PG 44, col. 621
γὰρ ἐπὶ τῶν τοιούτων ἡ συνήθεια τὸ, Μάτην ὲκο-
πίασα, καὶ μάτην ὲπήλπισα, καὶ ἐπὶ ματαίῳ τοὺς
,πολλοὺς ὑπέστην καμάτους. Καὶ ἵνα μὴ τὰ καθ’
ἕκαστον διεξίωμεν, ἐφ’ οἷς τὸ ὄνομα τῆς ματαιότητος
κυρίως λέγεται, ὲν ολίγῳ τὴν ἔννοιαν τῆς φωνῆς
ταύτης περιληψώμεθα. Ματαιότης ἐστὶν, *ἢ ῥῆμα
ἀδιανόητον, ἢ πρᾶγμα ἀνόνητον, ἢ βουλὴ ἀνυπόστα-
τος, ἢ σπουδὴ πέρας οὐκ ἔχουσα, ἢ καθόλου τὸ ἐπὶ
παντὶ λυσιτελοῦντι ἀνύπαρκτον. El δὴ νενόηται ἡμῖν)
τοῦ ματαίου η ἔννοια, ἐξεταστέον ἂν εἴη, τί βούλεται
ή ματαιότης τῶν ματαιοτήτων. Τάχα δ’ ἂν ἡμῖν
γνωριμώτερον τὸ ζητούμενον νόημα γένοιτο, εἰ τὴν
γραφικὴν συνήθειαν ἐπὶ τῶν πρὸς τὸ κρεῖττον νοου-
μένων, συνεξετάσαιμεν. Ἢ τῶν ἀναγκαίων τε καὶ
συμφερόντων πρᾶξις, ἔργον παρὰ τῆς Γραφῆς dvo-
μάξεται· ἀλλὰ τὰ ὑπερϐαίνοντα τῶν σπουδαζομέ-
νων. ὅσα εἰς ἀὐτὴν ὁρᾷ τὴν τοῦ Θεοῦ λατρείαν, ξργα
ἔργων λέγεται, καθὼς ἡ ἱστορία δηλοῖ. δεικνύντος,
οἶμαι, τοῦ λόγου, διά τινος ἀναλογίας· ἡμῖν ὲκ τοῦ
⁸ ἔργου τῶν ἔργων, τί τὸ ὲν τοῖς σπουδαζομένοις ἐστὶ⁹
προτιμότερον. Ὃν γὰρ ἐπέχει λόγον πρὸς τὴν καθα
όλου ἀργίαν ἡ περὶ τὰ ἔργα σπουδὴ, τοιοῦτον ἔχει
λόγον πρὸς τὰ λοιπὰ ἔργα πρὸς τά ὑψηλότερα καὶ κ
προτιμότερα τῶν σπουδαζομένων ἐνέργεια. Οὕτω καὶ
ἅγιόν τι παρὰ τῇ Γραφῇ λέγεται* καὶ πάλιν ἅγιοι
ἁγίων, ὡς ἴσῳ τῷ μέτρῳ τοῦ τε ἐξ ἁγίου τὸ ’ἅγιον
ὑπερέχων ὲν ἁγιότητι· καὶ τούτου πάλιν. τὸ τῶν
ἁγίων ἆγιον, τὸ καθ’ ὑπέρθεσιν ἐν ἁγιασμῷ θεω-
ρου μενον.
quid dicitur in Scriptura, et rursus sanctum sanctorum, adeo ut pari mensura et sanctum superet
profanum in sanctitate, et hoc rursus sanctum sanctorum , quod summe et per exsuperationem consi-
deratur in sanctificatione.
