Libro I, lezione XXIIIDE DIFFERENTIA INTER DEMONSTRATIONEM QUIA ET PROPTER QUID IN EADEM SCIENTIA; AC DE DEMONSTRATIONE QUIA PER EFFECTUM
Il testo di Aristotele
Sed quia differt et propter quid scire; primum quidem in eadem scientia, et in hac dupliciter; uno quidem modo, si non per non medium fiat syllogismus (non enim accipitur prima causa; sed quae propter quid scientia est secundum primam causam); alio vero modo si per non media quidem, sed non per causam, sed per convertentia et per notius. Prohibet enim nihil aeque praedicantium notius esse aliquando non causam: quare per hanc erit demonstratio,
ut quod prope sunt planetae per id quod non scintillant. Sint C planetae, in quo B non scintillare, in quo A prope esse. Verum igitur est B de C dicere, planetae enim non scintillant. Sed et A de B, non scintillans enim prope est; hoc autem accipitur per inductionem, aut per sensum. Necesse est ergo A ipsi C inesse; quare monstratum est quod erraticae prope sunt. Hic igitur syllogismus non est propter quid, sed quia: non enim ex eo quod non scintillant prope sunt, sed propter id quod prope sunt non scintillant.
Contingit autem et per alterum alterum monstrare; et erit propter quid demonstratio; ut sit C erraticaе, in quo B prope esse, A non scintillare; est igitur et B in C: quare et in C A, et in B A, quod est non scintillare. Et erit propter quid syllogismus; accepta est enim prima causa.
Item sic lunam demonstrant quia per incrementa circularis sit. Si enim quod augetur sic, circulare quidem sit, augetur autem sic luna, manifestum quoniam circularis. Sic quidem igitur ipsius quia factus est syllogismus; e converso autem posito medio, ipsius propter quid fit; non enim propter augmenta circularis est: sed quia circularis est, accipit augmenta huiusmodi. Luna in quo C, in quo B augmentum sit, in quo A circularis.
In quibus autem media non convertuntur, sed transcendunt, et est notius quod non est causa, quia demonstratur quidem, sed propter quid, non.
La versione latina commentata da san Tommaso, nel testo dell'edizione leonina.
Now there is a difference between knowing that a thing is, and why it is, first in the same science, and in this in two ways, the one, if the syllogism is not formed through things immediate, (since the primary cause is not assumed, but the science of the why has respect to the first cause,) but the other if it is through things immediate indeed, yet not through the cause, but through that which is more known of the things, which reciprocate.1 Now nothing prevents that which is not a cause being sometimes more known amongst things which are mutually predicated, so that demonstration shall accrue through this, as that the planets are near, because they do not twinkle. Let C be the planets, B not to twinkle, A to be near, B therefore is truly predicated of C, since the planets do not twinkle, A also of B, for what does not twinkle is near, but this2 may be assumed by induction or by sense.3 It is necessary then that A should be present with C, so that it is demonstrated that the planets are near. This syllogism then is not of the “why,” but of the “that” (a thing is), for the planets are not near because they do not twinkle, but they do not twinkle because they are near. It happens indeed that the one may be proved through the other, and the demonstration will be of the “why,” as let C be the planets, B to be near, A not to twinkle, B then is present with C, so that A “not to twinkle” will be with C. It is also a syllogism of the “why,” for the first cause was assumed. Again, as they show the moon to be spherical through increments (of light), for if what is thus increased be spherical, and the moon is increased, it is evident that the moon is spherical, thus then a syllogism of the “that” is produced, but if the middle is placed contrarily, there is a syllogism of the “why,” for it is not spherical on account of the increments, but from being spherical she receives such increments: let the moon be C, spherical B, increase A. Where again the media do not reciprocate,4 and what is not the cause is more known, the “that” is indeed demonstrated, but not the “why;” further, where the middle is placed externally,5 for in these the demonstration is of the “that,” and not of the “why,” as the cause is not assigned. For example, why does not a wall breathe? because it is not an animal, for if this was the cause of its not breathing, it would be necessary that animal should be the cause of its breathing, since if negation is the cause of a thing not being, affirmation is the cause of its being, thus if the disproportion of hot and cold is the