Cantico dei Cantici
Canticum Canticorum SalomonisIntroduzioni
Enciclopedia Cattolica
Libro poetico della Bibbia, incluso nella terza classe detta dei Kethōbhim, o Agiografi; nella Bibbia ebraica, fa parte del gruppo chiamato dei « Cinque Volumi », o « Rotoli » (v. BIBBIA).
SOMMARIO: I. Nome e contenuto. - II. Interpretazione naturalistica. - III. Interpretazione tipica. - IV. Interpretazione allegorica. - V. Essere delle varie interpretazioni. - VI. Forma letteraria. - VII. Autore ed epoca.
Haydock
This book is called the Canticle of Canticles, that is to say, the most excellent of all canticles: because it is full of high mysteries, relating to the happy union of Christ and his spouse; which is here begun by love; and is to be eternal in heaven. The spouse of Christ is the Church: more especially as to the happiest part of it, viz., perfect souls, every one of which is his beloved; but above all others, the immaculate and ever blessed Virgin mother [Mary]. (Challoner) --- The bridegroom is Christ, as God and man. His praises and those of his spouse are recorded by various speakers. Solomon has given us three works; for beginners, the more advanced, and the perfect; as the philosophers teach ethics, physics, and metaphysics. All the holy Scriptures contain spiritual food, but they are not all fit for every person, Hebrews 5:13. With what humility ought we not, therefore, to read this most perfect and mystical canticle, as the sentiments of spiritual love are expressed in the same words as that of worldlings, and we are more inclined to follow our own judgment and carnal notions! (Worthington) --- None, therefore, should dare to peruse this work, who has not mastered his passions, having his conversation in heaven. (Haydock) --- The Jews would not allow any to read it before the age of thirty. (Origen and St. Jerome) --- Some of the fathers and commentators have even asserted that the mystical sense is the only one which pertains to this book, (Theodoret; Durham; Tirinus) and it is certainly the true and principal one, though allusion may be made to the marriage of Solomon with Pharao's daughter, (Calmet; Bossuet; Du Hamel) or with a Tyrian princess, (chap. 4:8., and 3 Kings 13:5.) or with Abisag. (Rabbins) --- Grotius shews the corruption of his own heart in his impure comments, as Theodorus, of Mopsuesta, is blamed by the second Council of Const.[Constantinople?] IV. A. 68. The name of God never, indeed, occurs; as he is represented under the idea of the bridegroom, etc., and the piece is allegorical. It might be divided into seven scenes, or nights, as the marriage feast lasted so long, Genesis 29:22. During this time the bridegroom saw his spouse seldom, and with great reserve, (Calmet) as was the custom with the Lacedemonians. (Plut.[Plutarch?] in Lyc.) --- We might also refer all to six nights, or to the six ages of the Church, conformably to the system of De la Chetardie and Bishop Walmesley on the Apocalypse. --- I. Age. Chap 1:2., marks the ascension of Christ, and the propagation of Christianity; ver. 4, 5., persecutions; ver. 6, 7., vocation of the Gentiles; ver. 12., protection granted by Christ. II. Chap. 2:3., peace under Constantine; ver. 11, 17., troubles excited by Arius. III. Chap. 3:1., irruption of barbarians; ver. 4., does not overturn the Church; ver. 6., they are converted; ver. 11., and Christ is more glorified, as [in] Apocalypse 19: IV. Chap. 4:5., the Latin and Greek Churches; ver. 8., the Chaldeans, lions, and Greeks, leopards, (Daniel) are converted; the Turks obtain dominion; ver. 12., the Greek schismatics cut off: ver. 16., the Church is persecuted, but protected. V. Chap. 5:2., Dew marks the cooling of charity, (St. Augustine) when Luther appeared; chap. 6:3., yet the Church triumphs, particularly after the Council of Trent. VI. Chap. 6:9., after the sounding of the sixth trumpet, the Jews are converted, and adorn the Church, in spite of antichrist's power; ver. 11., she addresses the synagogue, ver. 12. Chap. 8:2., obtains leave to go into the house of her mother, as the apostles were of Jewish extraction; ver. 7., the constancy of the martyrs appears; (see Rondet.) ver. 8-14., the Church pants for her speedy union with her beloved. We may justly admire her authority, in preserving this and the former work in the canon, notwithstanding the internal and external evidence, and the ill use made of them by infidels, which seemed to militate against them. The Protestant Chateillon styles this "a wicked book." Several passages may, no doubt, be abused by a corrupt heart: but what is there so holy, which may not be perverted? When we meditate on this canticle, we ought to remember the admonition given by the Church in the Mass: "Let hearts be on high;" and Oh! that all might answer with truth: "We have them to the Lord!"
[Title.] Canticles. Hebrew shir hashirim asher Lishlomo, "the Canticle of Canticles which is for (Haydock) or according to Solomon," (Menochius) dictated to him by the Holy Ghost.
Douay 1582/1609
SALOMON, called also Ecclesiastes, and Idida, according to these Proem. in Eccle. King Salomon according to his three names writte and intitled his three bookes. three names (as S. Ierom noteth) writte three bookes of three particular arguments, directed to three degrees of people, with three distinct titles, al tending to one end, the true seruice of God, which bringeth to eternal felicitie. In the first he teacheth the principles of good life, to flee from vices, and folow vertues: belonging to such as beginne to obserue Gods law, wherin true wisdom consisteth: and this booke is called the Prouerbes, or Parables, that is to say, Pithie, brief, sentencious precepts; of Salomon, which signifieth Salomon Pacifier king of Israel. Pacificus, Peaceable, or Pacifier: the sonne of Dauid, King of Israel. In the second he exhorteth to contemne this world, shewing that true felicitie consisteth not in anie worldlie or temporal thinges, but in the eternal fruition of God, which is obtayned by keping his commandments. And this booke he intitleth: The wordes of Ecclesiastes, which is Concionator, Ecclesiastes, Preacher king of Ierusalem. Preacher, Sonne of Dauid, King of Ierusalem, because he there exhorteth such as haue made some progresse in vertues, called Proficientes, signified by the inhabitants of the Metropolitan citie Ierusalem; whereas in the former he stiled himself king of Israel, proposing precepts mete for al the twelue tribes, and al vulgar men desirous and beginning to serue God. In both bookes, for more auctoritie sake, making mention of his godlie renowmed father the Royal Prophet Dauid, with his owne title also of king. But in this third booke he only expresseth his proper name Salomon, whom God Idida, Beloued. singularly loued, wherof he was called Idida. Because this alone, without mention of father or king, was most conuenient for the Perfect, who not as seruants, or yong scholars are moued by feare of auctoritie, but as children This Canticle doth excel other Canticles. are swetly drawne by loue. And this he writte in verse, intitling it not simply a Canticle, but The Canticle of Canticles, as preeminent aboue other Canticles. The bridal songue for the Mariage, to be solemnized betwen God himself and his glorious spouse. For though al holie Scriptures are the spiritual bread, and food of the faithful, yet al are not meate for al, at al Al are not mete to read it. seasons. Some parts are not for sinners, nor for beginners, nor for such as are yet in the way towards perfection, but only for the perfect. According to Heb. 5. the Apostles doctrine: Milke is for children, that are yet vnskilful of the word of iustice. But strong meate is for the perfect, them that by custom, haue their senses exercised to the discerning of good and euil. With what moderation therfore, and humilitie, this Canticle of Gods perfect spouse may be read, the discrete wil consider, and not presume aboue their reach, but be wise with sobrietie. For here be very high and hidden Mysteries, as Origen teacheth in his lerned Commentaries (which S. Ierom translated into Latin, and singularly commendeth) and so much harder to be rightly vnderstood, for that the feruent spiritual loue, of the inward man, reformed in soule, and perfected in spirite, is here vttered in the same vsual wordes and termes, wherwith, natural, worldlie, yea and carnal loue of the outward man, old Adam, corrupted by sinne, is commonly expressed: and are so much more dangerous to be mistaken, as we are more addicted to proper wil, & priuate iudgement, or subiect to carnal, or passionate Best methode in lerning is to beginne with doctrine of good life, then studie to know natural thinges: and finally contemplate diuine mysteries motions. Wherfore it semeth most mete to kepe the same order in reading these three bookes, which the auctor wise Salomon obserued in writing them. And which Philosophers also folow in their forme of discipline. For they first lerne and teach Moral Philosophie, then Natural; & lastly Metaphisikes which is their Diuinitie. As Salomon had geuen them example: first teaching precepts of good life, and maners, in his Prouerbes: after, discoursing of natural thinges in Ecclesiastes, deduced thence a conclusion, which prophane Philosophers wel vnderstood not, to contemne this world: and finally cometh to high mystical Diuinitie, in this supereminent Canticle: written in an other stile, in verse, and in forme of a sacred A sacred, dialogue or Enterlude. Dialogue betwen Christ and his spouse: or as Origen calleth it, in forme of an Forma dramatis Enterlude, in respect of diuers speakers & actors, & of diuers persons, to whom the speaches are directed, and of whom they are vttered. For by the Spous or Bridgrome, is not only vnderstood Christ as Man, but also as God & Christ the Spous, or Bridgrome. God, and the whole Blessed Trinitie; to whom manie prayers, praises, and thankes are offered vp; and by whom manie benefites are geuen, praises returned, & promises made to his spouse, Likewise by the Spouse or Bride, Three spouses the ancient fathers vnderstand three sortes of spouses: al espoused to Christ, and to God. towitt, his General Spouse, the whole Church of the old and The General. new Testaments; of al that are, and shal be perfect, making one mystical The special. and Singular. bodie, free from sinne, without spotte, or wrinkle, sanctified in Christ. Also Ephes. 5. his special spouse, which is euerie particular holie soule. And his singular spouse, his most blessed & most immaculate Virgin Mother. This being the Origen. S. Ierom. S. Aug. lib. 8. de Gen. adli. S. Greg. S. Beda, S. Tho. A•bor. Geneb. Del Rio. general summe of this excellent Canticle, remitting the reader, for explication therof to the lerned deuout Commenters, both of ancient and late writers, we shal also endeuour together the same contents more particularly, not before the chapters, because we can not there so conueniently distinguish the same The particular contents are sette in the margent of euerie chapter. by verses, but in the margent. Where we shal especially note the speakers, as semeth more probable of euerie parcel, according to the first sense (not hauing rowme for more) perteyning to the General spouse, the Catholique Church: which is the great, and euerlasting holie Citie of God the eternal King.
Cornely
213. — « Moneo, inquit Origenes, et consilium do omni, qui nondum carnis et sanguinis molestiis caret neque ab affectu naturae materialis abscedit, ut a lectione libelli huius eorumque quae in eo dicentur penitus temperet. Aiunt enim observari etiam apud Hebraeos, quod nisi quis ad aetatem perfectam maturamque pervenerit , libellum hunc ne in manibus quidem tenere permittatur ». Revera libellus noster quum propter suam sublimitatem difficultatemque, tum propter modum, quo argumentum suum tractat, singularem prorsus locum inter Scripturas occupat neque completa tradi potest in eum introductio, nisi simul tradatur maioris partis explicatio. Quapropter ne in interpretis munus nos ingeramus, quam maxime sobrii erimus eaque fere sola explicabimus quibus eius authentia et canonicitas ab adversariorum obiectionibus vindicantur.
Nomen Cantici Canticorum (avwen ?"j, doya dcprov) ab aliquibus erronee ita explicatur, ut aliquod e numero carminum salomonicorum designet, aut carmen e variis carminibus congestum et conflatum ?; ex Hebraeorum enim loquendi modo est carmen praestantissimum , id quod recte iam insinuat Origenes : « Quomodo per Moysen didicimus, quaedam non solum esse Sanctá, sed et Sancta Sanctorum, et alia non tantum Sabbatha sed etiam Sabbatha Sabbathorum, sic nunc docemur scribente Salomone esse quaedam non solum Cantica sed et Cantica Canticorum. Beatus quidem is, qui ingreditur Sancta, sed beatior, qui ingreditur Sancta Sanctorum; beatus qui Sabbatha sabbathizat, sed beatior qui sabbathizat Sabbathorum Sabbatha. Beatus similiter et is, qui intelligit cantica et canit ea, sed multo beatior ille, qui canit Cantica Canticorum » 3, i:
Continua a leggere 41 paragrafi
Quin vero in libello nostro unum et continuum carmen contineretur, antiquitus nemo in dubium vocaverat; postquam autem Rich. Simon primus, ut videtur, variorum auctorum poemata in eo collecta esse supposuerat potius, quam docuerat 5, alii ulterius progressi libellum nostrum dixerunt esse anthologiam quandam carminum eroticorum eadem fere ratione concinnatam, qua in Psalterio multa carmina religiosa et in 1. Proverbiorum multa carmina ethica et didactica sint collecta 5. Quam longe a vero aberret haec sententia a.) ipsa iam innuit inscriptio, quae ab auctore ipso profecta et libello praefixa
(217) unitatem carminis supponit neque aliam explicationem admittit. Neque minus clare id docet b.) styli in toto carmine identitas; eaedem enim formulae loquendi, eaedem similitudines imaginesque in aliis libris parum usitatae etc. in omnibus Cantici partibus usque recurrunt?. Accedit c.) colloquentium in toto carmine identitas : eadem enim ubique apparet virgo sponsa idemque sponsus, licet interdum reginae et regis, interdum pastorum seu vinitorum personas induant, idem filiarum ierosolymitarum chorus etc.7. Demum d.) si libellus noster collectio esset carminum eroticorum , quae a variis auctoribus de variis argumentis essent composita, cum aliqua saltem verisimilitudine singula poemata distinguerentur, at ipsi huius sententiae patroni fateri coguntur « carminum principia et exitus difficillime distingui » ; immo etiam una cum integris poematis complura fragmenta in collectionem recepta esse sibi .persuadent 3.
