The wise gratfully praise the swetenes, and mercie of God, by whom they are deliuered from idolatrie: 6. detesting the makers, & worshippers of idols.
1But thou, our God, art gracious and true, patient, and ordering all things in mercy.Ma tu Dio nostro, tu se' benigno, e verace, e paziente, e tutto governi con misericordia:BVT ô thou our God, art sweete, and true, patient, and disposing al thinges in mercie.Tu autem, Deus noster, suavis et verus es, / patiens, et in misericordia disponens omnia. 2For if we sin, we are thine, knowing thy greatness: and if we sin not, we know that we are counted with thee.Imperocché se noi peccheremo, siamo tuoi, noi che conosciamo la tua grandezza, e se non peccheremo, sappiamo che tu tieni conto di noi:For if we sinne, we are thine, knowing thy greatnes: and if we sinne not we know that we are counted with thee.Etenim si peccaverimus, tui sumus, / scientes magnitudinem tuam; / et si non peccaverimus, / scimus quoniam apud te sumus computati. 3For to know thee is perfect justice: and to know thy justice, and thy power, is the root of immortality.Perocché il conoscer te è la perfezione della giustizia, e il conoscere la giustizia, e potenza tua, è radice di immortalità.For to know thee, is absolute iustice: and to know iustice, and thy powre, is the roote of immortalitie.Nosse enim te, consummata justitia est; / et scire justitiam et virtutem tuam, radix est immortalitatis. 4For the invention of mischievous men hath not deceived us, nor the shadow of a picture, a fruitless labour, a graven figure with divers colours,Conciossiachè non ha indotti noi in errore la invenzione maligna degli uomini, né il vano artifizio di un'ombreggiata pittura, od una immagine co' vari colori rappresentata,For mens inuention of euil art hath not brought vs into errour, nor the shadow of a picture being a labour without fruite, a shape grauen by diuerse colours,Non enim in errorem induxit nos / hominum malæ artis excogitatio, / nec umbra picturæ labor sine fructu, / effigies sculpta per varios colores: 5The sight whereof enticeth the fool to lust after it, and he loveth the lifeless figure of a dead image.Di cui la vista sveglia la cupidità dello stolto, che ama la avvenenza di un morto ritratto senz'anima.the sight wherof geueth concupiscence to the sensles, and and he loueth the shape without life of a deade image.cujus aspectus insensato dat concupiscentiam, / et diligit mortuæ imaginis effigiem sine anima. 6The lovers of evil things deserve to have no better things to trust in, both they that make them, and they that love them, and they that worship them.Quelli, che amano il male, sono degni di avere speranza in cose tali, e quelli pur, che lo fanno, e que', che le amano, e quelli, che le onorano.The louers of euils, are worthie to haue their hope in such thinges, both they that make them, and that loue, and that worshippe them.Malorum amatores digni sunt qui spem habeant in talibus, / et qui faciunt illos, et qui diligunt, et qui colunt.
