trouble, on the supposition that if we should adopt a certain course, a certain result would follow, while, if we did not, the result would not follow. For a man may predict an event ten thousand years beforehand, and another may predict the 18b35reverse; that which was truly predicted at the moment in the past will10 of necessity take place in the fullness of time.
I paragrafi del passo, nella traduzione di E. M. Edghill (The Works of Aristotle translated into English, ed. W. D. Ross, vol. I (Oxford: Clarendon Press, 1928)).
In those things which are, and have been,1 the affirmation and negation must of necessity be true or false; in universals, as universals, always one true but the other false, and also in singulars, as we have shown; but in the case of universals not universally enunciated, there is no such necessity, and concerning these we have also spoken, but as to singulars and futures, this is not the case. For if every affirmation or negation be true or false, it is also necessary that every thing should exist or should not exist, for if one man says that a thing will be, but another denies the same, one of them must evidently of necessity speak truth, if every affirmation or negation be true or false, for both will not subsist in such things at one and the same time. Thus if it is true to say that “a thing is white,” or that “it is not white,” it must of necessity be “white” or not “white,” and if it is white or not white, it was true to affirm or to deny it: also if it is not, it is falsely said to be, and if it is falsely said to be, it is not; so that it is necessary that either the affirmation or the negation should be true or false. Indeed there is nothing which either is, or is generated fortuitously, nor casually, nor will be, or not be, but all things are from necessity, and not casually, for either he who affirms speaks truth, or he who denies, for in like manner it might either have been or not have been, for that which subsists casually neither does nor will subsist more in this way than in that.2 Moreover if a thing is now “white,” it was true to say before that it will be “white,” so that it was always true to say of any thing generated that it either is, or that it will be; but if it was always true to say that it is, or will be, it is impossible that this is not, nor should be; and whatever must of necessity be, it is impossible that it should not have been generated, and what it is impossible should not have been generated must of necessity have been generated; wherefore all things that will be, it is necessary should be generated, and hence there will be nothing casual nor fortuitous, for if it were fortuitous it would not be of necessity. Nor is it possible to say, that neither of them is true, as that it will neither be, nor will not be, for in the first place the affirmation being false, the negation will not be true, and this being false, it results that the affirmation is not true. And besides, if it were true to say that a thing is at the same time “white” and “great,” both must of necessity be, but if it shall be to-morrow, it must necessarily be to-morrow, and if it will neither be nor will not be to-morrow, it will not be a casual thing, for example, a naval engagement, for it would be requisite that the engagement should neither occur nor not occur.
These and similar absurdities then will happen, if of every affirmation and negation, whether in respect of universals enunciated universally, or of singulars, it is necessary that one of the opposites be true and the other false, but that nothing happens casually in those things which subsist, but that all are, and are generated of necessity; so that it will neither be necessary to deliberate nor to trouble ourselves, as if we shall do this thing, something definite will occur, but if we do not, it will not occur. For there is nothing to prevent a person for ten thousand years asserting that this will happen, and another person denying it, so that of necessity it will have been then true to assert either of them. And it makes no difference whether any persons have uttered a contradiction or not, for
Aristotle traces here the institution of a word to the primary concept of the thing, so that if affirmation is true, a thing is, if negation is true, a thing is not. If either be true or false, he who affirms or denies says truly or falsely, so that if affirmative be true or false, a thing must necessarily exist or not exist. He alleges two enthymematic proofs, terminating in a reductio ad absu·dum. it is evident that the things are so, although the one should not have affirmed any thing, or the other have denied it, since it is not, because it has been affirmed or denied, that therefore a thing will or will not be, neither will it be more so for ten thousand years than for any time whatever. Hence if a thing so subsisted in every time that one of these is truly asserted of it, it was necessary that this should take place; and each thing generated, always so subsisted, as to have been generated from necessity, for when any one truly said that it will be, it was not possible not to have been generated, and of that which is generated, it was always true to say that it will be.