2. Ac si legendum esset D'men v). (vel nY'P). « catena canticorum ».
6. In toto libro semper adhibetur pron. relat. i sponsus comparatur hinnulo
8,13. 14) ita. discerpit, ut quomodo eius ci233« à. fragmentis distinguantur, difficilo
Sit diclu; pleraque enim argumentum completum non exhibent nec quid sibi velint apparet. Quis praeterea nos docebit, quid operae pretium fucrit eiusmodi fragmenta erotica, quae sola sumta sensu carent, colligere et conservare? Quod vero carminibus erolicis in canone Sacrarum Scripturarum locus non sit, demonstratione non indiget; recte iam monuit Theodoretus : tX tíjj dxoÀaclag cvyypáppata o) to8 fiio Ivespazoc, d3Xà 109 lvavtíoo xvtópatoc (In Cant. Prol. M. 81,31).
214. — Priusquam Cantici argumentum definiamus, praevia quaestio DE EIUS INTERPRETATIONE est solvenda. Alii enim literae inhaerentes proprio et historico sensu, alii sensu translato vel allegorico illud exponendum esse censent; inter sensus proprii patronos autem alii in solo sensu literali consistunt, alii praeter literalem etiam typicum admittunt. Primi nudis Cantici verbis inhaerentes nihil aliud in eo deprehendunt nisi fervida colloquia, quibus sponsus quidam, quem plerique Salomonem esse vel fingi dicunt, eiusque sponsa (Sulamith) tenerrimum suum amorem exprimunt. Carmen igitur eroticum quoddam vel epithalamium asserunt esse Canticum ex eodem genere, cuius exempla satis multa in literis profanis nobis sunt conservata. Inter Iudaeos saec. 1. non defuerunt, qui hanc sententiam tenerent; indignum enim esse putarunt Canticum, quod in Canone retineretur, neque aliam potuerunt habere istius indignitatis rationem nisi eroticum et profanum sensum, quem libro attribuerunt. Eadem fuit in sententia Theodorus Mopsuest. hanc ob causam a Conc. V. oecum. (ll. Constant. damnatus, eademque saec. 16. ab Anabaptistis recocta hodie tenetur a rationalistis, licet inter eos de amantium personis, de carminis structura et indole non conveniat. Ab eadem autem non satis recedere videntur illi, qui aut cum Honorio Augustod. nonnullisque interpretibus catholicis (Bossuetio, Calmeto ete.) Canticum proprio quidem sensu de Salomonis filiaeque Pharaonis mutuis amoribus agere arbitrantur, typico autem sensu omnia de Christi Ecclesiaeque unione explicant, aut etiam cum modernis nonnullis (maxime acatholicis : Delitzsch, Zoeckler etc.) matrimonii mysterium velut typum coniunctionis Christi et Ecclesiae celebrari censent !. Contra quos omnes omnino tenendum esse asserimus, Canticum Cant. mere esse allegoricum omnique sensu proprio et historico carere, sicut eodem carent fabulae parabolaeque, quas metaphorico solo sensu exponendas esse nemo dubitat. Tribus autem argumentis nititur assertum nostrum. .
Nam 1. solam allegoriam in Cantico agnoverunt antiqua synagoga ?, et integra antiqua Ecclesia, quae Theodorum Mopsuest., quum proprium sensum defendisset, sollemni suo iudicio damnavit ?.
2. Qui solum sensum proprium admittunt, nunquam Cantici admissionem inter libros sacros poterunt explicare aut excusare. Optime iam contra magistrum suum Theodorum eiusque asseclas TAeodoretus « Debebant isti, inquit, scire longe ipsissapientiores etspiritualiores esse sanctos Patres, qui librum hunc inter divinas Scripturas collocarunt eumque velut Spiritu refertum et Ecclesia dignum approbarunt. Neque enim, si aliter sensissent, sanctarum Scripturarum numero addidissent librum, cuius argumentum esset intemperantia atque libido »*.
3. Accedit demum ipsa libri indoles. Quicunque enim eius sensum proprium admittit, innumera simul, quae inter se pugnant et a Iudaeorum Orientaliumque moribus abhorrent, admittere cogitur. In scenam producitur puella in regium gynaeceum recepta, quae sese a rege amari gloriatur, atque statim eadem conspicitur rure, ubi una cum sponso suo greges pascit (1,3. 6. 7). Noctu in lecto decumbens, quum frustra dilectum quaerat, consurgit , urbis plateas perlustrat, custodes urbis de dilecto interrogat, immo altera vice eadem ratione dilectum quaerens & custodibus verberatur et vulneratur (3,1 sqq.; 5,1 sqq.). Quae et alia multa quam parum Salomoni, quem plerique sponsum esse volunt, et filiae Pharaonis, quam sponsam faciunt, conveniant et quantopere ab Orientalium moribus abhorreant, clarum, opinor, est. Ut ab hisce difficultatibus sese expedirent, iam Theodori Mopsuest. discipuli pro filia Pharaonis elegerunt Abisai Sunamitidem , moderni autem alia systemata excogitaverunt, quae in eo fere conveniunt, quod puellae sponsum statuant diversum a rege; fingunt enim Salomonem puellam illam ad se attrahere voluisse, sed quum conatus suos irritos esse vidisset, eam pristino amasio restituisse. At haec systemata quam plurima gratis supponere coguntur, quae ne verbulo quidem sunt indicata, et quum suum quisque ingenium secutus alia et alia supponant novasque fabulae suae romanensis personas etc. fingant, mirum non est, quod inter se quam maxime dissentiaut?. At ne hac quidem ratione omnes difficultates solvunt; quid enim quod puella illa amores suos cuilibet manifestet, nunc in gynaeceo, nunc in domo matris suae, nunc in agro, nunc in urbe etc. versari dicatur etc. ? Quare alii eo adducti sunt, ut aut omnia aut saltem aliqua in somnio agi et dici assererent; sed somniis istis immorari, quum nimis absurda esse videantur, operae pretium non est. Nescio enim annon severissimum illud iudicium, quod de Mopsuesteni explicatione tulit Theodoretus (l. c.), de omnibus modernis quoque ferre liceat, qui proprium quendam sensum admittunt atque historiam veram (aut fictam) in Cantico contineri asserunt : « fabulas, inquit, ne aniculis quidem delirantibus dignas contexunt, qui Salomonem sapientem de se ipso deque Pharaonis filia haec scripsisse dicunt aut pro Pharaonis filia Abisai Sunamitidem fingunt ».
Hohelied u. der Prediger. Bielefeld 1868. p. 15 sqq.), qui de iisdem systematis agens singulorum praecipuos patronos recenset.
repudiandum, ac si ad libidinem incitaret, nec laudandum, ac si prophetiam do bonis Ecclesiae contineret, sed eum esse « aemulationis nuptialis mensale convivium, Sicut et de amore postea Plato convivium scripsit ». Theodori sententiam a nonnullis esse receptam elucet ex eo, quod Theodoretus alteram systematis formam cognovit, quae pro Pharaonis filia substituit Abisai Sunamitidem. Num in Occidente similis explicatio antiquitus sit proposita, an S. Philastrius Briz. (haer. 135. M. 12,1267), quum haereticis eos adnumeraret, qui Canticum « non divino Spiritu sed humanarum voluptatum causa » scriptum dixerunt, Theodorum Mopsuest. notare voluerit, non liquet *. — Ceterum Conc. V. Patres his verbis damnarunt Theodori sententiam : « Despernit idem Theodorus Canticum Canticorum et sicut ad amatam sibi haec Salomonem scripsisse dicit, infanda Christianorum auribus de eo exponens ». Quae verba ita sunt comparata, ut à nonnullís illos quoque, qui cum proprio typicum sensum coniungunt, configere censeantur; nam illi quoque Salomonem haec de sua amata dixisse tenent. Ut allegoricum sensum defenderet, ad Patrum consensum iam provocavit Theodoretus In Cantic. Prol. M. 81,32 (Cfr infra 218). Eidem sententiae inhaesisse Patres occidentales docent S. Hieronymus (ad Paulin. ep. 53,7; ad Laet. ep. 107,12; €. Iovin. I. 30 etc. M. 22,547. 876; 23,263) et S. Augustinus (de Gen. ad lit. VIII. 2; Specul. S. Script. De Cant. ; Civ. Dei XVII. 20 etc. M. 34,375. 925; 41,556), a quibus iuniores, uti solont, ita dependent, ut usque ad 12. saec. nullum catholicum interpretem inveniri arbitrer, qui sensum proprium admiserit. Saec. 12. quidem Honorius Augustod. Canticum « historice » de nuptiis Salomonis et filiae Pharaonis, « allegorice » (i. c. typice) de Christi unione cum Ecclesia et cum anima qualibet iusta explicavit (Comment. M. 173,359 sqq.), sed non videtur invenisse, qui eum sequeretur usque ad saec. 16., a quo tempore iterum aliqui, sed paucissimi, sensum proprium cum typico admiserunt; recte igitur monet Sanctius (In Cantic. Lugduni 1616. p. 2) : « communem omnium paene doctorum et Sanctorum sententiam esse, scrmones haberi inter Christum et Ecclesiam ». Traditionem catholicam fuse (sed non semper satis accurate) exponit Grandvauz (Le Cantique des Cantiques par M. l'abbé Le Hir. Paris 1883. p. 13-43).
(a) Theodorus natus a. 350. episcopus Mopsuestenus creatus est a. 392.; sed diu antea presbyter antiochenus errores suos de S. Scripturis spargere coeperat. S. Philastrius opus suum scripsit, postquam a. 380. ad sedem Brixinensem erat evectus ; immo forte non scripsit nisi post a. 390; S. Hieronymus enim in suo Catalogo virorum illustrium, quem a. 392. edidit, Philastrii mentionem nondum fecit. De anno, quo mortuus est S. Philastrius, non constat; secundum plerosque iam a. 386., secundum alios a. 396. vita functus est.
secundum alios in Baal Hermon, secundum alios Thecoae : brevi prout libet, aut in septemtrionalibus aut in meridionalibus terrae partibus; alii sponsam natam esse dicunt in Sunem, alii in suburbio quodam ; sponsus habitat aut in Engaddi aut in monte Libano; secundum alios est rex, secundum alios pastor; secundum alios sponsa regem" amat, secundum alios eum detestatur; secundum alios pastoris est uxor, secundum alios eiusdem amasia; secundum alios filiae Ierusalem sunt ex gynaeceo regio, secundum alios sunt virgines..; secundum alios sponsa a fratribus venditur, secundum alios ab aulicis regiis abripitur...; secundum alios e gynaeceo vi expellitur, secundum alios a magnanimo rege dimittitur, secundum alios fugit, secundum alios ab amasio &bducitur. Omnia prout libet, nam textus de omnibus his non loquitur » eto.
215. — Proprio igitur qualicunque ac proinde etiam typico sensu, qui proprio innitatur, reiecto inquiramus oportet, quid auctor sub allegoriae suae tegumento repraesentare voluerit, vel quod sit CaNTICI ARGUMENTUM. Secundum paucos modernos auctor imagine sponsae populum decem tribuum significare voluit, cuius pars exigua post Samariae excidium iudaico regno eiusque regi Ezechiae (alteri Salomoni) adiungi cupiverit; non alienum ab ea re fuisse Ezechiam, sed opposuisse se regni iudaici cives eo quod Israelitas nondum dignos iudicassent, qui secum unum populum constituerent!; at haec sententia vix nacta laudatorem oblivioni iam tradita est. Neque maiore, sed minore attentione digna est altera sententia, quae cultus restaurationem ab Esdra et Nehemia factam celehrari putat?. Quod si utrique explicationi iam Cantici origo, quam salomonicam esse demonstrabimus, velut irvictum argumentum opponitur, tertia quaedam minus displicet, quae « mutuos Salomonis et Sapientiae amores allegorice in Cantico sisti » tenet. Cuius fautores monent reliquos salomonicos libros de sapientia agere; in Prov. 9. sapientiam velut reginam sisti, quae omnes ad convivium a se praeparatum invitet eique opponi stultitiam sub figura meretricis illecebris suis iuvenes seducentis; in iunioribus quoque Sapientiae et Ecclesiastici libris vestigia huius interpretationis inveniri eique favere inscriptionem syriacam nostri libri : Sapientia Sapientiarum ?, Quae licet omni probandi vi non destituantur, eiusmodi tamen non sunt, ut ullo modo veterem et communem sententiam relinquendam esse suadeant.