7The potter also tempering soft earth, with labour fashioneth every vessel for our service, and of the same clay he maketh both vessels that are for clean uses, and likewise such as serve to the contrary: but what is the use of these vessels, the potter is the judge.Similmente un vasaio maneggiando la molle creta con molta fatica ne forma per nostro uso de' vasi di ogni sorte, e' della medesima pasta ne fa de' vasi per usi onesti, e similmente de' vasi per usi contrari: e dell'uso, a cui debban servire que' vasi ne è arbitro il vasaio;Yea and the potter pressing softe earth, with labour fashioneth euerie vessel to our vses, and of the same clay maketh the vessels, that are cleane to vse, and in like maner them, that are contrarie to these: but what the vse of these vessels is, the potter is iudge.Sed et figulus mollem terram premens, / laboriose fingit ad usus nostros unumquodque vas; / et de eodem luto fingit quæ munda sunt in usum vasa, / et similiter quæ his sunt contraria: / horum autem vasorum quis sit usus, / judex est figulus. 8And of the same clay by a vain labour he maketh a god: he who a little before was made of earth himself, and a little after returneth to the same out of which he was taken, when his life, which was lent him, shall be called for again.E con vana fatica della stessa pasta né forma un Dio, egli, che poco prima fu di terra creato, e di qui a poco ritorna donde fu tratto, allorché gli sarà ridomandata quell'anima, di cui è debitore.And with vaine labour he fashioneth a god of the same clay: he which a litle before was made of earth, and a litle after returneth backe whence he was taken, being exacted the debte of the life which he had.Et cum labore vano deum fingit de eodem luto / ille qui paulo ante de terra factus fuerat, / et post pusillum reducit se unde acceptus est, / repetitus animæ debitum quam habebat. 9But his care is, not that he shall labour, nor that his life is short, but he striveth with the goldsmiths and silversmiths: and he endeavoureth to do like the workers in brass, and counteth it a glory to make vain things.Ma egli non pensa alla fatica, che soffre, né alla brevità di sua vita, ma fa a picca cogli orefici, e argentieri, ed imita anche i bronzisti, e pone la sua gloria nel formare cose inutili,But his care is, not because he shal labour, nor because he hath a short life, but he contendeth with goldsmithes and siluer smithes: yea and he imitateth the copper smithes, and counteth it a glorie, because he maketh vaine thinges.Sed cura est illi non quia laboraturus est, / nec quoniam brevis illi vita est: / sed concertatur aurificibus et argentariis; / sed et ærarios imitatur, / et gloriam præfert, quoniam res supervacuas fingit. 10For his heart is ashes, and his hope vain earth and his life more base than clay:Perché il suo cuore è cenere, e la speranza di lui è men pregevole della terra, e la vita di lui è più vile del fango:For his hart is ashes, and his hope vaine earth, and his life viler then clay:Cinis est enim cor ejus, / et terra supervacua spes illius, / et luto vilior vita ejus:
11Forasmuch as he knew not his maker, and him that inspired into him the soul that worketh, and that breathed into him a living spirit.Mentre egli non conosce colui, che lo ha formato, e gli ispirò quell'anima, mediante la quale egli opera, e soffo in lui lo spirito di vita.because he was ignorant who made him, and who inspired into him the soule which worketh, and who breathed into him the vital spirite.quoniam ignoravit qui se finxit, / et qui inspiravit illi animam quæ operatur, / et qui insufflavit ei spiritum vitalem. 12Yea, and they have counted our life a pastime and the business of life to be gain, and that we must be getting every way, even out of evil.Costoro anzi han creduto, che sia un giuoco la nostra vita, e che tutta la nostra occupazione abbia da essere pel guadagno, e che convenga cercar di far roba anche col malfare:Yea and they estemed our life to be a pastime, and the conuersation of life made for a gayne, & that we must get euerie way euen of euil.Sed et æstimaverunt ludum esse vitam nostram, / et conversationem vitæ compositam ad lucrum, / et oportere undecumque etiam ex malo acquirere. 13For that man knoweth that he offendeth above all others, who of earthly matter maketh brittle vessels, and graven gods.Perocché ben sa, che più di tutti egli pecca colui, che di fragil materia forma de' vasi, e de' simolacri.For he knoweth that he offendeth aboue al men, which of the matter of earth fashioneth frayle vessels, and sculptils.Hic enim scit se super omnes delinquere, / qui ex terræ materia fragilia vasa et sculptilia fingit. 14But all the enemies of thy people that hold them in subjection, are foolish, and unhappy, and proud beyond measure:Ma son tutti stolti, e sgraziati, e superbi più che anima nata i nemici del popol tuo, i quali lo dominano,For al the vnwise, and vnhappie aboue measure of the soule, proude are the enemies of thy people, and rule ouer them:Omnes enim insipientes, / et infelices supra modum animæ superbi, / sunt inimici populi tui, et imperantes illi: 15For they have esteemed all the idols of the heathens for gods, which neither have the use of eyes to see, nor noses to draw breath, nor ears to hear, nor fingers of hands to handle, and as for their feet, they are slow to walk.Perché eglino credono dei tutti gli idoli delle genti, i quali non hanno l'uso degli occhi per vedere, né delle narici per respirare, né degli orecchi per udire, né delle dita delle mani per toccare, e i piedi stessi hanno incapaci di muoversi:because they haue estemed al the idols of the nations for goddes, which neither haue vse of eies to see, nor nosthrels to take breath, nor eares to heare, nor fingers of the hands to handle, yea and their feete are slow to walke.quoniam omnia idola nationum deos æstimaverunt, / quibus neque oculorum usus est ad videndum, / neque nares ad percipiendum spiritum, / neque aures ad audiendum, / neque digiti manuum ad tractandum, / sed et pedes eorum pigri ad ambulandum.
