Libro I, lezione XIVITERUM DE PROPOSITIONIBUS SINGULARIBUS DE FUTURO IN MATERIA CONTINGENTI DE CONTINGENTIA IN REBUS DEQUE CONTINGENTIAE RADICIBUS
Il testo di Aristotele
Quae ergo contingunt inconvenientia haec sunt et huiusmodi alia, si omnis affirmationis et negationis, vel in his quae de universalibus dicuntur universaliter, vel in his quae sunt singularia, necesse est oppositarum hane quidem veram esse, illam vero falsam: nihil autem utrumlibet esse in his, quae fiunt, sed omnia esse et fieri ex necessitate: quare non oportebit, neque consulere, neque negotiari, quoniam si hoc facimus, erit hoc, si vero non hoc, non erit. Nihil enim prohibet in millesimum annum hunc quidem dicere hoc futurum esse, illum vero non dicere: quare ex necessitate erit quodlibet eorum: quod tunc ab eo verum erat dicere. At vero neque hoc differt, si aliquis dixerit contradictionem vel non dixerit; manifestum est enim quoniam sic se habent res, etiam si non hic quidem affirmaverit, ille vero negaverit; non enim propter negare vel affirmare erit vel non erit, nec in millesimum annum magis quam in quantolibet tempore. Quare si in omni tempore sic se habeat, ut unum diceretur vere, necesse erat hoc fieri, et unumquodque eorum quae fiunt, sic semper se habere, ut ex necessitate fieret. Quando enim vere dicit quis quoniam erit, non potest non fieri: et quod factum est, verum erat dicere semper quoniam erit. Quod si haec non sunt possibilia (videmus enim esse principium futurorum, et ab eo quod consultamus atque agimus aliquid; et quoniam est omnino in his, quae non semper actu sunt, possibile esse et non esse similiter, in quibus utrumque contingit esse et non esse, quare fieri et non fieri:
ac multa nobis manifesta sunt sic se habentia, ut quoniam hanc vestem possibile est incidi et non incidetur, sed prius exteretur: similiter autem et non incidi possibile est: non enim esset eam prius exteri, nisi possibile esset non incidi: quare et in aliis fendis quaecumque secundum potentiam huiusmodi dicuntur), manifestum est quoniam non omnia ex necessitate, vel sunt vel fiunt; sed alia quidem utrumlibet, et non magis vel affirmatio vel erit negatio vera: alia vero magis quidem et in pluribus alterum: sed contingit fieri et alterum, alterum vero minime.
La versione latina commentata da san Tommaso, nel testo dell'edizione leonina.
18b26These awkward results and others of the same kind follow, if it is an irrefragable law that of every pair of contradictory propositions, whether they have regard to universals and are stated as universally applicable, or whether they have regard to individuals, one must be true and the 18b30other false, and that there are no real alternatives, but that all that is or takes place is the outcome of necessity. There would be no need to deliberate or to take trouble, on the supposition that if we should adopt a certain course, a certain result would follow, while, if we did not, the result would not follow. For a man may predict an event ten thousand years beforehand, and another may predict the 18b35reverse; that which was truly predicted at the moment in the past will10 of necessity take place in the fullness of time.
18b37Further11, it makes no difference whether people have or have not actually made the contradictory statements. For it is manifest that the circumstances are not influenced by the fact of an affirmation or denial on the part of anyone. For events will not take place or fail to take place because it was stated that they would or would not take place, nor is this any more the case if the prediction dates back ten 19athousand years or any other space of time. Wherefore, if through all time the nature of things was so constituted that a prediction about an event was true, then through all time it was necessary that that prediction should find fulfilment; and with regard to all events,' circumstances have always been such that their occurrence is a matter of necessity. For that of which someone has said truly that 19a5it will be, cannot fail to take place; and of that which takes place, it was always true to say that it would be.
19a7Yet this view leads to an impossible conclusion; for we see that both deliberation and action are causative with regard to the future, and that, to speak more generally, in those things which are not continuously actual there is a 19a10potentiality in either direction. Such things may either be or not be; events also therefore may either take place or not take place. There are many obvious instances of this. It is possible that this coat may be cut in half, and yet it may not be cut in half, but wear out first. In the same way, 19a15it is possible that it should not be cut in half; unless this were so, it would not be possible that it should wear out first. So it is therefore with all other events which possess this kind of potentiality. It is therefore plain that it is not of necessity that everything is or takes place; but in some instances there are real alternatives, in which case the affirmation is no more true and no more false than the 19a20denial; while some exhibit a predisposition and general tendency in one direction or the other, and yet can issue in the opposite direction by exception.12
19a22Now that which is must needs be when it is, and that which is not must needs not be when it is not. Yet it cannot be said without qualification that all existence and non-existence is the outcome of necessity. For there is a 19a25difference between saying that that which is, when it is, must needs be, and simply saying that all that is must needs be, and similarly in the case of that which is not. In the case, also, of two contradictory propositions this holds good. Everything must either be or not be, whether in the present or in the future, but it is not always possible to distinguish and state determinately which of these alternatives must necessarily come about.
I paragrafi del passo, nella traduzione di E. M. Edghill (The Works of Aristotle translated into English, ed. W. D. Ross, vol. I (Oxford: Clarendon Press, 1928)).
In those things which are, and have been,1 the affirmation and negation must of necessity be true or false; in universals, as universals, always one true but the other false, and also in singulars, as we have shown; but in the case of universals not universally enunciated, there is no such necessity, and concerning these we have also spoken, but as to singulars and futures, this is not the case. For if every affirmation or negation be true or false, it is also necessary that every thing should exist or should not exist, for if one man says that a thing will be, but another denies the same, one of them must evidently of necessity speak truth, if every affirmation or negation be true or false, for both will not subsist in such things at one and the same time. Thus if it is true to say that “a thing is white,” or that “it is not white,” it must of necessity be “white” or not “white,” and if it is white or not white, it was true to affirm or to deny it: also if it is not, it is falsely said to be, and if it is falsely said to be, it is not; so that it is necessary that either the affirmation or the negation should be true or false. Indeed there is nothing which either is, or is generated fortuitously, nor casually, nor will be, or not be, but all things are from necessity, and not casually, for either he who affirms speaks truth, or he who denies, for in like manner it might either have been or not have been, for that which subsists casually neither does nor will subsist more in this way than in that.2 Moreover if a thing is now “white,” it was true to say before that it will be “white,” so that it was always true to say of any thing generated that it either is, or that it will be; but if it was always true to say that it is, or will be, it is impossible that this is not, nor should be; and whatever must of necessity be, it is impossible that it should not have been generated, and what it is impossible should not have been generated must of necessity have been generated; wherefore all things that will be, it is necessary should be generated, and hence there will be nothing casual nor fortuitous, for if it were fortuitous it would not be of necessity. Nor is it possible to say, that neither of them is true, as that it will neither be, nor will not be, for in the first place the affirmation being false, the negation will not be true, and this being false, it results that the affirmation is not true. And besides, if it were true to say that a thing is at the same time “white” and “great,” both must of necessity be, but if it shall be to-morrow, it must necessarily be to-morrow, and if it will neither be nor will not be to-morrow, it will not be a casual thing, for example, a naval engagement, for it would be requisite that the engagement should neither occur nor not occur.
These and similar absurdities then will happen, if of every affirmation and negation, whether in respect of universals enunciated universally, or of singulars, it is necessary that one of the opposites be true and the other false, but that nothing happens casually in those things which subsist, but that all are, and are generated of necessity; so that it will neither be necessary to deliberate nor to trouble ourselves, as if we shall do this thing, something definite will occur, but if we do not, it will not occur. For there is nothing to prevent a person for ten thousand years asserting that this will happen, and another person denying it, so that of necessity it will have been then true to assert either of them. And it makes no difference whether any persons have uttered a contradiction or not, for
Aristotle traces here the institution of a word to the primary concept of the thing, so that if affirmation is true, a thing is, if negation is true, a thing is not. If either be true or false, he who affirms or denies says truly or falsely, so that if affirmative be true or false, a thing must necessarily exist or not exist. He alleges two enthymematic proofs, terminating in a reductio ad absu·dum. it is evident that the things are so, although the one should not have affirmed any thing, or the other have denied it, since it is not, because it has been affirmed or denied, that therefore a thing will or will not be, neither will it be more so for ten thousand years than for any time whatever. Hence if a thing so subsisted in every time that one of these is truly asserted of it, it was necessary that this should take place; and each thing generated, always so subsisted, as to have been generated from necessity, for when any one truly said that it will be, it was not possible not to have been generated, and of that which is generated, it was always true to say that it will be.
