Sapienza

Liber Sapientiæ

Introduzioni

Enciclopedia Cattolica SAPIENZA

Libro del vecchio Testamento. In latino è chiamato Liber Sapientiae, ma negli autori più antichi è documentata anche la denominazione Sapientia Salomonis, che corrisponde a quella riferita dai migliori manoscritti e scrittori greci (Σοφία Σαλαμώνος).

SAPIENZA (nella Bibbia) - La S. emanata da Dio. Tavoletta della Biccherna, dipinta da Sano di Pietro (1471) - Siena, Archivio di Stato.

Lo scritto si suole dividere in due grandi sezioni, una didattica (1,1 - 9,18) e l'altra storica (10,1 - 19,22). Si apre con un caldo invito al culto della sapienza, considerata fonte di ogni virtù e mezzo per avvicinarsi a Dio. Solo gli stolti od empi non si curano di essa, ma saranno puniti (1,1 - 2,24). Alla loro sorte si oppone la felicità dei giusti in questa e nell'altra vita (3,1 - 5,23). …

Leggi la voce dell'enciclopedia

Haydock introduzione al libro

This book is so called, because it treats of the excellence of Wisdom, the means to obtain it, and the happy fruits it produces. It is written in the person of Solomon, and contains his sentiments. But it is uncertain who was the writer. It abounds with instructions and exhortations to kings and magistrates to administer justice in the commonwealth, teaching all kinds of virtues under the general names of justice and wisdom. It contains also many prophecies of Christ's coming, passion, resurrection, and other Christian mysteries. The whole may be divided into three parts: [1.] In the six first chapters, the author admonishes all superiors to love and exercise justice and wisdom. [2.] In the next three, he teacheth that wisdom proceedeth only from God, and is procured by prayer, and a good life. [3.] In the other ten chapters, he sheweth the excellent effects, and utility of wisdom and justice. (Challoner) --- Their authority is surely greater than that of the Jews, (Calmet) whom Protestants choose to follow. (Haydock) --- Before they attack us, they must, however, answer this prescription. (Calmet) --- St. Irenaeus, Clement of Alexandria, Origen, St. Athanasius, etc., attribute this book to Solomon; and, though St. Jerome and St. Augustine call this in question, they maintain its divine authority. Sometimes the Fathers abstain from urging it against the Jews, because they[the Jews] reject it, for the same reason as our Saviour proved the immortality of the soul, against the Sadducees, from the books of Moses alone, though other texts might have been adduced. The Councils of Carthage, 419, Florence, Trent, etc., declare this book canonical, (Worthington) agreeably to the ancient Fathers. (St. Augustine, Praed. xiv., and City of God xvii. 20., etc.) --- Philo (St. Jerome) the elder, (Worthington; Menochius) one of the Septuagint (Genebrard) might compile this work from the sentences of Solomon, preserved by tradition, as Sirach's son did that of Ecclesiasticus; (Worthington) or it is styled "Solomon's Wisdom," (Septuagint; Haydock) on account of its resembling his works, in like manner as the Second of Kings is called Samuel's, though he wrote none of that book. (Worthington) --- Sixtus (Bib. viii. haer. ix.) and others, maintain, that this was written originally in Hebrew, and some think by Solomon; being translated by the Septuagint. But these go too far. (Calmet) --- The nine first chapters seem, however, to be the production of Solomon, though the latter may have been added by the Greek translator, (Houbigant) who must, therefore, have been divinely inspired. (Haydock) --- The sentiments are very grand, (Calmet) and contain a prediction of the sufferings of the just one, whence we may infer, that the name of the author was originally in the title, like that of all other prophets. The arguments which Calmet adduces, to prove that Solomon was not the author of the first part of this work, may easily be refuted. In the New Testament, that part is frequently quoted, whence we may gather, that it was allowed to be the work of Solomon. (Houbigant, praef. p. 176.) --- Some style this work Panaretos, as being an exhortation to all virtues. (Calmet) --- All the five sapiential books (Proverbs, etc.) are cited under the title of Wisdom in the mass-book. Superiors are here admonished to act with justice, and taught that wisdom is to be obtained by prayer, and by a good life, chap. 9. Its effect and utility (Worthington) form the subject of the latter part. See Apocrypha, vol. i. p. 597. (Haydock)

Douay 1582/1609 l'argomento del libro, Douai 1609-10

AS wel of the auctor, as of the auctoritie of this booke, there haue bene Both the auctor & auctoritie of this booke were sometimes doubtful. diuers opinions among the lerned. But in processe of time, the first is probably discussed, the other is clerly decided by the Church. For concerning the former doubt, Manie ancient Fathers alleage sentences of this Booke, as the sayinges of Salomon. Namely S. Ireneus (apud Eusebium, lib. 5. c. 8. Hist.) S. Clement of Alexandria, li. 5. & 6. Stromat. Origen. ho. 12. in Leuit. & li. 8. in Epist. ad Rom. S. Athanasius in Synopsi, & Orat. 2. cont. Arrian. S. Basil li. 5. cont. Eunomianos. S. Epiphanius heresi 67. S. Gregorie Nazianzen. lib. de Fide. S. Gregorie Nissen. in Testimonijs ex vet. Testam. cap. de Natiuitate ex Virgine. S. Chrisost. hom. 33. & 34. in Mat. S. Cyril of Alexandria li. 10. c. 4. Also S. Cyprian li. de exhortat. Martyrum. c. 12. & li. 3. c. 59. ad Quirin. & li. de Mortalitate. S. Hilarie in Psal. 127. S. Ambrose, li. de Salomone. c. 1. and diuers others suppose Salomon to be auctor of this booke. To whom likewise some of them The same doubt is of Ecclesiasticus. ascribe the booke of Ecclesiasticus. But S. Ierom Praefatione in libros Salomonis testifieth that some ancient writers affirme this booke to be written by Philo a Iew, and the other by Iesus the sonne of Sirach. And S. Augustin very plainly (li. 17. c. 20. de ciuit.) saith, custom preuailed, that the bookes of Wisdom, & Ecclesiasticus, for some similitude of speach are called Salomons: but the more lerned assuredly iudge that they It is most probable, that Philo a Iew writte this booke collecting manie sentences of Salomons. are not his. what then shal we say, seing so manie other ancient lerned Doctors cite them as his. The answer is easie. And sufficiently insinuated by S. Augustin, that these two bookes being like vnto the other three, which are Salomons, were also called his. VVherto we may adde a like example in Argum. lib. Reg. the two first bookes of Kinges, which are called the bookes of Samuel, though he writte not al the first, nor anie part of the second. Moreouer al these fiue are called by one general title Sapiential bookes. In so much that the Church readeth in the sacred Office before al Epistles, taken out of anie of these fiue Fiue Sapiential bookes of the old testament. bookes, not Lectio Prouerbiorum, or Ecclesiastae, &c. but stil, Lectio libri Sapientiae. The solution therfore is very probable, that this booke of wisdom was written by Philo Iudeus, not he that liued after Christ, but an other of the same name, nere two hundred yeares before. And Ecclesiasticus by Iesus the sonne of Sirach. Who not only imitated Salomon, but also compiled their bookes, for most part of Salomons sentences; conserued til their times by tradition, or in separated scrolles of papers; yea they so vtter some sentences in Chap. 7. 8. 9. his person, as if himself had written them. As touching the auctoritie of The Iewes denie these bookes to be Canonical. these two bookes, and some others, it is euident that the Iewes refuse them. And therfore manie ancient Fathers writing against them, spared sometimes to vrge such bookes, as they knew would be reiected. Especially hauing abundant testimonies of other holie Scriptures, for deciding matters of Mat. 22. faith against them. Euen as our Sauiour himself proued the Resurrection of the dead against the Sadduces, out of the bookes of Moyses, which they confessed Exo. 3. for Canonical Scripture, denying other partes, where the same point might otherwise haue bene more euidently shewed. And so S. Ierom in respect of the Iewes saide these bookes were not Canonical. Neuertheles he did often alleage testimonies of them, as of other diuine Scriptures: sometimes with this parenthesis [si cui tamen placet librum recipere] in cap. 8. & 12. Zachariae; other times, especially in his last writinges, absolutly without such restriction, as in cap. 1. & 56. Isaiae. & in 18. Ieremiae. Where he professeth to alleage none but Canonical Scripture. As for al the other ancient fathers They are iudged by very manie ancient fathers, and afterwards defined by the Church to be Canonical Scriptures. here aboue mentioned, ascribing this booke to Salomon, and manie others cited by Doctor Iodocus Coccius (To. 1. Thesauri. li. 6. art. 9.) they make no doubt at al, but that it is Canonical Scripture, as appeareth by their expresse termes, Diuine Scripture, Diuine word, Sacred letters, Prophetical saying, the Holie Ghost saith, & the like. Finally aswel ancient General counsels, namely that of Charthage, an. D. 419. With others, as the later of Florence, and Trent haue declared this booke to be Canonical. And that conformably to the most ancient, and lerned Fathers, as S. Augustin, not only iudgeth himself, but also plainly testifieth (li. de Pradestinat. Et li. 17. c. 20. ••••. Sanct. c. 14.) saying: The sentence of the booke of wisdom ought not to be reiected (by certaine inclining to Pelagianisme) Which hath bene so long publiquely read in the Church of Christ, and receiued of al Christians, Byshops, and others, euen to the last of the Laitie, Penitents, and Catecumes (cum veneratione diuinae auctoritatis) With veneration of diuine auctoritie. Which also the excellent writers, next to the Apostles times, alleaging for witnes (nihil se ad•ibere, nisi diuinum testimonium crediderunt) thought they alleaged nothing but diuine testimonie.

The summe and contents of this booke is an Instruction, and Exhortation to Kinges and al Magistrates, to minister iustice in the comonwealth, teaching The contents. al sortes of vertues vnder the general names of iustice & Wisdom. With frequent Prophecies of Christs Coming, Passion, Resurrection, & other Christian Mysteries. Al may be commodiously diuided into three partes. In the six first Diuided into three patts. chapters, the auctor admonisheth al Superiors to loue and exercise iustice and wisdom. In the next three, he teacheth that Wisdom procedeth only from God, & is procured by prayer & good life. In the other tenne chapters, he sheweth the excellent effects, and vtilitie of wisdom and Iustice.

Cornely Introductio specialis (1897), latino

CAPUT V. DE DUOBUS LIBRIS PSEUDOSALOMONICIS 69 paragrafi

I. De libro Sapientiae. 8 19. — De libri Sapientiae argumento , divisione , fine.

222. — Tres libros, quos Salomoni auctori recte attribui ostendimus, in canone Tridentino sequitur quartus, quem inscriptiones editionis alexandrinae (Zop(« Z&Aopgóvro;) versionumque italae (Sapientia Salomonis) , syriacae (Liber magnae Sapientiae Salomonis , filii David), arabicae (Liber Sapientiae Salomonis filii David , qui regnavit super filios Israel) etc. eidem videntur attribuere. Immo ab exeunte saeculo &. in Ecclesia occidentali usus invaluit Conciliorum et SS. Pontificum auetoritate approbatus, ut quinque libri Salomonis in Scripturarum canone recenserentur Ecclesiastico reliquis quatuor addito!. Attamen Patres non latuit « duos illos libros, qui Sapientia et Ecclesiasticus inscribuntur », a Salomone non esse conscriptos, sed « de quadam similitudine Salomonis dici »; quare iidem iuniores scriptores latini, qui quinque libros Salomonis in canone recensent, S. Hieronymum secuti

. librum Sapientiae jeuóexéypagov vocare non dubitant et Ecclesiasticum Siracidae auctori attribuunt?. Nos pseudosalomonicorum nomine ideo illos comprehendimus, ut antiquorum usui aliqua ratione nos accommodemus atque salomonicis eos vere similes esse significemus ; ceterum quaenam Salomonis in priore componendo fuerint partes, infra (298. p. 223 sqq.) inquiremus.