16For man made them: and he that borroweth his own breath, fashioned them. For no man can make a god like to himself.Perocché un uomo li fece, e formolli uno, a cui fu dato in prestito lo spirito: e nissun uomo potrà mai fare un Dio simile a se;For a man made them: and he that borowed breath, the same fashioned them. For no man can make God like to himself.Homo enim fecit illos; / et qui spiritum mutuatus est, is finxit illos. / Nemo enim sibi similem homo poterit deum fingere. 17For being mortal himself, he formeth a dead thing with his wicked hands. For he is better than they whom he worshippeth, because he indeed hath lived, though he were mortal, but they never.Ed essendo egli mortale colle inique sue mani forma un morto; onde egli è da più di quelli, che adora, perchè egli benché mortale ha ottenuto la vita, ma quelli non mai.For wheras himself is mortal, he maketh a dead thing with his wicked handes For he is better then they, whom he worshippeth, because he in deede liued, though he were mortal, but they neuer.Cum enim sit mortalis, mortuum fingit manibus iniquis. / Melior enim est ipse his quos colit, / quia ipse quidem vixit, cum esset mortalis, illi autem numquam. 18Moreover, they worship also the vilest creatures: but things without sense, compared to these, are worse than they.Ma essi rendono culto ai più odiosi i animali, i quali paragonati coll'altre bestie prive di sentimento son di queste peggiori.But they worship also most miserable beasts: for the senslesse thinges compared to these, are worse then they.Sed et animalia miserrima colunt; / insensata enim comparata his, illis sunt deteriora. 19Yea, neither by sight can any man see good of these beasts. But they have fled from the praise of God, and from his blessing.Né alcuno può nell'aspetto istesso di quegli animali osservare alcun bene, come quelli, che han perduta l'approvazione, e la benedizione di Dio.Yea neither by sight can any man see good of these beasts. But they haue fled from the prayse of God, and from his blessing.Sed nec aspectu aliquis ex his animalibus bona potest conspicere: / effugerunt autem Dei laudem et benedictionem ejus.
15:1
Calmet
Mercy. The pagans have no real respect for their gods: they fear them not. (Calmet)
Calmet
But we know that Thou governest all, (Haydock) and will punish us, if we transgress. (Calmet)
15:4
Haydock
Us. He wrote after the captivity, when the Jews abhorred idolatry, (Calmet) as they might also do at the beginning of Solomon's reign. (Haydock)
Calmet
Picture. It is not certain that the art was known in the days of Moses, or that he expressly forbade it. Pliny says it was discovered at Corinth, by making the outlines of a man's shadow on the wall. Afterwards one colour was used, till a variety was found to represent things more perfectly, (L. 35:3, 4.) so as to deceive the senses, for which reason it is styled a fruitless labour. (Calmet)
15:10
Clay. In death, those who have trusted in creatures, shall be abandoned by all.
15:11
Worketh. God gives life, and also the rational soul, Genesis 2:7.
15:12
Calmet
Evil. This is the maxim of worldlings. (Calmet)
Horace
Virtus post nummos. (Horace, 1:ep. 1.)
St. Chrysostom
Our occupations are like those of children. They presently perish, or we must quit them. (St. Chrysostom, hom. xlvii. ad Pop.)
