Libro II, lezione VDE MULTIPLICITATE ENUNCIATIONUM IUXTA QUOSDAM MODOS, QUIBUS NON UNAM, SED PLURES ESSE CONTINGIT UNAM ENUNCIATIONEM.
Il testo di Aristotele
At vero unum de pluribus, vel plura de uno affirmare, vel negare, si non sit unum aliquid quod ex pluribus significatur, non est affirmatio neque negatio una. Dico autem unum, non si unum nomen positum sit, non sit autem unum aliquid ex illis, ut homo est fortasse et animal et bipes et mansuetum, sed ex his unum fit, ex albo autem et homine et ambulare, non est unum; quare nec si unum aliquid de his affirmet aliquis, erit affirmatio una: sed vox quidem una, affirmationes vero multae, nec si de uno ista, sed similiter plures.
Si ergo dialectica interrogatio responsionis est petitio vel propositionis vel alterius partis contradictionis, propositio vero unius contradictionis est pars, non erit una responsio ad haec. Neque enim interrogatio una, nec si sit vera. Dictum est autem de his in Topicis. Simul autem manifestum est, quod nec hoc ipsum, quid est, dialectica interrogatio est. Oportet enim datum esse ex interrogatione eligere, utram velit contradictionis partem enunciare: sed oportet interrogantem determinare utrum hoc sit homo, an non hoc.
La versione latina commentata da san Tommaso, nel testo dell'edizione leonina.
20b12There is no unity about an affirmation or denial which, either positively or negatively, predicates one thing of many subjects, or many things of the same subject, unless that which is indicated by the many is really some one thing.
20b15I do not apply this word ‘one’ to those things which, though they have a single recognized name, yet do not combine to form a unity. Thus, man may be an animal, and biped, and domesticated, but these three predicates combine to form a unity. On the other hand, the predicates white', 'man', and ‘walking’ do not thus combine. Neither, therefore, if these three form the subject of an affirmation, 20b20nor if they form its predicate, is there any unity about that affirmation. In both cases the unity is linguistic, but not real.
20b21If therefore the dialectical question is a request for an answer, i.e. either for the admission of a premiss or for the admission of one of two contradictories—and the premiss is itself always one of two contradictories—the answer to such a question as contains the above predicates cannot bea single 20b25proposition.1 For as I have explained in the Topics,2 the question is not a single one, even if the answer asked for is true.
20b27At the same time it is plain that a question of the form ‘what is it?’ is not a dialectical question, for a dialectical questioner must by the form of his question give his opponent the chance of announcing one of two alternatives, whichever he wishes. He must therefore put the question into a more 20b30definite form, and inquire, e.g., whether man has such and such a characteristic or not.
20b31Some combinations of predicates are such that the separate predicates unite to form a single predicate. Let us consider under what conditions this is and is not possible. We may either state in two separate propositions that man is an animal and that man is a biped, or we may combine the two, and state that man is an animal with two feet. Similarly we may use ‘man’ and ‘white’ as separate predicates, or 20b35unite them into one. Yet if a man is a shoemaker and is also good, we cannot construct a composite proposition and say that he is a good shoemaker. For if, whenever two separate predicates truly belong to a subject, it follows that the predicate resulting from their combination also truly belongs to the subject, many absurd results ensue. For instance, a man is man and white. Therefore, if predicates may always be combined, he is a white man. Again, if the predicate ‘white’ belongs to him, then the combination of that predicate with the former composite predicate will be permissible. Thus it will be right to say that he is a 20b40white white man and so on indefinitely. Or, again, we may combine the predicates ‘musical’, ‘white’, and ‘walking’, 21aand these may be combined many times.3 Similarly we may say that Socrates is Socrates and a man, and that therefore he is the man Socrates, or that Socrates is a man and a biped, and that therefore he is a two-footed man.4 21a5Thus it is manifest that if a man states unconditionally that predicates can always be combined, many absurd consequences ensue.
I paragrafi del passo, nella traduzione di E. M. Edghill (The Works of Aristotle translated into English, ed. W. D. Ross, vol. I (Oxford: Clarendon Press, 1928)).