Liber Sapientiae , qui ab antiquis Patribus graecis interdum eodem modo, quo Proverbiorum liber, 4 wavperog cogím vel 4 Üsía cogía appellatur?, titulo ARGUMENTUM suum indicat; integer enim de verae sapientiae origine, effectibus, praemiis agit. Auctori autem sapientia est practica illa Dei divinaeque voluntatis cognitio, qua homo quid Deo acceptum sit edoctus in operibus suis ita dirigitur, ut amicitiae divinae aeternaeque salutis particeps fiat (9,10. 13; 7,15 etc.). In hac sapientia practica, quam etiam eustitiam appellat (1,1 etc), commendanda et in insipientia s. iniustitia vituperanda potissimum quidem versatur, neque tamen speculativam plane negligit, quae proxime ip divinorum cognitione consistit , sed ad creatas quoque res sese extendit, quatenus ipsae hominem ad Deum adducunt (7,15 sqq.; 8,8 etc). Utraque autem haec sopientia, sive practica sive speculativa, Dei est donum, a quo eam expetere et efflagitare debemus; vera enim est participatio increatae sapientiae, qua Deus omnes res condidit et gubernat. Hinc fit, ut etiam de increata sapientia auctor agat, nonnullis autem in locis eam describens illis utitur vocabulis, quae nisi de notionali sapien- Gia i. e. de Verbo Dei intelligantur, apte non explicantur (7,22 sqq.; 9,1 sqq.). Ex dictis satis elucet libro huic nomen Sapientiae aptissime esse inditum, quia de omni fere sapientia agit, vel ut habet Dionystus Cart. « quia de sapientiae nomine, origine, dignitate, actibus et di[- ferentiis, potestate et efficaciis eius tractat diffuse ».

Sed accuratius in sequenti analysi describemus argumentum ; distribuemus autem librum ad externam eius formam potissimum attendentes* cum P. Kilber in duas partes, in quarum priore (1,1-6,23) auctor ipse exhortatur principes ad veram sapientiam practicam sectandam , in altera vero (6,2^-19,20) Salomon, qui loquens inducitur, sapientiae laudes quum ob divinam eius originem tum ob mirabiles eius fructus commendat.

pars exhortatur ad sapientiam sectandam eaque vitanda, quae ei contradicunt 1-5; secunda modum, quo eam adipisci possumus, eiusque rationem et effectus explicat 6-9, tertia eam commendat exemplis ex historia israelitica desumtis 10-19), Kaulen (Einl. Ed. 3 p. 331), Zschokke (Hist. sacra A. T. p. 354) etc. Similiter recentiores protestantici interpretes Grimm Das B. der Weisheit. Leipzig 1860. p. 4, Davidson Introd. I1I. p. 396, Keil Einl. p. 745... At omnes hae divisiones illo laborant incommodo, quod in integro libro de utilitatibus et effectibus sapientiae sermo fiat: quare ex argumento solo parum apte desumi videtur divisionis ratio.

IN PhioRE PARTE (1,1-6,23) auctor ipse principes ad. sectandam sapientiam exhortatur. ; Proposito themate (1,1), quaerendam esse iustitiam (i. e. sapientiam practicam) moniturus 1. describit dispositionem , quae ad eam accipiendam requiritur (4, 2.2 ,23). Quoniam enim non nisi in pium animum intrat (1,2), a.) abstinendum est a pravis cogitationibus, quae Spiritum fugant (1, 3-5), b.) a perversis sermonibus, qui, quum Spiritum non lateant, mortem adducunt (1,6-11), c.) ab errore vitae, i. e. a malis operibus, quibus mors a Deo quidem non intenta, sed a peccatoribus ipsis accersita acceleratur (1,12-16).

d.) Etenim peccatores, qui immortalitate negata omnibus vitiis se dedunt (2,1-9) iustumque opprimunt vilissimaeque morti, ut eum

: tentent, tradere volunt (2,10-90), vehementer errant ignorantes hominem ad beatitudinem aeternam esse creatum, mortem autem (secundam) per diaboli invidiam esse invectam (2,24 - 23).

2. Commendat sapientiam comparatione inter iustorum sortem sortemque peccatorum instituta (3,4 - 5,24).

a.) Iusti, quamquam a peccatoribus affliguntur, felices sunt praedicandi, quia eorum mors non est nisi transitus ad beatam vitam , impii autem punientur (3,4 - 10).

b.) Immo in hac quoque vita impii punientur, quum fructibus careant eorum labores et eorum familia sit maledicta, dum pii, etiamsi forte posteris careant, felices sint et fructibus onusti (3,11 - 4,6).

c.) Ne quis vero piorum in iuventute decedentium mortem obiiciat, ostendit auctor hanc mortem esse beatam , nullo autem modo praematuram aut importunam aut contemptibilem, mortem vero peccatorum omni ex parte esse infelicem (4,7 - 20).

d.) Mortuorum demum iustorum sors erit gloriosa, funesta vero sors impiorum, quippe qui fateri cogantur se in vita iustorum diiudicanda et in aestimando rerum humanarum pretio errasse (5,1-43). Dum enim iusti praemium virtutis accipient, ira Dei in impios exardescet (5,16 -24).

e.) Quae omnia ad reges principesque speciali modo ponis monens eos praesertim exhortatur, ut sapientiam sectentur (6,1 -23).

IN ALTERA PARTE (6,24-19,20) Salomon, qui loquens introducitur, sapten-

Proposito huius partis themate (6,24-27), se nimirum velle enarrare, quid sit sapientia, quis eius ortus, quae eius mysteria, a.) Quum enim homo sit reliquis similis, eam non a natura habet (7,1-6), sed eam utpote rem prae omnibus desiderabilem a Deo efflagitavit atque cum ea accepit omnia (7,1- 10).

b.) Postquam deinde gratiam, ut de sapientia pro eius dignitate dicere posset, a Deo, qui ipsam dedit, humiliter petiit* (7,15 - 21), illam per eius attributa, qualitates, fructus, describit (7,22-8,1),

€.) atque accuratius docet, quomodo permotus sit, ut eam a Deo efflagitaret. Edoctus enim, quod intime cum Deo sit connexa (8,2-4),

* alia bona vel contineat vel superet (8,5-8), maximae praesertim utilitatis sit regibus (8,€ 16), eam desideravit et cognoscens eam 3 Deo solo dari posse, eam ap illo expetiit (8,1721).

d.) Precationem repetit, qua eam a Deo impetravit (9,1 - 19).

2. Ez historia utilitas demonstratur sapientiae (10,1 -19,20), quippe quae non tantum patriarchas ad beatum finem perduxerit, sed integruui quoque populum direxerit, ab idololatria custodiverit, in terram promissam introduxerit.

a.) Quomodo sapientia iustos reddat beatos, insipientia autem poenas attrahat, exempla docent Adami et Caini, Noe ex diluvio servati, Abrahae ab idololatris segregati, Loth ex Sodomae interitu erepti, Iacobi contra Esau et Laban defensi, Iosephi e carcere ad dignitates elevati (10,1- 14).

b.) Idem docent liberatio populi electi ex servitute aegyptiaca et miracula in eius gratiam in deserto perpetrata (10,15-11,4), praesertim si comparantur a.) Aegyptiorum poenae, in quibus Dei iustitia simul eiusque misericordia sese manifestarunt (11,5 -12,2),

B.) et Chananaeorum interitus, in quo iterum sese uilsericordia divina manifestavit, ut tempus poenitentiae illis concederet omnesque ad unius veri Dei cognitionem adduceret (19,3 - 27).

c.) Ex idololatriae aegyptiacae et chanaaniticae commemoratione occasionem arripit auctor, ut de origine, natura, stultitia, poena idololatriae digressionem longiorem inserat (13,1 - 15,49).

«.) Species idololatriae prima, quae elementis et astris cultum exhibet (13,1-9), et altera, quae manuum figmenta colit (13,10-14,7), ita describuntur, ut earum stultitia et malitia innotescant, eisque futurae poenae indicuntur (14,8-11).

f.) Origo idololatriae, quae hominum imagines colit, exemplis illustratur (14,12-20), quantopere moribus noceat describitur (14,

(a) Pro « Mihi autem Zedi/ Deus dicere « etc. (7,15) lege : « mihi autem det Deus » ("Eyuoi àà 5o 6 Oc).

21-31), et exaggeratur indicatis bonis effectibus, quos veri Dei cognitio producit (45,4 - 6).

1-) Terminat autem digressionem denuo idololatriae stultitia descripta (45,7-19).

d.) Ad thema suum reversus ex diversa Israelitarum et Aegyptiorum sorte ostendit, quinam sint sapientiae et insipientiae fructus (16, 1-19,20).

a.) Aegyptii, qui bestias adorabant, puniuntur; filiis Israel animalia erant utilia, et quum a serpentibus vulnerarentur, Dei ope sanati sunt (16,1-14);

B.) Aegyptii pluviis et grandinibus puniti sunt, Israelitis autem manna e coelo pluit (46,18- 29); t1-) Aegyptii, qui peccata sua occultare se posse putabant, tenebris puniti sunt, dum Israelitis lux splendidissima affulsit (47,1-18,4);

8.) Aegyptii, quia Israelitarum pueros-occidere voluerant, primigenitos suos amiserunt, Israelitarum autem pueri servati sunt (18, $-19), et quamquam in deserto Israelitae quoque ob Core seditionem cladem quandam passi sunt, brevis tamen fuit ira divina . (18,20-25).

*.) Dum Israelitae mare rubrum siccis pedibus transierunt, Aegyptii in eo perierunt, atque Aegyptii animalibus ex aqua venientibus cruciati sunt, Israelitis autem a mari aves venerunt, qui eis cibo essent (19,1 - 12).

C) Atque Aegyptii quidem haec omnia passi sunt, quia Sodomitis erant inhumaniores eademque, qua illi , caecitate perculsi ; Israelitis autem (quia et quamdiu verum Deum colebant) omnia cedebant in bonum (19,13 - 20).