cause of not being well, the proportion of these is the cause of being well. Likewise if affirmation is the cause of being, negation is the cause of not being, but in things which have been thus explained, what has been stated does not occur, for not every animal respires.6 A syllogism of such a cause is nevertheless produced in the middle figure, for example, let A be animal, B to respire, C a wall, A then is present with every B, (for whatever respires is animal,) but with no C, so that neither is B present with any C, wherefore a wall does not respire.7 Such causes however resemble things spoken hyperbolically,8 and this is, when we turn aside to speak of the middle, which is more widely extended, as for instance, that saying of Anacharsis, that amongst the Scythians there are no pipers, since neither are there any vines.9 As to the same science then, and the position of the media, these are the differences between a syllogism of, that a thing is, and of why it is, but in another respect the why differs from the that, because each is beheld in a different science. Now such are those things which so subsist with reference to each other, as that the one is under the other, such as optics with reference to geometry, mechanics to the measurement of solids, harmonics to arithmetic, and celestial phenomena to astronomy. Some of these sciences are almost synonymous, as astronomy is both the mathematical and the nautical; and harmony is both mathematical and that which belongs to the ear. For here to know that a thing is, is the province of those who exercise the sense, but to know why it is, belongs to mathematicians, since these possess the demonstrations of causes, and often are ignorant of the that, as they who contemplating universals, frequently are ignorant of singulars from want of observation. But these10 are such as being essentially something else11 use forms, for mathematics are conversant with forms, since they do not regard one certain subject, for though the geometrical are of a certain subject, yet not so far as they are geometrical are they in a subject. As optics also to geometry, so is some other science related to optics, as for example, the science about the rainbow, for to know that it is, appertains to the natural philosopher, but why it is, to the optician either simply or mathematically. Many sciences also which are not arranged under each other subsist thus, for example, medicine with regard to geometry, for to know that circular wounds heal more slowly is the province of the physician, but why (they do so) of the geometrician.12
I capitoli interi, nella traduzione di Octavius Freire Owen (London: George Bell & Sons, 1889 (Bohn's Classical Library), vol. I, from the plates of the first edition (London: H. G. Bohn, 1853), same pagination).
Sinossi degli editori leonini
1. Argumentum et divisio textus. — 2. Quoniam differt scire de re aliqua quia est et propter quid est, ideo, cum demonstratio sit syllogismus faciens scire, differt demonstratio quia a demonstratione propter quid. — 3. Probatur asserta differentia in eadem scientia; et primo ex eo quod demonstratio propter quid procedit ex immediatis principiis rei quae demonstratur. Quod non accidit in demonstratione quia. — 4. Deinde probatur, ex eo, quod demonstratio quia, etiamsi fiat per immediata, non fit tamen ex immediatis causis, sed ex effectibus convertibilibus et immediatis, qui sunt quid prius et notius quoad nos, sed non quoad se: oppositum probatum est de demonstratione propter quid. — 5. Textus subdivisiones. — 6. Declaratur differentia utriusque demonstrationis exemplo demonstrationis quia per effectum convertibilem. — 7. Attamen haec demonstratio quia per effectum convertibilem potest converti in demonstrationem propter quid, mutando maiorem extremitatem in medium, et medium in maiorem extremitatem.—Quod exemplo declaratur. — 8. Alio exemplo idipsum probatur. — 9. Quando autem medium non convertitur cum extremis, et assumitur ut medium quod est notius quoad nos, idest quando medium non est causa, sed magis effectus non convertibilis, est demonstratio quia, sed non potest esse propter quid.
Il commento di san Tommaso
1. Postquam Philosophus determinavit de demonstratione propter quid, hic ostendit differentiam inter demonstrationem quia, et demonstrationem propter quid. Et circa hoc duo facit: primo, ostendit differentiam utriusque in eadem scientia; secundo, in diversis; ibi: Alio autem modo etc. Circa primum duo facit: primo, ponit duplicem differentiam utriusque demonstrationis in eadem scientia; secundo, manifestat per exempla; ibi: Ut quod prope sint planetae etc.