Frequentissime in integro V. T. unio, qua Iahve sibi populum Israel coniunxit, per allegoriam matrimonii exhibetur. Neque enim a solis prophetis imago haec continuo adhibetur*, sed in mosaicis libris iam supponitur, quotiescunque idololatria cum fornicatione comparatur nut fornicatio appellatur*. Eandem imaginem ad Christi et Ecclesiae intimam unionem innuendam adhibuerunt N. T. scriptores?, atque Dominus ipse sese appellat sponsum, hoc nomine a loanne B. appellatur, nuptiarumque imagine in suis parabolis frequenter utitur suumque regnum comparat nuptiis, ad quas omnes sunt invitati?. Iam eandem allegoriam antiqua synagoga et Ecclesia in Cantico agnoverunt. Atque synagoga quidem sub allegorico involucro mutuos Dei et populi electi amores vel etiam desiderium, quo populus Messiam suum recipere cupiebat, describi censuit; hinc tota paraphrasis chaldaica libri nostri continua est descriptio relationis, quae inde ab exitu ex Aegypto inter lahve interque filios Israel intercessit. SS. Patres vero Canticum de mystica Christi et Ecclesiae unione mutuaque caritate interpretati sunt. « Christum, inquit Origenes, sponsum intellige, Ecclesiam sponsam sine macula et ruga ». Atque TAeodoretus : « À vetere igitur ad novam sponsam accedentes hac ratione Canticum interpretemur reiectisque falsis et perniciosis opinionibus sanctos imitemur Patres, atque unam sponsam cum uno sponso colloquentes gnoscamus, et qui sit sponsus et quae sit sponsa, a sanctis Apostolisa discamus. id enim nos docet divus Paulus itasscribens : Despondi enim 0s tni viro virginem castam exhibere Christo. Sponsam autem ex multis congregatam dixit, nam despondi, inquit, non te, sed vos, i. e. animas pias et in virtute perfectas. Sponsam enim divina Scriptura Ecclesiam intelligit, sponsum autem Christum appellat »3. Eodem modo, si ad Occidentales accedimus, S. Augustinus : « Canticum spiritualis quaedam est voluptas mentium in coniugio illius regis et reginae civitatis, quod est Christus et Ecclesia. Sed haec voluptas allegoricis tegminibus involuta est, ut desideretur ardentius, nudeturque iucundius et appareat sponsus, cui dicitur in eodem Cantico : aequitas dilezit te (1,3), et sponsa, quae ibi audit : caritas in deliciis tuis (1,6) ». S. Hieronymus autem : « Salomon Ecclesiam iungit et Christum sanctarumque nuptiarum dulce canit epithalamium ». Quibus, ne longi simus, unum ex iunioribus addamus Haymonem Halberst. : « Salomon inspiratus S. Spiritu composuit hunc libellum de nuptiis Christi et Ecclesiae et quodam modo epithalamium fecit Christi et Ecclesiae »?.
Antiquos autem interpretes unanimi consensu in Cantico mysticas Christi et Ecclesiae nuptias descriptas vidisse, nemo mirabitur, quamprimum consideraverit non tantum 2n genere relationem inter Deum et filios Israel, inter Christum et Ecclesiam imagine relationis sponsi et sponsae a sacris scriptoribus esse descriptam, sed ipsum speciale Cantici argumentum iam in alio carmine sacro esse tractatum. Nam Psalmum 44. (435.) Patres velut clavem habuerunt, quae reserandis Cantici mysteriis inserviret. « Arbitror, inquit 7/eodoretus, sapientem Salomonem a patre, utpote propheta et magno quidem propheta, edoctum haec conscripsisse. Audierat enim illum ita canentem : Astitit regina a deztris tuis in vestitu deaurato, et iterum : Audi, fita, et vide et inclina aurem tuam et obliviscere populi tui et domus patris tui, et concupiscet rez decorem tuum, quoniam ipse est Dominus tuus » 9. Procul dubio non ignoramus hoc quoque carmen de Salomonis filiaeque Pharaonis aut nescio de cuius regis israelitici vel persici nuptiis & modernis interpretibus explicari; at Psalmum esse directe messianicum regemque illum formosissimum et fortissimum, de cuius nuptiis agitur, alium non esse quam regem Messiam, quem solum nomine Dei alloqui potuit poeta, diserte nos docet Apostolus (Heór. 1,8. 9.). Iam tanta est inter psalmum istum et Canticum nostrum similitudo, ut genuino Psalmi sensu intellecto de sensu argumentoque Contici non amplius sit dubitandi locus; sensus autem Psalmi clarus est, quamprimum regem sponsum esse Messiam constat !.
Cum SS. Patribus igitur et omnibus fere catholicis interpretibus argumentum Cantici dicimus esse mysticas Christi et Ecclesiae nuptias. Neque ullo modo huic argumenti definitioni obest, quod inde a Patrum tempore Canticum interdum de Christó unzone cum. sancta quavis anima aut de intima Christi cum Beatissima eius matre coniunctione sit explicatum. Revera quidem iam S. Gregorius Nyss. in praeclaris suis de Cantico homiliis illud praesertim ostendere sibi proposuit, quomodo « per ea, quae in Cantico scripta sint, ornetur anima tamquam sponsa ad incorpoream et spiritualem cum Deo coniunctionem », atque dudum antea Origenes, postquam primum versum de Ecclesia exposuit, addendam censuit alteram explicationem de anima pia; etenim « tertio, inquit, expositionis loco introducamus animam, cuius omne studium sit coniungi et consociari Verbo Dei et intra mysteria sapientiae eius et scientiae velut in sponsi coelestis thalamos intrare, cuique praesentia quoque ipsius munera data sunt dotis scilicet nomine »*, At cuinam fundamento innitatur haec explicatio, ille nos docet sanctus Doctor, qui ceteros omnes in ea tradenda superavit. Haec enim S. Bernardus : « Et nemo nostrum sibi arrogare praesumat, ut animam suam quis audeat sponsam Domini appellare; quia tamen de Ecclesia sumus, quae merito hoc nomine et re nominis gloriatur, non immerito gloriae huius participium usurpamus. Quod enim sicut omnes plene integreque possidemus, hoc singuli sine contradictione participamus » 3, S. Bernardus igitur octoginta sex homiliis duo priora Cantici capita ita explicans, ut Christi cum anima sancta coniunctionem unionisque huius immensa bona continuo celebraret, antiquam explicationem de Christi et Ecclesiae unione non negavit sed velut principium supposuit, ex quo suam doctrinam derivaret.
Inter omnes autem animas sanctas nulla est, cuius cum Christo unio necessitudini illi comparari, nedum adaequari possit, qua B. Virgo cum divino suo Filio coniuncta est. Quare mirum non est, quod inter Patres iam non defuerint, qui ea, quae de sponsa dicta sunt, ad B. Virginem adhiberent; praeeunte autem Ecclesia, quae in sua liturgia nomine sponsae frequentissime purissimam Dei Genitricem intelligit verbaque sponsae Cantici ei attribuit, iuniores interpretes integrum Canticum de eius cum Filio unione explicarunt!*. Cuinam autem fundamento innitantur, docent S. Bernardi verba mox allata.
Recte igitur monet quidem Go/dhagen, Canticum de Ecclesia non ita esse intelligendum, ut vel B. Virgo vel quaevis anima sancta excludatur; erraret autem, qui triplex Canticum argumentum ideo statuendum esse arbitraretur. Unicum et adaequatum eius argumentum est mystica Christi et Ecclesiae unio mutuorumque amorum Christi et Ecclesiae descriptio; at haec ipsa Christi et Ecclesiae coniunctio fundamentum est et imago unionis Christi cum purissima eius matre atque imperfectioris quoque unionis Christi cum quavis anima iusta. Quare velut arbitrariam non licet repudiare eorum explicationem, qui Canticum ad B. Virginem vel ad animam piam accommodant; verum enim adest solidumque, uti iam monuit S. Bernardus, accommodationis fundamentum. Immo explicatio haec ad « sensum consequentem » rectius, opinor, quam ad accommodationem trahitur !5,
Quod si Christi et Ecclesiae unionem in Cantico celebrari asserimus, evidens est nos anliquae synagogae de Cantici argumento traditionem non reiicere, siquidem Ecclesia non est nisi antiquae synagogae perfectior continuatio. Neque tamen scio, annon rectius et accuratius illi loquantur, qui duplicem libelli sensum, literalem et typicum, distinguunt. Sensu autem literali (sed metaphorico) Salomon Dei et populi electi unionem mutuosque amores cecinisse dicendus est; at sicut integrum Vetus Testamentum cum omnibus suis privilegiis imperfectus typus est novae oeconomiae, ita etiam unio, qua Iahve sibi populum Israel coniunxit, typus erat et umbra perfectioris illius et arctioris unionis, qua Christus Ecclesiam, quam sanguine suo sibi emit mundavitque lavacro aquae in verbo vitae, secum coniungi voluit.
Priusquam disputationi nostrae de Cantici argumento finem imponamus, unum moneamus oportet, ad quod non satis attendentes non pauci antiqui interpretes allegoricam libelli nostri interpretationem risui fere et despectui exposuerunt. Cavendum enim quam maxime est, ne omnia, quae a sponso vel a sponsa dicuntur, velut directe et immediate a Deo et synagoga vel a Christo et Ecclesia dicta esse existimemus, neve omnes omnino imagines similitudinesque urgeamus omnibusve phrasibus vocabulisque mysteria abscondi putemus. Quemadmodum enim in allegoriis poeticis fieri fere solet, ita etiam in Cantico multa soli ornatui poetico videntur inservire, atque otiosum, quin etiam periculis plenum est, in singulis sententiis, descriptionibus, vocabulis mysteria quaerere. Neque ullo modo putandum est, Salomonem et Sulamithem non esse nisi alia nomina adhibita pro lahve et synagoga, Christo et Ecclesia, sed humani illi affectus, quos sponsus et sponsa exprimunt, repraesentant tantum altiores et sublimiores Christi et Ecclesiae affectus, atque in externae illius pulchritudinis descriptionibus ad singula quoque et minuta descendit oratio, ut clarior reddatur eiusimago, atque interna et spiritualis pulchritudo, quam indicare vult auctor, perfectius exprimatur 6.
allegoricum et typicum , necinter typicum et accommodatum satis accurate distinguunt. ConsgLyv IxTrop. [I. 2, — 13
216. — Argumentum hoc de mysticis Christi et Ecclesiae nuptiis proponitur et explicatur continuis sponsi sponsaeque colloquiis; unde factum est, ut inde ab Origenis aetate interpretes non pauci libellum drama esse iudicaverint. « Epithalamium libellus hic, inquit Origenes, dramatis in modum mihi videtur a Salomone conscriptus... Fit (enim) sermo ab ipsa sponsa non solum ad sponsum sed etiam ad adolescentulas, et rursum sponsi sermo non tantummodo ad sponsam, sed etiam ad amicos dirigitur sponsi. Et hoc est, quod supra diximus, carmen nuptiale in modum dramatis esse conscriptum. Drama enim dicitur, ut in scenis fabula agi solet, ubi diversae personae iutroducuntur et aliis accedentibus, aliis etiam discedentibus a diversis et ad diversos textus narrationis expletur »!. Latiore hoc sensu Canticum procul dubio, sicuti etiam Psalmi nonnulli (2. 23 etc.) et pericopae quaedam prophetarum (Is. 63,1-6), generi dramatico adscribi potest, at iustum drama non est (165), siquidem nihil in eo invenitur, quod fabulae dramaticae argumentum exhibeat; idem fere a principio usque ad finem manet rerum status, nisi quod colloquentium affectus variantur, qui nunc separati languent, nunc coniuncti mutuo consortio fruuntur?. Modernorum autem conatus, qui fabulam dramaticam in eo quaerebant et ad modum dramatis in Actus scenasque distribuerunt, omnes fuisse irritos, dissensu eorum satis demonstratur; nam pro suo quisque ingenio sibi fabulam quandam fingunt et pro suo quisque gu-' statu libellum in tres, quatuor, quinque, sex, septem Actus et in quinque, septem, decem, quindecim etc. scenas distribuunt?.
Alii quoque interpretes in CANTICI DivisIoNE in diversissimas abeunt sententias; neque id mirum. Quamquam enim inter eos de universo argumento convenit, quod omnes fere catholici dicunt esse mysticas Christi nuptias, quam maxime tamen dissentiunt, si accuratius iam definiendum est argumentum; ab argumenti autem descriptione analysis libri dependet*. Ideo nos quoque, quum hoc in opere munere interpretis fungi nobis non liceat, sine interpretatione autem argumentum genuinis suis limitibus cireumscribi non possit, a tradenda libelli analysi abstinebimus.