224. — DE FINE CONSILIOQUE AUCTORIS interpretes satis consentiunt. Ex argumento enim, quod in practicae sapientiae vel iustitiae fructibus pessimisque impietatis atque maxime idololatriae sequelis enumerandis et describendis fere versatur, auctorem illud praecipue intendisse elucet, ut contribules suos ad priorem sectandam alteramque vitandam exhortaretur. Quamquam enim in priore parte non semel zudices Lerrae (oi xg(vovrec «àv zv), reges et principes (Bxonetc et cópavvot) alloquitur (1,1; 6,1. 9), atque sapientiam in regendis subditis necessariam esse demonstrat (6,1 sqq; 8,9 sqq. etc.), erraret tamen, qui librum regibus principibusque potissimum destinatum esse putaret regumque etprincipum nomine illos designatos videret, qui tunc temporis, quando scriptus est liber, regna provinciasque gubernabant. Etenim longe maior libri pars, quippe quae antiquam historiam iudaicam accurate cognitam supponat, a solis fudaeis intelligi potuit, Iudaeis autem tunc temporis nec reges erant nec principes nec iudices terrae. Quapropter admittamus necesse est, auctorem aut latiore sensu vocabulis illis attributo omnes designasse, qui auctoritate quacunque in subditas familias vel domos pollebant, aut potius compellationibus illis pro ornatu quodam sermonis esse usum. Quemadmodum enim antiqui prophetae in suis vaticiniis non raro exteras nationes compellant, immo integra valicinia ad eas interdum dirigunt, quamquam solis filiis Israel consolandis et exhortandis erant destinata nec unquam ab illis exteris nationibus legebantur, ita auctor noster quoque sermonem quidem suum ad reges principesque dirigit illosque alloquitur, sed eum coniribulibus suis destinat fratresque suos ad sectandam sapientiam exhortatur!. lllo autem tempore Iudaeos ab ethnicis principibus et regibus (Ptolemaeis) oppressos vexatosque fuisse, ex tota fere secunda operis parte (11. 19. 16-19) non immerito colligunt interpretes; lon. gam enim beneficiorum Israelitis in Aegypto degentibus collatorum cum Aegyptiorum plagis comparationem eo potissimum spectare censent, ut Iudaeorum simili modo iterum ab Aegyptiis oppressorum animi ad spem liberationis erigerentur, ne vexationibus victi & veri Dei cultu ad idololatriam deficerent. Quibus omnibus consideratis iure statuimus paraeneticum esse primarium operis finem.

Attamen si ad arctum nexum , quo duo priora capita inter se colligantur, animos adverterimus atque in secundo capite atheos religionisque contemtores perversa sua principia praedicare hominique iusto insidias interitumque moliri audiverimus, vix licebit dubitare, nomine zudicum terrae (1,1) illos simul (quin etiam praecipue) intelligi Israelitas, qui ethnicorum erroribus imbuti cultum veri Dei abiicere coeperant suisque exemplis, opibus, auctoritate etiam contribules suos ad eandem apostasiam seducere conabantur. Quos ut impugnet repellatque, auctor non tantum laetos verae sapientiae fructus describit, sed iis tristes quoque insipientiae et impietatis sequelas continuo opponit. Immo quoniam nonnulli ludaei ad idololatriam iam transierant ad eamque fratres suos allicere voluisse videntur, auctor eam quoque impugnare ab eaque lectores absterrere est coactus. Unde factum est, ut cum paraenetico fine polemicum coniungeret. Sed de his infra (228) accuratius disseremus; interea autem recte asserimus auctorem opus suum ideo exarasse, « ut suos ad amorem sapientiae et perseverantiam in fide exhortaretur, contra infidelitatem et idololatriam praemuniret, in rebus adversis consolaretur, ad spem libertatis excitaret »?.

225. — In libri Sapientiae originem inquisituris praeviae duae quaestiones solvendae sunt, num scilicet unum sit opus illudque integrum atque completum, an ex variis libris ita conflatum, ut complures eius auctores admitti oporteat. Medio enim saeculo 18. C. F. Houbigant, Congr. Orat. , primus libri uxirATEM impugnavit : « Nec tamen putandum est, inquit, librum Sapientiae totum esse unius eiusdemque auctoris, sed potius partem priorem (1-9), in qua exstant et vaticinia et sententiae Salomonis Proverbiis fere similes, esse ipsius (Salomonis), partem posteriorem vero alterius scriptoris, forte eius, qui priorem graece verterat quique addiderit de suo partem posteriorem ». Prioris enim partis stylum pristinam simplicitatem hebraicam redolere censet, in altera autem aliquid tumidi, inflati, obscuri inveniri !. Ulterius progressi rationalistae quidam etiam ideas sententiasque in variis libri partibus inter se pugnare asseruerunt, quare alii cum Houbigant duas quidem partes distinxerunt, sed alteram aut ab 11,9 aut a 13,1 inceperunt, alii tres esse voluerunt auctores, quorum opuscula (1,1 -6,8; 6,9-10,91; 12,1-19,20) quartus inserto novo capite 11. in unum ]librum compegerit, alii demum totum opus anthologiam quandam esse dixerunt e variis dissertationibus conflatam ?.

Quae sententiae haud difficile refutantur. Unitas enim libri non tantum ex interno idearum nexu, sed etiam ex extrinseca omnium partium coniunctione, quae constructione grammatica indicatur, tam clare elucet, ut hodie vix quisquam in dubium eam vocare audeat. Quam arbitrariae vero sint rationes, quibus innixi adversarii liberum discerpseruntt, ipse eorum dissensus manifestat; neque enim de partium distinguendarum numero neque de earum principiis et clausulis inter eos convenit?. Porro ad eorum argumenta quod attinet, adnotemus, styli varietatem, ad quam provocant, si quae in variis partibus concedi potest, ex rerum, quae tractantur, varietate optime explicatur. Rarius quidem in posterioribus, quam in prioribus partibus sunt hebraismi. At quis in historicis alterius partis argumentis parallelismum ubique exspectabit? Frequentior autem parallelismus sua quasi sponte frequentiores hebraismos provocavit, siquidem hoc dicendi genus accuratiorem hebraicorum poematum imitationem postulat. Ceterum mirum in modum varietas styli exaggeratur, atque plerique moderni interpretes multo maiore cum iure ex styli in toto libro identitate unum esse auctorem concludunt, quam ob leves quasdam differentias, quae in omni fere opere inveniuntur, pauci illi adversarii complures esse auctores statuunt. Idem enim in toto libro vere graecus color, quo reliquos alexandrinae editionis libros longe superat, et propter quem S. Hieronymus iam « librum Sapientiae graecam redolere eloquentiam » asseruit; idem ubique homoeoptotorum et paronomasiarum studium; eaedem in omnibus partibus voces constructionesque , quae aliis in libris sacris rarius adhibentur etc.

Quid vero de his argumentis dicemus, quibus Eichhorn suam sentenliam stabilire conatus est? Alteram partem Salomoni non convenire, quoniam idololatria vituperetur, Salomonem enim senem idololatriae fuisse deditum ; in priore parte historiam iudaicam raro adhiberi (10), alteram vero integram historicis narrationibus constare (11; 16-19); in priore parte atheismum et religionis contemtum, in altera idololatriam dici fontem omnium vitiorum (2,1 sqq.; 15,12); in priore virtutem, in altera scientiam Dei appellari radicem immortalitatis (1,12; 15,5); in priore sapientiam commendari, in altera eam, si 14,4 exceperis, non amplius commemorari. — At doctus vir animadvertisse non videtur Salomonem, qui in libro nostro loquitur, esse ?wvenem (8,10), nihil igitur obstare, quominus idololatriam condemnet, quamvis senex ei fuerit deditus. Procul dubio integra fere secunda pars est historica ; sed num forte auctori non licuit sapientiam, quam, ut habet Lyranus, « ratiocinando » in priore parte commendaverat, in altera « exemplificando » celebrare? Porro quo cum iure reliqua, quae affert inter se pugnare dicat, nemo intelliget. Etenim atheismus religionisque contemtus non minus quam idololatria, quum utraque verum Deum negent, fontes vitiorum sunt, atque vera sapientia tum speculativa, quae in Dei rerumque divinarum cognitione proxime consistit, tum practica, quae a pietate et iustitia solo nomine differt, radix est beatae immortalitatis. Practicam vero sapientiam, quam auctor praesertim commendat, a speculativa nusquam separat; statim enim a principio (1,5. 6 ; 3,11 etc.) cogía, quae commendatur, practica est, atque eadem, etsi postea rarius nominetur (14,2. 5), in tota altera parte velut argumentationis fundamentum supponitur.

Haec exempli gratia afferre voluimus, ut quanta cum levitate libri sacri tractentur evidentius appareat; reliquorum autem argumenta, quae non graviora sed leviora sunt erroneaeque textuum nonnullorum interpretationi innituntur, afferre superfluum est 6.

9296. — IvrEGRITATEM quoque libri Sapientiae primus addubitavit C. F. Houbigant; genuinum enim eius titulum deperditum esse coniecit; operi enim, quod vaticinia contineat, auctorem nomen praefigere debuisse!. At librum nostrum, etsi S. Augustinus quoque eum propheticis accenseat?, proprio et stricto sensu non esse propheticum evidens est; vaticinia vero etiam in anonymis V. T. libris historicis et in nonnullis anonymis Psalmis continentur. Demum animadvertas velim opus nostrum secundum probabiliorem sententiam ex salomonicis scriptis esse compilatum (228), compilatorem igitur titulo illo praefixo, quem alexandrina editio eiusque antiquiores versiones exhibent (Zogía XaXop.vroc), originem vaticiniorum satis manifestasse.

Clausulam libri deesse putavit Calmetus, « sive quod ab auctore ad calcem deductus non sit, sive quod absolutus ab ipso ad posteros mutilus pervenerit; neque enim incepta et ad calcem usque libri deducta oratio suo termino clauditur, quo claudendam esse consilium auctoris exigeret »?. Quam clausulam desideret, in commentario indicat eruditus interpres : « Si totum atque universale libri propositum inspicias, rogandus ab auctore videbatur Deus, ut sapientiam, praecipuum suae orationis finem, sibi largiretur, vel ita claudendus liber, ut diceret sapientiam fontem esse illius amicitiae, qua Deus populum prosecutus est, vel denique narranda Dei responsio ad Salomonis orationem » (in 19,20). Post Calmetum autem alii coniecerunt auctorem etiam ex nistoria illius aetatis, quae ab ingressu populi in Palaestinam usque ad Salomonem effluxit demonstrare debuisse, quantae utilitati sapientia populo fuerit; quoniam vero narratio populo terram promissam ingresso abrumpatur, librum aut ab auctore non esse terminatum, aut mutilum ad nos pervenisse *. — Ingenuus fateor me risum continere non posse , quotiescunque video viros graves et eruditos scriptoribus sacris praescribere, quid dicere, quid omittere, quomodo opus inchoare, quomodo illud terminare debuerint. Tres clausulas diversas, quas omnes aptas esse censet, proponit Calmetus, alii quartam proponunt, nonne auctori quintam praeferre licuit? Quid quod Calmeti tres clausulae omnes debilissimo innituntur fundamento ; etenim precationen Salomonis, quae 9,1 inchoatur, usque ad libri finem continuari supponit; rectius autem dicemus eam c. 9. iam terminari atque a 10,1 novam particulam inchoari, in qua Salomon, qui inde a 7,1 loqui supponitur, interdum quidem Deum alloquitur, saepius autem de Deo loquens tertiam personam adhibet (10,5. 10; 11,13; 12,26 sq.; 13,5. 9; 14,9. 22 etc.), id quod in precatione fieri non solet. Ad quartam vero clausulam ab aliis propositam quod attinet, ultimus versus, quo Deus semper et ubique populum suum magnificasse asseritur, longiorem historiae narrationem reddit inutilem, atque totius historiae israeliticae veluti summam proponens aptissima est libri clausula.