2. Dicit ergo primo: superius dictum est quod demonstratio est syllogismus faciens scire, et quod demonstratio ex causis rei procedit et primis et immediatis. Quod intelligendum est de demonstratione propter quid. Sed tamen differt scire quia ita est, et propter quid ita est. Et cum demonstratio sit syllogismus faciens scire, ut dictum est, oportet etiam quod demonstratio quae facit scire quia, differat a demonstratione quae facit scire propter quid. Et horum quidem differentia primo consideranda est in eadem scientia; postea consideranda est in diversis.
3. In una autem scientia dupliciter differt utrumque praedictorum, secundum duo quae requirebantur ad demonstrationem simpliciter, quae facit scire propter quid; scilicet quod sit ex causis, et quod sit ex immediatis. Uno igitur modo differt scire quia ab hoc quod est scire propter quid; quia scire quia est si non fiat syllogismus demonstrativus per non medium, idest per immediatum, sed fiat per mediata. Sic enim non accipietur prima causa, cum tamen scientia, quae est propter quid, sit secundum primam causam. Et ita non erit scientia propter quid.
4. Alio modo differunt, quia scire quia est quando fit syllogismus non quidem per media, idest per mediata, sed per immediata, sed non fit per causam: sed fit per convertentiam, idest per effectus convertibiles et immediatos. Et tamen talis demonstratio fit per notius, scilicet nobis: alias non faceret scire. Non enim pervenimus ad cognitionem ignoti, nisi per aliquid magis notum. Nihil enim prohibet duorum aeque praedicantium, idest convertibilium, quorum unum sit causa, et aliud effectus, notius esse aliquando non causam, sed magis effectum. Nam effectus aliquando est notior causa quoad nos et secundum sensum, licet causa sit semper notior simpliciter, et secundum naturam. Et ita per effectum notiorem causa potest fieri demonstratio non faciens scire propter quid, sed tantum quia.
5. Deinde cum dicit: Ut quod prope etc., manifestat praedictam differentiam per exempla. Et dividitur in duas partes: in prima, ponit exempla de demonstratione quia, quae est per effectum; in secunda, de demonstratione quia, quae est per causam mediatam; ibi: Amplius in quibus medium etc. Prima in duas: in prima, ponit exempla de syllogismo qui fit per effectum convertibilem; in secunda, de syllogismo qui fit per effectum non convertibilem; ibi: In quibus autem media etc. Prima dividitur in duas partes secundum duo exempla quae ponit; secunda pars incipit ibi: Item sic lunam etc. Circa primum duo facit: primo, ponit exemplum de demonstratione quia, quae est per effectum; secundo, docet quomodo posset converti in demonstrationem propter quid; ibi: Contingit autem etc.
6. Dicit ergo primo quod demonstratio quia per effectum est, si quis concludat quod planetae sunt prope propter hoc quod non scintillant. Non enim non scintillare est causa quod planetae sint prope, sed e converso. Propter hoc enim non scintillant planetae, quia sunt prope. Stellae enim fixae scintillant, quia visus in comprehensione earum caligat propter earum distantiam. Formetur ergo syllogismus sic: Omne non scintillans est prope; planetae sunt non scintillantes; ergo sunt prope. Sit in quo C planetae, idest accipiatur planetae quasi minor extremitas. In quo autem B sit non scintillare, idest non scintillare accipiatur medius terminus. In quo autem A sit prope esse, idest prope esse accipiatur ut maior extremitas. Vera igitur est haec propositio: Omne C est B, quia planetae non scintillant. Et iterum verum est quod omne B est A, quia omnis stella non scintillans prope est. Huiusmodi autem propositionis veritas oportet quod accipiatur per inductionem, aut per sensum, quia effectus hic est notior causa quantum ad sensum. Et sic sequitur conclusio quod omne C sit A. Et sic demonstratum est quod planetae sive stellae erraticaesunt prope. Hic igitur syllogismus non est propter quid, sed est quia. Non enim propter hoc quod non scintillant, planetae sunt prope, sed propter id quod prope sunt, non scintillant.