To affirm, and deny, one thing of many, or many of one, is not one affirmation nor one negation, except that is some one thing which is manifested from the many; I mean by one, not if one name be given to many things, nor if one thing result from them, as “man” is perhaps “animal,” and “biped,” and “mild,” yet one thing results from these; but from “white” and “man,” and “to walk,” one thing does not result, so that neither if a person affirm one certain thing of these is it one affirmation, but there is one articulate sound indeed,1 yet many affirmations, nor if he affirmed these things of one, (would there be one affirmation,) but in like manner, many. If, then, dialectic interrogation be the seeking of an answer, either of a proposition, or of either part of a contradiction, (but a proposition is a part of one contradiction,) there would not be one answer to these, for neither is there one interrogation, not even if it be true: we have, however, spoken of these in the Topics, at the same time it is evident that, What is it? is not a dialectic interrogation,2 for a choice should be given from the interrogation to
He divides also “universals” and “particulars” after the same manner. The whole treatise he distinguishes into two books, the 2nd commencing with this chapter, and treating of indefinite enunciations generally. The Greeks resolved it into five sections; Boethius, sometimes into two, and at others into six books; the Latin translators generally, into two books. These differences, in the earlier commentators, have given rise to much confusion in quotation, amongst their successors. enunciate this or that part of the contradiction; but the interrogator must besides define, whether this particular thing, or not this, be a man.
As, however, there are some things predicated as composites, so that there is one whole predicable, of those which are predicated separately, but others are not so, what is the difference? For in respect of “man,” we may truly and separately predicate “animal” and “biped,” and these as one thing; also “man” and “white,” and these as one thing; but not if he is “a shoemaker” and “a good man,” is he therefore also a good shoemaker. For if, because each of these is true, both, conjointly, should be of necessity true, many absurdities would follow, for “man” and “white” are truly predicated of a man, so that the whole together may be;3 again, if the thing “is white,” the whole conjointly “is white,” wherefore, it will be “a man white, white,” even to infinity; again, “a musician white walking,” and these frequently involved to infinity. Once more, if “Socrates” is “Socrates” and “man,” “Socrates” is also “Socrates man,” and if he is “man” and “biped,” he is also “man biped;” wherefore it is evident, if a man says conjunctions are simply produced,4 the result will be that he will utter many absurdities.
Let us now show how they are to be placed. Of things predicated, and of those of which it happens to be predicated, whatever are accidentally enunciated, either in respect of the same, or the one of the other, these will not be one; as “man is white,” and “a musician;” but “whiteness” and “music” are not one thing, for both are accidents to the same thing. Neither if it be true to call what is white musical, yet at the same time will “musical” “white” be one thing, for what is “white” is “musical” per accidens, so that “white musical” will not be one thing, wherefore neither is a man said to be “a good shoemaker” singly, but also “a biped animal,” because these are not predicated of him per accidens. Moreover, neither are such things which are inherent in another (to be added), hence, neither is “whiteness” (to be predicated) repeatedly, nor is “a man” “a man animal,” nor (a man) “biped,” since both animal and biped are inherent in man; still it is true to assert it singly of some one, as that “a certain man is a man,” or that “a certain white man is a white man,” but this is not the case always. But when some opposition is in the adjunct which a contradiction follows, it is not true, but false, as to call a dead man a man, but when such is not inherent, it is true. Or when something (contradictory) is inherent, it is always not true; but when it is not inherent, it is not always true, as “Homer” is something, “a poet,” for instance, “is” he therefore, or “is” he not? for “is” is predicated of Homer accidentally, since “is” is predicated of Homer because he is a poet, but not per se (or essentially). Wherefore, in whatever categories, contrariety is not inherent, if definitions are asserted instead of nouns, and are essentially predicated, and not accidentally, of these a particular thing may be truly and singly asserted; but non-being, because it is a matter of opinion, cannot truly be called a certain being, for the opinion of it is, not that it is, but that it is not.
I capitoli interi, nella traduzione di Octavius Freire Owen (London: George Bell & Sons, 1889 (Bohn's Classical Library), vol. I, from the plates of the first edition (London: H. G. Bohn, 1853), same pagination).
Il commento del Gaetano
1. Postquam Aristoteles determinavit diversitatem enunciationis unius provenientem ex additione negationis infinitatis, hic intendit determinare quid accidat enunciationi ex hoc quod additur aliquid subiecto vel praedicato tollens eius unitatem. Et circa hoc duo facit: quia primo, determinat diversitatem earum; secundo, consequentias earum; ibi: Quoniam vero baec quidem etc. Circa primum duo facit: primo, ponit earum diversitatem; secundo, probat omnes enunciationes esse plures; ibi: Si ergo dialectica etc.-Dicit ergo quoad primum, resumendo quod in Primo dictum fuerat, quod affirmare vel negare unum de pluribus, vel plura de uno, si ex illis pluribus non fit unum, non est enunciatio una affirmativa vel negativa. Et declarando quomodo intelligatur unum debere esse subiectum aut praedicatum, subdit quod unum dico non si nomen unum impositum sit, idest ex unitate nominis, sed ex unitate significati. Cum enim plura conveniunt in uno nomine, ita quod ex eis non fiat unum illius nominis significatum, tunc solum vocis unitas est. Cum autem unum nomen pluribus impositum est, sive partibus subiectivis, sive integralibus, ut eadem significatione concludat, tunc et vocis et significati unitas est, et enunciationis unitas non impeditur.