Si Grotio fidem adhiberemus, « Christianum aliquem graece non indoctum in graecum vertisse opus nostrum diceremus et cArzstiana quaedam commodis locis addidisse », nam « locutiones quasdam magis Evangelium sapere, quam vetustiora tempora »5. Quaenam a viro christiano addita videantur, Grotius non prodit?, docet autem recens scriptor iudaicus, qui quatuor versus (2,25; 3,13; 4,1; 15,7) a Christianis esse interpolatos asserit, quia doctrinas mere christianas contineant?. — Absit ut doctrinas illis versibus contentas christianas esse negemus; at si ex V. T. libris omnes illos textus, utpote a Christianis interpolatos, auferre vellemus, qui doctrinas christianas contineant, Iudaeis non admodum multa remanerent. Ceterum in versibus obiectis nihil est, quod a iudaico scriptore inspirato tradi non potuerit. Profecto doctrina, quae diaboli invidiam mortem in mundum invexisse tenet (2,94), non minus iudaica est, quam christiana, siquidem ex primis Geneseos capitibus eam hausit antiqua synagoga non dissentientibus rabbinis iunioribus?. Voluntaria virginitas in V. T. incognita quidem erat, at 3,13 et &,1 proxime et directe non laudant nisi castitatem ; iure autem nos, postquam virginitatem in genere castitatis excellentissimam esse virtutem a Christo edocti sumus, laudibus illis etiam virginitatem ornari asserimus; nam licet forte scriptor ipse haec de virginitate valere non viderit, Spiritus S., « qui perscriptorei inspiratum haec verba operatus est, etiam hanc sententiam lectori vel auditori (christiano) occursuram:

esse sine dubitatione praevidit, immo ut occurreret, quia et ipsa veritàti. est subnixa, providit »?. Demum quartus textus (145,7) sensu literali de arca Noe agit, quae benedicta vocatur, quia per.eam Deus secundum iustum suum consilium piam Noe familiam a peccatorum morte servavit. Quae doctrina certe iterum non minus est iudaica, quam christiana. Quod autem auctor illis verbis sit usus (« Benedictum lignum per quod fit iustitia »), quae mystico sensu de ligno crucis aptissime intelliguntur, id profecto non prodit eum fuisse christianum , sed scribentis stylum a Spiritu S. fuisse rectum !9.

7T. H. Graeiz Geschichte der luden vom 'TTode Iuda Makkabi's. Leipzig 1856. p. 494 sq. -

927. — Quibus praemissis librique unitate et integritate stabilitis DE EIUS ORIGINE dicemus atque praeprimis primigeniam eius linguam fuisse graecam ostendemus. « Liber, qui Sapientia Salomonis inscribitur, apud Hebraeos nusquam est, quin et ipse stylus graecam eloquentiam redolet ». Quibus verbis S. Hieronymus duo argumenta innuit, quae graecam libri originem extra dubium ponere videntur, alterum externum, internum alterum. Profecto si hebraicus vel chaldaicus fuisset liber, difficile esset explicatu, illum apud Iudaeos palaesüinenses plane interisse; gravius autem alterum est argumentum ex ipsius libri indole desumtum eoque quaestionem plane definiri arbitramur. Sunt quidem antiquiores nonnulli et pauci moderni interpretes, qui Salomonem operis nostri scriptorem esse rati textum hodiernum nostrum « ex hebraico arehetypo vel conversum esse vel collectum » censuerunt, quoniam « et in eo hebraismi occurrant et carmine eum adstrictum fuisse, ut reliquos Salomonis libros, nonnulli e veteribus memoriae prodiderint » !. Ad rabbinorum quoque aliquorum testimonia provocant, qui de hebraico vel chaldaico archetypo a se viso lo quantur?. Sed rabbinos istos de versione hebraica vel potius syriaca, minime autem de textu primigenio hebraico loqui, eorum verba docent. Porro hebraismi, quos adesse non negamus, vocibus dictionibusque maxime constant, quae continua versionis alexandrinae lectione in usum communem Hellenistarum ita transierant, ut eaedem in libris N. T. graece conscriptis adhibitae sint?; atque parallelismus poeticus in prioribus capitibus satis frequens id unum demonstrat, libri auctorem poemata hebraica optime cognovisse et studiose esse imitatum.

Graecam vero libri originem docent a.) frequentissimae paronomasiae, homoeoptota aliaeque figurae verborum, quae nec fortuito exoriri potuerunt nec ab interprete, nisi archetypum arbitrario et liberrimo modo reddere voluit, studiose inseri*. b.) Accedunt innumera fere vocabula composita , quae hebraice vix reddi possunt ideoque immerito ex hebraico translata creduntur, atque haud pauca alia, quae Graecorum doctrinas cognitas supponunt vel ex graecis philosophis videntur esse hausta?. c.) Totius quoque elocutionis ratio diversa est ab ea, quam interpretes alexandrini tenere solebant. Licet enim in nostro libro simpliciores enuntiationes sint frequentiores neque ea adsit particularum frequentia, quibus Graeci ideas inter se colligare atque longiores periodos efformare student, non desunt tamen verborum comprehensiones artificiosae constructionesque vere graecae?, ita ut stylum graecam eloquentiàm redolere S. Hieronymus iure merito asseruerit.

Quae quum ita sint, librum Sapientiae non esse meram translationem hebraici archetypi pro certo asserimus; alia autem est quaestio, utrum auctor antiquiora scripta hebraica in suo libro componendo adhibuerit annon; quid de hac sentiendum esse videatur statim dicemus.

prologo sui Commentarii Legis : Vidi librum translatum..., videtur mihi, sí non stt translatus, compositum esse a rege Salomone chaldaice, ut mitteret eum ad aliquem regem in extremis Orientis regionibus versantem » etc.

6. Sap. 1,14 Gbov fac(Astov. 19,20 dp£pocla 1pozí. 4,2 dqyGva vixdv et 10,12 áyiva fpaorüevw. 4,2 ropzeiuv. 4,3 ategavogóprtv etc. — Sap. 7,22 nvsüpa votpbv... uovoytvls, xoAopple , Aezxbv , süx[vnvov, vpavov, drjpavrov, giiaqa0óv xz. 11,17 6A» Guoppos. 14,3 rpóvoux etc.

928. — D& Aucron& SAPIENTIAE non paucae propositae sunt conieclurae, quae examine vix ac ne vix quidem sunt dignae. Praeiudiciis enim suis abrepti et erroneis textuum quorundam interpretationibus nixi aliqui eo usque progressi sunt, ut Christianum quendam librum conscripsisse assererent! ; alii nullis omnino argumentis in medium allatis Zorobabelem fecerunt eius auctorem ?. S. Augustinus eundem esse Ecclesiastici et Sapientiae auctorem aliquando coniecit, sed re melius considerata coniecturam suam retractavit?. S. Hieronymus refert « nonnullos veterum scriptorum librum hunc esse Iudaei Philonis affirmasse »; quinam autem veteres illi scriptores sint ignoramus, siquidem in operibus superstitibus antiquiorum Patrum ne levissimum quidem huius opinionis vestigium invenimus*. Tanta vero fuit S. Hieronymi auctoritas, ut, quoniam S. Doctorem in eadem sententia fuisse crederent, non tantum mediae aetatis interpretes omnes, sed etiam recenliore tempore gravissimi quidam viri eandem sint amplexi?; at. immerito. Sapientiae enim liber, quum a N. T, scriptoribus iam adhibeatur (230), Philone antiquior est, in sua doctrina a philonianis placitis longissime recedit?, ab Eusebio et ipso Hieronymo, ubi scripta philoniana ex professo enumerant, omittitur. Quibus argumentis permoti aliqui antiquiorem quendam Philonem ab Iosepho nominatum coniecerunt esse libri auctorem, at Philo senior a Iosepho inter ethnicos, qui de rebus iudaicis scripserunt, enumeratur 7.

Pervulgata antiquitus erat sententia, Salomonem opus hoc composuisse atque hodie quoque aliqui eandem defendunt argumentis non omnino invalidis. Etenim a.) provocant ad titulum, quo in editione alexandrina et in omnibus antiquis versionibus liber inscribitur (222 p. 211.) eumque non minore, quam reliquorum librorum inscriptiones, fide dignum esse censent; b.) SS. Patrum auctoritatem in medium adducunt, qui plerique aut disertis verbis librum Salomoni attribuunt &ut sub Salomonis nomine citant?, monentque etiam rabbinos nonnullos cum Patribus consentire 9; c.) librum ipsum dicunt auctorem suum satis clare indicare; auctorem enim esse censendum illum, qui in opere nostro de se ipso prima persona loquatur, neque ullum esse dubium, quin Salomonem se esse clare asserat!!; d.) non parum autem argumenta haec confirmari aiunt eo, quod libri nostri argumentum eiusque tractandi modus cum reliquis libris salomonicis consentiant, atque illud mentione dignum esse opinantur, quod auctor in ultimis capitibus, ut fructus sapientiae celebret, exempla sua ex antiquiore dumtaxat populi historia desumat; auctorem autem, si post exsilium scripsisset, non minus splendida testimonia ex historia piorum regum Iuda aut reditus ex captivitate desumere potuisse putant.

Aliqua ex his argumentis vi sua non carere fatemur et libentes hanc sententiam amplecteremur, nisi duo obstarent. Graeca enim lingua librum esse scriptum demonstravimus, Salomonem autem graece non scripsisse evidens est. Res quoque ideaeque salomonica aetate recentiores aut commemorantur aut cognitae supponuntur (227). Salomonem igitur libri illius, quem hodie possidemus, auctorem non esse certum est. Plerique igitur moderni interpretes Salomone plane reiecto Iudaeum quendam alexandrinum , qui Ptolemaeorum tempore vixerit, auctorem fuisse autumant, nonnullique, ut nomen proprium afferant, Philoni aut Aristobulo, Ptolemaei VII. Philometoris (180-145) magistro, librum attribuunt. Philonis autem nomen immerito in hac quaestione afferri iam diximus, neque rectius nominari Aristobulum ex mox dicendis (229) patebit. Hoc loco id unum monemus omnes illos, qui Salomoni in componendo hoc libro ullam partem fuisse negant, non satis argumentorum, quae a salomonicae originis fautoribus afferuntur, vim et pondus perpendisse. Quapropter cum multis antiquioribus interpretibus inter illos, qui Salomonem auctorem esse asserunt, illosque, qui librum ad Salomonem nullo pacto pertinere volunt, mediam viam ingredi malumus.