7. Deinde cum dicit: Contingit autem et per alterum etc., docet quomodo demonstratio quia convertatur in demonstrationem propter quid, dicens quod contingit et per alterum demonstrare alterum, idest per hoc quod est prope esse, demonstrare quod non scintillant; et sic erit demonstratio propter quid. Ut sit C erraticae, idest accipiatur stella erratica minor extremitas; In quo B sit prope esse, idest prope esse accipiatur ut medius terminus, quod supra erat maior extremitas; A sit non scintillare, idest accipiatur non scintillare maior extremitas, quod supra erat medius terminus. Est igitur et B in C, quia omnis planeta prope est; et A est in B, quia omnis planeta, qui prope est, non scintillat; quare sequitur quod et A sit in C, scilicet, quod omnis planeta non scintillet. Et sic erit syllogismus propter quid, cum accepta sit prima et immediata causa.
8. Deinde cum dicit: Item sic lunam demonstrant etc., ponit aliud exemplum ad idem, dicens quod sic (idest demonstratione faciente scire quia), demonstrant quod luna sit circularis per incrementa, quibus scilicet omni mense augetur et minuitur, sic argumentantes: Omne quod sic augetur quasi circulariter, circulare est; augetur autem sic luna; ergo est circularis. Sic igitur factus est syllogismus demonstrans quia. Sed e converso, posito medio ipsius, fit syllogismus propter quid, scilicet si ponatur circulare ut medius terminus, et augmentum ut maior extremitas. Non enim ideo circularis est luna, quia sic augetur, sed quia circularis est, ideo talia augmenta recipit. Sit ergo luna in quo C, idest minor extremitas; augmentum in quo B, idest medius terminus; circularis autem in quo A, idest maior extremitas. Et hoc intelligendum est in syllogismo quia. E converso autem in syllogismo propter quid.
9. Deinde cum dicit: In quibus autem media etc., ostendit quod sit demonstratio quia per effectum non convertibilem, dicens quod in illis etiam syllogismis in quibus media non convertuntur cum extremis, et accipitur ut notius quoad nos, scilicet, loco medii, quod non est causa, sed magis effectus, demonstratur quidem quia, sed non propter quid. Et quidem si tale medium convertatur cum maiori extremitate, et excedat minorem, manifestum est quod conveniens fit syllogismus. Sicut si probetur de venere quod sit prope, quia non scintillat. Si autem e converso minor terminus esset in plus quam medium assumptum; non esset conveniens syllogismus. Non enim potest de stella universaliter concludi quod sit prope, propter hoc quod non scintillat. In comparatione autem ad maiorem terminum est e converso. Nam si medium sit in minus quam maior terminus conveniens fit syllogismus. Sicut si per hoc, quod est moveri motu progressivo, probetur de aliquo quod habeat animam sensibilem. Si autem sit in plus, non fit conveniens syllogismus. Nam ab effectu, qui a pluribus causis procedere potest, non potest una illarum concludi. Sicut non potest concludi, quod aliquis habeat febrem, ex excitatione pulsus.
Di questo commento non esiste una traduzione inglese di pubblico dominio: qui si dà il latino.
Note degli editori leonini
α) Et primis et immediatis.—Est lectio codd. ABCDEHKLNOPQRST; P: procedit ex primis; G: procedit, primis; K: procedat; M: et ex primis.—B: et ex primis et quodammodo immediatis.—Circa autem ea quae immediate sequuntur cod. C mendosus est: omittit enim verba, quia ita est usque ad faciens scire inclusive: quae procul omni dubio sunt retinenda cum ed. Piana, et aliis codd.
β) Oportet etiam quod etc.—ACILMOQST: oportet quod etiam demonstratio etc.; B: oportet quod demonstratio etc.; E: apparet quod etiam demonstratio etc.; G: manifestum est quod demonstratio etc.—Infra, P: Et haec quidem etc., codices omnes legunt: Et horum etc. Adoptamus horum et addimus primo ex codd.; B: Et horum primo quidem.—Denique codd. ABCDEHLNOQRST: postea enim (enim om. B; H: postea vero; R: postea quidem) considerabitur; codd. (exc. AD): in diversis scientiis.
γ) In una autem scientia dupliciter differt.—Hanc lectionem fere omnium codd. anteponimus lectioni Pianae: In una autem dicitur dupliciter differre; R: In una quidem scientia dicitur differre dupliciter.