Calmet
We must strive to act our part well. Libertines deem this life a comedy, and represent religion as an imposition. (Calmet)
Worthington
They are like atheists, as they leave the true God, who seek gain by idols. (Worthington)
15:14
In their pride, they threaten more than they can perform, (Isaias 16:6.) or they take images to be gods, which infants only imagine are men, as Lactantius observes, quoting Lucilius,
Ut pueri infantes credunt signa omnia ahena Vivere et esse homines. --
Haydock
(Haydock)
Worthington
Measure. They become insolent, and despise and persecute the servants of God. (Worthington)
15:19
Calmet
Beasts. They are deformed, (Haydock) and seem to have been cursed by God, like the serpent, Genesis 3:14. (Calmet)
Menochius
Fled from. Or "have banished" (Lorin.) God's praise, claiming it for themselves. (Menochius)
15:8
Of the diue•s sortes of idols and Idolaters see our brife Annotion vpon the 113. Psal.
15:12
Idolaters hauing forsaken and forgot the onlie true God, become as Atheists, making their temporal gaine of false goddes.
15:14
And so waxing insolent, contemte and persecute the seruants of God.
15:18
Some idolaters worshipped brute beastes for goddes, as being better then sensles images: but al are abominable.
15:1
Early Popes (Pseudo-Isidorian Decretals) The Epistle of Pope Anterus 1
… For if we sin, we are Thine, knowing Thy power. And if we sin not, we know that we are counted Thine.”
15:3
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration Concerning Simeon and Anna On the Day that They Met in the Temple 1
… Thou art our Lawgiver, and Thee we obey; Thou art God of all things the First. Before Thee was no other god begotten of God the Father; neither after Thee shall there be any other son consubstantial and of one glory with the Father. And to know Thee is perfect righteousness, and to know Thy power is the root of immortality.
15:10
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 2.7
… forasmuch as he knew not his Maker, and Him that inspired into him an active soul, and breathed in a living spirit;”
15:15
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Exhortation to Martyrdom, Addressed to Fortunatus 1
… and as for their feet, they are slow to go. For man made them, and he that borrowed his own spirit fashioned them; but no man can make a god like unto himself. For, since he is mortal, he worketh a dead thing with wicked hands; for he himself is better than the things which he worshippeth, since he indeed lived once, but they never.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.60
… but their feet also are slow to walk. For man made them; and he who has borrowed his breath, he fashioned them. But no man will be able to fashion a god like to himself. For since he is mortal, he fashioneth a dead thing with wicked hands. But he himself is better than they whom he worships, since he indeed lived, but they never.”
15:1
qua pleni sunt dæmones, ideoque furunt, et leves sui neglectus graviter ulciscuntur, ac idololatras et magos, minus sibi obsequentes, pessime accipiunt et mulctant. Nota hic quatuor dotes Dei in gubernando, primam, benignitatem et suavitatem; secundam, veritatem et fidelitatem; tertiam, longanimitatem et patientiam; quartam, misericordiam et clementiam: hasce a Deo discant et poscant reges, rectores et gubernatores. gubernas omnia. Pro suavis, græce est, χρηστός, id est bonus, benignus, probus, humanus, facilis ad gratificandum, commodus, clemens; item utilis, fructuosus, officiosus, egregius, strenuus: talis habuit Χρηστός, id est Christus noster, qui proinde a gentilibus vocabatur Χρηστός, id est Chrestus, et christiani vocabantur chrestiani, quia erant benigni et benefici omnibus. Sensus est, q. d. Idololatræ colunt deos inutiles, imo maleficos: tales enim sunt dæmones, qui a magis invocati exilem opem præstant, ut eisdem majorem noxam, tum in corpore, tum in animo inferant; at Deus noster est utilissimus, æque ac benevolentissimus et beneficentissimus, qui nos omnibus bonis cumulat: gratulamur ergo nobis de tali Deo optimo maximo, quodque nos a diis pessimis liberarit: ita Cantacuzenus, qui notat esse antithesin inter Deum et idola, qualem assignavi. Tu autem, Deus noster, suavis et verus es, patiens et in misericordia disponens omnia. — Vatablus, tu autem, Deus noster, benignus et verus, et longa patientia (vel lenitate) misericordiaque gu-