Censemus igitur alexandrinum Iudaeum auctorem quidem esse libri, quem hodie possidemus, sed in illo conscribendo scripta salomonica hodie deperdita adhibuisse ideoque Salomonis personam induere potuisse. « Ut meam sententiam , inquit Bonfrerius, de huius libri scriptore proferam, existimo Iudaeum quempiam, graeci sermonis peritum , librum hunc graece conscripsisse, sed hunc multa ex Salomonis libris esse mutuatum et varias hinc inde sententias collegisse, quas ipse in unum corpus compegerit, nulla fere mutatione alia facta, quam ipsius dictionis et loquendi modo Graecis proprio, ut proinde mirum non sit, siin hoc libro Salomon de se ipso in prima persona loquatur » ??. Simili ratione alii rem explicant ?, ex quibus nonnulli quidem solam « dictionis mutationem » urgentes Iudaeum illum alexandrinum interpretis et translatoris potius munere functum esse, quam veri auctoris, videntur asserere. Rectius autem eum verum egisse auctorem dicemus, qui libris salomonicis ita pro fontibus usussit, ut ex illis novum opus componeret, in quod forte etiam nonnullas sententias aut minores pericopas graece dumtaxat versas transsumsit. Quae statuentes utriusque extremae sententiae argumentis vim, quae eis competit, omnino relinquimus, et utriusque incommoda evitamus.

Ad prioris enim, quae Salomoni librum attribuit, argumenta quod attinet, inscriptio antiqua, cuius auctoritatem non negamus, satis apte etiam & nobis explicatur; etenim /ibrum esse Salomonis per se non asserit, siquidem aliud videtur esse « Sapientia Salomonis », aliud « Canticum Salomonis » aut « Psalmus Davidis ». Neque Patrum auctoritati quidquam detrahimus, sed eam stabilimus. Quoniam enim nonnulli ex insignioribus (SS. Augustinus et Hieronymus) Salomonem auctorem esse diserte negant ^, alii de Salomone auctore dubitant (Origenes, Eusebius 5) , plerique, ubi Salomonis libros enumerant, tres tantum ei attribuunt, iure merito ex aliorum allegationibus nihil aliud deducirnus, nisi argumentum et sententias in genere Salomoni deberi !5, atque hac ratione omnium Patrum dicta conciliamus. Neque argumenta ex libri indole desumta plus probant, quam auctorem libris salomonicis esse usum ex iisque opus suum composuisse : hinc enim hebraismi et parallelismus, si explicatione quadam indigeant, satis explicantur; sufficiens quoque ratio datur, cur Salomon loquens introducatur et exempla historica ex antiquiore sola historia desumantur. At simul alterius sententiae argumenta vim suam retinere evidens est; quoniam enim alexandrinum ludaeum statuimus esse verum auctorem libri, quem hodie possidemus, graecus libri color allusionesque ad res salomonica aetate recentiores difficultatem non creant.

16. Card. Hugonem secutus Lorinus (Comm. Praef. 2.) non inepte comparat modum, quo « solet dici, hoc vel illud dicere Augustinum in libro sententiarum, i. e. quas ex Augustino collegit Prosper ».

929. — Ultimo in loco DE TEMPORE ET OCCASIONE scripti libri dicemus. Quoniam graeca est eius lingua primitiva, iure colligunt hodierni interpretes tantum non omnes, eius auctorem aetate Alexandri M., quippe post cuius expeditiones sermo graecus in Oriente sit pervulgatus, esse recentiorem eumque in Aegypto degisse; namque dum Iudaei palaestinenses, id quod ex Machab. libris constat, patrium sermonem quoad eius fieri potuit retinere studebant, fratres eorum aliis in terris atque praesertim in Aegypto degentes necessitate coacti illam linguam adoptaverant, quae tum temporis ubique fere intelligebatur, i. e. hellenicam. Ptolemaeorum igitur aetate in Aegypto a Iudaeo Hellenista librum Sapientiae esse exaratum consentiunt fere omnes; tempus autem et occasionem coniecturis saltem probabilibus definire licet.

Aetatem enim, in qua auctor scripsit, infelicem fuisse liber satis clare docet. Non pauci ludaei sive falsis graecorum philosophorum doctrinis seducti sive potentium regum timore subacti fide patria relicta legem abiicere, negata animi immortalitate libidinibus omnibus sese dedere, neque iis contenti suos contribules, qui legi fideles inhaerebant, persequi coeperant (2,1 sqq.). Qua in persecutione socios et aemulos habebant idololatras, qui tormentis quoque extremisque suppliciis Iudaeos ad idololatriam attrahere conabantur; idololatras autem hos Aegyptios fuisse quum ex ipsius eorum cultus descriptione tum ex longa plagarum, quibus antiqui Aegyptii a Deo propter similem persecutionem puniti erant, enumeratione iure merito concludunt omnes interpretes moderni; aptior enim ratio, cur auctor in antiquorum Aegyptiorum et Israelitarum sorte describenda et comparanda tamdiu immoretur, dari non potest, quam eum contribules suos in simili tribulatione constitutos consolari et exhortari voluisse.

lam vero primi tres Ptolemaei, quamquam Ptolemaeus Lagi Ierosolymis dolo captis multa millia ludaeorum in Aegyptum captivos adduxerat, Iudaeis non parum faverant, magna privilegia concesserant, permiserant ut secundum legem suam viverent cultumque suum exercerent. Qui rerum status sub eorum successore Ptolemaeo IV. Philopatore I. (222.-205.) mutatus est. Namque quum in templi ierosolymitani adytum intrare ausus gravissima poena a Deo afflictus esset, ira &breptus crudelissimam persecutionem contra ludaeos excitavit teste 3. Mach. libro, qui, licet apocryphus sit et plenam fidem non mereatur, omni tamen auctoritate non est destitutus. Secundum eius relationem prohibuit Philopator, ne Iudaei alexandrini cultum suum exercerent; omnes privilegiis orbatos infimi vulgi et servorum classi adscribi atque folio hederae inusto velut Baccho dedicatos signari iussit, nisi sponte mysteriis orgiisque Bacchi initiarentur. Quibus minis nonnulli quidem perterriti a fide defecerunt, plerique autem mori quam Legem suam relinquere maluerunt. Quapropter rex maiore ira inflammatus omnes totius regni Iudaeos Alexandriam cogi et in hippodromo inclusos pedibus elephantorum conculcari iussit; magno autem miraculo Iudaei liberati sunt !. Quin in hac narratione quam plurima sint ficta et exaggerata non est dubium, attamen eiusmodi persecutionem a Philopatore motam esse, eius mores aliunde cogniti omnino reddunt probabile. Filius et nepos, qui proxime eum sunt secuti , Ptol. V. Epiphanes (205.-181.) et Ptol. VI. Philometor (181.-145.) iterum Iudaeis favebant, adeo ut alter, cuius magister fuerat Iudaeus Aristobulus?, templi heliopolitani exstruendi integrique in eo cultus exercendi facultatem eis concederet. Nova autem persecutio exarsit sub Philometoris fratre, Ptol. VII. (IX.) Physcone (170. vel 145.-117.), qui avi sui Philopatoris crudelitatem aequabat. Ex brevi hoc conspectu elucet, aut Philopatoris aut Physconis regno librum nostrum esse adscribendum ; prioris autem aptius quam alterius aetati eum adscribi cum plerisque arbitramur 3. Nam Philopatoris aetate lusuriam maximam libidinesque in Aegypto viguisse eundemque regem idololatriae addictissimum fuisse idololatriamque promovisse satis constat^, Phvscon autem avi crudelitatem quidem, sed non superstitionem aemulabatur. Prioris igitur regno magis convenit liber, qui una cum Epicureismo idololatriam fortissime impugnat, atque poenis, quibus olim Aegyptii oppressores puniti sunt, beneficiisque, quibus oppressos Iudaeos Deus cumulavit, in memoriam revocatis ludaeos consolari persecutoresque, ut ab incepto desisterent, absterrere studet. Exeunte igitur saec. 3. librum nostrum esse exaratum probabilior tenet sententia.

2. Hinc satis apparet errare eos, qui Aristobulum auctorem operis nostri dixerunt; eius enim aetate Iudaei consolatorio et exhortatorio libello non indiguerunt.

4. Recte Haneberg 1. c. « Die Frage, wie doch dieses Buch zu gleicher Zeit atheistische Genussucht und dann wieder den finstersten Aberglauben des Heidenthums bekàmpfen kónne, ist durch den Character dcs genannten Ptolemaeus, dem sicher eine servile aber einflussreiche Hofpartei entsprach, gelost. Allerdings ist die ganze Geschichte der Ptolemaeer von Philopator an nur allzureich an Beispielen des Luxus, der Despotie und Verlolgungssucht, so dass auch ein spáter lebender Israelite zur Abfassung eines solchen Buches aufgefordert sein konnte; aber es móchte doch schwer sein, eine Zeit zu finden, welche so vollstáàndig alle àussere Anregung zur Entstehung des Duches der Weisheit geben dürfte, wie gerade jene »

930. — Inter deuterocanonicos libros alius non est, quem nostro frequentius integra antiqua Ecclesia pro auctoritate adhibuerit, cuius : proinde divina inspiratio et canonicitas pluribus et certioribus testimoniis demonstretur, etsi allusiones, quae in N. T. libris satis frequentes sunt et clarae, prorsus omittamus !.

Ad antiquiorum Patrum testimonia, ut contra Massilienses divinam Sapientiae auctoritatem stabiliret, iam provocavit S. Augustinus. Etenim « repudiari non debuit, inquit, sententia libri Sapientiae, qui meruit in Christi Ecclesia de gradu lectorum tam longa annositate recitari et ab omnibus Christianis, ab episcopo usque ad extremos laicos, cum veneratione divinae auctoritatis audiri... Oportet ut istum librum Sapientiae omnibus tractatoribus anteponant, quoniam eum sibi anteposuerunt etiam temporibus proximis Apostolorum egregii tractatores, qui eum testem adhibentes nihil se adhibere nisi divinum testimonium crediderunt ». Quapropter etiam S. Doctor sacrorum librorum canonem statuens libros Sapientiae et Ecclesiastici, postquam Salomoni auctori eos deberi negavit, propheticis libris adnumerandos esse docet, « quoniam tn auctoritatem recipi meruerunt »?. Ut quo cum iure S. Augustinus haec asserat , clarius et evidentius appareat, ex innumeris, quae praesto sunt, testimoniis pauca afferemus.