2. Secundum quod subiungit: Ut homo est fortasse animal et mansuetum et bipes obscuritate non caret. Potest enim intelligi ut sit exemplum ab opposito, quasi diceret: unum dico non ex unitate nominis impositi pluribus ex quibus non fit tale unum, quemadmodum homo est unum quoddam ex animali et mansueto et bipede, partibus suae definitionis. Et ne quis crederet quod hae essent verae definitionis nominis partes, interposuit, fortasse. Porphyrius autem, Boethio referente et approbante, separat has textus particulas, dicens quod Aristoteles hucusque declaravit enunciationem illam esse plures, in qua plura subiicerentur uni, vel de uno praedicarentur plura, ex quibus non fit unum. In istis autem verbis: Ut homo est fortasse etc., intendit declarare enunciationem aliquam esse plures, in qua plura ex quibus fit unum subiiciuntur vel praedicantur; sicut cum dicitur, homo est animal et mansuetum et bipes, copula interiecta, vel morula, ut oratores faciunt. Ideo autem addidisse aiunt, fortasse, ut insinuaret hoc contingere posse, necessarium autem non esse.
3. Possumus in eamdem Porphyrii, Boethii et Alberti sententiam incidentes subtilius textum introducere, ut quatuor hic faciat. Et primo quidem, resumit quae sit enunciatio in communi dicens: Enunciatio plures est, in qua unum de pluribus, vel plura de uno enunciantur. Si tamen ex illis pluribus non fit unum, ut in Primo dictum et expositum fuit. Deinde dilucidat illum terminum de uno, sive unum, dicens: Dico autem unum, idest, unum nomen voco, non propter unitatem vocis, sed significationis, ut supradictum est. Deinde tertio, dividendo declarat, et declarando dividit, quot modis contingit unum nomen imponi pluribus ex quibus non fit unum, ut ex hoc diversitatem enunciationis multiplicis insinuet. Et ponit duos modos, quorum prior est, quando unum nomen imponitur pluribus ex quibus fit unum, non tamen in quantum ex eis fit unum. Tunc enim, licet materialiter et per accidens loquendo nomen imponatur pluribus ex quibus fit unum, formaliter tamen et per se loquendo nomen unum imponitur pluribus, ex quibus non fit unum: quia imponitur eis non in quantum ex eis est unum, ut fortasse est hoc nomen, homo, impositum ad significandum animal et mansuetum et bipes, idest, partes suae definitionis, non in quantum adunantur in unam hominis naturam per modum actus et potentiae, sed ut distinctae sint inter se actualitates. Et insinuavit quod accipit partes definitionis ut distinctas per illam coniunctionem, et per illud quoque adversative additum: Sed si ex his unum fit, quasi diceret, cum hoc tamen stat quod ex eis unum fit. Addidit autem, fortasse, quia hoc nomen, homo, non est impositum ad significandum partes sui definitivás, ut distinctae sunt. Sed si impositum esset aut imponeretur, esset unum nomen pluribus impositum ex quibus non fit unum. Et quia idem iudicium est de tali nomine, et illis pluribus; ideo similiter illae plures partes definitivae possunt dupliciter accipi. Uno modo, per modum actualis et possibilis, et sic unum faciunt; et sic formaliter loquendo vocantur plura, ex quibus fit unum, et pronunciandae sunt continuata oratione, et faciunt enunciationem unam dicendo, animal rationale mortale currit. Est enim ista una sicut et ista, homo currit. Alio modo, accipiuntur praedictae definitionis partes ut distinctae sunt inter se actualitates, et sic non faciunt unum: ex duobus enim actibus ut sic, non fit unum, ut dicitur VII Metaphysicae; et sic faciunt enunciationes plures et pronunciandae sunt vel cum pausa, vel coniunctione interposita, dicendo, homo est animal et mansuetum et bipes; sive, homo est animal, mansuetum, bipes, rethorico more. Quaelibet enim istarum est enunciatio multiplex. Et similiter ista, Socrates est homo, si homo est impositum ad illa, ut distinctae actualitates sunt, significandum. Secundus autem modus, quo unum nomen impositum est pluribus ex quibus non fit unum, subiungitur, cum dicit: Ex albo autem et homine et ambulante etc., idest, alio modo hoc fit, quando unum nomen imponitur pluribus, ex quibus non potest fieri unum, qualia sunt: homo, album, et ambulans. Cum enim ex his nullo modo possit fieri aliqua una natura, sicut poterat fieri ex partibus definitivis, clare liquet quod nomen aliquod si eis imponeretur, esset nomen non unum significans, ut in Primo dictum fuit de hoc nomine, tunica, imposita homini et equo.