But3 if these things are impossible—(for we see that there is a beginning of future things, both from our deliberation and practice, and briefly in things which do not always energize, there is equally a power of being and of not being, in which both to be and not to be occurs, as well as to have been generated and not to have been generated; and, indeed, we have many things which evidently subsist in this manner, for example, it is possible for this garment to have been cut in pieces, and it may not be cut in pieces, but be worn out beforehand, so also it is possible that it may not be cut in pieces, for it would not have been worn out before, unless it had been possible that it might not be cut in pieces, and so also in respect of other productions, which are spoken of according to a power of this kind—) then it is evident that all things neither are, nor are generated of necessity, but that some things subsist casually, and that their affirmation is not more true than their negation, and that there are others in which one of these subsists more frequently, and for the most part,4 yet so, that either might possibly have occurred, but the other not.5
Wherefore, being, must of necessity be when it is,6 and non-being, not be, when it is not; but it is not necessary that every being should be, nor that non-being should not be, since it is not the same thing for every being to be from necessity, when it is, and simply to be from necessity, and in like manner as to non-being. There is the same reasoning also in the case of contradiction; to be or not to be is necessary for every thing, also that it shall, or shall not be, yet it is not requisite to speak of each separately, but I say, for instance, that it is necessary for a naval action to occur or not occur to-morrow, yet it is not necessary that there should be a naval action to-morrow, nor that there should not be; it is necessary, however, that it should either be or not be. Wherefore, since assertions and things are similarly true, it is evident that things which so subsist, as that whatever have happened, the contraries also were possible, it is necessary that contradiction should subsist in the same manner, which happens to those things which are not always, or which not always, are not. For of these, one part of the contradiction must necessarily be true or false, not indeed this or that, but just as it may happen, and one must be the rather true, yet not already true nor false;7 so that it is evidently not necessary that of every affirmation and negation of opposites, one should be true, but the other false;8 for it does not happen in the same manner with things which are not, but which either may or may not be, as with things which are, but it happens as we have said9 Compare the philosophical principle of formal necessity in this chapter with Bp. Butler’s distinction between, “by necessity,” and acting “necessarily,” Analogy, ch. 6, also his Introduction, and part ii. ch. 2, upon the nature of the contingent and proof.
I capitoli interi, nella traduzione di Octavius Freire Owen (London: George Bell & Sons, 1889 (Bohn's Classical Library), vol. I, from the plates of the first edition (London: H. G. Bohn, 1853), same pagination).
Sinossi degli editori leonini
1. Argumentum textus.— 2. Iterantur tres divisiones propositionum secundum unitatem, qualitatem et quantitatem.— 3. His adduntur quarta divisio secundum tempus, prout nempe propositio est de praesenti, vel de praeterito, vel de futuro; et quinta secundum materiam, seu secundum habitudinem praedicati ad subiectum, ex qua diversa habitudine propositio est vel in materia necessaria sive naturali, vel in materia impossibili sive remota, vel in materia possibili sive contingenti.— 4. In enunciationibus de praesenti vel de praeterito, necesse est ut affirmatio vel negatio determinate sit vera vel falsa, quando propositiones contradictoriae opponuntur (Nempe quando praedicatum universaliter enunciatur de subiecto universali, vel praedicatur aliquid de subiecto singulari; non autem quando praedicatum non universaliter enunciatur de subiecto universali).— 5. Idem dicendum est, spectata materia, quoad enunciationes, quae sunt de futuro, dummodo sint de universalibus vel universaliter vel non universaliter sumptis. — 6. Quaestio: utrum in enunciationibus singularibus de futuro in materia contingenti necesse sit quod determinate una oppositarum sit vera et altera falsa.— 7. Solvitur quaestio negative, quia secus omnia essent ex necessitate. — 8. Processus rationis aristotelicae, ex qua concluditur triplex genus contingentium excludi ex opposita solutione quaestionis. — 9. Declaratur quod dictum est de triplici genere contingentium, quae proveniunt ex casu, ex electione et ex natura.— De eo quod est ex electione, scilicet aequaliter se habens ad esse et ad non esse, non potest determinate dici neque quod erit, neque quod non erit: secus non haberetur indifferentia ad utrumlibet; et consequenter non haberetur electio.— 10. Alia ratione confirmatur esse impossibile non fieri, quae futura sunt, et ideo omnia ex necessitate evenire, si ex propositionibus singularibus de futuro una esset determinate vera et altera falsa. Ratio est, quia ista duo sunt incompossibilia, quod aliquid vere dicatur esse et quod non sit. Si ergo ponitur verum esse id quod dicitur de praesenti vel de futuro, non potest esse quin illud sit praesens vel futurum. Sed quod non potest non fieri, necesse est fieri. Ergo omnia quae futura sunt necesse esset fieri, seu omnia ex necessitate evenirent. — 11. Dilucidatur eadem ratio declarando quomodo futura sunt in causis: nempe in causa agente ex necessitate; in causa inclinata ad effectum determinatum, a quo tamen producendo potest impediri; in causa indifferente et non determinata potius ad unum quam ad aliud.— 12. At vero, ex his non sequitur quod falsae sint propositiones de singularibus
Il commento di san Tommaso
1. Postquam Philosophus determinavit de oppositione enunciationum et ostendit quomodo dividunt verum et falsum oppositae enunciationes; hic inquirit de quodam quod poterat esse dubium, utrum scilicet id quod dictum est similiter inveniatur in omnibus enunciationibus vel non. Et circa hoc duo facit: primo, proponit dissimilitudinem; secundo, probat eam; ibi: Nam si omnis affirmatio etc.