δ) Alio modo differunt quia scire etc.—Est lectio codd. ACDEIKLNQST et etiam BH, qui tamen legunt differt loco differunt.—P: Alio modo differt scire quia est. Quia scire etc.; G: Alio autem modo differt scire propter quid et quia quando non fit syllogismus per media etc.; O: Alio modo differret scire quia est quando fit etc.; R: Alio modo differt scire, quia scire est quando fit etc.
ε) Per effectus convertibiles.—Notandum cum Caietano (in I Poster., cap. XIII, § Circa primam conclusionem etc., fol. 57, col. 2) quod effectum esse convertibilem cum causa contingit dupliciter; vel scilicet secundum praedicationem, vel secundum causalitatem. Convertibilitas praedicationis est, vel necessaria coexistentia effectus cum sua causa et causae cum suo effectu, ita nempe ut ubicunque est causa sit effectus, et viceversa (sicut ubicunque est risibilitas, ibi est humanitas, quae est causa risibilitatis, et ubicunque est humanitas, ibi est risibilitas, quae est effectus humanitatis); vel est mutua reciprocatio attributionis, quatenus videlicet, de quocunque supposito praedicatur causa, de eodem praedicatur denominatio causalis ab effectu sumpta, et viceversa de quocunque praedicatur denominatio causalis sumpta ab effectu, de eodem praedicatur causa. Ex. g.: de quocunque praedicatur liberum arbitrium, praedicatur actionum imputabilitas; et de quocunque praedicatur actionum imputabilitas, praedicatur liberum arbitrium.—Convertibilitas causalitatis est mutua exigentia inter causam et effectum, quatenus nempe effectus necessario praeexigit talem causam, et talem causam sequitur necessario talis effectus. De hac convertibilitate principaliter est sermo in praesenti tractatu, cum agitur de demonstratione quia per effectus convertibiles. Vi enim huius convertibilitatis causalitatis ab effectu recte concluditur quia seu existentia causae, et viceversa a causa concluditur propter quid, hoc est nedum existentia sed etiam natura effectus. Ratio est connexio necessaria et mutua inter effectum et causam, ut dictum est.—Ceterum novitius prae mente habeat quae supra (lect. X, not. ρ) cum praelaudato Caietano notata sunt. Etenim dictum est quod dici per se in quarto modo differt, formaliter loquendo, a dici per se in secundo modo, quia in quarto est ratio formalis causalitatis, in secundo autem ratio formalis praedicationis. Sed insuper addidimus dici per se in quarto modo posse coincidere cum dici per se in secundo modo. In praesenti sermo est formaliter de convertibilitate causalitatis, non exclusa, sed neque considerata eius convenientia vel non convenientia cum convertibilitate praedicationis.
ζ) Et tamen talis demonstratio etc.—Ita codices, exc. I.—Utrum tamen codd. ADGHKLMNQ habeant, cu (cum), an tn (tamen), non satis liquet.—P: Et ista talis demonstratio; I: Et talis demonstratio fit etc. Insuper codices omnes omittunt, scilicet nobis, quae tamen secunda manu adduntur in S.—Revera haec verba non habentur in textu Aristotelis, nec necessaria sunt, quia non semel iam dictum est in demonstratione propter quid procedi a notioribus quoad se et simpliciter, in demonstratione autem quia a notioribus non simpliciter sed quoad nos. Ea tamen habent cum P edd. Ven. et forte s. Thomas addit ad maiorem perspicuitatem verborum textus, διὰ το γνωριμωτέρου.
η) In prima ponit exempla etc.—Est lectio codd. ADEHIKLMNRST; P: manifestat exemplum; G: manifestat ponendo exemplum; O: ostendit exempla.—Infra (Prima in duas etc.), codd. CDEHIMNOQST: Prima dividitur in duas; H: in duas partes...—Codd.: ponit exempla; P: exemplum.—Saepe occurrit ut in codicibus partitio enuncietur hoc modo: dividitur in partes duas, vel in partes tres, loco, in duas partes, ut frequentius habet P. Quia tamen res non est alicuius momenti, aliquando codd. lectionem adoptamus, sed communiter Pianam conservamus.