4. Habemus ergo enunciationis pluris seu multiplicis duos modos, quorum, quia uterque fit dupliciter, efficiuntur quatuor modi. Primus est, quando subiicitur vel praedicatur unum nomen impositum pluribus, ex quibus fit unum, non in quantum sunt unum; secundus est, quando ipsa plura ex quibus fit unum, in quantum sunt distinctae actualitates, subiiciuntur vel praedicantur; tertius est, quando ibi est unum nomen impositum pluribus ex quibus non fit unum; quartus est, quando ista plura ex quibus non fit unum, subiiciuntur vel praedicantur. Et notato quod cum enunciatio secundum membra divisionis illius, qua divisa est, in unam et plures, quadrupliciter variari possit, scilicet cum unum de uno praedicatur, vel unum de pluribus, vel plura de uno, vel plura de pluribus; postremum sub silentio praeterivit, quia vel eius pluralitas de se clara est, vel quia, ut inquit Albertus, non intendebat nisi de enunciatione, quae aliquo modo una est, tractare. Demum concludit totam sententiam, dicens: Quare nec si aliquis affirmet unum de his pluribus, erit affirmatio una secundum rem: sed vocaliter quidem erit una, significative autem non una, sed multae fient affirmationes. Nec si e converso de uno ista plura affirmabuntur, fiet affirmatio una. Ista namque, homo est albus, ambulans et musicus, importat tres affirmationes, scilicet, homo est albus et est ambulans et est musicus, ut patet ex illius contradictione. Triplex enim negatio illi opponitur correspondens triplici affirmationi positae.
5. Deinde cum dicit: Si ergo dialectica etc., probat a posteriori supradictas enunciationes esse plures. Circa quod duo facit: primo, ponit rationem ipsam ad hoc probandum per modum consequentiae; deinde probat antecedens dictae consequentiae; ibi: Dictum est autem de his etc. Quoad primum talem rationem inducit. Si interrogatio dialectica est petitio responsionis, quae sit propositio vel altera pars contradictionis, nulli enunciationum supradictarum interrogative formatae erit responsio una; ergo nec ipsa interrogatio est una, sed plures. Cuius rationis primo ponit antecedens: Si ergo etc. Ad huius intelligendos terminos nota quod idem sonant enunciatio, interrogatio et responsio. Cum enim dicitur, caelum est animatum, in quantum enunciat praedicatum de subiecto, enunciatio vocatur; in quantum autem quaerendo proponitur, interrogatio; ut vero quaesito redditur, responsio appellatur. Idem ergo erit probare non esse responsionem unam, et interrogationem non esse unam, et enunciationem non esse unam. Adverte secundo interrogationem esse duplicem. Quaedam enim est utram partem contradictionis eligendam proponens; et haec vocatur dialectica, quia dialecticus habet viam ex probabilibus ad utramque contradictionis partem probandam. Altera vero determinatam ad unum responsionem exoptat; et haec est interrogatio demonstrativa, eo quod demonstrator in unum determinate tendit. Considera ulterius quod interrogationi dialecticae dupliciter responderi potest. Uno modo, consentiendo interrogationi, sive affirmative sive negative; ut si quis petat, caelum est animatum? et respondeatur, est; vel, Deus non movetur? et respondeatur, non: talis responsio vocatur propositio. Alio modo, potest responderi interrimendo; ut si quis petat, caelum est animatum, et respondeatur, non; vel Deus non movetur? et respondeatur, movetur: talis responsio vocatur contradictionis altera pars, eo quod affirmationi negatio redditur et negationi affirmatio. Interrogatio ergo dialectica est petitio annuentis responsionis, quae est propositio, vel contradicentis, quae est altera pars contradictionis secundum supradictam Boethii expositionem.