But3 if these things are impossible—(for we see that there is a beginning of future things, both from our deliberation and practice, and briefly in things which do not always energize, there is equally a power of being and of not being, in which both to be and not to be occurs, as well as to have been generated and not to have been generated; and, indeed, we have many things which evidently subsist in this manner, for example, it is possible for this garment to have been cut in pieces, and it may not be cut in pieces, but be worn out beforehand, so also it is possible that it may not be cut in pieces, for it would not have been worn out before, unless it had been possible that it might not be cut in pieces, and so also in respect of other productions, which are spoken of according to a power of this kind—) then it is evident that all things neither are, nor are generated of necessity, but that some things subsist casually, and that their affirmation is not more true than their negation, and that there are others in which one of these subsists more frequently, and for the most part,4 yet so, that either might possibly have occurred, but the other not.5
Wherefore, being, must of necessity be when it is,6 and non-being, not be, when it is not; but it is not necessary that every being should be, nor that non-being should not be, since it is not the same thing for every being to be from necessity, when it is, and simply to be from necessity, and in like manner as to non-being. There is the same reasoning also in the case of contradiction; to be or not to be is necessary for every thing, also that it shall, or shall not be, yet it is not requisite to speak of each separately, but I say, for instance, that it is necessary for a naval action to occur or not occur to-morrow, yet it is not necessary that there should be a naval action to-morrow, nor that there should not be; it is necessary, however, that it should either be or not be. Wherefore, since assertions and things are similarly true, it is evident that things which so subsist, as that whatever have happened, the contraries also were possible, it is necessary that contradiction should subsist in the same manner, which happens to those things which are not always, or which not always, are not. For of these, one part of the contradiction must necessarily be true or false, not indeed this or that, but just as it may happen, and one must be the rather true, yet not already true nor false;7 so that it is evidently not necessary that of every affirmation and negation of opposites, one should be true, but the other false;8 for it does not happen in the same manner with things which are not, but which either may or may not be, as with things which are, but it happens as we have said9 Compare the philosophical principle of formal necessity in this chapter with Bp. Butler’s distinction between, “by necessity,” and acting “necessarily,” Analogy, ch. 6, also his Introduction, and part ii. ch. 2, upon the nature of the contingent and proof.
I capitoli interi, nella traduzione di Octavius Freire Owen (London: George Bell & Sons, 1889 (Bohn's Classical Library), vol. I, from the plates of the first edition (London: H. G. Bohn, 1853), same pagination).
Sinossi degli editori leonini
1. Textus argumentum, et partitio.— 2. Si oppositarum enunciationum de futuro contingenti in singularibus una esset determinate vera, et altera determinate falsa, sequerentur tria inconvenientia: 1°, omnia essent ex necessitate; consequenter 2°, non oporteret de aliquo consiliari; 3°, omnes actiones humanae quae sunt propter aliquem finem essent superfluae.— 3. Probatur huiusmodi inconvenientia sequi; et primo ex vi enunciationum;— 4. Secundo ex parte rei enunciatae.— 5. Quae quidem inconvenientia admitti nequeunt; et primo, quia auferunt libertatem humanam.— 6. Deinde, quia in aliis rebus tollunt naturam potentialitatis, seu contingentiae.— 7. Totum declaratur exemplis sensibilibus.— 8. Reiectis quibusdam falsis sententiis, statuitur necessarium esse illud quod in sua natura determinatum est solum ad esse; impossibile quod est determinatum solum ad non esse; possibile quod neque ad esse neque ad non esse est determinatum, sive se habeat magis ad unum quam ad aliud, sive aequaliter ad utrumque: quo casu possibile magis proprie dicitur contingens ad utrumlibet.— 9. Possibilitas, seu potentia passiva materiae ad utrumque non est sufficiens ratio contingentiae, nisi addatur ex parte potentiae activae quod non sit omnino determinata ad unum.— 10. Quidam considerantes solummodo causam determinatam ad unum, exinde fatalismum intulerunt.— Fatalismus stoicorum.— 11. Principia stoicorum refelluntur: - 1°, Principium quod, omne quod fit causam habet, est verum de eo quod est per se, non autem de eo quod est per accidens, quia proprie non est ens; 2°, Non est verum quod, posita causa sufficienti, necesse est effectum poni, nisi sit causa necessaria quae ab effectu producendo non possit impediri.— 12. Si utrumque stoicorum principium esset verum, infallibiliter sequeretur omnia ex necessitate contingere.— 13. Solvitur obiectio.— Id quod est per accidens reducitur ad id quod est per se, non quasi per se sit aut per se fiat, sed quia accidit ei quod per se est aut per se fit.— 14. Refellitur fatalismus ex influentia corporum caelestium. —Quia nulla vis corporalis potest agere per se nisi in rem corpoream, impossibile est quod directe intellectus, seu ratio et voluntas subdantur virtuti caelestium corporum.— 15. Effectus per accidens et casualis secundum se et respectu causae immediatae, non est talis respectu causae intellectivae praordinantis.— 16. Ex hoc infertur omnia, etiam quae videntur fortuita et casualia, reduci in ordinem divinae Providentiae.— 17. Error quod Providentia divina, seu infallibilitas divinae cognitionis et efficacia divinae voluntatis inducant in rebus necessitatem.—18. Error iste procedit ex eo quod cognitio Divini intellectus et operatio divinae voluntatis pensantur ad modum eorum quae in nobis sunt, scilicet ad modum operationis et cognitionis humanae.—19. Quia cognitio nostra cadit sub ordine temporis vel per se vel per accidens, ideo sub nostra cognitione cadunt res sub ratione praesentis, praeteriti et futuri; et consequenter cognoscimus praesentia ut actu existentia, praeterita ut memorata, futura cognoscimus certitudinaliter in causis, si in ipsis sint totaliter determinata ita ut ex necessitate eveniant, per coniecturam in causis naturalibus quidem sed non ita totaliter determinatis ut non possint impediri; ea autem igno ramus penitus futura quae sunt omnino in potentia in causis non determinatis potius ad unum quam ad aliud.—20. Ex opposito quia Deus est omnino extra ordinem temporis, uno intuitu aeternitatis videt futura in seipsis, et non successive.—21. Et haec certitudo et infallibilitas divinae cognitionis non tollit a rebus contingentiam, quae respicit ordinem causae ad suum effectum.—22. Similiter voluntas divina, extra ordinem entium existens, est causa profundens totum ens et omnes eius differentias. Ergo est causa tum necessitatis, tum contingentiae, quae sunt differentiae entis, et distinctionis utriusque, quae cernitur in rebus secundum rationem proximarum causarum. Quae omnia dici nequeunt neque de voluntate humana, neque de aliqua alia causa creata. Hinc voluntas divina est efficacissima, et quatenus est efficacissima et indeficiens, effectus quos vult contingenter evenire contingenter eveniunt.—23. Aliam radicem contingentiae (ex hoc quod sumus consiliativi) nonnulli subvertere nisi sunt, volentes ostendere quod voluntas in eligendo movetur ex necessitate a suo obiecto, quod est appetibile.—24. Quinimo, quia consilium, quod praecedit electionem, est de obiectis quae contingenter sunt cum ultimo fine connexa, ideo contingenter movent voluntatem, non autem ex necessitate; et consequenter libertas humana integra consistit.
Il commento di san Tommaso
1. Ostenderat superius Philosophus ducendo ad inconveniens quod non est similiter verum vel falsum determinate in altero oppositorum in singularibus et futuris, sicut supra de aliis enunciationibus dixerat; nunc autem ostendit inconvenientia ad quae adduxerat esse impossibilia. Et circa hoc duo facit: primo, ostendit impossibilia ea quae sequebantur; secundo, concludit quomodo circa haec se veritas habeat; ibi: Igitur esse quod est etc.