2. Circa primum considerandum est quod Philosophus in praemissis triplicem divisionem enunciationum assignavit, quarum prima fuit secundum unitatem enunciationis, prout scilicet enunciatio est una simpliciter vel coniunctione una; secunda fuit secundum qualitatem, prout scilicet enunciatio est affirmativa vel negativa; tertia fuit secundum quantitatem, utpote quod enunciatio quaedam est universalis, quaedam particularis, quaedam indefinita et quaedam singularis.
3. Tangitur autem hic quarta divisio enunciationum secundum tempus. Nam quaedam est de praesenti, quaedam de praeterito, quaedam de futuro; et haec etiam divisio potest accipi ex his quae supra dicta sunt: dictum est enim supra quod necesse est omnem enunciationem esse ex verbo vel ex casu verbi; verbum autem est quod consignificat praesens tempus; casus autem verbi sunt, qui consignantificant tempus praeteritum vel futurum. Potest autem 'accipi quinta divisio enunciationum secundum materiam, quae quidem divisio attenditur secundum habitudinem praedicati ad subiectum: nam si praedicatum per se insit subiecto, dicetur esse enunciatio in materia necessaria vel naturali; ut cum dicitur, homo est animal, vel, homo est risibile. Si vero praedicatum per se repugnet subiecto quasi excludens rationem ipsius, dicetur enunciatio esse in materia impossibili sive remota; ut cum dicitur, homo est asinus. Si vero medio modo se habeat praedicatum ad subiectum, ut scilicet nec per se repugnet subiecto, nec per se insit, dicetur enunciatio esse in materia possibili sive contingenti.
4. His igitur enunciationum differentiis consideratis, non similiter se habet iudicium de veritate et falsitate in omnibus. Unde Philosophus dicit, ex praemissis concludens, quod in his quae sunt, idest in propositionibus de praesenti, et in his quae facta sunt, idest in enunciationibus de praeterito, necesse est quod affirmatio vel negatio determinate sit vera vel falsa. Diversificatur tamen hoc, secundum diversam quantitatem enunciationis; nam in enunciationibus, in quibus de universalibus subiectis aliquid universaliter praedicatur, necesse est quod semper una sit vera, scilicet affirmativa vel negativa, et altera falsa, quae scilicet ei opponitur. Dictum est enim supra quod negatio enunciationis universalis in qua aliquid universaliter praedicatur, est negativa non universalis, sed particularis, et e converso universalis negativa non est directe negatio universalis affirmativae, sed particularis; et sic oportet, secundum praedicta, quod semper una earum sit vera et altera falsa in quacumque materia. Et eadem ratio est in enunciationibus singularibus, quae etiam contradictorie opponuntur, ut supra habitum est. Sed in enunciationibus, in quibus aliquid praedicatur de universali non universaliter, non est necesse quod semper una sit vera et altera sit falsa, quia possunt ambae esse simul verae, ut supra ostensum est.
5. Et hoc quidem ita se habet quantum ad propositiones, quae sunt de praeterito vel de praesenti: sed si accipiamus enunciationes, quae sunt de futuro, etiam similiter se habent quantum ad oppositiones, quae sunt de universalibus vel universaliter vel non universaliter sumptis. Nam in materia necessaria omnes affirmativae determinate sunt verae, ita in futuris sicut in praeteritis et praesentibus; negativae vero falsae. In materia autem impossibili, e contrario. In contingenti vero universales sunt falsae et particulares sunt verae, ita in futuris sicut in praeteritis et praesentibus. In indefinitis autem, utraque simul est vera in futuris sicut in praesentibus vel praeteritis.