S 17. — De Cantici origine et auctoritate
217. — Salomoni auctori Canticum attribuit inscripfio, quam alexandrini iam interpretes ad s. textum pertinere ac proin ab auctore ipso profectam esse iure merito censuerunt; inscriptione enim libellus carere non potuit et moris fuisse poetis hebraeis, ut carminibus nomina sua praefigerent, alibi iam monuimus!. Cum inscriptione autem unanimis et constans synagogae et Ecclesiae traditio consentit, quae tantum abfuit, ut alium auctorem praeter Salomonem cognosceret, ut pauci illi antiqui rabbini et haeretici, qui libri divinitatem addubitabant aut negabant, salomonicam eius originem profiterentur neque ante exortum rationalismum quisquam sit inventus, qui eum Salomoni a&biudicaret. Duplex demum inscriptionis et traditionis testimonium indole Cantici non parum confirmatur. Nonnulli quidem rationalistae historicas allusiones conquisiverunt, quae recentioris originis essent vestigia; at vanos fuisse eorum conatus, inter omnes hodie constat et satis eorum dissensus docet, aliis persicam, aliis macedonicam, aliis nescio quam aetatem indicatam videntibus. Revera autem salomonicam aetatem libellus clare prodit; ubique enim res salomonicae cognitae supponuntur (1,5. 9; 3,7 sqq. ; 4,4 etc.) eaeque velut praesentes potius describuntur,quam velut praeteritae commemorantur. Fieri autem vix potuisse recte monent interpretes, ut recentior poeta in salomonicam aetatem ani- To sese iía transferret, ut eam tam vividis coloribus describeret?. Quare etiam ex interpretibus illis, qui Salomonem auctorem esse negant, non pauci salomonicae aut proxime insequenti aetati poema attribuunt. At Salomonem ipsum auctorem esse suadet singularis illa rerum naturalium scientia, quae in toto carmine apparet. Licet centum sedecim tantum versus (inter quos multi uno disticho absolvuntur) libellus complectatur, circiter viginti tamen plantarum totidemque animalium nomina leguntur, quibus poeta in suis descriptionibus ita utitur, ut non una tantum sed varia ratione plerarumque similitudines persequatur. Cui autem tam frequentes similitudines ex rebus naturalibus desumtas aptius adscribemus, quam regi illi, quem rerum naturalium studiosissimum et peritissimum fuisse docet Scriptura (3 Reg. 5,19)? Regem quoque fuisse auctorem innuere videtur accurata totius terrae palaesünensis notitia; ex turre Libani depromit similitudines, sicut ex piscinis Hesebon, ex tabernaculis Cedar, sicut ex montibus Galaad, ex silvis Carmeli sicut ex floribus campi Saron, ex amoenitate oppidi Thersa sicut ex pulchritudine lerusalem ; montes Libani, Amana, Sanir, Hermon ei cogniti sunt, sicut vineae Engaddi et Baal Hermon etc. Absit quidem, ut alium poetam iisdem similitudinibus uti potuisse negemus; facilius autem explicantur, si regem, quem integrum regnum suum non semel perlustrasse probabile est, quam privatum virum poematis auctorem esse statuimus. Summum demum poetam fuisse auctorem manifestat exquisita descriptionum venustas floridaque elocutio et dictio; summum autem poetam, qui descriptionibus et dictionis ubertate eminuit, Salomon etiam in Proverbiis sese exhibet; iam vero in non paucis textibus tanta est Proverbiorum et Cantici affinitas, ut eidem auctori utrumque opus iure attribuamus?.
1. Bunt qui inscriptionem ab auctore ipso praefixam esse negent, quia in reliquo libro semper adhibetur relativum v, in inscriptione autem TUN; at prior forma magis est poelica (quare etiam a Taremfá in solis Threnis (non in vaticiniis] adhibetur) ideoque in inscriptione usurpari vix potuit. Alii censent praepositionem 5 (Amo5w5) argumentum carminis indicare (« de Salomone ») non vero auctorem; (ctr Is. 5,1 10125, de vinea eius); sed Salomon argumentum Cantici non est, nec ulla est ratio, cur omnium antiquarum versionum, quae auctorem designari tenent, interpretationem reliriquamus.
Quae contra sententiam traditam a modernis adversariis obiiciuntur, nec sunt multa nec videntur esse gravia. Primo loco pro more in aciem producunt cbaldaismos, quos in Cantico investigarunt; at quid argumentum istud valeat, toties iam diximus, ut ea repetere taedeat. Accedit autem, quod in nostro libro rari sint; praeter relativum & enim, quod quum in antiquissimis libris hebraicis iam reperiatur (Gen. 6,3; 49,10; Judic. 5,7 etc.), chaldaismis sine ullo iure adnumeratur, sex septemve tantum vocabula vel formae in medium afferuntur, ex quibus aptum argumentum desumi non posse, plerique moderni interpretes concedunt, licet eodem chaldaismorum argumento velut ariete suo ad convellendam salomonicam Ecclesiastae originem utantur*. At non tantum chaldaismos, sed etiam parsismum (075 zend. pairidaéza : hortus sepibus inclusus 4,13) et graecismum (1i»5N graec. qopriov, ferculum 3,9) invenerunt ideoque macedonicae aetati nonnulli Canticum adscripserunt, non satis inquirentes, num vocabula illa non sint semiticae originis atque a Salomone adhiberi potuerint. lam Salomonem multas res externas in suum regnum introduxisse scimus; rerum autem illarum nomina simul introducta esse nemo mirabitur; quod si ei ex Indio allatum est ferculum (lectica), num indicum eius nomen paryang afferri non potuit? Et si hortum sibi fecit Persarum vel potius Assyriorum more descriptum, num nomen extraneum retinere ei non licuit? Ceterum alii interpretes multi hodie utriusque vocabuli semiticam radicem esse statuunt.
Alterum argumentum eis praebet nomen oppidi TAersa (6,4 Aebr.; Aler. et Vulg. nomen proprium non retinuerunt); « Thersa, inquiunt, ante Ierusalem nominatur ac proin civitas regia fuisse videtur; sedes regum autem facta est dumtaxat post regni scissionem (3 Reg. 14,17; 15,33 etc.); post regni scissionem igitur scriptum est carmen ». Mirum sane argumentum, quoniam non ob dignitatem, sed ob amoenitatem suam duo illa oppida nominantur; Thersam autem non a leroboamo I. fundatam, sed antiquissimam esse docet Jos. 12,24.
At , inquiunt, Salomon, si libelli esset auctor, se ipse suamque sponsam risui et despectui exposuisset ea ratione de mutuis suis amoribus loquens eiusque et suam pulchritudinem celebrans; quin etiam de rebus salomonicis ita sermo est, ut earum sola memoria reliqua fuisse videatur (3,6- 41). Quae obiectio iis, quae supra de libri argumento tradidimus, satis refutatur; procul dubio libellus, si proprio sensu explicandus esset, Salomoni esset abiudicandus; at nec de Salomone in eo agitur nec de fllia Pharaonis aut de alia ex eius uxoribus et concubinis. Nullibi enim rex sponsus ille, de quo agitur, Salomon appellatur (etiam non 3,6 sqq.); similitudinibus tantum comparationibusque res salomonicas inservire, neque velut praeteritas commemorari, sed velut praesentes describi, atque lectoribus non minus quam auctori cognitas supponi tam manifestum est, ut a longe plerisque « criticis » concedatur.
Nihil ergo ab adversariis affertur, quo inscriptionis et traditionis testimonium infirmetur, neque igitur est cur dubitemus, quin Salomon Canticum composuerit. De tempore autem, quo illud scripsit, nihil certi statui potest. Alii libellum ipso regni eius initio, vivente matre eius Bethsabee, quam 3,11 indicatam vident, scriptum dicunt; alii eo tempore, quo Pharaonis filiam duxit atque provocant ad Pharaonis commemorationem (1,8 currus Pharaonis!); alii, qui libri canonicitatem allegoricamque eius interpretationem negant, Salomoni lapso illum attribuunt ob liberiores et lasciviores, quas inveniunt, descriptiones; alii demum Salomoni resipiscenti. Certis quidem argumentis quaestionem definiri non posse, sed rectius sentire illos arbitramur, qui Salomoni iuveni Canticum attribuunt. Tota enim eius elocutio et dictio iuveni magis quam viro aut seni convenire videtur?, neque immerito addit Bonfrerius « parum videri idoneum fuisse hominem tam parum sobrium, tam mulierosum , qui castissimos Christi et Ecclesiae amores concineret ».
nihilominus autem iis nihil demonstrari censemus, quia omnia eiusmodi sunt, quae facile in dialecto quadam hebraica adhiberi potuerint. Recte ipse Reuss (Gesch. des A. TT. p. 225), qui aliis in libris argumentum aramaismorum urgere amat : « Sollte nun dagegen der Gebrauch einiger Worter aufkommen, die man in der alten Literatur nicht nachweisen kann, oder die gar nur aus Persien oder Griechenland sollen kommen kónnen? ».
218. — CANTICI DIVINAM AUCTORITATEM inter Iudaeos negaverunt antiquitus pauci rabbini illa sola, uti iam diximus, ratione permoti, quod sensu proprio de amoribus Salomonis intellectum indignum videbatur, quod inter divinas Scripturas referretur; at iam ante saec. 1. finem controversia haec, si qua fuit, composita est R. Akiba sententiam ferente : « Absit ne controvertat ullus Israelita de Cantico, quasi non possit inquinare manus (i. e. libris sacris adnumerari); universus enim mundus dignus non est eo die, quo Canticum Israeli traditum est; nam omnia hagiographa sunt sancta, sed Canticum est Sanctum Sanctorum »!. Eadem ratione, qua rabbini illi Cantici adversarii, permotus 7Aeodorus Mopsuest. quoque « se piguisse aiebat Cantica Canticorum perlegere, quoniam neque secundum propheticum spiritum composita essent, neque secundum historiarum traditionem, sicut scriptura regnorum (ll. Regum), neque demonstrativa admonitione studii uterentur »; atque haeretici, quorum meminit S. PA//astrius, « Cantica aestimabant non Spiritu divino, sed humanarum rerum causa ac voluptatum hominibus a Salomone praedicata »?. Postquam Theodorus Mopsuest. a Conc. V. Patribus damnatus est, dubitationes hae de libri nostri divinitate in Ecclesia plane evanuerunt, usque dum post exortum protestantismum Genevae Seb. Castalio et in MHollandia
Ioan. Clericus atque demum nostra aetate rationalistae eas renovarunt proprium libri sensum velut genuinum stabilire conati ?.
At Cantici divinitatem unanimi et constanti sua traditione demonstrat Ecclesia ; ad hanc traditionem contra magistrum suum Mopsuestenum iam provocavit Theodoretus libri canonicitatem et allegoricam interpretationem, quae intimo vinculo connexa sunt, simul defendens : « Beati Patres, inquit, Canticum in sacrarum Scripturarum numerum retulerunt; quin etiam multi ex veteribus illud commentariis et interpretationibus illustrarunt, et qui illud integrum ex ordine non sunt interpretati, eius tamen sententiis libros suos decorarunt. Nec solum Eusebius Palaest. e& Origenes Aegypt. et martyr Cyprianus Carthag. et his antiquiores Apostolisque propinquiores , sed etiam ii, qui postea in ecclesiis eminuerunt, magnus ille Basilius (Caes.) Proverbiorum principium exponens et uterque Gregorius, quorum alter sanguine (Nyss.), alter amicitia (Naz?ianz.) Basilio coniunctus fuit, et fortis ille veritatis propugnator Diodorus (Tars.) et Ioannes (Chrysost.), qui ad hunc usque diem doctrinae fluminibus irrigat universum orbem terrarum, et ut uno verbo dicam , omnes cum illis librum hunc spiritualem (rveupazicóv à. e. allegorice explicandum) esse dixerunt »*. Revera nullus invenitur sacrorum librorum catalogus, quin Canticum contineat, praeter Theodorum nullus antiquus scriptor alicuius famae, quin pro divino eum adhibuerit : quae quum ab adversariis non negentur, testimoniis allatis confirmare opus non est. Quamvis enim nec in Novo T. nec in apostolicorum Patrum operibus unquam diserte allegetur, innumera tamen inde a saec. 2. exstant canonicitatis eius documenta, atque ea est omnium ecclesiarum in illa agnoscenda unanimitas, quae explicari plane non possit, nisi apostolicae traditioni innitatur.
Aliud autem argumentum ad eam impugnandam adversarii non habent nisi erroneam et plane absurdam, quam sibi ipsi effingunt, libri explicationem, quem contra antiquae synagogae et Ecclesiae fidem de impuris Salomonis amoribus agere definiunt. Commemoratione enim vix dignum est, quod aliqui ne semel quidem Dei nomen ullum in toto libro inveniri obiiciant; ex maiore enim minoreve divinorum nominum frequentia profecto libri divinitas non dependet; atque sensu allegorico admisso Dei continua fit mentio. Non immerito contra istos pietatis simulatores exclamat De/ Rio: « O malevolos rerum aestimatores ! cur non potius, quod res est, asseritis materiam et stylum, qui floret deliciis, mel spirat et amores puros, iuxta pastoriti! et nuptialis carminis legem gravioribus illis teneriora nomina praetulisse, quibus non Dei maiestas metuenda, sed in Ecclesiam amor benignitas clementia denotantur ? Dominum quaeris? fratrem audi, sponsum, amicum, dilectum. Bellipotentem quaeris? alibi licet, hic cerne pacificum, cerne pastorem. Fortis tibi cordi est? sauctus et eadem tratectus penna potior amanti. Pro ineffabili accipe unguentum effusum, myrrhae colligamentum, hinnulum, botrum Cypri et quae talia passim. Quid tu Ecclesiae obstrepis universae, cuiliber ille semper canonicus habitus est et divinorum mysteriorum thesaurus? »5,
S 18. — De praecipuis catholicis commentarüs in libros Salomonicos.
919. — I. INTERPRETATIO SS. PATRUM. — Quum diligentiores in sapientialibus, quam in historicis V. T. libris exponendis essent Patres, maior quoque commentariorum eorum copia nobis est conservata; at non omnibus libris eandem diligentiam impendendam censuerunt, atque inter salomonicos PRovERBIA, quamvis in omnibus suis scriptis frequentissiimum eorum facerent usum, rarius tamen integra ab eis sunt explanata ; paucorum vero, quos composuerunt, commentariorum maior numerus per temporis iniuriam ad nos non pervenit. Inter GRAECOS PATRES Origenem, S. Hippolytum, Didiyjmum Alez., Olympiodorum inlegrum Proverbiorum librum commentariis illustrasse scimus, sed operum istorum non exstant nisi fragmenta , quae pleraque Card. Maius ex catenis manuscriptis collegit et edidit !. Ita factum est, ut sex primorum saeculorum duo sola opera de Proverbiis vel eorum parte conscripta integra nobis sint cognita : S. Basil?i M. praeclara homilia in principium Proverbiorum, quam saepius iam allegavimus, et Procopii Gaz. commentarius satis diffusus quidem, sed parum accuratus?, Quae alii nobis reliquerunt, collecta habes in « Catena graecorum (quindecim) Patrum in Proverbia », quam edidit TAeodorus Peltanus S. I. (Antwerpiae 1611).