θ) Prima dividitur in duas partes.—Codd. BGLO omittunt dividitur et partes; IMR omittunt partes. Sed retinenda est lectio Piana, quae datur ab aliis codicibus.—Infra (secunda pars etc.), ABCDENOS omittunt incipit; GLMOT omittunt pars. Hinc lectio cod. O est: secunda ibi: Item etc.; H: secunda ibi incipit; I: secundum ibi: Iterum etc. R mendose omittit secunda etc., usque ad ibi inclusive.
ι) Omne non scintillans etc.—Hunc syllogismum ex integro omittunt codd., exc. GH. In cod. S additur marg.: omne quod non scin-
tillat est prope; sed planetae non scintillant; ergo etc.-Consensus fere unanimis codd. grave ingerit dubium, utrum praefatus syllogismus pertineat ad textum s. Thomae, an fuerit primitus adnotatio marginalis, quae deinde textui fuit inserta amanuensium incuria. Iudicium sit penes lectorem. Hoc solum animadvertere liceat quod in Piana his idem syllogismus ponitur: idem enim syllogismus est cum dicitur: omne non scintillans etc.; et cum subiungitur immediate: Sit in quo C etc.
x) Huiusmodi autem.-Ita Piana cum omnibus codd., exc. G, qui unus habet: prope. Hic autem sensus propositionis oportet ut accipiatur. Sed est lectio arbitraria et non curanda.-Infra P omittit verba, quantum ad sensum, quae addimus ex unanimi codd. consensu.
λ) Et sic demonstratum est etc.-Cod. A om. et; H om. sic.-P: quod planetae non scintillantes sive. Sed non scintillantes est medius terminus assumptus in praefato syllogismo; unde debet expungi ab illa conclusione: Et sic demonstratum etc.-Codices omnes, quos sequimur, omittunt verba non scintillantes.-R oscitanter omittit verba, quod planetae...usque ad syllogismus non est inclusive.-G: prope sunt; ABCD EHIKLMNQST: prope sint; atque cod. I prosequitur: propter hoc quod non scintillant. Hic ergo syllogismus etc.-Denique in fine huius numeri (sed propter id etc.) unus G legit: sed e converso, scilicet quia prope sunt, propter hoc non scintillant.
μ) Contingit et... idest per hoc.-Legimus contingit et cum codd. CDEHILMNOQRST, quae est lectio versionis latinae textui praefixae, imo et ipsius textus graeci: γγυρεῖ δὲ καί, possibile autem et.-Item ex codd. adoptamus idest per hoc. Excipe B qui peculiarem habet lectionem, nempe: demonstrare alterum, et per hoc, idest per causam demonstrare effectum, idest propter hoc.-P: contingit per... idest propter hoc.
ν) A sit non scintillare etc.-Cod. A: In quo A, idest non scintillare, accipiatur ut maior extremitas etc. Sed haec lectio nedum contradicit aliis codd., sed neque consona est textui, cuius verba s. Thomas hoc loco transcribit: τ Α τὸ μὴ στιλβειν.-H: A vero; G et marg. S: A autem.
ξ) Quia omnis planeta prope etc.-Codices, exceptis CDE, habent hanc lectionem Pianam; sed CDE omittunt haec verba usque ad, et A est in B, inclusive. Quae omissio est mendurn. Etenim primi membri: est igitur et B in C, quod iuxta praemissa est minor syllogismi (ὑπάρχει δὴ καὶ τὸ Β τ Γ) omittitur ratio assignata a s. Thoma: quia omnis planeta prope est, et eius loco ponitur probatio maioris: quia omnis planeta, qui prope est, non scintillat; insuper, ipsa maior eiusdem syllogismi omittitur, nempe, et A est in B (καὶ τὸ Α τῷ Β). Proindeque non recte concluditur, quare sequitur etc. (ὥστε καὶ τὸ Γ τὸ Α).-Integram hanc illationem, quare... non scintillet, omittunt codices HM.- Item GIOQ legunt: quod A sit in C, omissο et.-Praeterea CDEGIN QST: quod omnis planeta quae prope est non scintillat (S, non scintillet). Sed prope est, cum fuerit assumptum ut medium syllogismi, excluditur ab illatione (Cf. lect. VIII, not. ρ).