6. Sed in singularibus et futuris est quaedam dissimilitudo. Nam in praeteritis et praesentibus necesse est quod altera oppositarum determinate sit vera et altera falsa in quacumque materia; sed in singularibus quae sunt de futuro hoc non est necesse, quod una determinate sit vera et altera falsa. Et hoc quidem dicitur quantum ad materiam contingentem: nam quantum ad materiam necessariam et impossibilem similis ratio est in futuris singularibus, sicut in praesentibus et praeteritis. Nec tamen Aristoteles mentionem fecit de materia contingenti, quia illa proprie ad singularia pertinent quae contingenter eveniunt, quae autem per se insunt vel repugnant, attribuuntur singularibus secundum universalium rationes. Circa hoc igitur versatur tota praesens intentio: Utrum in enunciationibus singularibus de futuro in materia contingenti necesse sit quod determinate una oppositarum sit vera et altera falsa.
7. Deinde cum dicit: Nam si omnis affirmatio etc., probat praemissam differentiam. Et circa hoc duo facit: primo, probat propositum ducendo ad inconveniens; secundo, ostendit illa esse impossibilia quae sequuntur; ibi: Quae ergo contingunt inconvenientia etc.-Circa primum duo facit: primo, ostendit quod in singularibus et futuris non semper potest determinate attribui veritas alteri oppositorum; secundo, ostendit quod non potest esse quod utraque veritate careat; ibi: At vero neque quoniam etc. - Circa primum ponit duas rationes, in quarum prima ponit quamdam consequentiam, scilicet quod si omnis affirmatio vel negatio determinate est vera vel falsa ita in singularibus et futuris sicut in aliis, consequens est quod omnia necesse sit vel determinate esse vel non esse. Deinde cum dicit: Quare si hic quidem etc. vel, si itaque hic quidem, ut habetur in graeco, probat consequentiam praedictam. Ponamus enim quod sint duo homines, quorum unus dicat aliquid esse futurum, puta quod Socrates curret, alius vero dicat hoc idem ipsum non esse -futurum; supposita praemissa positione, scilicet quod in singularibus et futuris contingit alteram esse veram, scilicet vel affirmativam vel negativam, sequetur quod necesse sit quod alter eorum verum dicat, non autem uterque: quia non potest esse quod in singularibus propositionibus futuris utraque sit simul vera, scilicet affirmativa et negativa: sed hoc habet locum solum in indefinitis. Ex hoc autem quod necesse est alterum eorum verum dicere, sequitur quod necesse sit determinate vel esse vel non esse. Et hoc probat consequenter: quia ista duo se convertibiliter consequuntur, scilicet quod verum sit id quod dicitur, et quod ita sit in re. Et hoc est quod manifestat consequenter dicens quod si verum est dicere quod album sit, de necessitate sequitur quod ita sit in re; et si verum est negare, ex necessitate sequitur quod ita non sit. Et e converso: quia si ita est in re vel non est, ex necessitate sequitur quod sit verum affirmare vel negare. Et eadem etiam convertibilitas apparet in falso: quia, si aliquis mentitur falsum dicens, ex necessitate sequitur quod non ita sit in re, sicut ipse affirmat vel negat; et e converso, si non est ita in re sicut ipse affirmat vel negat, sequitur quod affirmans vel negans mentiatur.
8. Est ergo processus huius rationis talis. Si necesse est quod omnis affirmatio vel negatio in singularibus et futuris sit vera vel falsa, necesse est quod omnis affirmans vel negans determinate dicat verum vel falsum. Ex hoc autem sequitur quod omne necesse sit esse vel non esse. Ergo, si omnis affirmatio vel negatio determinate sit vera, necesse est omnia determinate esse vel non esse. Ex hoc concludit ulterius quod omnia sint ex necessitate. - Per quod triplex genus contingentium excluditur.