2. Circa primum tria facit: primo, ponit inconvenientia quae sequuntur; secundo, ostendit haec inconvenientia ex praedicta positione sequi; ibi: Nihil enim prohibet etc.; tertio, ostendit esse impossibilia inconvenientia memorata; ibi: Quod si haec possibilia non sunt etc.—Dicit ergo primo, ex praedictis rationibus concludens, quod haec inconvenientia sequuntur, si ponatur quod necesse sit oppositarum enunciationum alteram determinate esse veram et alteram esse falsam similiter in singularibus sicut in universalibus, quod scilicet nihil in his quae fiunt sit ad utrumlibet, sed omnia sint et fiant ex necessitate. Et ex hoc ulterius inducit alia duo inconvenientia. Quorum primum est quod non oportebit de aliquo consiliari: probatum est enim in III Ethicorum quod consilium non est de his, quae sunt ex necessitate, sed solum de contingentibus, quae possunt esse et non esse. Secundum inconveniens est quod omnes actiones humanae, quae sunt propter aliquem finem (puta negotiatio, quae est propter divitias acquirendas), erunt superfluae: quia si omnia ex necessitate eveniunt, sive operemur sive non operemur erit quod intendimus. Sed hoc est contra intentionem hominum, quia ea intentione videntur consiliari et negotiari ut, si haec faciant, erit talis finis, si autem faciunt aliquid aliud, erit alius finis.
3. Deinde cum dicit: Nihil enim prohibet etc., probat quod dicta inconvenientia consequantur ex dicta positione. Et circa hoc duo facit: primo, ostendit praedicta inconvenientia sequi, quodam possibili posito; secundo, ostendit quod eadem inconvenientia sequantur etiam si illud non ponatur; ibi: At nec hoc differt etc.—Dicit ergo primo, non esse impossibile quod ante mille annos, quando nihil apud homines erat praecogitatum, vel praeordinatum de his quae nunc aguntur, unus dixerit quod hoc erit, puta quod civitas talis subverteretur, alius autem dixerit quod hoc non erit. Sed si omnis affirmatio vel negatio determinate est vera, necesse est quod alter eorum determinate verum dixerit; ergo necesse fuit alterum eorum ex necessitate evenire; et eadem ratio est in omnibus aliis; ergo omnia ex necessitate eveniunt.
4. Deinde cum dicit: At vero neque hoc differt etc., ostendit quod idem sequitur si illud possibile non ponatur. Nihil enim differt, quantum ad rerum existentiam vel eventum, si uno affirmante hoc esse futurum, alius negaverit vel non negaverit; ita enim se habebit res si hoc factum fuerit, sicut si hoc non factum fuerit. Non enim propter nostrum affirmare vel negare mutatur cursus rerum, ut sit aliquid vel non sit: quia veritas nostrae enunciationis non est causa existentiae rerum, sed potius e converso. Similiter etiam non differt quantum ad eventum eius quod nunc agitur, utrum fuerit affirmatum vel negatum ante millesimum annum vel ante quodcumque tempus. Sic ergo, si in quocumque tempore praeterito, ita se habebat veritas enunciationum, ut necesse esset quod alterum oppositorum vere diceretur; et ad hoc quod necesse est aliquid vere dici sequitur quod necesse sit illud esse vel fieri; consequens est quod unumquodque eorum quae fiunt, sic se habeat ut ex necessitate fiat. Et huiusmodi consequentiae rationem assignat per hoc, quod si ponatur aliquem vere dicere quod hoc erit, non potest non futurum esse. Sicut supposito quod sit homo, non potest non esse animal rationale mortale. Hoc enim significatur, cum dicitur aliquid vere dici, scilicet quod ita sit ut dicitur. Eadem autem habitudo est eorum, quae nunc dicuntur, ad ea quae futura sunt, quae erat eorum, quae prius dicebantur, ad ea quae sunt praesentia vel praeterita; et ita omnia ex necessitate acciderunt, et accidunt, et accident, quia quod nunc factum est, utpote in praesenti vel in praeterito existens, semper verum erat dicere, quoniam erit futurum.
5. Deinde cum dicit: Quod si haec possibilia non sunt etc., ostendit praedicta esse impossibilia: et primo, per rationem; secundo, per exempla sensibilia; ibi: Et multa nobis manifesta etc. Circa primum duo facit: primo, ostendit propositum in rebus humanis; secundo, etiam in aliis rebus; ibi: Et quoniam est omnino etc. Quantum autem ad res humanas ostendit esse impossibilia quae dicta sunt, per hoc quod homo manifeste videtur esse principium eorum futurorum, quae agit quasi dominus existens suorum actuum, et in sua potestate habens agere vel non agere; quod quidem principium si removeatur, tollitur totus ordo conversationis humanae, et omnia principia philosophiae moralis. Hoc enim sublato non erit aliqua utilitas persuasionis, nec comminationis, nec punitionis aut remunerationis, quibus homines alliciuntur ad bona et retrahuntur a malis, et sic evacuatur tota civilis scientia. Hoc ergo Philosophus accipit pro principio manifesto quod homo sit principium futurorum; non est autem futurorum principium nisi per hoc quod consiliatur et facit aliquid: ea enim quae agunt absque consilio non habent dominium sui actus, quasi libere iudicantes de his quae sunt agenda, sed quodam naturali instinctu moventur ad agendum, ut patet in animalibus brutis. Unde impossibile est quod supra conclusum est quod non oporteat nos negotiari vel consiliari. Et sic etiam impossibile est illud ex quo sequebatur, scilicet quod omnia ex necessitate eveniant.
6. Deinde cum dicit: Et quoniam est omnino etc., ostendit idem etiam in aliis rebus. Manifestum est enim etiam in rebus naturalibus esse quaedam, quae non semper actu sunt; ergo in eis contingit esse et non esse: alioquin vel semper essent, vel semper non essent. Id autem quod non est, incipit esse aliquid per hoc quod fit illud; sicut id quod non est album, incipit esse album per hoc quod fit album. Si autem non fiat album permanet non ens album. Ergo in quibus contingit esse et non esse, contingit etiam fieri et non fieri. Non ergo talia ex necessitate sunt vel fiunt, sed est in eis natura possibilitatis, per quam se habent ad fieri et non fieri, esse et non esse.
7. Deinde cum dicit: Ac multa nobis manifesta etc., ostendit propositum per sensibilia exempla. Sit enim, puta, vestis nova; manifestum est quod eam possibile est incidi, quia nihil obviat incisioni, nec ex parte agentis nec ex parte patientis. Probat autem quod simul cum hoc quod possibile est eam incidi, possibile est etiam eam non incidi, eodem modo quo supra probavit duas indefinitas oppositas esse simul veras, scilicet per assumptionem contrarii. Sicut enim possibile est istam vestem incidi, ita possibile est eam exteri, idest vetustate corrumpi; sed si exteritur non inciditur; ergo utrumque possibile est, scilicet eam incidi et non incidi. Et ex hoc universaliter concludit quod in aliis futuris, quae non sunt in actu semper, sed sunt in potentia, hoc manifestum est quod non omnia ex necessitate sunt vel fiunt, sed eorum quaedam sunt ad utrumlibet, quae non se habent magis ad affirmationem quam ad negationem; alia vero sunt in quibus alterum eorum contingit ut in pluribus, sed tamen contingit etiam ut in paucioribus quod altera pars sit vera, et non alia, quae scilicet contingit ut in pluribus.
8. Est autem considerandum quod, sicut Boethius dicit hic in Commento, circa possibile et necessarium diversimode aliqui sunt opinati. Quidam enim distinxerunt ea secundum eventum, sicut Diodorus, qui dixit illud esse impossibile quod nunquam erit; necessarium vero quod semper erit; possibile vero quod quandoque erit, quandoque non erit. Stoici vero distinxerunt haec secundum exteriora prohibentia. Dixerunt enim necessarium esse illud quod non potest prohiberi quin sit verum; impossibile vero quod semper prohibetur a veritate; possibile vero quod potest prohiberi vel non prohiberi. Utraque autem distinctio videtur esse incompetens. Nam prima distinctio est a posteriori: non enim ideo ' aliquid est necessarium, quia semper erit; sed potius ideo semper erit, quia est necessarium: et idem patet in aliis. Secunda autem assignatio est ab exteriori et quasi per accidens: non enim ideo aliquid est necessarium, quia non habet impedimentum, sed quia est necessarium, ideo impedimentum habere non potest. Et ideo alii melius ista distinxerunt secundum naturam rerum, ut scilicet dicatur illud necessarium, quod in sua natura determinatum est solum ad esse; impossibile autem quod est determinatum solum ad non esse; possibile autem quod ad neutrum est omnino determinatum, sive se habeat magis ad unum quam ad alterum, sive se habeat aequaliter ad utrumque, quod dicitur contingens ad utrumlibet. Et hoc est quod Boethius attribuit Philoni. Sed manifeste haec est sententia Aristotelis in
9. Sed videtur haec ratio non esse sufficiens. Sicut enim in corporibus corruptibilibus materia invenitur in potentia se habens ad esse et non esse, ita etiam in corporibus caelestibus invenitur potentia ad diversa ubi, et tamen nihil in eis evenit contingenter, sed solum ex necessitate. Unde dicendum est quod possibilitas materiae ad utrumque, si communiter loquamur, non est sufficiens ratio contingentiae, nisi etiam addatur ex parte potentiae activae quod non sit omnino determinata ad unum; alioquin si ita sit determinata ad unum quod impediri non potest, consequens est quod ex necessitate reducat in actum potentiam passivam eodem modo.