Ὅπερ οὖν ἐπὶ τοῦ κρείττονος ἐδιδάχθημεν λόγου,
τῆς γραφικῆς συνηθείας τῷ τοιούτῳ εῖδει τὴν ἐπί-
’τασιν τοῦ ὑποκειμένου νοήματος σημαινούσης, τοῦτο
καὶ ἐπὶ τῆς τῶν ματαιοτήτων ματαιότητος νοοῦντες,
οὐ σφαλησόμεθα. Λέγὲι γὰρ οὐχ ἁπλῶς εἶναι μάταια
ὲν τοῖς οὖσι φαινόμενα, ἀλλὰ κατὰ ὑπέρθεσιν τινα
τῆς κατὰ τὸ μάταιον σημασίας εἶναι τοιαῦτα· ὡς
εἴτις λέγοι τοῦ νεκροῦ νεκρότερον, καὶ τοῦ ἀψύχου
ἀψυχότερονοκ καί τοι ὴ συγκριτικὴ ἐπίτασις χῶραι
ἐπὶ τῶν τοιούτων οὐκ ἔχει, ἀλλ’ ὅμως λέγεται τούτῳ
τῷ ῥήματι, πρὸς τὴν τῆς ὑπερϐολῆς τοῦ δηλουμένου
' σαφήνειαν. ’Ὠσπερ οὖν ἐστιτὰ ἔργα τῶν ἔργων, καὶ τά
ἆγια τῶν ἁγίων νοούμενα, ὧν ἡ ὑπερθετικὴ πρὸς τὸ
κρεῖττον ἔνδειξις ἑρμηνεύεται ’ οὕτω καὶ ἡ τῶν μα-
ταιοτήτων ματαιότης, τὸ ἀνυπέρθετον δείκνυσι τῆς ὲν
τῷ ματαίῳ ὑπερϐολῆς. Καὶ μηδεὶς ὑπολάϐοι κατηγο·
ρίαν εἶναι τῆς κτίσεως τὰ λεγόμενα · καὶγὰρ ἃν είς τὸν
πεποιηκότα πάντα διαϐαίνοι τὸ ἔγκλημα, εί τούτων
ἡμῖν δημιουργὸς ἀναφανείη, ό συστησάμενος ἐξ οὑκ
ὄντων τὰ πάντα, εἴπερ ματαιότητος εἴη τὰ πάντα.
Ἀλλ’ ἐπειδὴ διπλῆ μέν ἐστιν ἡ τοῦ ἀνθρώπου κατα‹
σκευὴ, ψυχῆς σώματι συνδραμούσης· μεμέρισται δὲ
πίασα, καὶ μάτην ὲπήλπισα, καὶ ἐπὶ ματαίῳ τοὺς
,πολλοὺς ὑπέστην καμάτους. Καὶ ἵνα μὴ τὰ καθ’
ἕκαστον διεξίωμεν, ἐφ’ οἷς τὸ ὄνομα τῆς ματαιότητος
κυρίως λέγεται, ὲν ολίγῳ τὴν ἔννοιαν τῆς φωνῆς
ταύτης περιληψώμεθα. Ματαιότης ἐστὶν, *ἢ ῥῆμα
ἀδιανόητον, ἢ πρᾶγμα ἀνόνητον, ἢ βουλὴ ἀνυπόστα-
τος, ἢ σπουδὴ πέρας οὐκ ἔχουσα, ἢ καθόλου τὸ ἐπὶ
παντὶ λυσιτελοῦντι ἀνύπαρκτον. El δὴ νενόηται ἡμῖν)
τοῦ ματαίου η ἔννοια, ἐξεταστέον ἂν εἴη, τί βούλεται
ή ματαιότης τῶν ματαιοτήτων. Τάχα δ’ ἂν ἡμῖν
γνωριμώτερον τὸ ζητούμενον νόημα γένοιτο, εἰ τὴν
γραφικὴν συνήθειαν ἐπὶ τῶν πρὸς τὸ κρεῖττον νοου-
μένων, συνεξετάσαιμεν. Ἢ τῶν ἀναγκαίων τε καὶ
συμφερόντων πρᾶξις, ἔργον παρὰ τῆς Γραφῆς dvo-
μάξεται· ἀλλὰ τὰ ὑπερϐαίνοντα τῶν σπουδαζομέ-
νων. ὅσα εἰς ἀὐτὴν ὁρᾷ τὴν τοῦ Θεοῦ λατρείαν, ξργα