9. Quaedam enim contingunt ut in paucioribus, quae accidunt a casu vel fortuna. Quaedam vero se habent ad utrumlibet, quia scilicet non magis se habent ad unam partem, quam ad aliam, et ista procedunt ex electione. Quaedam vero eveniunt ut in pluribus; sicut hominem canescere in senectute, quod causatur ex natura. Si autem omnia ex necessitate evenirent, nihil horum contingentium esset. Et ideo dicit nihil est quantum ad ipsam permanentiam eorum quae permanent contingenter; neque fit quantum ad productionem eorum quae contingenter causantur; nec casu quantum ad ea quae sunt in minori parte, sive in paucioribus; nec utrumlibet quantum ad ea quae se habent aequaliter ad utrumque, scilicet esse vel non esse, et ad neutrum horum sunt determinata: quod significat cum subdit, nec erit, nec non erit. De eo enim quod est magis determinatum ad unam partem possumus determinate verum dicere quod hoc erit vel non erit, sicut medicus de convalescente vere dicit, iste sanabitur, licet forte ex aliquo accidente eius sanitas impediatur. Unde et Philosophus dicit in II De generatione quod futurus quis incedere, non incedet. De eo enim qui habet propositum determinatum ad incedendum, vere potest dici quod ipse incedet, licet per aliquod accidens impediatur eius incessus. Sed eius quod est ad utrumlibet proprium est quod, quia non determinatur magis ad unum quam ad alterum, non possit de eo determinate dici, neque quod erit, neque quod non erit. Quo-modo autem sequatur quod nihil sit ad utrumlibet ex praemissa hypothesi, manifestat subdens quod, si omnis affirmatio vel negatio determinate sit vera, oportet quod vel ille qui affirmat vel ille qui negat dicat verum; et sic 'tollitur id quod est ad utrumlibet: quia, si esset aliquid ad utrumlibet, similiter se haberet ad hoc quod fieret vel non fieret, et non magis ad unum quam ad alterum. Est autem considerandum quod Philosophus non excludit hic expresse contingens quod est ut in pluribus, duplici ratione. Primo quidem, quia tale contingens non excludit quin altera oppositarum enunciationum determinate sit vera et altera falsa, ut dictum est. - Secundo, quia remoto contingenti quod est in paucioribus, quod a casu accidit, removetur per consequens contingens quod est ut in pluribus: nihil enim differt id quod est in pluribus ab eo quod est in paucioribus, nisi quod deficit in minori parte.
10. Deinde cum dicit: Amplius si est album etc., ponit secundam rationem ad ostendendum praedictam dissimilitudinem, ducendo ad impossibile. Si enim similiter se habet veritas et falsitas in praesentibus et futuris, sequitur ut quidquid verum est de praesenti, etiam fuerit verum de futuro, eo modo quo est verum de praesenti. Sed determinate nunc est verum dicere de aliquo singulari quod est album; ergo primo, idest antequam illud fieret album, erat verum dicere quoniam hoc erit album. Sed eadem ratio videtur esse in propinquo et in remoto; ergo si ante unum diem verum fuit dicere quod hoc erit album, sequitur quod semper fuit verum dicere de quolibet eorum, quae facta sunt, quod erit. Si autem semper est verum dicere de praesenti quoniam est, vel de futuro quoniam erit, non potest hoc non esse vel non futurum esse. Cuius consequentiae ratio patet, quia ista duo sunt incompossibilia, quod aliquid vere dicatur esse, et quod non sit. Nam hoc includitur in significatione veri, ut sit id quod dicitur. Si ergo ponitur verum esse id quod dicitur de praesenti vel de futuro, non potest esse quin illud sit praesens vel futurum. Sed quod non potest non fieri idem significat cum eo quod est impossibile non fieri. Et quod impossibile est non fieri idem significat cum eo quod est necesse fieri, ut in secundo plenius dicetur. Sequitur ergo ex praemissis quod omnia, quae futura sunt, necesse est fieri. Ex quo sequitur ulterius, quod nihil sit neque ad utrumlibet neque a casu, quia illud quod accidit a casu non est ex necessitate, sed ut in paucioribus; hoc autem relinquit pro inconvenienti; ergo et primum est falsum, scilicet quod omne quod est verum esse, verum fuerit determinate dicere esse futurum.
11. Ad cuius evidentiam considerandum est quod cum verum hoc significet ut dicatur aliquid esse quod est, hoc modo est aliquid verum, quo habet esse. Cum autem aliquid est in praesenti habet esse in seipso, et ideo vere potest dici de eo quod est: sed quamdiu aliquid est futurum, nondum est in seipso, est tamen aliqualiter in sua causa: quod quidem contingit tripliciter. - Uno modo, ut sic sit in sua causa ut ex necessitate ex ea proveniat; et tunc determinate habet esse in sua causa; unde determinate potest dici de eo quod erit. - Alio modo, aliquid est in sua causa, ut quae habet inclinationem ad suum effectum, quae tamen impediri potest; unde et hoc determinatum est in sua causa, sed mutabiliter; et sic de hoc vere dici potest, hoc erit, sed non per omnimodam certitudinem. - Tertio, aliquid est in sua causa pure in potentia, quae etiam non magis est determinata ad unum quam ad aliud; unde relinquitur quod nullo modo potest de aliquo eorum determinate dici quod sit futurum, sed quod sit vel non sit.