10. Hoc igitur quidam attendentes posuerunt quod potentia, quae est in ipsis rebus naturalibus, sortitur necessitatem ex aliqua causa determinata ad unum quam dixerunt fatum. Quorum Stoici posuerunt fatum in quadam serie, seu connexione causarum, supponentes quod omne quod in hoc mundo accidit habet causam; causa autem posita, necesse est effectum poni. Et si una causa per se non sufficit, multae causae ad hoc concurrentes accipiunt rationem unius causae sufficientis; et ita concludebant quod omnia ex necessitate eveniunt.
11. Sed hanc rationem solvit Aristoteles in VI Metaphysicae interimens utramque propositionum assumptarum. Dicit enim quod non omne quod fit habet causam, sed solum illud quod est per se. Sed illud quod est per accidens non habet causam; quia proprie non est ens, sed magis ordinatur cum non ente, ut etiam Plato dixit. Unde esse musicum habet causam, et similiter esse album; sed hoc quod est, album esse musicum, non habet causam: et idem est in omnibus aliis huiusmodi. Similiter etiam haec est falsa, quod posita causa etiam sufficienti, necesse est effectum poni: non enim omnis causa est talis (etiamsi sufficiens sit) quod eius effectus impediri non possit; sicut ignis est sufficiens causa combustionis lignorum, sed tamen per effusionem aquae impeditur combustio.
12. Si autem utraque propositionum praedicatarum esset vera, infallibiliter sequeretur omnia ex necessitate contingere. Quia si quilibet effectus habet causam, esset effectum (qui est futurus post quinque dies, aut post quantumcunque tempus) reducere in aliquam causam priorem: et sic quousque esset devenire ad causam, quae nunc est in praesenti, vel iam fuit in praeterito; si autem causa posita, necesse est effectum poni, per ordinem causarum deveniret necessitas usque ad ultimum effectum. Puta, si comedit salsa, sitiet: si sitiet, exibit domum ad bibendum: si exibit domum, occidetur a latronibus. Quia ergo iam comedit salsa, necesse est eum occidi. Et ideo Aristoteles ad hoc excludendum ostendit utramque praedicatarum propositionum esse falsam, ut dictum est.
13. Obiiciunt autem quidam contra hoc, dicentes quod omne per accidens reducitur ad aliquid per se, et ita oportet effectum qui est per accidens reduci in causam per se.-Sed non attendunt quod id quod est per accidens reducitur ad per se, in quantum accidit ei quod est per se, sicut musicum accidit Socrati, et omne accidens alicui subiecto per se existenti. Et similiter omne quod in aliquo effectu est per accidens consideratur circa aliquem effectum per se: qui quantum ad id quod per se est habet causam per se, quantum autem ad id quod inest ei per accidens non habet causam per se, sed causam per accidens. Oportet enim effectum proportionaliter referre ad causam suam, ut in II Physicorum et in V Methaphysicae dicitur.
14. Quidam vero non attendentes differentiam effectuum per accidens et per se, tentaverunt reducere omnes effectus hic inferius provenientes in aliquam causam per se, quam ponebant esse virtutem caelestium corporum ° in qua ponebant fatum, dicentes nihil aliud esse fatum quam vim positionis syderum. Sed ex hac causa non potest provenire necessitas in omnibus quae hic aguntur. Multa enim hic fiunt ex intellectu et voluntate, quae per se et directe non subduntur virtuti caelestium corporum: cum enim intellectus sive ratio et voluntas quae est in ratione, non sint actus organi corporalis, ut probatur in libro De anima, impossibile est quod directe subdantur intellectus seu ratio et voluntas virtuti caelestium corporum: nulla enim vis corporalis potest agere per se, nisi in rem corpoream. Vires autem sensitivae in quantum sunt actus organorum corporalium per accidens subduntur actioni caelestium corporum. Unde Philosophus in libro De anima opinionem ponentium voluntatem hominis subiici motui caeli adscribit his, qui non ponebant intellectum differre a sensu. Indirecte tamen vis caelestium corporum redundat ad intellectum et voluntatem, in quantum scilicet intellectus et voluntas utuntur viribus sensitivis. Manifestum autem est quod passiones virium sensitivarum non inferunt necessitatem rationi et voluntati. Nam continens habet pravas concupiscentias, sed non deducitur, ut patet per Philosophum in VII Ethicorum. Sic igitur ex virtute caelestium corporum non provenit necessitas in his quae per rationem et voluntatem fiunt. Similiter nec in aliis corporalibus effectibus rerum corruptibilium, in quibus multa per accidens eveniunt. Id autem quod est per accidens non potest reduci ut in causam per se in aliquam virtutem naturalem, quia virtus naturae se habet ad unum; quod autem est per accidens non est unum; unde et supra dictum est quod haec enunciatio non est una, Socrates est albus musicus, quia non significat unum. Et ideo Philosophus dicit in libro De somno et vigilia quod multa, quorum signa praeexistunt in corporibus caelestibus, puta in imbribus et tempestatibus, non eveniunt, quia scilicet impediuntur per accidens. Et quamvis illud etiam impedimentum secundum se consideratum reducatur in aliquam causam caelestem; tamen concursus horum, cum sit per accidens, non potest reduci in aliquam causam naturaliter agentem.
15. Sed considerandum est quod id quod est per accidens potest ab intellectu accipi ut unum, sicut album esse musicum, quod quamvis secundum se non sit unum, tamen intellectus ut unum accipit, in quantum scilicet componendo format enunciationem unam. Et secundum hoc contingit id, quod secundum se per accidens evenit et casualiter, reduci in aliquem intellectum praeordinantem; sicut concursus duorum servorum ad certum locum est per accidens et casuális quantum ad eos, cum unus eorum ignoret de alio; potest tamen esse per se intentus a domino, qui utrumque mittit ad hoc quod in certo loco sibi occurrant.
16. Et secundum hoc aliqui posuerunt omnia quaecumque in hoc mundo aguntur, etiam quae videntur fortuita vel casualia, reduci in ordinem providentiae divinae, ex qua dicebant dependere fatum. Et hoc quidem aliqui stulti negaverunt, iudicantes de intellectu divino ad modum intellectus nostri, qui singularia non cognoscit. Hoc autem est falsum: nam intelligere divinum et velle eius est ipsum esse ipsius. Unde sicut esse eius sua virtute comprehendit omne illud quod quo-cumque modo est, in quantum scilicet est per participationem ipsius; ita etiam suum intelligere et suum intelligibile comprehendit omnem cognitionem et omne cognoscibile; et suum velle et suum volitum comprehendit omnem appetitum et omne appetibile quod est bonum; ut, scilicet ex hoc ipso quod aliquid est cognoscibile cadat sub eius cognitione, et ex hoc ipso quod est bonum cadat sub eius voluntate: sicut ex hoc ipso quod est ens, aliquid cadit sub eius virtute activa, quam ipse perfecte comprehendit, cum sit per intellectum agens.
17. Sed si providentia divina sit per se causa omnium quae in hoc mundo accidunt, saltem bonorum, videtur quod omnia ex necessitate accidant. Primo quidem ex parte scientiae eius: non enim potest eius scientia falli; et ita ea quae ipse scit, videtur quod necesse sit evenire. Secundo ex parte voluntatis: voluntas enim Dei inefficax esse non potest; videtur ergo quod omnia quae vult, ex necessitate eveniant.
18. Procedunt autem hae obiectiones ex eo quod cognitio divini intellectus et operatio divinae voluntatis pensantur ad modum eorum, quae in nobis sunt, cum tamen multo dissimiliter se habeant.