15:2
caverimus, sive venialiter, sive etiam lethaliter, profitemur ingenue, quod non possimus te effugere, ut putabant idololatræ effugere se posse deos suos, quia tui sumus, tuoque dominio subjecti, et scimus summam tuam potentiam, qua nos punire potes quocumque tandem fugerimus, aliter quam idola imbecilla et impotentia: nam, ut ait David, Psalm. CXXXVIII, 8: «Si ascendero in cœlum, tu illic es: si descendero in infernum, ades: si sumpsero pennas meas diluculo, et habitavero in extremis maris, etenim illuc manus tua deducet me, et tenebit dextera tua.» Etsi peccaverimus, tui sumus, quoniam scilicet bonum et magnum Deum habemus, qui velit atque possit pœnitentium peccata sanare, non qui nequaquam audeat permanentes in malignitate disperdere, unde subdit, scientes potentiam tuam, cui se subtrahere nequeat aut occultare peccator: ita S. Augustinus loco jam citato, qui proinde recte monet peccatorem non debere sibi blandiri de securitate, cogitando se esse Dei. Moraliter, si peccaverimus, tui sumus: tui per pœnitentiam, confessionem, castigationem; tui per contritionem et charitatem, uti tua fuit S. Magdalena, de qua S. Paulinus, epist. ad Severum: «Non unguentum in illa Dominus, sed charitatem dilexit, qua pudenter impudens et pie improba, sine opprobrii et repulsæ metu, extraneam sibi domum Pharisæi non invitata, illa vi petulans penetravit, qua rapitur regnum cœlorum: et tantum verbis cœlestis esuriens, non ad opes illius, sed ad pedes Christi cucurrit, seque in illis abluit et cibavit; atque ipsos sibi pedes sacrarium, ut ita dixerim, et altare constituit, in quibus libavit fletu, litavit unguento, sacrificavit affectu.» Pœnitens ergo est Dei, quia per contritionem amat Deum, illique se dicat et conse- crat; unde vicissim a Deo in gratiam, amorem, et favorem pristinum recipitur. Sic de gentibus a diis ad Deum per Christum convertendis, ait Isaias cap. XLIV, 5: «Iste dicet: Domini ego sum; et ille vocabit in nomine Jacob: et hic scribet manu sua, Domino:» et David, Psalm. CXVIII, 94: «Tuus ego sum, ait, salvum me fac: quoniam justificationes tuas exquisivi.» Et si non peccaverimus, scimus quoniam apud te sumus computati. — Primo, S. Augustinus legit deputati; græce, tui censemur, hoc est, si non peccemus magis tibi chari, magisque tibi cordi et curæ sumus: tu enim justos et innocentes quasi amicos, imo filios tibi dilectissimos præ toto mundo amas, protegis, dirigis, promoves ad salutem et gloriam omneque bonum. Si ergo peccemus, tui sumus per potentiam, quia in manus potentis justitiæ tuæ incurrimus; si non peccemus, tui sumus per gratiam et adoptionem; sive ergo peccemus, sive non peccemus, tui sumus: tu enim es Dominus Deus noster, cujus manus effugere non possumus, sed in eas incidimus quidquid agamus. Legit Vulgatus in græco ὅτι, id est ὅ, jam illud deest in græco, qui proinde sic habet, non peccabimus autem, cum sciamus nos tibi æstimatos, vel tibi curæ et in pretio esse: hoc enim maxime quemlibet nostrum a peccato avocare debet, quod sciamus nos Deo curæ, charos, et in pretio esse, ac a Deo inchoate saltem prædestinatos, ut simus sui filii et hæredes, ac cohæredes Christi. Deus enim omnes fideles et justos destinavit ad gloriam, itaque inchoate eos prædestinavit. Ita S. Augustinus, De Fide et Oper. cap. XXII, qui legit in præterito, non peccavimus, uti