Ab Ecclesia occidentali incipientibus primus testis est S. Clemens Rom., qui saepius quidem ad librum nostrum alludit, sed semel ad verbum fere textum eius adhibet?. Saeculo insequente Canon Muratorianus » Sapientiam ab amicis Salomonis in honorem ipsius scriptam » post N. T. libros ita enumerat, ut eam in eodem auctoritatis gradu habuisse videatur; atque circa idem tempus S. Irenaeus non tantum teste Eusebio libellum variarum disputationum edidit, » in quo Sapientiae Salomonis mentionem facit et quasdam sententias ex illa adducit » , sed etiam in praecipuo suo contra haereses opere non semel eius verbis utitur; S. Irenaei autem discipulus S. Hippolytus Sapientiae verba tamquam « a propheta » dicta allegat*. Quemadmodum in romana et in gallicana ecclesiis, ita in africanis quoque liber noster divina auctoritate gaudebat. Tertullianus enim eius testimoniis utitur ad Marcionem et Valentinianos confutandos, S. Cyprianus omnibus illis formulis , quibus soli libri inspirati allegari solent ( « Scriptura divina », « Spiritus S. docet per Salomonem » etc.), ea frequenter affert, atque eadem ratione Lactanttus, quem utpote in Africa ab Arnobio institutum Afris adnumerare licet, Salomonem inter prophetas recenset, quia » ita descripsit nefarium illud consilium ab impiis initum contra Deum, ut plane interfuisse videatur »*. Ex aliis testibus occidentalibus, Augu stino antiquioribus aut aequalibus, nominasse sufficiet S. Hilarium Pict., Luciferum Calarit., S. Ambrosium, S. Paulinum , atque ipsum S. Hieronymum, qui quamvis Salomonis Sapientiam « non ad auctoritatem ecclesiasticorum dogmatum confirmandam » afferri asserat, sibi non constans librum nostrum non aliter, quam reliquos libros sacros, adhibuit 9,

Neque minus frequens Sapientiae Salomonis usus fuit in Ecclesia orientali. Clemens Alezx., eam « divinam » appellavit eiusque verba velut « a Veritate per Dominum » dieta (à dX0sx ux co Kugíou) affert?. Origenes quidem, ut difficultatem quandam fugeret, « librum Sapientiae non ab omnibus in auctoritate haberi » monuit, sed alibi eiusmodi dubitatione spreta eum tamquam « Sapientiam Dei » « divina eloquia », « propheticas praedictiones, » « prophetae verba » etc. citat $. Ex Origenis autem discipulis et amicis TAeognostus Alez. in paucissimis, quae supersunt, fragmentis eam adhibet et Eusebius Caes. eam « Scripturam » appellat eiusque « divinis eloquiis » utitur; atque ex eius adversariis S. Methodius quoque eam « Scripturam » appellat in eaque « S. Spiritus verba » invenit ?. Contra Arianos eam allegat S. Athanasius , una cum SS. Petri et [acobi testimoniis eam coniungit in quaestione dogmatica, velut « prophetae vaticinia » eam affert in epistolis festalibus, atque semel dumtaxat ei minorem auctoritatem attribuere videtur ?, Contra haereticos quoque aut in dogmaticis tractatibus eam adhibent SS. Epiphanius , Basilius M. , Gregorius Naz., Didymus Alex., neque minorem auctoritatem ei attribuit TheopAilus Alex. , quam magnus ille antiochenus Doctor, S. CArysostomus , quem Theophilus tam inique persecutus est !!. Omissis illis, qui S. Augustino sunt recentiores, coronidis gratia addamus, in epistola synodali episcoporum Aegypti, quam S. Athanasius suae Apologiae contra Arian. inseruit, et in epistola synodi Sardicensis , quam Theodoretus conservavit, librum nostrum pro auctoritate citari ??.

latione) of the Logos-doctrine of Iohn the apostie. Compare 8,5 sqq. with Iohn 1,1, and 9,1 with Iohn 1,3. Compare Sap. 16,5 sqq. with Iohn 3,14. 15; Sap. 13.-15. with

Il testo intero nella fonte

Cornelio a Lapide latino

COMMENTARIUS IN LIBRUM SAPIENTIAE. ARGUMENTUM 7 paragrafi

Tria hic de more praemittenda sunt: primum, de auctoritate libri; secundum, de auctore; tertium, de argumento.

QUAERITUR ergo primo, an Sapientia sit liber canonicus S. Scripturae? Negant Judaei et haeretici, imo nonnulli catholici, ut Lyranus et Cajetanus: Judaei, quia in hoc lib. cap. II, vers. 20, praedicitur mors Christi, illi in cruce infligenda ab impiis Judaeis: haeretici, quia, dum liber hic commendat castitatem, opera bona, martyria, merita et praemia; contrariis eorum haeresibus adversatur; unde eum rejicit Kemnitius in Examine Concilii Tridentini, sess. IV; imo Calvinus, lib. I Institut. cap. XI, § 8, scribit se in libro Sapientiae invenisse mendacium, scilicet de inventore idolatriae, qui cap. XIV, vers. 15, dicitur fuisse pater lugens filium sibi morte ereptum; quae Calvino Scriptura indigna est Bibliis, dignaque favillis: sed de hoc fusius agendum cap. XIV.

Verum respondeo et dico: De fide est librum Sapientiae esse Canonicam Scripturam: patet, quia ita definivit Concilium Florentinum in Unionem Armen., et Tridentinum, sess. IV; Carthageniense III, cap. XLVII; Toletanum XI in Profess. fidei, Sardicense apud Theodoretum, lib. II Histor. cap. VIII, Triburiense, cap. XXXIV, Pistense, cap. I, Nicaenum II, act. 4.

Hinc Christus et apostoli ex libro Sapientiae testimonia, aeque ac ex aliis libris canonicis mutuati sunt: nam ex Sapient. cap. III, vers. 7: «Fulgebunt justi,» citat Christus illud Matth. cap. XIII, vers. 43: «Tunc justi fulgebunt sicut sol in regno Patris eorum.» Rursum Matthaeus, cap. XXVII, vers. 43, refert id quod habetur Sapient. II, 13: «Filium Dei se nominat;» et vers. 18: «Si enim est verus Filius Dei, suscipiet illum, et liberabit de manibus contrariorum.» Paulus quoque ad Romanos, cap. XI, vers. 34, profert illud, Sapient. IX, 13: «Quis enim hominum poterit scire consilium Dei? aut quis poterit cogitare quid velit Deus?» Et ad Ephesios, cap. VI, vers. 13 et 17, depromit id quod habetur Sapient.

cap. V, vers. 18 et 19: «Accipiet armaturam zelus illius, et induet pro thorace justitiam, et accipiet pro galea judicium certum, sumet scutum inexpugnabile aequitatem.» Idem, Hebr. I, 7 et 11 et alibi, alludit ad dicta Sapient., cap. IV, VI, VII et IX.

Idem faciunt Patres graeci et latini, qui Sapientiam citant, ut divinam Scripturam, imo ut librum Salomonis. Loca eorum citabo Quaest. II; nunc sufficiat unius S. Augustini sententia, qui lib. II De Praedestinatione Sanctorum, cap. XIV, et lib. II De Symbolo, ita scribit: «Non debuit repudiari sententia libri Sapientiae, qui meruit in Ecclesia Christi de gradu lectorum Ecclesiae Christi tam longa annositate recitari, et ab omnibus christianis episcopis usque ad extremos laicos fideles, poenitentes, catechumenos, cum veneratione divinae auctoritatis audiri.» Quare vana est Cajetani exceptio, dicentis librum Sapientiae a Patribus vocari canonicum, id est regularem, quia valet ad aedificationem fidelium, at non ad stabilienda fidei dogmata: ad utrumque enim valet divina Scriptura, qualem aiunt esse Patres librum Sapientiae. Vide Melchiorem Canum, lib. II De Locis, cap. II.

Porro S. Athanasius in Synopsi, S. Epiphanius lib. De Ponderibus et mensuris, S. Hieronymus in Prolog. galeato, et epist. 115, et in Zachar., cap. VIII et XI et Damascenus, lib. IV De Fide, cap. XVIII, asserunt Sapientiam non esse in canone Hebraeorum, et suo tempore necdum ab Ecclesia receptam ut librum canonicum, legendum tamen in Ecclesia ad aedificationem plebis. Quare liber hic non est protocanonicus, id est primae classis S. Scripturae, quales sunt ii de quorum fide nunquam est dubitatum; sed deuterocanonicus, id est secundae classis, quales sunt ii de quorum fide dubitatum fuit aliquando, ac postmodum tota Ecclesia, re examinata, eos in canonem admisit. Audi S. Augustinum, lib. II De Doctrina Christiana, cap. VIII: «Illi duo libri, unus, qui Sapientia, et alius, qui Ecclesiasticus inscribitur, quoniam in auctoritatem recipi meruerunt, inter prophetas»

COMMENTARIA IN CANTICUM CANTICORUM, CAP. VIII 1 paragrafo

orbis, puta omnes gentes, quas in fide et pietate christiana per meos praelatos et pastores sedulo excolo, ideoque pari modo ex illa mille argenteos, id est maximum fructum et pretium colligo, illumque Christo meo offero; «mille ergo tui pacifici,» hebraice, mille tui, o Salomon, id est hos mille argenteos tibi debitos, utpote ex tua gratia partos et productos; «et ducenti his qui custodiunt fructus ejus,» q. d. Praelatis, qui hanc vineam coluerunt, debetur et dabitur duplex praemium, scilicet gloria animae et corporis, ob decem praeceptorum Decalogi observationem in corde et opere tam in se quam in suis subditis, centies duplicatam, id est omni modo absolutam et perfectam: centum enim duplicata faciunt ducenta.

VOX SPONSI 1 paragrafo

VERS. 13. QUÆ HABITAS IN HORTIS, AMICI AUSCULTANT: FAC ME AUDIRE VOCEM TUAM. — Bucolice Christus sponsus hic inducitur quasi pastor, cujus sponsa castitatis et meditationis studiosa, velut nympha ruralis habitat in hortis et vineis, easque excolit. Sensus est, quasi dicat Christus: Audivi, o Ecclesia mea sponsa, tua in coelum anhelantis suspiria, sed tecta et obscura, quare velim ut ea clare enunties: amici enim mei et tui, id est angeli, avide ea audire desiderant; faciam ergo te votorum compotem: postula, et impetrabis: loquere, et exaudieris: suspira in coelum, et eo te ducam, jam enim imminet finis mundi, et dies judicii ac beatae resurrectionis.

VOX SPONSÆ 2 paragrafi

VERS. 14. FUGE, DILECTE MI, ET ASSIMILARE CAPREÆ HINNULOQUE CERVORUM SUPER MONTES AROMATUM. — qui cap. II, vers. 17, vocantur montes Bether, vel Bethel, id est domus Dei, puta coeli, q. d. Fuge, id est celerrime instar fugientium caprearum et hinnulorum ex terra hac putida et foetida, o Christe, te proripe in suaveolentes montes aromatum, id est in coelum, ac me, quaeso, tecum rape, ut ibi invicem fruamur in beata aeternitate: sicut capreae et hinnuli, dum fugiunt venatores, secum rapiunt suos catulos, nec sine iis fugam capessunt in montes aromatum, quales sunt in Judaea, Libano, Syria et Oriente. Unde vox fuge sumi potest pro fugere me fac, per hebraismum, quo Qal ponitur pro Hiphil.

«Fuge, tace, quiesce (S. Arsenius). Fuge ad montes aromatum, ad colles beatae ÆTERNITATIS. Quam felix, quae beat, ÆTERNITAS!» «Noctem unam (frigoris) cum sempiterno aevo commutabimus,» S. Basilius, homil. De 40 Mart. «Aevum angelos, tempus homines, Deum sua beat aeternitas.» Doctor Angelicus, I Quaest. X: «O regnum vere beatum, carens morte, vacans fine, cui nulla tempora succedunt per aevum, ubi continuus sine nocte dies nescit habere tempus; ubi victor miles illis hymnidicis angelorum sociatus choris, cantat Deo sine cessatione Canticum de canticis Sion, nobile perpetuo caput amplectente corona!» ait S. Augustinus in Meditationibus cap. XXII.

ARGUMENTUM 8 paragrafi

Tria hic de more praemittenda sunt: primum, de auctoritate libri; secundum, de auctore; tertium, de argumento.