12. Deinde cum dicit: At vero neque quoniam etc., ostendit quod veritas non omnino deest in singularibus futuris utrique oppositorum; et primo, proponit quod intendit dicens quod sicut non est verum dicere quod in talibus alterum oppositorum sit verum determinate, sic non est verum dicere quod non utrumque sit verum; ut si quod dicamus, neque erit, neque non erit; secundo, ibi: Primum enim cum sit etc., probat propositum duabus rationibus. Quarum prima talis est: affirmatio et negatio dividunt verum et falsum, quod patet ex definitione veri et falsi: nam nihil aliud est verum quam esse quod est, vel non esse quod non est; et nihil aliud est falsum quam esse quod non est, vel non esse quod est; et sic oportet quod si affirmatio sit falsa, quod negatio sit vera; et e converso. Sed secundum praedictam positionem affirmatio est falsa, qua dicitur, hoc erit; nec tamen negatio est vera: et similiter negatio erit falsa, affirmatione non existente vera; ergo praedicta positio est impossibilis, scilicet quod veritas desit utrique oppositorum. Secundam rationem ponit; ibi: Adhuc si verum est etc. Quae talis est: si verum est dicere aliquid, sequitur quod illud sit; puta si verum est dicere quod aliquid sit magnum et album, sequitur utraque esse. Et ita de futuro sicut de praesenti: sequitur enim esse cras, si verum est dicere quod erit cras. Si ergo vera est praedicta positio dicens quod neque cras erit, neque non erit, oportebit neque fieri, neque non fieri: quod est contra rationem eius quod est ad utrumlibet, quia quod est ad utrumlibet se habet ad alterutrum; ut navale bellum cras erit, vel non erit. Et ita ex hoc sequitur idem inconveniens quod in praemissis.
Di questo commento non esiste una traduzione inglese di pubblico dominio: qui si dà il latino.
Note degli editori leonini
futuris in sensu coniunctivo, nempe quod utraque haec propositio sit falsa, hoc erit et hoc non erit: primo quidem quia sunt contradictoriae, quae non possunt esse simul falsae; deinde quia secus tolleretur id quod est ad utrumlibet.
α) Triplicem divisionem. Ita edd. P. et Ven. 1526; at tum hic tum in sequentibus non divisionem, sed differentiam habent edd. Venetae saeculi XV et codd. Et, differentiam, legendum esse videtur ex seq. n. 4. β) Ita in futuris sicut etc. - Cod. A corrupte legit: ita ut in futuris sit vel in praeteritis vel in praesentibus. — Et infra (In contingenti etc.) cum cod. B: sicut in praesentibus vel (et vel habet C) praeteritis. Denique addit: in indefinitis utraque pars eius est vera (sed eius expungitur, et in margine poni videtur simul)... (n. 6) est quaedam similitudo (et iterum similitudo, infra n. 10.) At similitudo est lectio erronea, ut patet ex contextu. — Codex vero B, ob recursum eorundem verborum, in praesentibus vel praeteritis, omittit verba, in indefinitis etc. et prosequitur: necesse est quod altera etc., ut in 6.
γ) Illa proprie ad singularia pertinent etc. — A: illa proprie... secundum universalium rationem. — Notandum quod nihil est adeo contingens, quin in se aliquid necessarium habeat, ut s. Thomas ait p. I, qu. LXXXVI, artic. III. Sicut hoc ipsum quod est, Socratem currere, in se quidem contingens est, quia Socrates et poterat non currere et potest a cursu cessare. Sed habitudo cursus ad motum non est contingens, sed necessaria: necessarium est enim Socratem moveri si currit; et ideo supposito, quod Socrates currat, non potest non verificari relatio illa necessaria et universalis, non secus ac generis ratio necessario verificatur in speciebus, et ratio speciei in individuis. Hinc contingentia dupliciter possunt considerari: uno modo secundum quod contingentia sunt; alio modo secundum quod in eis aliquid necessitatis invenitur
(Cf. loc. cit., et ib. Commentar. Card. Caietani). Quaestio igitur quae impraesentiarum movetur a s. Thoma, ut ipse explicite declarat, est de rebus contingentibus futuris prouti sunt contingentes, non autem de earum rationibus universalibus, secundum quas in ipsis contingentibus est aliquid necessarium. - Manifestum est autem quod vis quaestionis tota est in adverbio determinate, cum inquirit de veritate propositionum singularium de futuro in materia contingenti.