19. Nam primo quidem ex parte cognitionis vel scientiae considerandum est quod ad cognoscendum ea quae secundum ordinem temporis eveniunt, aliter se habet vis cognoscitiva, quae sub ordine temporis aliqualiter continetur, aliter illa quae totaliter est extra ordinem temporis. Cuius exemplum conveniens accipi potest ex ordine loci: nam secundum Philosophum in IV Physicorum, secundum prius et posterius in magnitudine est prius et posterius in motu et per consequens in tempore. Si ergo sint multi homines per viam aliquam transeuntes, quilibet eorum qui sub ordine transeuntium continetur habet cognitionem de praecedentibus et subsequentibus; in quantum sunt praecedentes et subsequentes; quod pertinet ad ordinem loci. Et ideo quilibet eorum videt eos, qui iuxta se sunt et aliquos eorum qui eos praecedunt; eos autem qui post se sunt videre non potest. Si autem esset aliquis extra totum ordinem transeuntium, utpote in aliqua excelsa turri constitutus, unde posset totam viam videre, videret quidem simul omnes in via existentes, non sub ratione praecedentis et subsequentis (in comparatione scilicet ad eius intuitum), sed simul omnes videret, et quomodo unus eorum alium praecedit. Quia igitur cognitio nostra cadit sub ordine temporis, vel per se vel per accidens (unde et anima in componendo et dividendo necesse habet adiungere tempus, ut dicitur in III De anima ); consequens est quod sub eius cognitione cadant res sub ratione praesentis, praeteriti et futuri. Et ideo praesentia cognoscit tanquam actu existentia et sensu aliqualiter perceptibilia; praeterita autem cognoscit ut memorata; futura autem non cognoscit in seipsis, quia nondum sunt, sed cognoscere ea potest in causis suis: per certitudinem quidem, si totaliter in causis suis sint determinata, ut ex quibus de necessitate evenient; per coniecturam autem, si non sint sic determinata quin impediri possint, sicut quae sunt ut in pluribus; nullo autem modo, si in suis causis sunt omnino in potentia non magis determinata ad unum quam ad aliud, sicut quae sunt ad utrumlibet. Non enim est aliquid cognoscibile secundum quod est in potentia, sed solum secundum quod est in actu, ut patet per Philosophum in IX Metaphysicae.
20. Sed Deus est omnino extra ordinem temporis, quasi in arce aeternitatis constitutus, quae est tota simul, cui subiacet totus temporis decursus secundum unum et simplicem eius intuitum; et ideo uno intuitu videt omnia quae aguntur secundum temporis decursum, et unumquodque secundum quod est in seipso existens, non quasi sibi futurum quantum ad eius intuitum prout est in solo ordine suarum causarum (quamvis et ipsum ordinem causarum videat), sed omnino aeternaliter sic videt unumquodque eorum quae sunt in quocumque tempore, sicut oculus humanus videt Socratem sedere in seipso, non in causa sua.
21. Ex hoc autem quod homo videt Socratem sedere, non tollitur eius contingentia quae respicit ordinem causae ad effectum; tamen certissime et infallibiliter videt oculus hominis Socratem sedere dum sedet, quia unumquodque prout est in seipso iam determinatum est. Sic igitur relinquitur, quod Deus certissime et infallibiliter cognoscat omnia quae fiunt in tempore; et tamen ea quae in tempore eveniunt non sunt vel fiunt ex necessitate, sed contingenter.
22. Similiter ex parte voluntatis divinae differentia est attendenda. Nam voluntas divina est intelligenda ut extra ordinem entium existens, velut causa quaedam profundens totum ens et omnes eius differentias. Sunt autem differentiae entis possibile et necessarium; et ideo ex ipsa voluntate divina originantur necessitas et contingentia in rebus et distinctio utriusque secundum rationem proximarum causarum: ad effectus enim, quos voluit necessarios esse, disposuit causas necessarias; ad effectus autem, quos voluit esse contingentes, ordinavit causas contingenter agentes, idest potentes deficere. Et secundum harum conditionem causarum, effectus dicuntur vel necessarii vel contingentes, quamvis omnes dependeant a voluntate divina, sicut a prima causa, quae transcendit ordinem necessitatis et contingentiae. Hoc autem non potest dici de voluntate humana, nec de aliqua alia causa: quia omnis alia causa cadit iam sub ordine necessitatis vel contingentiae; et ideo oportet quod vel ipsa causa possit deficere, vel effectus eius non sit contingens, sed necessarius. Voluntas autem divina indeficiens est; tamen non omnes effectus eius sunt necessarii, sed quidam contingentes.
23. Similiter autem aliam radicem contingentiae, quam hic Philosophus ponit ex hoc quod sumus consiliativi, aliqui subvertere nituntur, volentes ostendere quod voluntas in eligendo ex necessitate movetur ab appetibili. Cum enim bonum sit obiectum voluntatis, non potest (ut videtur) ab hoc divertere quin appetat illud quod sibi videtur bonum; sicut nec ratio ab hoc potest divertere quin assentiat ei quod sibi videtur verum. Et ita videtur quod electio consilium consequens semper ex necessitate proveniat; et sic omnia, quorum nos principium sumus per consilium et electionem, ex necessitate provenient.
24. Sed dicendum est quod similis differentia attendenda est circa bonum, sicut circa verum. Est autem quoddam verum, quod est per se notum, sicut prima principia indemonstrabilia, quibus ex necessitate intellectus assentit; sunt autem quaedam vera non per se nota, sed per alia. Horum autem duplex est conditio: quaedam enim ex necessitate consequuntur ex principiis, ita scilicet quod non possunt esse falsa, principiis existentibus veris, sicut sunt omnes conclusiones demonstrationum. Et huiusmodi veris ex necessitate assentit intellectus, postquam perceperit ordinem eorum ad principia, non autem prius. Quaedam autem sunt, quae non ex necessitate consequuntur ex principiis, ita scilicet quod possent esse falsa principiis existentibus veris; sicut sunt opinabilia, quibus non ex necessitate assentit intellectus, quamvis ex aliquo motivo magis inclinetur in unam partem quam in aliam. Ita etiam est quoddam bonum quod est propter se appetibile, sicut felicitas, quae habet rationem ultimi finis; et huiusmodi bono ex necessitate inhaeret voluntas: naturali enim quadam necessitate omnes appetunt esse felices. Quaedam vero sunt bona, quae sunt appetibilia propter finem, quae comparantur ad finem sicut conclusiones ad principium, ut patet per Philosophum in II Physicorum. Si igitur essent aliqua bona, quibus non existentibus, non posset aliquis esse felix, haec etiam essent ex necessitate appetibilia et maxime apud eum, qui talem ordinem perciperet; et forte talia sunt esse, vivere et intelligere et si qua alia sunt similia. Sed particularia bona, in quibus humani actus consistunt, non sunt talia, nec sub ea ratione apprehenduntur ut sine α quibus felicitas esse non possit, puta, comedere hunc cibum vel illum, aut abstinere ab eo: habent tamen in se unde moveant appetitum, secundum aliquod bonum consideratum in eis. Et ideo voluntas non ex necessitate inducitur ad haec eligenda. Et propter hoc Philosophus signanter radicem contingentiae in his quae fiunt a nobis assignavit ex parte consilii, quod est eorum quae sunt ad finem et tamen non sunt determinata. In his enim in quibus media sunt determinata, non est opus consilio, ut dicitur in III Ethicorum. Et haec quidem dicta sunt ad salvandum radices contingentiae, quas hic Aristoteles ponit, quamvis videantur logici negotii modum excedere β.
Di questo commento non esiste una traduzione inglese di pubblico dominio: qui si dà il latino.