Waitz (Aristotelis Organon, P. II, pag. 20) legit: ὑπάρχει δὴ καὶ τὸ Β τ Γ, ὥστε καὶ τῷ Γ τὸ Α, τὸ μὴ στιλβειν. Καὶ etc. Rationem autem huius lectionis reddit in Scholiis pag. 334: «Omnes codices, inquit, exc. n, » quibuscum convenit quod vet. intp. goth. praebet, post τὸ Α habent » καὶ τὸ Α τῷ Β τὸ μὴ στιλβειν, quae Bekkus cum edd. prr. ita transpo- » suit, ut ante ὥστε collocaverit: quod quomodo defendi possit non vi- » deo. Nos, quum quae codices exhibeant non sana esse appareat, aliquid
» delendum quam singula verba transponenda esse facilius nobis persua- » dentes, verborum ordine qualem codices praebent servato, omisimus » verba καὶ τὸ Α τῷ Β quae in codd. leguntur post τὸ Α: nam τὸ Α » per scribentis negligentiam repetitum in causa videtur fuisse, ut adie- » ctum sit τῷ Β et particula καὶ quam cod. p omisit. Etiam Boethii » versionem pravarn lectionem exhibere patet: videtur enim legisse » ὑπάρχει δὴ καὶ τὸ Β τ Γ τὸ μὴ στιλβειν, ὥστε καὶ τ Γ.»-Iuxta lectionem, quam cum Pacio (I Poster., cap. x, Ed. cit., pag. 196), Ed. Basil. (Opp. Arist.-1539, pag. 70, lin. 17-18), Ed. Paris. (Opp. Arist.-1654, Tom. I, Analytic. Post., lib. I, cap. XII, n. 3, pag. 204), aliisque, ut Waitz affirmat, prioribus editionibus habet Bekker (Ed. Acad. reg. Boruss., Vol. I, pag. 78, col. 2) et sequitur Didot (pag. 134, n. 3), Aristoteles ponit integrum syllogismum, qui ordinatur in hac forma a s. Thoma. Omnes planetae (Γ) sunt prope (B); sed omne quod est prope (B) non scintillat (A); ergo planetae (Γ) non scintillant (A). Porro minor huius syllogismi enunciatur ab Aristotele, cum dicit: ὑπάρχει δὴ καὶ τὸ Β τῷ Γ; maior syllogismi, cum ponitur: καὶ τ Α τῷ Β, τὸ μὴ στιλβειν; denique conclusio habetur in illis verbis: ὥστε καὶ τῷ Γ τὸ Α, seu, ut habent Pacius et priores edd. supra citatae: στε καὶ τὸ Α τ Γ.-In lectione Waitz supprimitur maior syllogismi (καὶ τὸ Α τῷ Β, τὸ μὴ στιλβειν), et proponitur enthymema: omnes planetae sunt prope; ergo planetae non scintillant. Quia igitur codices, ut Waitz affirmat, habent καὶ τὸ Α τῷ Β, non video qua ratione haec verba ab ipso omittantur. Non irrationaliter autem a Bekkero καὶ τ Α τῷ Β τὸ μ στιλβειν collocari ante ὥστε suadet auctoritas priorum edd., nec non ratiocinationis integritas, ut demonstravimus. Assentimus autem eidem auctori cum addit Boethii versionem pravarn lectionem exhibere: Est igitur B in C, quod est non scintillare; quare et in C (I Poster., cap. x, pag. 531, ed. cit.). Versio huic lectioni praefixa habet omnia membra iuxta graecam lectionem Pacii, Bekkeri et Didot, nisi quod quare, ὥστε, iuxta adnotata a Waitz, ita ponitur ante καὶ τῷ Γ τὸ Α, ut simul afficere videatur etiam maiorem syllogismi καὶ τὸ Α τῷ Β: quod ab eisdem auctoribus merito improbatum, quia confusionem inducit.- Philoponus in I Poster. aliam lectionem ex Aristotele profert, nempe: ὑπάρχει δ καὶ τὸ Β τῷ Γ, καὶ τὸ Α τ Β, τὸ μὴ στιλβειν (Ed. Aldi Manutii, pag. 95.-Venetiis, 1504). In hac lectione maior et minor ponuntur; illatio ut subintellecta relinquitur: quod non infrequenter Aristoteles facit. Unde si mutanda foret lectio textus Aristotelis (de qua re iudicent peritiores), ea quam praebet Philoponus esset adoptanda, magis quam illa, quam Waitz admittit.-Variantium lectionum, quae notantur in textu graeco, vestigia quaedam apparent in lectionibus, quas supra ex codd. dedimus quoad textum s. Thomae. Etenim codd. CDE omittunt B est A, hoc est, καὶ τὸ Α τῷ Β omittunt, quae Waitz a sua editione expungit; codd. HM omittunt, C est A, et sic exhibent lectionem Philoponi. Fere omnes tamen codices praebent lectionem conformem textui graeco, qui huic lectioni s. Th. praefigitur.