Neque PATRUM LATINORUM in totum Proverbiorum librum exstat commentarius, qui speciali commendatione sit dignus. S. Augustinus tribus homiliis praeter nonnullos versiculos egregie explicavit pericopen de muliere forti (Prov. 31); Salonzus Vienn. « mysticam in Parabolas Salomonis expositionem satis ieiunam dialogica forma conscripsit; ea quae S. Gregorius M. in sermonibus suis de Proverbiis exposuit, eius discipulus S. Paterius paucis paginis comprehendit?. Inter opera Ven. Bedae legitur quidem commentarius tribus libris constans in Prov. , at S. Doctoris non est, sed Rhabano Mauro rectius attribuitur; habentur autem Ven. Bedae « libellus de muliere forti » et fragmenta pauca deperditi commentarii. Haec omnia sunt, quae de Proverbiis antiquitas christiana nobis transmisit; quare Walafr. Strabo , quum Glossam ordinariam concinnaret, solum magistrum suum Rhabanum Maurum sequi coactus erat.
Non multo plura de EccLksrasTE, quam de Proverbiis, nobis reliquerunt PATRES GRAECI , quamvis ex antiquioribus non pauci eum commentati sint. S. Hippolyti et S. Athanasit M. commentarii, quos S. Hieronymus et Photius commemorant, plane interierunt, nec quidquam quoque superest scholiorum et homiliarum Origenis, quem omnes libros sacros explicasse satis constat. Duorum autem discipulorum Origenis quaedam nobis sunt reliqua. S. Dionysiz M. enim « commentarius brevis in principium Eccle. » (1,1-3,11) vel potius brevia scholia difficiliores quosdam trium priorum capitum versiculos paucis verbis explicant; S. Gregorius Neocaes. « Metaphrasin in Ecclesiasten » edidit, quam « brevem quidem sed valde utilem » S. Hieronymus non immerito dixit?. Quos secutus est S. Gregorius Nyss., qui octo homiliis trium priorum capitum verba omnia ita ad spiritualem vitam transfert, ut praeclaram ex iis deducat morum institutionem. Integrum demum librum continuo commentario instruxit Olymprodorus , quem, ut apparentes contradictiones conciliaret, dialogismum quendam admisisse diximus 9. Sub Oecumen:?? nomine edita est graecorum Patrum catena (Veronae 1552).
Cornelio a Lapide
Prolegomena in Canticum Canticorum
Hebraice liber hic inscribitur שיר השירים scir hasscirim, id est Canticum canticorum, sive carmen carminum. Carmina enim suam habent metri harmoniam et quasi concentum, ideoque et voce modulata concini solebant, ut suavius in aures mentesque audientium influerent. Unde S. Dionysius, Eccles. Hierar. cap. III, Canticum canticorum vocat dulcia carmina divinorum amorum. Nam, ut ait Eusebius, lib. XII De Prapar. cap. XIII, ex Platone lib. VI De Republ., carminibus et canticis suaviter instillandus est pueris Dei et virtutis amor; causam addit, dicens: «Ut igitur pueri animus legem ita sequatur, ut una cum ea gaudeat atque doleat, odas perdiscant, crebroque cantitent, quibus laudes atque vituperationes earum rerum contineantur, quas lex laudat atque vituperat. Quoniam enim teneriores anni rationem virtutis non suscipiunt, laude atque cantu praeparantur. Jure igitur apud nos prophetarum odae addiscuntur a pueris.» Hinc et David ignita sua de Deo et virtute dogmata carmine, puta odis Psalmorum conscripsit, ut subdit Eusebius. Patrem ergo Davidem hic imitatur filius Salomon. Quocirca in Bibliis arabicis titulus hujus libri est: Carmen carminum, et est laus laudum Salomoni sapienti, hoc est, cujus proprius auctor est Salomon mortalium sapientissimus. In Syriacis vero hic est titulus: Sapientia sapientiarum, ipsius Salomonis liber, qui vocatur hebraice scir basscirim, id est hymnus hymnorum, sive Canticum canticorum.
Continua a leggere 4 paragrafi
Porro Canticum canticorum hebraice idem est quod canticum praestantissimum et suavissimum, sicut Sanctum sanctorum idem est quod templum sanctissimum. Hoc enim canticum longe superat, non tantum omnia cantica et carmina Moysis, Debborae, Annae, Ezechiae et Isaiae, ut explicat Origenes, sed et ipsius Salomonis: ipse enim composuit carmina quinque et mille, III Reg. IV, 32. Inde Chaldaeus vertit, decem cantica dicta fuerunt in saeculo isto, et Canticum hoc laudabilius est omnibus istis. Primum canticum fuit Adae, secundum Moysis, tertium filiorum Israel, quartum Moysis, quintum Josue, etc.
Addit Eusebius Caesariensis, cujus verba recitat hic Cosmas Hortolanus, hoc Canticum dici canticorum, quia canit rem praestantissimam et dulcissimam, eamque velut propheta et vates canendo praedicit, nimirum Verbi incarnationem, «ac per eam Ecclesiae cum ipso desponsationem.» Audi Eusebium: «Sicut Agnum demonstrante Joanne, velut Joannis gratia sunt lex et prophetae: sic etiam quae in Cantico canticorum significantur, finis sunt omnium quae in divina Scriptura significantur; ac sicut secundum legem erant Sancta, et post Sancta sanctorum nullus praeterea erat locus: sic et praeter Cantica canticorum, nullam libet exspectare interiorem aut recentiorem promissionem.»
Eadem pene ad verbum habet S. Athanasius in Synopsi, unde ea deprompsit Eusebius. Porro haec Verbi cum carne nostra desponsatio fuit beneficiorum miraculum et prodigium saeculorum omnium maximum. Illo enim homo Deo, terra coelo, caro Verbo associata est arctissimo hypostaticae unionis vinculo, quo fit ut homo sit Deus, et Deus homo. Adam enim audiens a serpente: «Eritis sicut dii,» appetierat aequalitatem Dei, sed superbe nimis et perperam. Christus ergo, ut hunc hominis excellentiae appetitum corrigendo expleret, immense se dimisit et exinanivit: «In similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo,» Philip. II, ut hominem exaltaret, ac faceret Deum. «Christus factus est homo, ut homo fieret Deus,» ait S. Augustinus.
Antequam textum aggrediar, quatuor ex more praemittenda sunt: primum, de libri auctoritate et auctore; secundum, de operis argumento; tertium, de modo et stylo; quartum, de ejus partitione et partibus.
Caput Primum: Cantici Auctoritas et Auctor 8 paragrafi
Philastrius, lib. De Haeresib. cap. CXXXII, et Jacobus Christopolitanus, Praefat. in Cant., scribunt Judaeos et haereticos nonnullos asserere hoc Canticum non esse Scripturam canonicam, nec scriptum esse spiritu Dei, sed cupidinis, eo quod canat amores Salomonis et uxoris ejus, puta filiae Pharaonis, ideoque profanum esse et carnale. Unde in eo nunquam nominari Deum. Id sensit olim Theodorus Mopsuestanus, et nunc anabaptistae. Idem Castalioni tribuit Beza Praefatione in Josue.
Verum errant, quia multa sunt in Canticis, quae non reginam Salomonis uxorem, sed rusticanam pastoris conjugem indicant. Unde illud cap. I: «Vineam meam non custodivi;» et: «Abi post vestigia gregum tuorum, et pasce haedos tuos;» et illud cap. V: «Invenerunt me custodes, qui circumeunt civitatem, percusserunt me et vulneraverunt me.» Quis enim ausus fuisset reginam vulnerare? Multaque talia passim occurrunt.
Imo Spiritus Sanctus, ut ostendat se hoc Cantico per sponsam nullam certam feminam intelligere, nunc eam ut rusticam, nunc ut filiam principis inducit, ut Cant. VII: «Quam pulchri sunt gressus tui in calceamentis, filia principis!» Nunc eam sponsam vocat, nunc sororem.
Denique, ut ostendat sponsam hanc esse spiritualem, non corporalem, ei dat epitheta, quae corporalem dedecorent, spiritualem vero decorent et ornent, ut quod dat ei caput instar carmeli, nasum instar turris, oculos instar piscinae, dentes instar gregum ovium detonsarum; denique quod eam dicat totam esse nigram, sicut tabernacula Cedar. Quare certum est sponsam hic non aliam esse posse quam Ecclesiam, et sponsum Christum, ejusque spirituales nuptias hic cani.
De fide ergo est hunc librum esse canonicam Scripturam, spiritu non cupidinis, sed charitatis a Deo dictatam: unde hic liber, tam ab hebraeis quam a christianis semper habitus fuit canonicus, ut patet ex Concilio Florentino, Tridentino, Carthaginensi III et caeteris, qui catalogum librorum canonicorum texuerunt.
Auctor est Salomon; unde hebraice titulus libri est: Canticum canticorum, quod est Salomonis, qui occasione nuptiarum cum filia Pharaonis scripsit hoc Canticum; quare ad eam grammatice alludit, ut cum eam vocat filiam principis, et cum ait cap. I, 9: «Equitatui meo in curribus Pharaonis assimilavi te.» Hinc et a Salomone vocatur Sulamitis, q.d. Salomonia, sive Salomonis uxor; Salomonem enim grammatico sensu hic intelligi patet ex illo cap. III, vers. 7: «En lectulum Salomonis sexaginta fortes ambiunt;» et vers. 9: «Ferculum fecit sibi rex Salomon de lignis Libani;» et vers. 11: «Egredimini et videte, filiae Sion, regem Salomonem in diademate,» etc.
Quocirca Honorius Augustodunensis ait sensum litteralem esse de filia Pharaonis, allegoricum de Ecclesia, ubi per sensum litteralem intelligit grammaticum, per allegoricum vero figuratum et metaphoricum, qui tamen in parabolis est litteralis. Alii per sponsam intelligunt reginam Saba, quae venit ad Salomonem, ut audiret ejus sapientiam, de qua Aethiopes narrant ipsam concepisse ex Salomone filium, qui factus sit rex Abyssinorum: unde eorum rex, puta Preto Joannes, etiam nunc se scribit filium Salomonis. Verum ad litteram genuino sensu, ut patebit ex sequent., per sponsam neutra harum, vel aliarum feminarum, sed ipsa Ecclesia intelligitur. Ex dictis colligi videtur quod Salomon hoc Canticum scripserit non diu post nuptias suas cum filia Pharaonis, quando donatus a Deo sapientia coelesti, caste et pie Deum colebat. Unde ab eo vocatus est Ididia, id est amabilis Domino, II Regum XII, 25; licet Delrio, Hortulanus, Bacchiarius et aliiiane librum scriptum velint a Salomone post lapsum, eumque ut signum poenitentiae ipsius assignent; sed ante lapsum scriptum esse docent Guidacerius, Almonacirius, Soto Major, Dionysius Carthusianus, Gislerius, Salmeron et Bellarminus, lib. I De Verbo Dei, cap. V, et alii.
Porro Septuaginta Complutenses et Regii huic libro dant titulum: Canticum canticorum, quod est Salomoni, in dativo, scilicet vero Salomoni puta Christo Domino dedicatum, ait Christopolitanus, quodque Salomoni, id est pacifico et a passionibus vacuo congruit; hic enim omnes affectus, totumque amorem transtulit in Deum, ait Philo Carpathius. Vaticani habent: Canticum canticorum, quod est Salomon, id est Salomonis; videntur enim Septuaginta τὸ Salomon ponere ut indeclinabile, quod proinde cujusvis potest esse casus. Unde Origenes: «Τὸ Salomon, inquit, vel Salomoni, ostendit hoc opus tantum esse Salomonis.» Hebraei enim, ut Graeci, saepe dativo utuntur pro genitivo, praesertim cum rem alicui propriam esse significant; unde dicunt: Villa, quae est mihi, id est quae est mea; liber, qui est illi, id est qui est illius: sic in titulis Psalmorum, pro Psalmis Davidis Septuaginta vertunt Τῷ Δαβίδ, id est Davidi, in dativo, quia Davidi inspirati et dictati sunt Psalmi a Deo, aeque ac Canticum Salomoni. Hinc et arabice hic liber inscribitur: Carmen carminum, sive laus laudum Salomoni sapienti, hoc est, cujus unicus auctor est Salomon; Arabes enim dativo personae utuntur, cum significant rem alicui esse propriam et peculiarem.