QUÆRITUR ergo primo, an Sapientia sit liber canonicus S. Scripturae? Negant Judaei et haeretici, imo nonnulli catholici, ut Lyranus et Cajetanus: Judaei, quia in hoc lib. cap. II, vers. 20, praedicitur mors Christi, illi in cruce infligenda ab impiis Judaeis: haeretici, quia, dum liber hic commendat castitatem, opera bona, martyria, merita et praemia; contrariis eorum haeresibus adversatur; unde eum rejicit Kemnitius in Examine Concilii Tridentini, sess. IV; imo Calvinus, lib. I Institut. cap. XI, § 8, scribit se in libro Sapientiae invenisse mendacium, scilicet de inventore idololatriae, qui cap. XIV, vers. 15, dicitur fuisse pater lugens filium sibi morte ereptum; quae Calvino Scriptura indigna est Bibliis, dignaque favillis: sed de hoc fusius agendum cap. XIV.

Porro S. Athanasius in Synopsi, S. Epiphanius lib. De Ponderibus et mensuris, S. Hieronymus in Prologo galeato, et epist. 115, et in Zachar., cap. VIII et XI et Damascenus, lib. IV De Fide, cap. XVIII, asserunt Sapientiam non esse in canone Hebraeorum, et suo tempore necdum ab Ecclesia receptam ut librum canonicum, legendum tamen in Ecclesia ad aedificationem plebis. Quare liber hic non est protocanonicus, id est primae classis S. Scripturae, quales sunt ii de quorum fide nunquam est dubitatum; sed deuterocanonicus, id est secundae classis, quales sunt ii de quorum fide dubitatum fuit aliquando, ac postmodum tota Ecclesia, re examinata, eos in canonem admisit.

Audi S. Augustinum, lib. II De Doctrina Christiana cap. VIII: «Illi duo libri, unus, qui Sapientia, et alius, qui Ecclesiasticus inscribitur, quoniam in

ARGUMENTUM IN SAPIENTIAM 2 paragrafi

quorum chorus, librum qui adtitulatur Sapientia Salomonis esse dixerunt, sicut et Proverbia;» sic enim Eusebii verba ex Graeco in Latinum traduxit Ruffinus. Tertio, quia ipse Auctor libri cap. IX, 7, vocat se regem et aedificatorem templi, qui alius esse nequit, quam Salomon: «Tu, ait, elegisti me regem populo tuo, etc., et dixisti me aedificare templum in monte sancto tuo.»

Verum longe verius est Salomonem non conscripsisse hunc librum, primo, quia, si hic liber esset Salomonis, utique Hebraeis fuisset cognitus, et in canone S. Scripturae positus; jam autem nec in canone Hebraeo est, nec hebraice ulli visus fuit: nullus enim est qui eum se hebraice vidisse asserat, ac nemo veterum (excepto uno Isidoro, qui posterior est) eum hebraice scriptum asseverat, uti de Evangelio S. Matthaei asseverat S. Hieronymus et alii: cum ex adverso Ecclesiasticus hebraice visus fuerit Jesu Sirach juniori, utpote qui eum se ex hebraeo in graecum transtulisse profiteatur in Prologo. Secundo, quia liber hic primitus graece scriptus videtur: redolet enim graecanicam eloquentiam, teste S. Hieronymo in Prologo in libros Salomonis: sicut vice versa Ecclesiasticus, utpote ex hebraeo in graecum traductus, magis hebraeam, quam graecam phrasin et simplicitatem redolet. Confer hunc librum cum Proverbiis, et videbis quanta sit styli phrasisque distantia, ac praesertim hic esse elegantes discursus continuos et connexos, cum in Proverbiis sint sententiae disparatae, quae nullum inter se habent ordinem, vel nexum, ut plane ab auctoribus diversis videantur conscripti hi duo libri. Adde Salomonem hujus libri non esse auctorem, inde certo colligi quod auctor, cap. XV, vers. 14, dicit hostes populi Dei, puta Aegyptios, imperare illi. Tempore autem Salomonis nemo imperabat Israeli, nisi Salomon, qui et gentibus vicinis vel dominabatur, vel amicitiae foedere devinctus erat. Scriptus est ergo hic liber sub tempus Ptolemaei Lagi: hic enim Judaeam oppressit. Tertio, quia veteres tres tantum numerant Salomonis libros, scilicet Proverbia, Ecclesiasten et Cantica: ita Amphilochius Iconii episcopus in Carmine de legendis S. Scripturae libris, Isidorus Pelusianus, lib. IV, epist. 40, S. Hieronymus, epist. ad Paulinum, quae praefigitur Bibliis, et alii. Quarto, quia ita censent plurimi et gravissimi auctores, ut Lyranus, Hugo, Dionysius, Abulensis, Jansenius, Driedo, Melchior Canus, Michael Medina, Alphonsus a Castro, Alphonsus Curiel, Paulus a Palatio, Lorinus, Pamelius, Georgius Ederus, Didacus, Covarruvias, lib. IV Variar. resol. cap. XIV, Adrianus Finus, Genebrardus et alii, quos citat et sequitur noster Pineda, Praef. in Ecclesiasten, cap. II, num. 20. Imo S. Augustinus asserit hunc constantem et communem esse fidelium sensum: ejus verba mox recitabo. Denique auctor hujus libri alludit subinde ad fabulas poetarum, qui omnes Salomone longe fuere posteriores: sic cap. I, vers. 14, di-

ARGUMENTUM IN SAPIENTIAM 6 paragrafi

cens: «Nec inferorum regnum in terra,» alludit ad fabulam Plutonis et Ditis, qui fingitur a poetis rex inferorum, atque ab inferis ditionis suae jura in terram extendisse. Rursum alludit ad ritus gentilium, at cum ait, cap. II, vers. 8, ex sententia epicureorum: «Coronemus nos rosis:» nam coronas rosaceas apud Hebraeos non fuisse tempore Salomonis, imo nec tempore Isaiae et captivitatis Babylonicae, censet Tertullianus, lib. De Corona militis, cap. IX; videntur ergo illae posteriori tempore ex commercio cum gentilibus ad Hebraeos permanasse. Sic cap. XVIII, vers. 13, in graeco nominat Orcum, et alludit ad Lethen, qui a poetis inducitur velut fluvius inferni mortuis eo venientibus inducens rerum omnium oblivionem, asseritque ex Orco promanasse tenebras Aegypti; et cap. ult. vers. ult., manna in Graeco vocat ambrosiam, quae a poetis fingitur esse cibus Jovis et deorum. Hanc sententiam clare indicat versio Syriaca, dum hunc titulum libro praefigit: Liber magnae sapientiae ipsiusmet Salomonis filii David, de quo facta est dubitatio, quasi aliquis sapiens ex Hebraeis scripserit illum spiritu prophetico, cum nomine Salomonis posuisset, sive condidisset illum: et receptus est, puta habitus canonicus. Arabica sic habet: Liber Sapientiae Salomonis filii David, qui regnavit in filiis Israel.

Ad primum respondet S. Hieronymus, in Prologo, illam inscriptionem in Graecis codicibus esse falsam: «Alius, inquit, ψευδεπίγραφος, hoc est falso inscriptus, qui Sapientia Salomonis inscribitur;» et mox: «Apud Hebraeos nusquam exstat, et ipse stylus graecam eloquentiam redolet, et nonnulli scriptorum veterum hunc esse Judaei Philonis affirmant.»

Ad secundum respondetur Patres hunc librum citare nomine Salomonis iisdem de causis, quibus Ecclesiasticum tribuunt Salomoni, quas recitavi Prooem. in Eccles. ac praesertim, quod auctor hujus libri eum scripserit nomine Salomonis, ejusque personam induat, ac illum loquentem et docentem inducat. Sicut Plato suos Dialogos inscribit nomine Socratis, Gorgiae, Protagorae, Timaei, etc., quia eos loquentes inducit; et Xenophon suum opus inscribit Cyrum, sive Cyripaediam; et Cicero librum De Claris oratoribus inscribit Brutum, qui inter oratores excelluit. Sic ergo hic liber adscribitur Salomoni, quia Salomon hic loquens inducitur, qui omnium sententia fuit mortalium scientissimus, et, ut ille ait, antistes sapientiae, Minervae corculum, prudentiae ocellus, Themidis os, medulla consilii, Scripturae anima. Id diserte docet Eusebius, lib. XI Praep. cap. V: «Hac ratione commotus, inquit, qui librum Sapientiae personae suae (ejus, scilicet Salomonis) inscripsit: ipse mihi dedit horum quae sunt scientiam, ait, veram,» etc., pergitque citare verba quae habentur Sapient. VII, 17. Sic et Origenes in Joan. tom. XX: «Sapientiae liber, inquit, Salomoni inscriptus.» Ergo hic liber, scriptus est,

non a Salomone, sed ab alio in persona Salomonis; unde et S. Thomas in I II, Quaest. CXIII, art. 3, ad 2, ait in hoc libro sermonem esse ex persona Salomonis. Idem expresse docet Alfonsus Curiel, Controv. 2 in lib. Sapientiae. Quin et S. Augustinus, lib. II De Doctrina Christiana, cap. VIII, sic ait: «Illi duo libri, primus qui Sapientia, et alius qui Ecclesiasticus inscribitur, de quadam similitudine Salomonis esse dicuntur; nam Jesus filius Sirach eos scripsisse constantissime perhibetur:» et lib. XVII De Civit. cap. XX, de eisdem libris, inquit: «Alii vero duo, quorum unus Sapientia, alter Ecclesiasticus dicitur, propter eloquii nonnullam similitudinem, ut Salomonis dicantur obtinuit consuetudo; non autem esse ipsius, non dubitant doctiores.» Accedit quod auctor Sapientiae imitatus sit Salomonem, ejusque sensa, forte etiam sententias et verba in libris hebraicis illius aevi sparsim repertas collegerit, ordinarit, graecaque phrasi et stylo expresserit, ut patet conferenti cap. VII et IX Sapientiae cum iis quae de Salomone dicuntur III Reg. III, I Paral. XXVIII, 2, Prov. VIII, etc. Salomon enim locutus est tria millia parabolarum, et carminum quinque millia, ut patet III Reg. IV, 32, quae omnia nec Proverbiis, nec Ecclesiastico, nec Cantico contineri queunt; pars ergo eorum Sapientia contineri potest. Ita censent Bellarminus, lib. I De Verbo Dei, cap. XIII, Possevinus, in Apparatu sacro, verbo Salomon, Adrianus Finus, lib. VI Flagelli Judaeorum, cap. XIV, et alii. Ad Eusebium respondeo, ejus verba perperam traducta esse a Ruffino: graece enim sic habent: οὐ μόνος καὶ οὗτος ἀλλὰ καὶ Εἰρηναῖος, καὶ πᾶς ὁ τῶν ἀρχαίων χορὸς, πανάρετον σοφίαν τὰς Σαλομῶνος παροιμίας ἐκάλουν, quae ad verbum latine sic sonant: Non solus autem ipse, sed et Irenaeus, et omnis veterum chorus, omni virtute refertam Sapientiam Salomonis Proverbia nuncuparunt; itaque Eusebius non loquitur de libro Sapientiae, sed de Proverbiis Salomonis, eaque dicit a multis vocari Sapientiam πανάρετον, id est de omni virtute tractantem: unde et Ecclesia in Officio divino recitans Proverbia Salomonis, v. g. «Dominus possidebit me,» ex cap. VIII, «mulierem fortem,» ex cap. XXXI, praemittit: «Lectio libri Sapientiae.»