ο) Omne quod sic augetur etc.-Hoc syllogismo s. Thomas exponit verba illa Aristotelis: εἰ γὰρ... φανερὸν ὅτι σφαιροειδής. Quorum versio (quam ex Boethio addimus) desideratur in versione antiqua quae habetur in Piana, in Venetis edd. sec. XV, nec non in altera Ven. 1526.- Infra codd. CIO: demonstrantis quia; H omittit tum demonstrativus, tum demonstrans P et aliorum codd. Vocabulum istud non est in versione textui praefixa, neque in textu graeco; sed haec non est ratio illud expungendi contra codd. auctoritatem. Non enim infrequenter s. Thomas admiscet propria verbis Aristotelis ad orationis perspicuitatem.
π) Media non convertuntur.-Ita cum P codices, uno I excepto, qui legit: medium non convertitur. Quae lectio prima fronte vera apparet. Nam ea requiri videtur ex iis quae statim adduntur: et accipitur ut notius. Nihilominus versio textui praefixa est iuxta codices, imo textus ipse graecus: τὰ μέσα μὴ ἀντιστρέφει, media non convertuntur; tamen subiungitur: καὶ στι γνωριμώτερον, et est notius.
φ) Si tale medium convertatur cum maiori extremitate et excedat minorem.-Unus ex tribus syllogismi terminis ideo medium dicitur, quia stat inter extrema, quae separatim in maiori propositione et in minori cum eo comparantur. Ergo medium vel est convertibile cum maiori extremitate (quatenus nempe eamdem habet extensionem, seu universalitatem); et haec hypothesis iam considerata est in duobus numeris praecedentibus, in quibus dictum est de reductione demonstrationis quia ad .demonstrationem propter quid; vel non est convertibile, et hoc in casu: 1. aut est in plus, seu magis universale quam maior extremitas; 2. aut est in minus quam ipsa; 3. aut est in plus quam minor extremitas; 4. aut est in minus.
Hanc divisionem tangit s. Thomas in hoc numero et iuxta eam ratiocinatur aiens quod, in demonstratione quia, in qua assumitur effectus
ut medium, 1. si medium est in plus, seu magis universale, quam minor extremitas, syllogismus est conveniens; 2. non autem si minor terminus sit in plus quam medium; 3. ex opposito fit conveniens syllogismus si medium sit in minus quam maior extremitas; 4. non autem si sit in plus.-Notandum quod cum dicitur non fieri syllogismus quando medium est in plus quam terminus maior, intelligendum est de syllogismo affirmativo, non autem de syllogismis negativis. In istis enim illatio sequitur in secunda figura; ut si dicam: Omne animal habet operationes vitales; sed lapis non habet operationes vitales; ergo lapis non est animal.-Medium est habere operationes vitales, quod quidem est magis universale, quam maior extremitas, nempe animal: convenit enim etiam plantis.-Si vero, inquit Caietanus, medium ideo non est convertibile, quia est in minus quam minor terminus, nec affirmativa nec negativa demonstratio fit, ut de se patet (In I Poster., cap. XIII, § Circa tertiam conclusionem etc., fol. 58, col. 1).
σ) Quod aliquis habeat febrem etc. - B: febres; codd. (exc. HO) omittunt praepositionem ex; A (marg.: ex occasione vel) citatione pulsus; O: quod aliquis habeat febrem, (marg. addit aman.: quia habet) excitatum pulsum.