Caput Secundum: Argumentum 10 paragrafi
Salomon in Proverbiis fideles quoslibet docet legem Dei et communia virtutis dogmata. In Ecclesiaste eisdem mundi vitaeque vanitatem demonstrat. In Cantico a vanitate avulsos, totos ad veritatem, Deique amorem traducere satagit. In Proverbiis ergo instruit incipientes, in Ecclesiaste proficientes, in Cantico perfectos. Unde S. Hieronymus in Prologo galeato (qui quasi galea Bibliis praefigitur, trium librorum Salomonis, puta Proverbiorum, Ecclesiastae, et Cantici canticorum hoc dat argumentum: «Salomon pacificus et amabilis Domino mores corrigit in Proverbiis; naturam docet in Ecclesiaste; Ecclesiam jungit et Christum in Cantico, sanctarumque nuptiarum dulce canit epithalamium.» Epithalamium est carmen super thalamo, ait Cassiodorus, Beda et Haymo. Prior id scripsit Origenes, et post eum S. Gregorius Nyssenus et tres Patres anonymi apud Theodoretum.
Quocirca Anselmus: «Salomon, ait, in Proverbiis est ethicus, quia tractat de moribus; in Ecclesiaste physicus, quia agit de natura; in Cantico theologus, quia divinis incumbit.» Vide dicta in Proemio Proverbiorum et Ecclesiastae; nimirum prudentissime Deus, ut ostenderet immensam suam in homines charitatem, quamque ardenti amore Christus homo factus Ecclesiam sibi copulaverit, voluit a Salomone 1013 (tot enim anni fluxere a primo anno regni Salomonis usque ad annum quo natus est Christus) annis ante cani hoc carmen Christi nuptiale. Igitur Salomon, quasi typus et parens Christi, ejus per incarnationem cum Ecclesia fidelium desponsationem hoc epithalamio, id est nuptiali Cantico, sive carmine describit, in quo proinde Christi praedicationem, passionem, mortem, resurrectionem, ascensionem, missionem Spiritus Sancti, praedicationem apostolorum et gentium conversionem, Ecclesiae fundationem, propagationem et perfectionem, ac praesertim reciprocos Christi et Ecclesiae spirituales amores graphice depingit. Ita Patres et doctores graeci et latini unanimi consensu, quin et veteres Hebraei, ac thalmudistae ad litteram intellexere hoc Canticum de Messia, sive de Christo et Ecclesia, teste Isidoro Clario hic. Quare temerarium est hoc negare, atque alium sponsum aliamque sponsam hic fingere.
Ubi nota, Christus in incarnatione quasi duplex iniit connubium: primum physicum cum humanitate sua, quam physice et realiter sibi univit; secundum ethicum cum Ecclesia, totaque natura humana, quam sibi per humanitatem a se assumptam conjunxit; posterius sequitur ex priore. Quia enim Christus humanitatem suam sibi copulavit, et quasi despondit, hinc in ea et per eam totam pariter naturam humanam et Ecclesiam sibi despondit. Ideo enim humanitatem assumpsit, ut per eam omnes homines et fideles quasi membra sibi copularet et adstringeret, utque eorum esset caput et princeps; caput, inquam, homogeneum, ejusdem cum hominibus generis et naturae. In priori conjugio sponsus est Christus, sponsa est humanitas a Christo assumpta, cui proinde primo et proprie adaptari possunt quasi omnia quae in Cantico de sponsa dicuntur; in posteriori sponsus est Christus, sponsa est Ecclesia: posterius prioris est finis et terminus: finis enim incarnationis Verbi ex Dei dignatione fuit institutio et sanctificatio Ecclesiae: quare in institutione Ecclesiae includitur et praesupponitur Verbi incarnatio, velut in fine medium, et quasi in effectu causa. Quapropter sensu primo, quem de Christo et Ecclesia singulis versiculis assignabo; intelligendum lectori relinquo, eumdem Christo et humanitati ab eo assumptae, mutato nomine, esse adaptandum, uti subinde suis locis, disertis verbis declarabo, praesertim cap. I, vers. 1. Porro prius conjugium longe nobilius est secundo; hinc et prior sponsa longe nobilior est posteriore. Humanitas enim Christi longe dignior, pulchrior et sanctior est tota Ecclesia, quia omni virtute, gratia et gloria longe excellit omnes homines et angelos etiam conjunctos et simul sumptos; quia ipsa hypostatice unita est Verbo, ac per se primo Deum attingit, ab eoque omnes dotes, virtutes et gratias haurit, quae Verbum decent, et quas humanitatem Verbo hypostatice unitam habere par est et congruum. Quocirca quaecumque hic dicuntur tam primo sensu de sponsa Ecclesia, quam secundo de sponsa anima, ac tertio de sponsa Deipara, prae omnibus attribue humanitati Christi: ipsa enim uti est caput Ecclesiae, ita est et caput omnium animarum sanctarum, ipsiusque Deiparae; quamobrem ipsa prima est sponsa Verbi, quae animas sanctas ac Deiparam sponsas efficit, Deoque despondet. Hac de causa humanitas Christi sponsa prima est, si cum Verbo quasi sponso comparetur; sin autem cum Ecclesia, anima sancta et Deipara conferatur, jam ipsa non tam sponsa est quam sponsus. Christus enim non tantum qua Deus, sed et qua homo Ecclesiam, animas et Deiparam sibi ut sponso despondet, ut docet Apostolus Ephes. IV, 30, et II Corinth. XI, 2: «Despondi, inquit, vos uni viro virginem castam exhibere Christo.» Ita docent Cassiodorus, Origenes, Theodoretus, Beda, Nyssenus, Philo Carpathius, Aponius, Rupertus, S. Bernardus, et alii passim in hoc libro, sed praesertim cap. VI, 8, ad illa: «Una est columba mea, perfecta mea,» etc.
Prima ergo Christi sponsa est ejus sacratissima humanitas, secunda est Ecclesia, tertia est Deipara, quarta est anima sancta. Causam dat hoc loco Theodoretus, dum ait: «Hoc est bonorum caput, divinae benignitatis summa, ineffabilis bonitas, incredibilis misericordia, immensa clementia, inenarrabilis charitas, quod auctor ipse, et effector, et procreator, et Dominus, et Deus, et princeps, atque idem semper luteum hoc animal mortale et corruptibile, et ingratum, atque inutile, a morte et servitute diabolica eripuerit, atque ita libertatem largitus sit, ut non solum nos liberos constituerit, sed in filios adoptarit; neque solum tribuerit adoptionis munus, verum etiam sponsam et vocarit et fecerit, eodemque numero sponsam habuerit, atque innumerabilia dona sponsalia dederit, et cubile, et thalamum adornarit, et nudam induerit, et denique factus ipse sit sponsae et amicus, et panis, et potus, et via, et ostium, et vita, et lux, et resurrectio.»
Porro, quia singuli fideles et maxime justi sunt membra Christi et Ecclesiae, hinc de illis singulis Canticum accipi potest in sensu non tam mystico quam litterali, sed inadaequato et partiali. Unde de anima justi ad litteram Canticum explicat S. Justus Orgelitanus, Joannes a Jesu Maria carmelitanus et alii, imo Bellarminus censet hoc epithalamium non tam esse Christi et Ecclesiae, quam Christi et animae sanctae, praesertim eminentis et perfectae: haec enim habet sodales quae crebro hic inducuntur, cum Ecclesia non habeat sodales, sed subditas et filias.
Rursum, hoc Canticum apte congruit Christo et Beatae Virgini, tum quia ipsa inter justos eminet, sicut luna inter stellas; tum quia Verbi incarnatio, et per consequens desponsatio Ecclesiae in ipsa et per ipsam perfecta est; tum quia caro Christi assumpta a Verbo fuit caro B. Virginis: quare, cum carnem sibi despondit Christus, quasi B. Virginem sibi despondit. Unde de B. Virgine totum hoc Canticum explicant Rupertus, Guilielmus, Harvus, Honorius Augustodunensis, Hailgrinus, Cardinalis Alanus, Insulanus Placidus, Nigidius, et Joannes Picus Carthusianus.
Jam vero per Ecclesiam cum Theodoreto, Aponio, Beda et aliis hic accipe coetum fidelium credentium in Christum, tum ex Gentibus, tum ex Hebraeis congregatorum, quae coepit ab Abel et Adam, propagata est per Abraham, formata per Moysen, ac perfecta est per Christum. Omnes enim veteres patriarchae et sancti, qui in lege tam naturae quam Mosaica Deo sancte servierunt, crediderunt in Christum venturum, ac per hanc fidem justificati et salvati sunt: quare pertinent ad Ecclesiam Christi, ut alibi ostendi ex S. Augustino. Hinc patet perperam nonnullos Canticum hoc arctare ad christianos natos post Christum; alios ad Judaeos natos ante Christum, uti Chaldaeus, R. Salomon et Aben-Ezra illud arctant ad Synagogam, quasi hic describatur desponsatio Synagogae cum Christo, quae facta est per Moysen; sed eis venia danda, quia, cum sint Judaei, judaizant.
Igitur hoc Cantico recensentur amores, gratiae et beneficia a Deo per Christum in Ecclesia collata, a primo justo Abel non tantum usque ad Christi resurrectionem, ut volunt Cassiodorus, Angelomus, Beda, Hailgrinus, Alcuinus et D. Thomas, sed usque ad finem mundi, quando Ecclesia triumphans Christo in coelesti gloria copulabitur, beabitur et regnabit in omnem aeternitatem. Ita Theodoretus, Aponius et alii.
Totus ergo hic liber spirat amores divinos, adeo ut amor ipse hic loqui videatur, nimirum in Salomone Deus, et Spiritus Sanctus — qui vera est charitas, loquitur. Unde S. Augustinus in Speculo asserit, Canticum non esse aliud quam carmen amoris et jubilum charitatis: «Sed de illo (Cantico), inquit, in hoc opus quia transferre possumus, cum totus amores sanctos Christi et Ecclesiae figurata locutione commendet, et prophetica pronuntiet altitudine: nisi quod in eo, quamvis sit ad intelligendum difficillimus; possumus tamen facile advertere quantum sit divina illa et divinitus infinita charitas appetenda, quantique pendenda, quandoquidem ibi non semel dicitur, sed alio atque alio loco, iterum ac tertio repetitur: Adjuro vos, filiae Jerusalem, per capreas cervosque camporum, ne suscitetis, neque evigilare faciatis dilectam, donec ipsa velit. Adjuro vos, filiae Jerusalem, in virtutibus et viribus agri, si levaveritis charitatem quoadusque velit. Ecclesia quippe, in qua utique sumus, his verbis exhortatur filias suas, hoc est, seipsam in plurimis constitutam. Ipsa est ager Dei fructuosissimus, cujus virtutes et vires magnae sunt, ad quas amando Christum martyres pervenerunt.»
Quocirca Hebraei nulli Canticum hoc legere permittebant ante annum aetatis trigesimum, quae erat aetas sacerdotalis, teste Origene hic, et S. Hieronymo, Praefat. in Ezech. Sobrium et temperantem ejus lectorem requirit Origenes, hom. 1 e duabus, cujus jam passiones deferbuere, avulsaque cogitatio et amor a terrenis desideriis, coelestium cupidini adhaerescent. Nyssenus, hom. 1, eos qui lumbos impatibilitate quadam succinxerint, et veterem concupiscentiae hominem exuti, novum innocentiae induerint. Bestiales enim (ait Richardus Victorinus in Praefat.) nobis affectus exuendi sunt, ne ad sacrum hunc montem accedentes bestiae, lapidum grandine obruantur, aut coelesti incendio absumantur. Maxime vero liber hic scriptorem, aeque ac lectorem requirit charitate ferventem, et amore Dei incensum. Quis enim frigidus, vel tepidus, haec amorum incendia sentiat, vel capiat? Vere Origenes, hom. 4: «Beatus, inquit, is qui ingreditur Sancta. Beatior, qui ingreditur Sancta sanctorum, etc. Beatus, qui intelligit cantica, et canit ea, sed multo beatior ille qui canit Canticum canticorum.» Addit Gerson, Praefatione in Canticum: «Amor, inquit, expositus in Canticis fruitio Dei, vel osculatio oris nominatur aptissime, non solum habitualis et tepida, sed actualis, fervens et exstatica, et praecipue seraphica, cujus est immediate ferri in Deum, quamvis ex parte animae concurrat multitudo habituum et influentiarum. Omne praeterea datum optimum, et donum perfectum descendens a Patre luminum, etc. Quae omnia tanquam virtus univoca (tradente Dionysio) replent et restituunt animam, eamque convertunt ad congregantis Patris unitatem, et Deificam simplicitatem, ubi tunc apex, vel seraph mentis ineffabili et ignoto Deo ineffabiliter et ignote conjungitur, ignote quidem, quia indefinite et immense, cum virtus cognoscentis et actus, prout est natura, sint finiti.» Hinc Plato, qui a Moyse et Salomone multa hausit, ideoque ab Eusebio et aliis vocatur «Moyses atticus,» adde et «Salomon atticus,» Cantica haec videtur imitatus in convivio, quod totum est de amore, ubi sic orditur: «Magnus Deus est amor, et apud deos et homines mirabilis;» additque ex Hesiodo: «Post Chaos haec duo exstitisse, tellurem et amorem,» citatque illud Parmenidis: Ante deos omnes primum concepit amorem.