Note degli editori leonini
α) Civitas talis subverteretur.—Cod. A: rex Carolus interficeretur. Curiosa sane variatio. β) Necesse est quod alter eorum etc. Est lectio ABE.—Piana et Ven. edd.: necesse est quod ambo determinate verum dixerint; ergo necesse fuit quodlibet eorum ex necessitate evenire. Quae lectio et est contra intentum s. Thomae et contra veritatem. Vult enim s. Thomas cum Aristotele probare quod si ponatur oppositarum enunciationum non utramque, sed alteram esse determinate veram, alteram determinate falsam (n. 2), sequeretur omnia ex necessitate evenire. Ergo ambo determinate verum dixerint est omnino contra intentum.—Sed est etiam contra veritatem. Arguitur enim ex hypothesi quod affirmatio vel negatio determinate sit vera; recteque infertur in hypothesi quod alter eorum (qui in exemplum adducuntur) determinate debuerit dicere verum; et consequenter ex necessitate evenire illud quod dixerit.—Si non alter eorum, sed ambo legamus, sequeretur quod ambo verum dixerint; ergo ex necessitate evenirent ea quae dixerint. Et quia ea quae ex hypothesi dicuntur sunt contradictoria; sequeretur ex necessitate quod evenirent contradictoria, ut nempe, sistendo in exemplo, necessario civitas talis subverteretur et simul necessario civitas talis non subverteretur. Quod absurdum offenditur in lectione Piana et Ven. edd.: necesse fuit quodlibet eorum etc.—Cod. C mutilus hoc loco est: necesse est quod alter eorum ex necessitate evenire; nempe ex recursu eiusdem vocabuli (eorum) amanuensis scribit non determinate verum etc., sed ex necessitate etc.; et intermedia omittit, sine quibus caetera significatione carent. Attamen recte legit cum codd. cit: quod alter eorum.—Denique cod. D consentit cum aliis, nisi quod et ipse corrupte legit: sed si omnis affirmatio vel negatio determinate est vera, necesse est quod alterum eorum ex necessitate evenire. Vides necesse est quod suspensum esse, quia amanuensis distractus sumit alterum eorum pro alter eorum, et ideo utramque partem sententiae pervertit. Nihilominus germanam simul lectionem indicat: quae proinde uniformiter exhibetur ab omnibus codd.
Opp. D. THOMAE T. I. 9*
γ) Quia quod nunc factum est etc. – Codd. ABCE: quia quod nunc factum est, utpote in praesenti vel (C vel in) praeterito etc. – D: quia quod nunc factum est in praesenti vel praeterito etc. – P.: quia quod nunc factum est in praesenti, in praeterito etc. δ) Principium eorum futurorum etc.–Codd.: principium quorundam futurorum. Non indeterminate loquitur s. Thomas de futuris quorum homo est principium, sed determinate specificat quae sint huiusmodi futura, nempe ea, quae homo agit quasi dominus existens suorum actuum. – Caeterum sententia eadem est in utraque lectione, forma aliquantulum diversa. Alterutra ergo pro lubito utatur lector. e) Nec punitionis aut remunerationis. Ita codd. BCD. – E omittit haec verba, sed nec habet lectionem Pianam: nec permutationis aut remunerationis. Vocabulum permutatio irrepsit ex typographorum incuria, non secus ac amanuensi cod. A excidit remunerationis quo (sic) loco remunerationis. Patet legendum esse cum codd. ABCD, punitionis, ex suo opposito quod sequitur, remunerationis. Hinc in Summa theologica, p. I, qu. LXXXIII, artic. 1: « Homo est liberi arbitrii: alioquin frustra essent » consilia, exhortationes, praecepta, prohibitiones, praemia et poenae. » – Notet autem novitius argumenta ista ad demonstrandum liberum in homine arbitrium, quod est dominium propriorum actuum, esse a posteriori seu ex effectibus ducta; a priori enim loquendo, et causam liberi arbitrii assignando, necesse est quod homo sit liberi arbitrii ex hoc ipso quod rationalis est, ut s. Thomas habet loc. cit. Sed de his alibi. ζ) Natura possibilitatis. Ita Piana cum codd. AC. – Cod. B: vera natura possibilitatis; – D: vera possibilitas; – E: materia possibilitatis. Quae ultima lectio non est acceptanda, quia licet falsa non sit (materiae enim nomen latissime patet in sensu analogico, ut dictum est lect. VIII, in notis x et y), tamen materia vel materia possibilitatis videtur locum
non habere in casu nostro. Bona est lectio cod. D, sed non melior Piana; optima mihi videtur lectio cod. B. η) Possibile est etiam (BC omittunt etiam) eam non incidi. – Amanuensis cod. A ex recursu verbi incidi, omittit haec verba, quae constituunt alteram partem sententiae s. Thomae, ut patet ex probatione, quae statim subiungitur: Sicut enim etc. θ) Magis ad affirmationem etc. Est lectio codd. ABDE et substituenda Pianae: magis in affirmatione quam in negatione. – Cod. C: magis ad affirmationem vel negationem. i) Quae scilicet contingit ut in pluribus. Codd. BCDE hanc perspicuam proferunt lectionem quam adoptamus loco Pianae. Haec siquidem negationem introducit et legit: quae scilicet non contingit ut in pluribus sit. Quae lectio, uti iacet, et est illogica et contra mentem s. Thomae. Comparat enim s. Thomas propositionem quae vera est ut in pluribus cum propositione quae est vera ut in paucioribus, quaeque proinde contingit ut sit vera, altera sibi opposita (quae nempe contingit ut in pluribus) existente falsa. Dixi, uti iacet, propter verba et non alia, quae concorditer habent tum codd. tum edd. P. et Venetae omnes. Vi enim illorum verborum pronomen relativum sequens (quae scilicet etc.) videtur referri ad propositionem designatam per et non alia; quae propositio, ut est manifestum, est de his quae contingunt ut in pluribus. Praefata verba (et non alia) si deessent, perspicua esset Piana, nempe: alia vero sunt in quibus alterum eorum... quod altera pars sit vera, quae scilicet non contingit ut in pluribus sit. – Eorumdem codd. et ed. a auctoritate omitimus sit quod in Piana legitur, quodque non perspicuitati confert ullo modo. – Codex A legit: sed tamen contingit etiam ut in pluribus, omissis caeteris intermediis, ut in paucioribus etc. At errat: nam omittendo quae omittit, primam partem sententiae (alia
vero etc.) bis ponit, et alteram eiusdem sententiae partem (sed tamen etc.) omittit, ut ex contextu est per se manifestum. x) Sicut Boethius dicit hic in Commento etc. Quae ex hoc Auctore citantur a s. Thoma de opinionibus Diodori, Stoicorum et Philonis quad naturam necessari, impossibilis et possibilis habentur in eius secunda Ed. De interpret. lib. III, De futuris contingentibus, super illa verba Aristotelis: Et quoniam est omnino... Ac multa nobis manifesta etc. (p. 373, seq.). λ) Quidam enim distinxerunt. Ita codd. BCE. - Edit. Piana cum codd. AD legunt: quidam enim dixerunt. Et ita infra codd. BCE non Stoici vero dixerunt, sed distinxerunt habent. Denique tertio loco non ista (P. ita) dixerunt, cum CP., sed ista distinxerunt legendum est consequenter cum ADE. Quae ultima lectio suadet etiam supra legendum esse cum tribus codd. praecitatis. Adde quod infra, codd. et Piana consentientibus, s. Doctor subiungit: utraque autem distinctio videtur etc. μ) Sicut Diodorus etc. « Ille enim, inquit Tullius, id solum fieri » posse dicit, quod aut sit verum aut futurum sit verum; et, quidquid » futurum sit, id dicit fieri necesse esse, et, quidquid non sit futurum, » id negat fieri posse... Placet igitur Diodoro, id solum fieri posse quod » aut verum sit, aut verum futurum sit. Qui locus attingit hanc quae- » stionem: Nihil fieri, quod non necesse fuerit; et, Quidquid fieri possit, » id aut esse iam aut futurum esse: nec magis commutari ex veris in » falsa ea posse, quae futura sunt, quam ea, quae facta sunt: sed in » factis immutabilitatem apparere; in futuris quibusdam, quia non ap- » pareat (al. apparett), ne inesse quidem videri » (De fato, cap. VII et IX, nn. 13 et 17. - Opp. tom. IX, pag. 287, seq. - Lypsiae 1849). Ex his apparet possibile a Diodoro verbis quidem poni, re autem tolli: nam si possibile nunquam erit, est impossibile; si autem erit aliquando, est necessarium. Atqui utrum futurum sit vel non sit, non ex se (sicut in iis quae necessaria videntur), sed ex eventu possumus decernere, ita scilicet ut futurum fuisse vel secus, et ideo necessarium vel impossibile, ex eo quod factum vel non factum est intelligere debeamus. Ante ergo eventum possumus dicere quod possibile quandoque erit, quandoque non erit, non in se, sed quoad nostram cognitionem, quia nempe immutabilitas facti non apparet. v) Non enim ideo aliquid etc. Suppleo ideo ex omnibus nostris codd., quod desideratur in ed. Piana. - Et hinc statim habes: sed potius ideo semper etc. Et infra: secunda autem assignatio..... non enim ideo etc. ξ) Et hoc est quod Boethius attribuit Philoni. « Tres sunt, inquit » Boethius, sententiae de possibilitate. Philo enim dicit possibile esse » quod natura propria enunciationis suscipiat veritatem, ut cum dico, me