6. Deinde subdit probationem consequentiae, cum ait: Propositio vero unius contradictionis est etc. Ubi notandum est quod si responsio dialectica posset esse plures, non sequeretur quod responsio enunciationis multiplicis non posset esse dialectica; sed si responsio dialectica non potest esse nisi una enunciatio, tunc recte sequitur quod responsio enunciationis pluris, non est responsio dialectica, quae una est. Notandum etiam quod si enunciatio aliqua plurium contradictionum pars est, una non esse comprobatur: una enim uni tantum contradicit. Si autem unius solum contradictionis pars est, una est eadem ratione, quia scilicet unius affirmationis unica est negatio, et e converso. Probat ergo Aristoteles consequentiam ex eo quod propositio, idest responsio dialectica unius contradictionis est, idest una enunciatio est affirmativa vel negativa. Ex hoc enim, ut iam dictum est, sequitur quod nullius enunciationis multiplicis sit responsio dialectica, et consequenter nec una responsio sit. Nec praetereas quod cum propositionem, vel alteram partem contradictionis, responsionemque praeposuerit dialecticae interrogationis, de sola propositione subiunxit, quod est una; quod ideo fecit, quia illius alterius vocabulum ipsum unitatem praeferebat. Cum enim alteram contradictionis partem audis, unam affirmationem vel negationem statim intelligis. Adiunxit autem antecedenti ly ergo, vel insinuans hoc esse aliunde sumptum, ut postmodum in speciali explicabit, vel, permutato situ, notam consequentiae huius inter antecedens et consequens locandam, antecedenti praeposuit; sicut si diceretur, si ergo Socrates currit, movetur; pro eo quod dici deberet, si Socrates currit, ergo movetur. Sequitur deinde consequens: Non erit una responsio ad hoc; et infert principalem conclusionem subdens, Quod neque una erit interrogatio etc. Si enim responsio non potest esse una, nec interrogatio ipsa una erit.
7. Quod autem addidit: Nec si sit vera, eiusmodi est. Posset aliquis credere, quod licet interrogationi pluri non possit dari responsio una, quando id de quo quaestio fit non potest de omnibus illis pluribus affirmari vel negari (ut cum quaeritur, canis est animal? quia non potest vere de omnibus responderi, est, propter caeleste sidus, nec vere de omnibus responderi, non est, propter canem latrabilem, nulla possit dari responsio una); attamen quando id quod sub interrogatione cadit potest vere de omnibus affirmari aut negari, tunc potest dari responsio una; ut si quaeratur, canis est substantia? quia potest vere de omnibus responderi, est, quia esse substantiam omnibus canibus convenit, unica responsio dari possit. Hanc erroneam existimationem removet dicens: Nec si sit vera, idest, et dato quod responsio data enunciationi multiplici de omnibus verificetur, nihilominus non est una, quia unum non significat, nec unius contradictionis est pars, sed plures responsio illa habet contradictorias, ut de se patet.
8. Deinde cum dicit: Dictum est autem de his in Topicis etc., probat antecedens dupliciter: primo, auctoritate eorum quae dicta sunt in Topicis; secundo, a signo. Et circa hoc duo facit. Primo, ponit ipsum signum, dicens: Quod similiter etc., cum auctoritate Topicorum, manifestum est, scilicet, antecedens assumptum, scilicet quod dialectica interrogatio est petitio responsionis affirmativae vel negativae. Quoniam nec ipsum quid est, idest ex eo quod nec ipsa quaestio quid est, est interrogatio dialectica: verbi gratia; si quis quaerat, quid est animal? talis non quaerit dialectice. Deinde subiungit probationem assumpti, scilicet quod ipsum quid est, non est quaestio dialectica; et intendit quod quia interrogatio dialectica optionem respondenti offerre debet, utram velit contradictionis partem, et ipsa quaestio quid est talem libertatem non proponit (quia cum dicimus, quid est animal? respondentem ad definitionis assignationem coarctamus, quae non solum ad unum determinata est, sed etiam omni parte contradictionis caret, cum nec esse, nec non esse dicat); ideo ipsa quaestio quid est, non est dialectica interrogatio. Unde dicit: Oportet enim ex data, idest ex proposita interrogatione dialectica, hunc respondentem eligere posse utram velit contradictionis partem, quam contradictionis utramque partem interrogantem oportet determinare, idest determinate proponere, hoc modo: Utrum hoc animal sit homo an non: ubi evidenter apparet optionem respondenti offerri. Habes ergo pro signo cum quaestio dialectica petat responsionem propositionis, vel alterius contradictionis partem, elongationem quaestionis quid est a quaestionibus dialecticis.
Di questo commento non esiste una traduzione inglese di pubblico dominio: qui si dà il latino.
Note degli editori leonini
Opp. D. THOMAE T. I. 13*