δ) Vel, si itaque hic quidem, ut habetur in graeco. Ergo in graeco exemplari quo utebatur, inquit Theodorus Vaitz, s. Thomas legebat non στε εἰ, sed εἰ γὰρ; quae est lectio codd. biblioth. Laurentianae et Marcianae, uti refert laudatus Auctor (Op. cit. p.I, pagg. 129 in notis, et 339 in scholiis). - In cod. A legitur: deinde cum dicit: si hic quidem etc. vel, si itaque haec, ut habetur in graeco.-B: deinde cum dicit, si itaque hic, probat etc. - D: si hic quidem... vel si itaque hic quidem. - E: si hic quidem... vel si itaque hoc quidem. - C habet integram lectionem Pianam, quam retinemus.
ε) Sequitur quod necesse sit quod etc. Ita edit. Piana cum D. -
Codd. ABCE legunt: sequetur de necessitate quod etc.; et est idem sensus, uti patet.
ζ) In singularibus propositionibus futuris. In codd. deest futuris: quod quidem non solum non est necessarium apponere, sed videtur etiam superfluum: nam generica est hoc loco sententia expressa (nempe non posse oppositas propositiones de singularibus esse simul veras), ad probandum quod immediate supra dictum est, scilicet quod neque etiam oppositae enunciationes de singularibus et futuris possunt esse simul verae.
η) Ista duo se convertibiliter consequuntur etc. Ita recte codd. - Edit. Piana omittit se, et non examussim reddit sensum de mutua consequutione propositionum et rerum, quam s. Thomas inculcat. - Cod. B: et ex hoc probat consequenter quod ista duo se convertibiliter sequuntur. - Cod. C: et hoc probat consequenter quod etc.
θ) Et hoc est quod manifestat consequenter etc. Haec lectio est codd. - Edd. P. et Ven.: et hoc est quod manifestat consequenter dicens: Nam si verum est dicere etc. Nam si verum est dicere quod album sit, ex necessitate etc. - Codd. AC: dicens quia si verum etc.
ι) Oportet quod vel ille qui affirmat vel ille qui negat dicat verum; et sic etc. Exponit hic s. Doctor verba illa Aristotelis: ἡ γὰρ ὁ φὰς ἀληθεύσει, ἡ ὁ ἀποφάς· ὁμοίως γὰρ etc. Porro Waitz lectioni ἀληθεύσει (verum dicet) praefert ἀληθεῦει (verum dicit). « Namque, ait, si legimus » ἀληθεύσει, non ex animo Aristoteles defendere videbitur sententiam, » quam ut refutaret veram esse posuit et suam fecit. Futurum tempus » ἀληθεύσει non aliter videtur explicari posse quam ita, ut Aristoteles di- » cat: -Si igitur ponimus praestitutum esse quid verum sit in rebus futu- » ris, quid falsum (quod equidem non concedo), aut qui affirmat, aut qui » negat recte dicet, hoc est aut affirmantem aut negantem recte dicere » concedendum erit. - Quoniam autem habuimus tempus praesens vs. 3 » et 5, quod longe maiorem vim habet, idem hic quoque retinere non du- » bitavimus » (Aristotelis Organon graece, Ed. cit., pag. 340). Ut ut sit de hac subtili interpretatione Waitz, mens Aristotelis manifesta est in utraque lectione, consentiente eodem Auctore. - Tum Boethius tum s. Thomas legunt ἀληθεῦει.
κ) Ad hoc quod fieret vel non fieret. Ita codd. omnes. - Ed. Piana cum Venetis edd.: ad hoc, fieri vel non fieri. Haec lectio sustineri potest; sed quia prima et magis expedita est quoad formam, et auctoritate nititur codd. sufficitur Pianae. - Cod. A omittit illa verba: quia si esset aliquid ad utrumlibet. Sed est mendum manifestum.