Caput Tertium: Modus et Stylus 3 paragrafi
Origenes, S. Gregorius Nazianzenus et caeteri Canticum hoc asserunt esse drama sponsale, sive nuptiale carmen. Unde S. Basilius in illud Isaiae V: Cantabo dilecto meo Canticum dilecti mei, ait: «Canticum canticorum nuptiale est carmen dramatico opere pertextum.» Drama est rei repraesentatio, actus comaediarum, sive tragoediarum fabula. Totus enim liber continua est metaphora, sive allegoria conscripta stylo comico et bucolico, quem post Salomonem secutus est Theocritus in Idylliis, et Virgilius in Bucolicis. Inducitur enim hic velut in dramate sponsa, ut virgo pascens oves, quae pastori suae sortis desponsata, eum casto amore amat, cum eoque per modum dialogi colloquitur, uti fieri solet in comaedia et tragoedia. Pastoris autem persona hic prae aliis assumitur, tum quia pastorum opus et vita est antiquissima, simplicissima et innocentissima. Unde Abel, Abraham, Isaac, Jacob, Moyses fuere pastores ovium, aeque ac Rachel, caeteraeque uxores eorum, imo olim reges et principes erant pastores et agricolae, uti fuit Job, Romulus, Remus, Camillus, priscique Romani; tum quia pastores repraesentant Christum, qui rure, puta in praesepio bethlehemitico inter pastores natus, primo pastores gregum per angelum ad se evocavit. Denique Christus est pastor pastorum. Unde ipse de se ait: «Ego sum pastor bonus. Bonus pastor animam ponit pro ovibus suis,» Joan. X. Quocirca ipse impense amat pastores bonos, qui subditos pascunt oratione, verbo et exemplo; hi enim non sibi soli, sed et aliis plurimis prosunt, ac proxime imitantur vitam Christi, atque alios docendo et charitate accendendo, eam in seipsis magis accendunt, sicut ignis ignem accendens, se ipsum magis accendit. Unde Christus ad Petrum: «Petre, inquit, amas me? etc., pasce oves meas,» Joan. XXI. Totus ergo hic liber est propheticus, adeoque non est aliud quam continua prophetia de Christo et Ecclesia, ideoque obscura, aenigmatica et symbolica.
Hinc sequitur, sicut in parabolis, metaphoris et allegoriis, sic et in hoc Cantico duplicem quasi esse sensum litteralem: unum grammaticalem, quem prae se fert ipse cortex, ipsaque superficies litterae, puta verba; alterum realem et profundum, qui est de rebus per verba metaphorica significatis, ut cum ait S. Joannes, Apoc. V: «Vicit leo de tribu Juda.» Leo grammatice significat animal robustum et invictum quod dicitur leo; realiter vero significat Christum, cujus fortitudinem repraesentat leo. Hi duo sensus se habent, et se mutuo respiciunt, sibique subordinantur, uti verborum sonus et sensus, uti cortex et nucleus, uti umbra et corpus, uti superficies et medulla, uti corpus et anima, uti vestis et homo, unde a nonnullis hisce nominibus vocantur. Vide Canonem quintum, quem praefixi Isaiae. Sic in Cantico hoc, sponsa grammatice describitur ut virgo pastoritia, sponsus ut pastor; sed realiter per illos intelligitur Ecclesia et Christus: Ecclesia sunt fideles, qui Christo velut sponso per fidem et dilectionem copulantur, sponsi sodales sunt apostoli, virique perfecti, praesertim quia animas Christo lucrantur et despondent, qualis erat S. Paulus dicens: «Despondi vos uni viro virginem castam exhibere Christo,» II Cor. XI. Sociae sponsae sunt animae in fide, virtute et amore imperfectae, adeo ut necdum sponsae Christi appellari queant, sed sociae sponsae duntaxat, quasi praeparantes se et viam virtutis inchoantes, ut ad nuptias Christi sensim provehantur. Sic Abulensis docte conscripsit Paradoxorum emblemata, sive aenigmata quinque, scilicet: primum, «Vas mirabile;» secundum, «Leo mansuetus;» tertium, «Agnus inseparabilis;» quartum, «Serpens innoxius;» quintum, «Aquila coelestis,» quorum primum de B. Virgine, caetera quatuor de Christo fuse et erudite explicat.
Porro Salomon in hoc Cantico imitatur Davidem qui, Psal. XLIV et XLVII, simile drama et epithalamium sponsi et sponsae, id est Christi et Ecclesiae conscripsit; uterque ergo fuit sacer vates et poeta. Olim enim poeta vocabatur, qui carmina non quaelibet, sed comica, tragica, dramatica fingebat et componebat; a ποιέω enim, id est facio, fingo, dicitur ποιητής, id est factor, fictor, effictor; unde illud Horatii, De Art.: Pictoribus atque poetis, Quidlibet audendi semper fuit aequa potestas, etc. Ut pictura poesis erit, quae, si propius stes, Te capiet magis, et quaedam, si longius abstes. Et Cicero, De optimo genere orat.: «Tragicum, comicum, epicum, melicum, et dithyrambicum poema.» Idem, lib. III De Orat.: «Claris coloribus picta poetis.» Et Tuscul. IV: «Anacreontis quidem poesis tota est amatoria.»
Caput Quartum: Partitio et Partes 32 paragrafi
Beda Canticum partitur in quadraginta sectiones, sive capita; D. Thomas dividit in tres status Synagogae, puta Israelis sive Judaeorum: primo credentis Christo in apostolis et primis christianis, qui fuere Judaei, a cap. I usque ad cap. III, 10; inde autem incipere agi de Judaeis excaecatis et persequentibus christianos, usque ad cap. VI, vers. 10; inde usque ad finem libri agi de Judaeis credituris Christo in fine mundi. Titelmannus alternis capitibus alterne censet loqui sponsum ad sponsam.
Noster Delrio in tres partes dividit, ut prima agatur de fidelibus incipientibus, secunda de proficientibus, tertia de perfectis. Alii censent hic describi fideles vitae activae, contemplativae et mixtae, ac denique coelestis.
Georgius Ederus in sua Biblior. Oeconomia, Canticum hoc in decem dramata dividit, quae omnia non Ecclesiae, sed Synagogae Mosis et Judaeorum attribuit.
Gaspar Sanchez opinatur perturbatum fuisse ordinem; caput enim quintum praeponendum esse primo, eo quod sponsa non nisi a sponso evocata sponso dicere queat: «Osculetur me osculo oris sui,» evocari autem eam cap. V. Igitur Cantico hoc censet priscos nuptiarum ritus depingi, ac proinde illud velut drama nuptiale in quinque scenas partitur. Prima scena, sponsus, cap. V, sponsam invitat, ambit et evocat. Secunda, sponsa evocata sollicite quaerit sponsum, cap. VI et cap. I, dicens: «Osculetur me osculo oris sui.» Tertia, nuptiae celebrantur, cap. II, sub geniali thalamo de quo ait: «Sub umbra illius.» Quarta, sponsa, cap. III, in ferculo, id est mobili et geniali lecto componit, movetque pompam currumque nuptialem in sponsi domum. Quinta scena, quae est cap. VIII, sponsam sistit ad sponsi fores, ibique sancto amoris complexu matrimonium solemni ritu contrahitur. Verum in hac distributione magna est capitum trajectio ordinisque perturbatio et confusio.
Planius et germanius cum aliis Canticum dividis in quinque partes, quae sunt: prima, nuptiae Christi cum humanitate per incarnationem, indeque cum Ecclesia hominum fidelium per fidem et charitatem, puta infantia Ecclesiae: hanc pertractat ab initio cap. I usque ad vers. 8 cap. II: «Ecce iste venit saliens in montibus;» secunda, Ecclesiae propagatio et incrementa: hanc pertractat a vers. 8 cap. II, usque ad cap. VI, vers. 6: «Quae est ista, quae ascendit;» tertia, Ecclesiae plenitudo, ejusque quasi in culmine positae summa exaltatio et perfectio: hanc describit a cap. III, vers. 6, usque ad cap. IV, vers. 2: «Ego dormio, et cor meum vigilat;» quarta, Ecclesiae veterascentis in senium inclinatio: hanc repraesentat cap. V, vers. 2, usque ad cap. VI, vers. 3: «Pulchra es, amica mea;» quinta, Ecclesiae renovatio, et ad summam perfectionem restitutio, ejusque in coelis glorificatio: hanc oculis subjicit a cap. VI, vers. 3, usque ad finem libri.
Has quinque Ecclesiae aetates et status dramatice per quinque dramata, sive actus, quasi in scena repraesentat hic Canticorum liber.
Infantia Ecclesiae fuit ab ortu et praedicatione Christi usque ad Pentecosten; adolescentia a Pentecoste usque ad Constantinum imperatorem; virilis aetas tempore Constantini; senium postea coepit, grassantibus arianis, nestorianis, eutychianis, pelagianis. Renovatio fieri coepta est a Basilio, Chrysostomo, Cyrillo, Augustino, Ambrosio, Hieronymo. Continuatur ab eorum successoribus continue usque ad finem mundi, qui Ecclesiae fidem et sanctitatem contra haereticos, Judaeos, Turcas, schismaticos, tyrannos et quoslibet persecutores sartum tectum tuentur, eamque propugnabunt usque ad finem mundi quando in die judicii fiet plena Ecclesiae renovatio, consummatio et glorificatio.
In primo dramate inducitur Salomon in Libano, monte vicino, eoque amoenissimo et fertilissimo obambulans, vel venationi indulgens, incidisse in puellam nobilem, sed more aetatis illius pastoritiam, quam ob formam insignem tum corporis, tum animi, ut sponsam sibi despondit: unde nova nupta ad tanti regis nuptias et thalamum aspirans: «Osculetur, inquit, me osculo oris sui; oleum effusum nomen tuum;» mox queritur se sole fuscatam, quod a fratribus coacta sit custodem agere in vineis; solatur, animatque eam sponsus Salomon, pollicens ei equitatum Pharaonis, inde ei quasi novae sponsae promittit murenulas et monilia; hinc illa ait sponsum sibi esse quasi fasciculum myrrhae et botrum cypri, narratque se ab eo introductam in cellam vinariam, ubi amoris vino, quasi ebria indormiens, et quasi deliquium passa petit fulciri floribus et stipari malis, ac sponsus eam excitari prohibet, quae omnia sunt sponsae tenerae et novellae, ac infantiam Ecclesiae repraesentant. Ecclesia enim nascens, nascente Christo, petit ejus osculum, id est unionem et amplexum per Verbi incarnationem, in qua ipse fuit quasi oleum salutiferum, in circumcisione et passione effusum, ideoque Jesus, id est Salvator, est appellatus; mox ipsa persecutionem passa a Judaeis fratribus suis equitatu, id est apostolorum armis et praesidio a Christo fuit obarmata, ab eoque murenulas legum et consiliorum Evangelicorum, ac fasciculum myrrhae, id est Christi passionem, et botrum cypri, id est ejusdem resurrectionem, et cellam vinariam, id est institutionem Eucharistiae in ultima ejus coena accepit, cujus gustu quasi deliquium passa, floribus sacrae Scripturae et malis bonorum exemplorum stipari se optat, in iisque suaviter indormiens a Christo excitari vetatur. Factum id, cum discipuli ab Ascensione Christi usque ad Pentecosten, in coenaculo reclusi toti vacabant orationi, Eucharistiae, et jucunda contemplationi, nec Judaei a Christo permissi sunt hanc eorum quietem interturbare.
Secundum drama, quod incipit cap. II, vers. 6, sponsa a sponso, ineunte vere, evocatur in agros et vineas, ut ficuum grossis, et vineis florentibus uterque pascatur; mox jubet capi vulpeculas, quae vineas demolientur; subducit se sponsus, sponsa eum anxie requirit in lectulo, et mox a vigilibus, sed frustra; quare, illis relictis, circumiens vicos et plateas tandem ipsum invenit, nec amittit, donec introducat eum in domum matris suae. Haec omnia repraesentant adolescentiam Ecclesiae, quae coepit in Pentecoste, quando apostoli, recepto Spiritu Sancto, coeperant praedicare Evangelium, primo Judaeis, deinde gentibus, ac ubique fundare Ecclesias; unde tunc facit, quasi ver Evangelii. Vulpes fuere primi haeresiarchae, scilicet Simon Magus, Ebion, Menander, Basilides, Carpocras, etc., qui Ecclesiam vastaverunt, quibus restitere S. Joannes caeterique apostoli. Ecclesia quaesivit Christum in lectulo, id est in Judaea, ubi quiete vacabat Deo, et a vigilibus, id est a sacerdotibus et scribis, praedicando Judaeis Evangelium, et Messiam in eis natum ab eis requirendo; sed frustra: pauci enim Judaeorum in Christum crediderunt; quare, iis relictis, abiit ad gentes totius orbis, ibique, in eorum fide et obedientia Christum invenit, atque Ecclesiam ubique stabilivit, donec ad eam Christum, id est omnes gentes christianas induceret.
Tertium drama incipit cap. III, vers. 6, ubi dicitur sponsa ascendere per desertum, sicut virgula fumi ex omnibus aromatibus suavem odorem exhalantis; rursum sponsi lectulum ambire sexaginta fortissimos ex Israel. Ferculum item, sive gestamen aureum ejusdem describitur, ac diadema, quo coronatur. Denique sponsae forma celebratur ab oculis columbinis, capillis haedinis, dentibus ovinis, labiis coccineis, collo turrito, uberibus capreis, etc., per quae incolas montium Libani, Amana, Sanir et Hermon allicit, evocatque in Sion, quasi in hortum conclusum, et paradisum nardo, cypro, croco, omnique fructu aromatico abundantem. Haec omnia adumbrant virilem aetatem Ecclesiae, quando ex fide omnium gentium velut virgula fumi crevit et ascendit altissime. Lectulus sponsi, id est Christi, est Ecclesia Romana, in qua quasi in lectulo firme et jucunde conquiescit. Ferculum est magnificentia Ecclesiae Romanae, magnificentiam Christi et quintuplex ejus diadema repraesentans. Oculi columbini notant Praelatos Ecclesiae vigiles et sollicitos, capilli Nazaricos, sive religiosos, dentes Doctores, labia Praedicatores, collum Pontifices Romanos, ubera sacerdotes et diaconos. Hi populos Gentium evocant de Libano, Amana, Sanir et Hermon, qui erant montes Gentium, hoc est, evocant eos a gentilismo, ut veniant in Sion, puta ad Ecclesiam Christi, ubi omnium aromatum, id est virtutum spiritualium genera germinant, et suavissimum sanctitatis florem exhalant. Id factum est sub Constantino Imperatore.