» hodie esse Theocriti Bucolica relecturum, hoc si nihil extra prohibeat » quantum in se est potest veraciter praedicari. Eodem autem modo idem » ipse Philo necessarium esse definit, quod cum verum sit, quantum in se » est, nunquam possit susceptivum esse mendacii; non necessarium autem » idem esse determinat, quod, quantum in se est, possit suscipere falsita- » tem. Impossibile vero secundum propriam naturam, nunquam possit » suscipere veritatem. Idem tamen ipse et contingens et possibile unum » esse confirmat » (Op. et loc. cit. pag. 373). Vult autem Boethius sententiam Philonis Larissensis, quamvis verbis discrepet, revera tamen cum Diodori sententia convenire: « Ille enim (Diodorus) arbitratus est, » inquit, si quis in mari moreretur, eum in terra mortem non potuisse » suscipere: quod neque Philo, neque Stoici dicunt. Sed quanquam ista » non dicant, tamen si unam partem contradictionis eventu necessitatis » metiuntur, idem cum Diodoro sentire coguntur » (Ib. pag. 374). Quo autem pacto haec Philonis sententia conveniat cum sententia Diodori, qui necessitatem ab eventu metiebatur, ut dictum est in not. μ, haud satis apparet. Etenim, sistendo in Philonis verbis a Boethio citatis, possibile Philo dixit quod quantum in se est potest veraciter praedicari; at potest etiam impediri quominus veraciter de facto praedicetur (ut, in exemplo de lectione Bucolicorum, si aliquid extra prohibeat). Ergo possibile, de quo loquitur Philo dicens illud esse idem ac contingens, potest fieri, quantum in se est, et potest, quantum in se est, etiam non fieri; quod idem est ac dicere quod possibile quantum in se est ad neutrum est determinatum. Quod ipsemet magis aperte declarat cum ait non necessarium esse id quod quantum in se est potest suscipere falsitatem, nempe potest esse et non esse. Idem patet ex notionibus necessarii et impossibilis. Necessarium est quod quantum in se est nunquam potest susceptivum esse mendacii, nempe quod in sua natura determinatum est solum ad esse; impossibile est quod secundum propriam naturam nunquam potest suscipere veritatem, videlicet quod est determinatum solum ad non esse. Ergo recte s. Thomas ait quod hoc quod Boethius attribuit Philoni est manifeste sententia Aristotelis in hoc loco, vel, in hoc libro, ut habet cod. A. - Addendum quod, iuxta Boethium: » Universaliter dicere est, quaecunque neque semper sunt, neque semper » non sunt, sed aliquoties sunt, aliquoties non sunt, ea per hoc ipsum quod » sunt et non sunt, habent aliquam ad contraria cognitionem. Haec au- » tem impossibilium et necessariorum media sunt. Impossibile enim » nunquam esse potest; necessarium nunquam non esse; inter haec » propria quorundam natura est, quae horum utrorumque sit media, » quae et esse scilicet possit et non esse. Ergo hoc nunc dicit (Aristote- » les nempe): Videmus, inquit, in his etc. » (Ib. pag. 374). Haec ergo, exponente Boethio, est opinio Aristotelis cui Boethius subscribit, sed quae est etiam opinio Philonis supra recitata.
ο) Quam ponebant virtutem esse caelestium corporum etc. Ita codd. quorum lectionem anteponimus Pianae: «Quam ponebant virtutem esse » caelestium corporum, in qua ponebant fatum, quam vim positionis sy-» derum appellabant.»
π) Voluntas quae est in ratione.-Codd. ABC omittunt verba, quae est in ratione; sed ea retinemus cum P. et aliis codd.-Quamvis voluntas simpliciter et communiter accepta appetitum rationalem designet, tamen latiori significatione etiam pro appetitu animali usurpatur, ut ipsemet Angelicus innuit II, Dist. xxxix, qu. II, artic. II ad I: non quidem quatenus appetitus sensitivus est in brutis, sed quatenus est in homine et est potentia in eadem essentia animae rationalis radicata, et ideo rationis moderamini subiecta (Cf. III, Dist. XVII, qu. I, artic. I, Ad secundam quaestionem dicendum etc.). Dico radicata: nam proprie, seu formaliter, appetitus animalis, sicut caeterae facultates sensitivae, est in organo animato tanquam in proprio subiecto immediato. At voluntas, proprie dicta, nempe appetitus rationalis, est facultas essentialiter inorganica consequens apprehensionem rationis, et, sicut ratio ipsa, a sola animae essentia fluit et in sola essentia animae est immediate, ut in suo subiecto.
ρ) Et hoc quidem aliqui stulti negaverunt. Duo hic distinguenda sunt. Primum est quod omnia quae quocumque modo in hoc mundo aguntur, etiam quae videntur fortuita vel casualia, reducuntur in ordinem Providentiae divinae; et hoc est quod s. Thomas dicit ab aliquibus stultis negari. - Aliud est quod ex divina Providentia sequatur fatum, non quidem sano sensu acceptum, ut infra explicabimus, sed quatenus deteriori sensu sumitur ut necessitas in causis secundis omnibus. Providentia autem divina non infert fatum seu necessitatem rebus provisis, ut nn. seqq. late et solide demonstrat Angelicus. Notandum insuper quod illi qui liberum hominis arbitrium fato subiiciebant, non una ratione naturam fati ponebant. Alii enim fatum appellabant vim positionis siderum, ex quorum positione et potestate decerni autumabant qualis quisque homo concipitur, nascitur, vivit, et quid ei proveniat boni quidve mali accidat. - Alii vero non astrorum constitutionem, sicuti est cum quidque concipitur vel nascitur, sed omnium connexionem seriemque causarum, qua fit omne quod fit, fati nomine appellabant. Quorum sententia, si causarum haec connexio talis ponatur ut voluntatibus nostris necessitatem inferat, non differt a prima sententia quoad fati naturam, quamvis seriem causarum substituat positioni potestatique siderum. Utrumque errorem s. Thomas n. 14 et seqq. refutat. - Alii causarum connexionem non recusabant, sed ipsum causarum ordinem et connexionem subiiciebant Dei summi voluntati et potestati; at hi bifariam dividendi sunt. Quidam enim quamvis praescientiae voluntatique divinae causas creatas, earumque connexiones subiicerent, tamen aut ab hac subiectione eximebant voluntatem humanam, aut nihil esse in potestate nostra nullumque esse hominis arbitrium sub praescientia et voluntate Dei effugiebant. Hunc errorem refutat s. Thomas n. 18 et seqq. Quidam denique utrumque eligunt, utrumque confitentur, nempe praescientiam divinam nostrarum actionum atque efficaciam infinitam divinae voluntatis et una simul integram perfectamque hominis libertatem. Et vere sic est, ut a s. Thoma hic probatur. - Quia tamen haec divinae Providentiae ordinatio a nonnullis aut fatum appel-labatur, aut ab ipsa fatum seu causarum secundarum connexio (quae nihil humanae officeret libertati) pendere dicebatur, ne ex vocabulo aequivoco error obreperet, Ordinem causarum ubi voluntas Dei plurimum potest, neque negamus, neque fati vocabulo nuncupamus, ait s. Augustinus in V De civitate Dei, cap. IX, n. 3. Quod si propterea aliquid quisquam fato tribuit, quia ipsam Dei voluntatem vel potestatem fati nomine appellat, sententiam teneat, linguam corrigat (Ib. cap. I). De his fuse ipsemet s. Augustinus (Op. et lib. cit.). σ) Singularia non cognoscit, nempe directe et primo; nam indirecte et quasi per quandam reflexionem intellectus noster intelligit etiam aliquo modo singularia, ut s. Thomas docet expresse p. I, q. LXXXVI, artic. I. Sed quia haec cognitionis indirectae notio non est necessaria in praesenti quaestione, ideo cam praetermittit s. Doctor. τ) Intelligere divinum et velle eius est ipsum esse ipsius, nempe Dei. - 1. ergo intelligere et intelligibile divinum comprehendit omnem cognitionem et omne cognoscibile; 2. ergo velle et volitum divinum com-