λ) Nihil enim differt etc. - Codd. ABC: in hoc enim (A: nihil etiam; C corrupte: in hic) differt id quod est in pluribus ab eo quod est semper et ex (A, de) necessitate, quod deficit in minori (A, in minori corrigitur in maiori) parte. Quae lectio non est acceptanda. Assignatur enim a s. Thoma ratio cur, remoto contingenti quod est ut in paucioribus, removeatur contingens quod est ut in pluribus: quae ratio est convenientia inter utrumque contingens. Extra igitur rem est lectio codd. ABC, per quam contingens non cum contingenti, sed cum necessario comparatur.
μ) Ut in secundo plenius dicetur. Cum Commentaria sua in II lib. non compleverit s. Thomas, lector inveniet in supplemento Caietani, lect. x, quae in s. Doctore desunt. - Post illa verba, quin illud sit praesens vel futurum, cod. B prosequitur: sed quia non potest non fieri impossibile idem significat etc. Et cod. C: sed quod non potest non fieri et quod impossibile est non fieri. Evidenter in hac secunda lectione desiderantur verba idem significat. Lectio autem cod. B est intricata et absurda.
ν) Sed quod sit vel non sit. Hanc lectionem omnium nostrorum codd. et ed. a sufficiamus lectioni Pianae: neque quod sit vel non sit, nempe, futurum. Sensus editionis Pianae est quod futurum, de quo est sermo, neque est determinate futurum, neque est determinate non futurum. Sensus codd. est quod futurum ipsum aut est futurum, aut non est futurum. Quod in sensu indeterminato seu disiunctivo et vi propositionis est verissimum, quia inter est futurum et non est futurum non datur medium. Nihilominus si membra disiunctionis absolute sumantur dici nequit quod alterutrum sit determinate futurum, vel quod sit determinate non futurum, ut editio Piana significat (Cf. lect. xv, n. 4). - Lectio tamen codd. magis placet ratione contextus; quia revera cum iam praemissum immediate fuerit quod nullo modo potest de aliquo eorum determinate dici quod sit futurum, inutile est repetere neque quod sit; sed inculcanda est veritas propositionis hypotheticae disiunctivae quod sit vel non sit, quam in n. seq. cum Aristotele late probat s. Thomas.
ξ) Quod sicut non est verum dicere etc. Ita legunt codd. DE - Cod. A legit: quod sicut non est verum dicere quod in talibus alterum oppositorum, nec si dicamus etc. - Codd. BC: quod sicut non est verum (B non verum) dicere quod in talibus alterum oppositorum sit verum, ut si dicamus etc. Vitiosae lectiones, quae tamen innuunt eam, quam integre exhibent codd. DE. - P. et Ven. edd.: quod non est verum dicere quod in talibus alterum oppositorum non sit verum, ut si di-
camus quod neque erit, neque non erit. Haec lectio Piana nulla ratione sustineri potest, quia contradicit eis, quae s. Thomas praemiserat ac probaverat supra quoad primam partem, et quoad alteram partem probat in hoc numero. Dixerat enim supra n. 7 quod Aristoteles primo ostendit quod in singularibus et futuris non semper potest determinate attribui veritas alteri oppositorum; et ad hoc probandum ordinantur rationes, quas s. Thomas late exponit codem n. 7 et seqq. Secundo dixerat ab Aristotele ostendi quod non potest esse quod in singularibus et futuris utrumque oppositorum veritate careat; et hoc probatur in hoc numero 12. Porro lectio codd. DE hanc divisionem servat, et adaequate ac ex ordine exhibet. At in Piana verba, non est verum dicere quod in talibus (nempe singularibus futuris) alterum oppositorum non sit ve-
rum contradicunt thesi probatae in numeris praecedentibus, scilicet quod non est verum quod in singularibus futuris alterum oppositorum sit determinate verum; deinde contradicunt thesi enunciate et probatae in hoc numero, nempe veritatem non omnino deesse in singularibus futuris utrique oppositorum. Ergo de veritate in ordine ad utrumque oppositorum sermo est, cum tamen Piana nonnisi de veritate unius oppositorum (alterum oppositorum) mentionem faciat, redeundo nempe ad primam thesim. Denique quae sequuntur (ut si dicamus etc.) sunt perspicua quidem in codd., sed in Piana vix ac ne vix quidem locum habent: etenim propositio neque erit, neque non erit, est de sensu coniunctivo, de utroque nempe oppositorum, et tamen Piana praemittit sensum disiunctivum, videlicet alterum oppositorum.