Quartum drama incipit cap. V, vers. 2, ubi sponsa dormiens, sponso nocturno rore madido ostium pulsante, cum ei tardaret aperire, luit hanc tarditatem; nam eum abeuntem deinde requirens, a custodibus urbis vulneratur et pallio spoliatur. Mox ejus sociae sponsum quaesiturae petunt ab ea, quis et qualis sit sponsus? quibus illa respondet esse candidum et rubicundum, capite aureo, comis nigris, genis aromaticis, labiis liliatis, manibus hyacinthinis, ventre eburneo, cruribus marmoreis. Haec omnia notant declinationem et senium Ecclesiae, cum videlicet per pacem ipsi datam a Constantino, nonnulli ejus praesules et fideles dederunt se otio, gulae, desidiae; qua occasione ariani, aliique haeretici, suis haeresibus et blasphemiis in Oriente impetiere Christi deitatem, vel humanitatem. Quare Christus fidem suam ex Oriente transtulit in Occidentem. Unde Ecclesia orientalis Christum Christique veram fidem requirens a custodibus, id est a principibus et praelatis haereticis, quales fuere Valens, Hunerichus, Dioscorus, Nestorius, laesa et lacerata fuit, ac pallio integrae fidei spoliata; quare ejus sociae, id est sanctorum angelorum et hominum animae, ut Christum quaerant, et ab Occidente in Orientem reducant, quaerunt a sponsa, scilicet ab Ecclesia orientali, qualis sit Christus: quibus illa respondet eum esse candidum per innocentiam, rubicundum per passionem et patientiam; caput ejus esse aureum per divinitatem, capillos, id est consilia ejus esse nigra, id est fortia, virilia et charitate quasi tosta; genas binas habere aromaticas, id est per misericordiam et justitiam spirare omnem sanctitatem; labia liliata, hoc est eloquia castissima; manus hyacinthinas, id est operationes coelestes, et tornatiles, versatilesque ad omne bonum; ventrem eburneum, id est passiones et affectiones purissimas et fortissimas; crura marmorea, id est in itinere validissima, quibus per se et Apostolos totum orbem evangelizando obiens illum sibi subjiciat.
Quintum drama incipit cap. VI, vers. 3, ubi sponsa pulchra, fortis et perfecta describitur, ac quasi castrorum acies ordinata. Mox sponsus descendit in hortum nucum: sponsa conturbatur propter quadrigas Aminadab; sed sponsus occurrit, aitque: «Quid videbitis in Sulamite, nisi choros castrorum?» ac rursum ejusdem femora, ubera, collum, oculos, caput, staturam, guttur, etc., depingit et dilaudat. Denique cap. VIII, sponsa optat sponsum deducere in domum matris suae, eique intime semperque conjungi. Cui sponsus: «Pone me, ait, ut signaculum super cor tuum, ut signaculum super brachium tuum.» Mox sponsa, sorori suae parvulae prospicere satagens, a sodalibus consilium accipit: «Si murus est, inquiunt, aedificemus super eum propugnacula argentea: si ostium est, compingamus illud tabulis cedrinis.» Quibus soror ita respondet: «Ego murus: et ubera mea sicut turris, ex quo facta sum coram eo quasi pacem reperiens.» Utriusque deinde sororis vineam, ejusque fructum et pretium describit. Tandem sponsus ultimam sponsae vocem, votumque postulans audit ab ea: «Fuge, dilecte mi, et assimilare capreae hinnuloque cervorum super montes aromatum.» Haec omnia repraesentant renovationem Ecclesiae factam saeculo Patrum, quo scilicet floruere doctores Graeci, S. Basilius, Nazianzenus, Chrysostomus, Cyrillus; et Latini, S. Augustinus, Hieronymus, Ambrosius, Gregorius, eorumque successores, qui ita Ecclesiam ornant et roborant, ut ipsa instar castrorum omnibus hostibus invicta resistat. Quare Christus descendit in hortum nucum, id est in Ecclesiam ex duobus populis, scilicet Gentibus et Judaeis coalitam; haec turbatur propter quadrigas Aminadab, id est ob conversionem gentilium, vel ob schismata Saracenorum, antipaparum, ac impiorum imperatorum et principum. Sed Christus occurrit, iisque opponit choros castrorum, id est pontifices, reges et imperatores orthodoxos et bellicosos; item Concilia oecumenica et nationalia; ad haec academias, quas quasi fidei et pietatis nutrices et propugnatrices in singulis provinciis instituit; insuper ordines religiosos S. Benedicti, Romualdi, Bernardi, Dominici, Ignatii, quasi castra verae religionis validissima.
Denique sponsa Ecclesia sub finem mundi, completo jam electorum numero, cap. VIII, optat cum sponso Christo ire in domum genitricis suae, id est coelestis Jerusalem, ut eo fruatur in aeternum; cui sponsus Christus: «Pone, inquit, me ut signaculum super cor tuum,» id est mei memoria et amore cor tuum obsignes; instat enim tibi ultima et acerrima Antichristi persecutio, quam non nisi per meam gratiam et charitatem superare poteris, quia aquae multae tribulationum non exstinguent charitatem, nec flumina persecutionum obruent illam. Mox Ecclesia gentium sorori suae parvulae, id est Synagogae Judaeorum in fine mundi per Eliam et Christum convertendae, metuens ab Antichristo et antichristianis, ne Christo in die judicii displiceat, consilium petit a sodalibus sponsi, id est a discipulis et asseclis Eliae qui hoc illi suggerunt: «Si murus est,» q.d. Pars Synagogae, id est plebis Judaeorum, instar muri firmo et constanti est animo: quocirca illam instruamus eloquiis S. Scripturae, quasi propugnaculis argenteis; pars altera instar ostii est animo exili et versatili: ergo illam compingamus et roboremus sanctis fidelium exemplis, quasi tabulis cedrinis. Occurrit soror ipsa, scilicet Synagoga, aitque se satis in fide esse validam: ita enim ab Elia esse corroboratam, ut Antichristo ejusque asseclis fortiter sit restitura. Quocirca utraque haec Christi vinea, scilicet tam Synagogae Judaeorum, quam Ecclesiae gentium, in fine mundi amplissimum dabit fidelium et virtutum omnium fructum, qui mille argenteis, id est maximo pretio aestimetur. Tandem Christus extremam Ecclesiae in fine mundi vocem postulans, ab ea hanc accipit: «Fuge, dilecte mi,» a terra hac foetida, «in montes aromatum,» id est in coelum, eoque me tecum abripe, ut ibi te per gloriam fruar in aeternum.
Porro Cosmas Hortolanus, ut Vetus Testamentum Novo, hoc Canticum Apocalypsi harmonice adaptet, censet Cantico describi septem status Ecclesiae, quos per septem sigilla S. Joannes in Apocalypsi, cap. VI et seq., symbolice repraesentat.
Primo ergo Apocalypsis sigillo equi albi et equitis coronam, arcumque gestantis, repraesentatur Christi incarnatio, praedicatio, gentiumque per apostolos subjectio; idem repraesentat Canticum, dicens, cap. I, 8: «Equitatui meo in curribus Pharaonis assimilavi te amica mea.»
Secundo Apocalypsis sigillo, per equum rufum repraesentatur status martyrum Ecclesiae, qui mox post Christum et apostolos coepit a Nerone, ac duravit usque ad Constantinum Magnum; eumdem notat Canticum, cap. I, 12, dicens: «Fasciculus myrrhae dilectus meus mihi;» et magis ordinate cap. II, 12 et 13 dicens: «Tempus putationis advenit, etc., vineae florentes dederunt odorem suum.»
Tertio Apocalypsis sigillo, per equum nigrum repraesentatur secunda Ecclesiae persecutio per Arium et haereticos. Eadem in Cantico repraesentatur per vulpes, cap. II, 15: «Capite, inquit, nobis vulpes parvulas, quae demoliuntur vineas;» et magis ordinate cap. IV, 4: «Sicut turris David collum tuum, quae aedificata est cum propugnaculis: mille clypei pendent ex ea, omnis armatura fortium.»
Quarto sigillo Apocalypsis, per equum pallidum repraesentantur hypocritae, vel potius mahometani et Saraceni, qui validissime Ecclesiam oppugnarunt et etiamnum oppugnant. Unde contra eos dicitur, Cant. III, 7: «En lectulum Salomonis sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel: omnes tenentes gladios, et ad bella doctissimi: uniuscujusque ensis super femur suum propter timores nocturnos;» et magis ordinate cap. VI, 9: «Quae est ista, quae progreditur quasi aurora consurgens, pulchra ut luna, electa ut sol, terribilis ut castrorum acies ordinata?» et vers. 11: «Anima mea conturbavit me propter quadrigas Aminadab,» etc.
Quinto Apocalypsis sigillo aperto prodeunt animae interfectorum propter verbum Dei, petentes vindictam, audiuntque, ut modicum quiescant. Quietem hanc martyrum Ecclesiae repraesentat Canticum, cap. V, I, ubi sponsa sponsum in hortum invitat ad colligenda lilia. Et magis ordinate cap. VIII, 2: «Dabo tibi, inquit, poculum ex vino condito, et mustum malorum granatorum meorum.»
Sexto Apocalypsis sigillo repraesentatur Antichristi gravissima persecutio. Eamdem repraesentat Canticum, cap. V, 4, dicens: «Dilectus meus misit manum suam per foramen, et venter meus intremuit ad tactum ejus;» et magis ordinate cap. VIII, 6: «Fortis, ait, est ut mors dilectio, dura sicut infernus aemulatio, etc. Aquae multae non potuerunt exstinguere charitatem, nec flumina obruent illam.»
Septimo Apocalypsis sigillo repraesentatur Christi adventus ad Judicium, post quem sequetur Ecclesiae felicitas et gloria aeterna. Idem hic repraesentat Canticum, cap. VI, 12, dicens: «Revertere, revertere, Sulamitis: revertere, revertere ut intueamur te;» et quae sequentur usque ad finem libri, et praesertim ultima verba: «Fuge, dilecte mi, et assimilare capreae hinnuloque cervorum super montes aromatum.»
Igitur magna est analogia et similitudo Canticorum cum Apocalypsi: primo, in materia, quia utraque describitur ortus, progressus, perfectio, inclinatio, renovatio et glorificatio Ecclesiae; secundo, in phrasi et stylo, qui utrobique est symbolicus, atque per aenigmata et symbola Ecclesiae sacramenta obtegit et obvelat; tertio, in modo: sicut enim Apoc. cap. VII, a primis quinque sigillis ortum et progressum Ecclesiae strictim significantibus subito, vers. 12, sigillo sexto salit ad tempora novissima, illaque fuse prosequitur usque ad cap. XV, puta tempora Eliae et Antichristi: sic prorsus idem facit Salomon in Canticis, uti ostendam cap. VII, 1. Quarto, in fine, sicut enim Apocalypsis clauditur descriptione coelestis Jerusalem, quasi sponsae Christi felicissimae: sic et Cantica. Unde noster Alcazar in allusionibus ad Apocalypsim toto lib. III Cantica explicat, ut ostendat eorum cum Apocalypsi affinitatem et similitudinem.
Canones Qui Facem Praeferunt Canticis
Canon Primus
In aliis libris Veteris Testamenti Deus vocatur Iehova, Adonai, Elohim, El, caeterisque decem nominibus, quae recenset et explicat S. Hieronymus, Epistola 136 ad Marcellam, quia in iis Deus agit cum Synagoga quasi cum ancilla, ideoque se Deum, Dominum, Gubernatorem, Fortem, Vindicem, Omnipotentem, Terribilem nominat: in Cantico vero hoc nullum tale nomen Dei est reperire quod terrorem incutiat, quia in eo agit cum Ecclesia, quasi cum sponsa dilectissima; unde se nonnisi Sponsum, Patrem, Amicum, Amantem et Amatum, sive Dilectum nuncupat; quia haec nomina amorem sponsae excitant, fovent, acuunt et augent. Ita Bellarminus, lib. I De Verbo Dei, cap. v.
Canon Secundus
Crebra est hic enallage personarum, qualis solet esse in dramatibus; modo enim loquitur in secunda, modo (idque mox) in tertia persona, etsi una eademque sit.
Canon Tertius
Cum Salomon, hujus carminis scriptor, divini erga homines amoris reseravit arcana, enisus est ex naturali amore universis animis longe notissimo, illius divini vires exprimere, ut inde discamus ex nostri amoris affectibus, in illius quasi augustissima adyta penetrare.
Canon Quartus
Canticum, hoc est carmen, ideoque metro astrictum, quod proinde nonnulli elegiacum esse censent ex hexametris et pentametris versibus conflatum. Verum prisca Hebraeorum poesis periit; unde ratio et metrum prisci eorum carminis ignoratur.
Canon Quintus