prehendit omnem appetitum et omne appetibile; 3. ergo quidquid est cognoscibile cognoscitur a Deo; 4. ergo quidquid est bonum cadit sub divina voluntate; 5. ergo quidquid est ens a virtute activa Dei attingitur. Istae illationes, quas infert Angelicus, logice connectuntur principio quod intelligere et velle Dei sunt ipsum esse ipsius. υ) Causa omnium quae in hoc mundo accidunt etc. - Cod. A: causa, sine qua in hoc mundo non accidunt aliqua. Eadem est sententia. - Alii codd. habent lectionem Pianam. - Infra vero (et ita ea quae ipse scit etc.) cod. B absurde legit: et ita essentia, quae ipse sit, videtur necesse sic evenire. φ) Procedunt autem hae obiectiones etc. Hisce paucis verbis s. Thomas veluti digito indicat radicem errorum omnium, qui de scientia et voluntate Dei in ordine ad humanam libertatem ab hominibus excogitati sunt. Quae s. Thomae sententia in re gravissima est manifesta, si principia alibi declarata in mentem revocemus. Dictum est enim quod ens, de Deo praedicatum et de creaturis in propositionibus, Deus est ens, creatura est ens, non univoce dicitur de uno et de aliis, sed solummodo analogice (lect. V, n. 19, nota ξ). Quae veritas ut etiam vocabulo ipso indicaretur in scientia theologica, Scholastici dicebant Deum esse super-ens, super-essentiam etc.; ut nempe hoc modo ratio entis de Deo asserta ostenderetur diversa a ratione entis creaturis tributa. Sed quod dicitur de ente, idem omnino dicendum est de aliis quae tum Deo, tum creaturis tribuuntur: absurdum enim esset ponere quod ratio entis non univoca, sed solummodo analoga est Deo et creaturis, et simul asserere quod ratio causae, cognitionis etc. tum Deo tum creaturis sit univoca: ratio enim entis et ratio causae sunt realiter una eademque res in Deo. Sicut ergo Deo ratio entis convenit modo convenienti eius divinae naturae, ita modo convenienti divinae naturae convenit Deo cognitio intellectus et operatio voluntatis. Quod si quaeras in quo consistat huiusmodi modus? respondeo in infinitate. Deus est ens a se, et ideo infinitus et simplicissimus, ita ut quidquid in Deo est, sit infinita simplicissima divina essentia. Ergo sicut Deus est sua essentia modo infinito, ita est sua cognitio et sua operatio modo infinito, hoc est infinite excedens modum essentiae, cognitionis et operationis hominis et cuiuslibet creaturae, quae nonnisi limitato modo sibique convenienti et est et cognoscit et operatur. Quae cum ita sint, nemo non videt non posse sine errore argui ex modo essendi, cognoscendi et operandi in creaturis, modum essendi, cognoscendi et operandi in Deo sive in seipso, sive in operibus creatis quae ratione carent, sive denique in creaturis quae libero arbitrio sunt praeditae: nam si quis hoc modo argueret, Deum intra genus rerum creatarum coarctaret, proindeque Deum ipsum negaret. Porro hoc ipsum faciunt, qui ex divina Providentia, nempe ex Dei infallibili praescientia et efficacissima operatione inferre conantur fatali necessitati causas creatas liberas esse obnoxias. χ) Unde posset totam viam videre etc. - Cod. A legit: « Unde posset tota » via inde videri, quemadmodum simul omnes in via existentes non sunt » in ratione praecedentis vel subsequentis (in comparatione scilicet ad » eius intuitum), sed simul omnes videret nisi quomodo unus eorum
» alterum praecedit. » — Quae lectio intricata est, ac vix intelligibilis: Piana optima est, et indicatur in p. I Summ. th., qu. XIV, artic. XIII ad 3: « Sicut ille qui vadit per viam non videt illos qui post eum veniunt; » sed ille qui ab aliqua altitudine totam viam intuetur, simul videt omnes » transeuntes per viam. » Codd. BCDE habent lectionem Pianam; nisi quod D legit: ut posset tota via videri.... et non sub ratione praecedentis. — E: unde posset tota via videri..... vel subsequentis. Et, tota via videri legunt etiam codd. BC. — Constat ergo quod tota via videri est lectio uniformis codd.; ideoque haec pars, attenta codd. auctoritate, suffici posset rationabiliter Pianae. Cum hac tamen stant Venetae editiones.
ψ) Quin impediri possint, sicut etc. — Cod. A habet: ut ex quo de necessitate eveniat; coniectura, si non sit sic determinata, quin impe-
diri possit, sicut etc. — E legit: quin impediri possit, in caeteris concordat cum Piana, quam tamen non adoptamus ubi legit, quin impediri non possint, sed in hoc codd. ACE sequimur: nam quin impediri non possint est lectio non acceptanda. Vult enim s. Thomas affirmare quod futurum cognoscitur in causa solummodo per coniecturam si causa a producendo effectu possit impediri, esto in pluribus non impediatur. Quam sententiam non solum non significat lectio Piana et cod. D, sed omnino oppositam exprimere videtur. Ob eandem assignatam rationem repro-bamus lectionem cod. B: quam impediri possit.
ω) Electio consilium consequens, seu electio, quae est actus libertatis, ad consilium, quo de agendis aut omittendis ratio in semetipsa deliberat, sequitur. Unde non est admittenda lectio edit. Pianae, electio consilii consequens. — Codd. et edd. Venet. legunt consilium.
αα) Nec sub ea ratione apprehenduntur ut sine etc. Ita codd. B CE; et optime. — Piana, comprehenduntur. — Cod. A: nec sub eadem ratione apprehenduntur, nec sine etc. Adoptamus apprehenduntur ex codd. cit. — Quoad media, circa quae cadit consilium s. Thomas duo distinguit, nempe quod non sint talia, quibus non existentibus, homo felicitatem non consequeretur; et deinde quod neque ut talia a ratione ipsa apprehendantur. Voluntas enim sequitur rationis iudicium: nam nihil volitum quin praecognitum, ut fert commune adagium. Quocirca si ratio apprehenderet media ut talia, sine quibus finis volitus non obtineretur, quamvis talia in se non sint, voluntas ex ipsa appetitione finis traheretur ad illa acceptanda media. Et ideo haberetur non consilium neque electio, sed necessitas, non quidem obiective et absolute, sed subiective et hypothetice.
ββ) Quamvis videantur logici negotii modum excedere. Revera quae hic de radicibus contingentiae adserta sunt ad metaphysicam proprie pertinent, si haec obiecta in se considerentur (Cf. s. Th in VI Metaphys. lect. III); sed tamen ad logicam etiam aliquo modo pertinent, et in ea pertractari si non absolute debent, saltem possunt: « Ea quae huius libri » series continebit exponere, altioris pene tractatus est, quam ut in logica » disciplina conveniat disputari; sed quoniam, ut saepe dictum est, orationibus sensa proferuntur, quibus subiectas res esse manifestum est,
» non est dubium quin quod in rebus sit, idem saepe transferatur ad voces.» Haec Boethius in exordio tertii libri (Ed. sec.) De interpretatione, pag. 357. Et Ammonius: « Videtur quidem hoc logicum esse quod ab » Aristotele nunc agitatur theorema; re autem vera ad partes omnes philosophiae necessarium est » (In lib. Peri hermeneias, sect. II, § VII, fol. 19 vers., col. I). Sed conclusionem s. Thomae novitius meditetar. Sapienter enim s. Thomas, quia commentatoris officium exsequitur altissimas quaestiones metaphysicas perstringere atque definire non recusat, ut Aristotelis doctrinam de propositionibus quoad futura contingentia et libera declaret; sed modeste tamen addit huiusmodi quaestiones videri logici negotii modum excedere. Quae ultima verba dictando forte prae mente sententiam magistri sui b. Alberti Magni habebat sapientissimus et ideo modestissimus discipulus. Ait enim b. Albertus: « Quaerunt etiam hic » quidam de necessitate ordinis causarum, de fato, de fortuna, de consilio, » de casu, de certitudine divinae providentiae in singularibus et voluntatis » contingentibus. Sed de his hic quaerere stultum est: quia quaestiones » istae ex istius scientiae principiis (cum logica procedat ex communibus, » quae in pluribus vel in omnibus inveniuntur) non possunt determinari: » ista autem determinari volunt ex propriis » (Peri hermeneias lib. I, tract. V, cap. VII).