Ad tertium jam dixi librum scriptum esse ab alio quidem, sed in persona Salomonis, ac ex multis Salomonis sententiis, quales sunt illae in argumento propositae.

SECUNDA sententia est S. Augustini, lib. II De Doctrina Christiana cap. VIII, et lib. XVII De Civit. cap. XX, ubi scribit constantem esse opinionem, auctorem libri Sapientiae, aeque ac Ecclesiastici, esse Jesum filium Sirach, ut patet ex verbis ejus jam recensitis; unde uterque liber a multis vocatur Sapientia: idem opinatur S. Isidorus et Theodoretus apud Lipomanum, in Exod. cap. XVI. Verum hanc sententiam retractat ipse S. Augustinus, lib. II Retract. cap. IV: «De auctore libri, ait, quem plures vocant Sapientiam Salomonis,

ARGUMENTUM IN SAPIENTIAM 5 paragrafi

quia liber hic citatur a S. Clemente Pontifice, epist. 1, et a S. Dionysio Areopagita, cap. IV Divin. nom., ut sacer, divinus et priscus: S. Dionysius autem, aeque ac S. Clemens, coaevus Philoni fuit, imo liber Sapientiae citatur a Christo et apostolis, qui Philonem antecessere, ut ostendi Quaest. I. Quinto, quia S. Hieronymus, lib. De Viris illustribus, et Eusebius, lib. II Histor. cap. XVII, texentes catalogum librorum Philonis, nullam faciunt mentionem libri Sapientiae.

quod etiam ipsum, sicut Ecclesiasticum, Jesus filius Sirach scripserit, nec ita constare sicut a me dictum est, postea didici, et omnino probabilius comperi non esse ejus libri auctorem.»

TERTIA sententia est auctorem hujus libri esse Philonem hebraeum, qui paulo post Christum vixit sub Caio Caligula imperatore, ad eumque legationem obiit pro Judaeis; sed ab eo repulsus conversus ad socios dixit: «Bono simus animo, nam Deus nobis propitius erit, cum infensus est Caius,» uti refert Josephus, lib. XVIII Antiq. cap. X. Hic enim Philo fuit vir doctus et disertus, ac plurimos in Scripturam edidit libros, totusque moralis est et pius, qualis est et auctor Sapientiae; unde S. Hieronymus in Prologo ait: «Nonnulli scriptorum veterum hunc esse Judaei Philonis affirmant.» Ita censent Lyranus, Dionysius, Galatinus lib. I De Arcanis fidei, cap. IV, Ludovicus Vives in cap. XX lib. XVII S. Augustini, De Civit. Adducuntque nonnulli Philonem scripsisse hunc librum ad consolationem Judaeorum, quos affligebat Caius imperator; unde proponit eis exemplum liberationis Hebraeorum a tyrannide Pharaonis, quem Deus tot plagis attrivit; ac justi regis regimen describit, injusti vero et tyranni culpam, eique Dei vindictam comminatur.

Verum haec sententia plane est improbabilis, primo, quia hic Philo post Christum mansit judaeus, id est infidelis, et in judaismo pertinax, ideoque a Christo alienus, et christianae fidei adversarius. Quis credit infidelem scripsisse librum tam fidelem, in quo fidei principia traduntur, ac praesertim de Christo patiente et mortuo, ut patet cap. II, vers. 20. Secundo, quia Sapientia ab omnibus orthodoxis totaque Ecclesia numeratur inter libros Veteris Testamenti, qui ante Christum scripti sunt; prophetat enim de Christo, cap. II; ergo scribi non potuit a Philone, qui vixit post Christum. Adde stylum Philonis a stylo Sapientiae longe distare. Tertio, quia Philo hic valde addictus fuit Platoni; unde illud: «Aut Philo platonizat, aut Plato philonizat.» Hinc ex Platone suos hausit errores, ut cum lib. De Opificio sex dierum censet stellas esse animalia intelligentia; ac coelum a Deo esse factum, ut deorum tam invisibilium (angelorum), quam visibilium (stellarum) sit domicilium: astruit saepe planetarias divinationes ex thalmudicis et genethliacorum deliramentis: dubitat an mundus magis sit ad imaginem Dei factus, quam homo, et an paradisus terrestris revera exstiterit: libro De Congressu quaerendae eruditionis gratia, insinuare videtur infernum non aliud esse, quam flagitiosi hominis conscientiam ejusque remorsum: lib. De Profugis, asserit animam rationalem duntaxat Adae creatam a Deo, sensitivam autem una cum angelis. Plures Philonis errores recenset Sixtus Senensis, lib. V Biblioth. cap. XVII et XCIII; nonnullos autem refellit auctor libri Sapientiae. Quarto,

His rationibus convicti nonnulli censent hunc librum scriptum a Philone, non illo, qui vixit post Christum sub Caio, sed seniore, qui vixit 160 annis ante Christum sub Onia prisco pontifice. Ita Alfonsus Curiel, controv. 2; Michael Medina, lib. VI De recta in Deum fide, cap. XII; Driedo, lib. I De Eccles. dogm. cap. IV, ad 5 diffic.; Canus, lib. II De Locis, cap. XI, ad 5; Pamelius in notis ad S. Cypriani, librum De Mortalitate num. 43. Genebrardus in Chronologico, anno mundi 3860. Verum Philonis hujus senioris nulla est mentio apud Josephum, Eusebium, aliosque antiquos scriptores: hi enim tantum meminerunt Philonis hebraei, qui vixit sub Caio, et Philonis byblii, id est oriundi ex Byblo civitate Phoeniciae, qui non fuit hebraeus, sed gentilis, ideoque ineptus ad scribendum libros canonicos. Id diserte docet Eusebius, lib. I Praepar. Evang. cap. VI: «Philo, ait, non hebraeus, sed byblius, Phoenicum historiam eorum lingua scriptam in graecam linguam traduxit.» Eumdem, non alium, citat Josephus, lib. I Contra Apionem, cujus verba transcripsit Eusebius, lib. IX Praepar. in fine, ubi ait Demetrium phalereum, Philonem seniorem (byblium) et Eupolemum, gentiles, scripsisse historias Chaldaeorum, Syrorum et Phoenicum, ac obiter subinde tangere res judaicas, sed in hisce, utpote sibi peregrinis, quandoque hallucinari: «Quibus, inquit, venia danda est, quoniam magnam nostrarum litterarum peritiam non habuere,» quod de Philone hebraeo dici nequit. Adde: Auctores citati censent Philonem hunc fuisse unum ex 72 interpretibus; hoc autem dici nequit, nam Aristaeas in Historia 72 interpretum, singulorum nomina assignans, nullum inter eos Philonem nominat. Causa erroris, cur scilicet nonnulli Sapientiam tribuunt Philoni, est quod Salomon a Deo, II Reg. XII, 25, nuncupatus sit hebraice ידידיה Iedidia, id est amabilis Domino, qui graece dicitur φίλων: φιλέω enim est amo, φιλία amor, φίλος amicus; unde et Philo judaeus a Rabbinis (et nominatim a R. Azario) hebraice vocatur Iedidia: Hebraei enim prisci Sapientiae auctorem fecere Salomonem, ut patet ex R. Mose Bar-Nachmani, qui contracte Ramban vocatur, et ante 300 annos floruit. Hic enim in Prooemio Pentateuchi, ex magna sapientia Salomonis velut S. Scriptura, citat illud Sapient. VII, 7: «Optavi, et datus est mihi sensus,» ac coetera quae sequuntur recitat accurate et prolixe. Recitat autem lingua hierosolymitana,

ARGUMENTUM IN SAPIENTIAM 3 paragrafi

puta syriaca, qua usi sunt Judaei post reditum ex Babylone; unde colligas libri hujus auctorem ita esse Salomonem, ut tamen a quopiam posteriore post excidium Jerusalem per Chaldaeos, scriptus sit stylo proprio et patrio, ideoque non pure hebraice, uti sua scripsit Salomon, sed corrupte sive hierosolymitane, hoc est syriace. Aut potius liber hic primitus ab auctore graece scriptus, deinde a quopiam hebraeo in linguam hierosolymitanam translatus est, aeque ac liber tertius Machabaeorum; sic enim et Josephus et Philo sua graece scripserunt, quia graece periti Graecis et Latinis scribebant. Stylus enim Sapientiae plane graecam phrasim redolet, non hebraeam. Recentiores ergo Latini nonnulli hunc librum tribuerunt Philoni judaeo, eo quod Hebraei tribuerent eum Philoni, ignorantes ipsos per Philonem intelligere Salomonem, ob causam jam dictam, non Philonem judaeum.

Dico ergo: Certum est de fide auctorem primarium libri Sapientiae esse Spiritum Sanctum; incertum vero est quis fuerit secundarius, scilicet hebraeus scriba et rabbinus, qui dictante Spiritu Sancto eum conscripserit. Id satis insinuat S. Dionysius Areopagita, cap. IV Divin. nom., ubi citans locum ex cap. VIII Sapientiae: «In primis, inquit, Scripturae sanctae institutionibus invenies quemdam haec dicentem de divina sapientia: Amator factus sum pulchritudinis ejus,» ubi τὸ quemdam significat auctorem incertum. Eodem modo Sapientiae auctorem citat Anastasius, Nicenus, Quaest. XXXV in sacram Scripturam: «Quidam, inquit, sapiens;» et S. Gregorius, lib. XXVII Moral. cap. XVIII: «Bene, inquit, per quemdam sapientem dicitur,» Sap. XVII, 10: «Cum sit timida nequitia,» et lib. XXIII Moral. cap. XVI: «Bene quidam sapiens, Sapient. VII, 15: Mihi autem Deus dedit dicere ex sententia.» Simili modo eum citat S. Chrysostomus, hom. 4 et 47 in Gen., et hom. 40 et 42 in Matth., et S. Cyrillus Alexandrinus, dial. De Trinitate, et S. Hieronymus in Prologo in libros Salomonis: «Apud Hebraeos, inquit, nusquam est, quin et ipse stylus graecam eloquentiam redolet.» Et Eusebius, lib. XI Praepar. cap. V: «Hac ratione commotus, ait, qui librum Sapientiae suae personae inscripsit,» scilicet incognitus. Genebrardus quoque ait auctorem Sapientiae esse anonymum et incertum. Sic et caeteri, quos citat et sequitur Pineda, Praef. in Eccles. cap. II.

Porro, quia hic liber videtur scriptus graeco stylo ab hebraeo quopiam, teste S. Hieronymo, conjicere licet eumdem scriptum esse paulo post regnum Alexandri Magni, qui Salomone sexcentis et amplius annis fuit posterior: Alexander enim cum imperio linguam graecam invexit in Judaeam, ita ut nobiliores Judaei tunc graece discere coeperint. Hinc paulo post Alexandrum, Ptolemaeus Philadelphus, secundus Aegypti rex, e Judaea evocavit 72 interpretes, qui Biblia hebraea in graecum

Sapienza

Introduzioni

Capitoli