ἔργων λέγεται, καθὼς ἡ ἱστορία δηλοῖ. δεικνύντος,
οἶμαι, τοῦ λόγου, διά τινος ἀναλογίας· ἡμῖν ὲκ τοῦ
⁸ ἔργου τῶν ἔργων, τί τὸ ὲν τοῖς σπουδαζομένοις ἐστὶ⁹
προτιμότερον. Ὃν γὰρ ἐπέχει λόγον πρὸς τὴν καθα
όλου ἀργίαν ἡ περὶ τὰ ἔργα σπουδὴ, τοιοῦτον ἔχει
λόγον πρὸς τὰ λοιπὰ ἔργα πρὸς τά ὑψηλότερα καὶ κ
προτιμότερα τῶν σπουδαζομένων ἐνέργεια. Οὕτω καὶ
ἅγιόν τι παρὰ τῇ Γραφῇ λέγεται* καὶ πάλιν ἅγιοι
ἁγίων, ὡς ἴσῳ τῷ μέτρῳ τοῦ τε ἐξ ἁγίου τὸ ’ἅγιον
ὑπερέχων ὲν ἁγιότητι· καὶ τούτου πάλιν. τὸ τῶν
ἁγίων ἆγιον, τὸ καθ’ ὑπέρθεσιν ἐν ἁγιασμῷ θεω-
ρου μενον.
quid dicitur in Scriptura, et rursus sanctum sanctorum, adeo ut pari mensura et sanctum superet
profanum in sanctitate, et hoc rursus sanctum sanctorum , quod summe et per exsuperationem consi-
deratur in sanctificatione.
Ὅπερ οὖν ἐπὶ τοῦ κρείττονος ἐδιδάχθημεν λόγου,
τῆς γραφικῆς συνηθείας τῷ τοιούτῳ εῖδει τὴν ἐπί-
’τασιν τοῦ ὑποκειμένου νοήματος σημαινούσης, τοῦτο
καὶ ἐπὶ τῆς τῶν ματαιοτήτων ματαιότητος νοοῦντες,
οὐ σφαλησόμεθα. Λέγὲι γὰρ οὐχ ἁπλῶς εἶναι μάταια
ὲν τοῖς οὖσι φαινόμενα, ἀλλὰ κατὰ ὑπέρθεσιν τινα
τῆς κατὰ τὸ μάταιον σημασίας εἶναι τοιαῦτα· ὡς
εἴτις λέγοι τοῦ νεκροῦ νεκρότερον, καὶ τοῦ ἀψύχου
ἀψυχότερονοκ καί τοι ὴ συγκριτικὴ ἐπίτασις χῶραι
ἐπὶ τῶν τοιούτων οὐκ ἔχει, ἀλλ’ ὅμως λέγεται τούτῳ
τῷ ῥήματι, πρὸς τὴν τῆς ὑπερϐολῆς τοῦ δηλουμένου
' σαφήνειαν. ’Ὠσπερ οὖν ἐστιτὰ ἔργα τῶν ἔργων, καὶ τά
ἆγια τῶν ἁγίων νοούμενα, ὧν ἡ ὑπερθετικὴ πρὸς τὸ
κρεῖττον ἔνδειξις ἑρμηνεύεται ’ οὕτω καὶ ἡ τῶν μα-
ταιοτήτων ματαιότης, τὸ ἀνυπέρθετον δείκνυσι τῆς ὲν
τῷ ματαίῳ ὑπερϐολῆς. Καὶ μηδεὶς ὑπολάϐοι κατηγο·
ρίαν εἶναι τῆς κτίσεως τὰ λεγόμενα · καὶγὰρ ἃν είς τὸν
πεποιηκότα πάντα διαϐαίνοι τὸ ἔγκλημα, εί τούτων
ἡμῖν δημιουργὸς ἀναφανείη, ό συστησάμενος ἐξ οὑκ
ὄντων τὰ πάντα, εἴπερ ματαιότητος εἴη τὰ πάντα.
Ἀλλ’ ἐπειδὴ διπλῆ μέν ἐστιν ἡ τοῦ ἀνθρώπου κατα‹
σκευὴ, ψυχῆς σώματι συνδραμούσης· μεμέρισται δὲ