correxerunt Lovanienses, licet contextus exigere videatur non peccabimus, ut habent Græca: quis enim cogitans se in Dei amicitiam, familiam et familiaritatem adscriptum peccare audeat, ut tantum bonum pro vili cupiditate vendat et prodigat? quis serio reputans se a Deo electum et vocatum ad tantam gratiam et gloriam, non contendat totis viribus digne vocatione tanta vivere, ut dignum se cœli civem et angelorum socium exhibeat? «Quis digne cogitans habitationem apud Deum, in qua omnes prædestinatione sunt deputati, qui secundum propositum vocati sunt, non enitatur ita vivere, ut tali habitationi congruat?» ait S. Augustinus loco citato. Secundo et magis genuine, noster a Castro: Videtur, inquit, Salomon loqui de populi electione præ aliis populis (non de prædestinatione), de qua Moyses, Deuter. XXXII, 8: «Quando dividebat Altissimus gentes, quando separabat filios Adam, constituit terminos populorum juxta numerum filiorum Israel. Pars autem Domini populus ejus: Jacob funiculus hæreditatis ejus.» Hæc igitur cognitio et persuasio, quod sumus de numero populi Dei, et quod sumus adscripti in catalogum fidelium ejus, maxime nos continet aut continere debet in omni pudore ac timore, ne peccemus, et eo magis quo magis in ejus familiaritatem insinuamur. Favet græcum λελογισμέθα, id est tuis rationibus adscripti sumus, tuo computui assignati, tibi computati: λογίζομαι enim est verbum arithmeticum, et mercatorum computus designat.
15:3
nobis sanctum Dei timorem, qui nos facit abstinere ab omni peccato, quod est mortis omnisque corruptionis origo, ideoque inducit omnem virtutem, quæ est radix immortalitatis, felicitatis et gloriæ æternæ. Porro scientia hæc, sive notitia Dei, habetur per fidem; unde Apostolus passim ait, nos per fidem justificatos et salvatos, quia fide inchoatur cursus ad justitiam, salutem et immortalitatem, Rom. I, 17; III, 28; et V, 1, etc.: vide ibi dicta. Denique τὸ nosse enim dat causam præcedentium, cur scilicet professus sit suam de Deo notitiam et fidem, dicens vers. 1: «Tu autem, Deus noster, suavis et verus es,» etc.; et vers. 2: «Scientes magnitudinem tuam. Sed proprie et potissime dat causam ejus quod immediate præcessit: «Et si non peccaverimus, scimus quoniam apud te sumus computati;» vel, ut Græca habent, non peccabimus autem, ut qui sciamus nos tibi æstimatos, vel tibi curæ esse: scientia enim potentiæ et providentiæ Dei causa est, quæ facit nos sedulo cavere omne peccatum, ac exstimulat, ut toto nisu studeamus justitiæ, ad hoc ut Deo placeamus, et ab eo immortalitatem beatam assequamur: vide dicta cap. I, vers. 13, et Prov. I, 7. Sensus ergo est, q. d. Confessio illa fidei nostræ, qua paulo ante professi sumus te summe benignum, patientem, potentem, misericordem, ac ut talem toto corde amamus et colimus, ideoque vicissim a te amamur, velut toti tui, tibique arctissimo fidei, religionis et charitatis vinculo copulati: hæc, inquam, est nostra perfecta justitia, ex qua velut radice, pullulat fructus immortalitatis et felicitatis æternæ. Sic Christus ait, Joan. XVII, 3: «Hæc est vita æterna (id est via ad vitam æternam, ejusque quasi principium et inchoatio), ut cognoscant (per fidem) te solum verum Deum, et quem misisti Jesum Christum. Fides enim, Hebr. XI, 1, est substantia rerum sperandarum, argumentum non apparentium:» vide ibi dicta. Tropologice B. Laurentius Justinianus patriarcha Venetiæ dictitabat: «Veram hominis scientiam esse scire hæc duo, scilicet Deum esse omnia, et se nihil,» ita habet ejus Vita: ex hac enim scientia et fide sequitur diffidentia sui et confidentia in Deum; inde odium sui et amor Dei, quæ est consummata justitia, consistens in tribus virtutibus theologicis, puta in eximia fide, spe et charitate. Hinc S. Joannes Apocal. XV, 2, vidit sanctos futuros in fine mundi, visis septem novissimis orbis plagis, in quibus consummabitur ira Dei, obstupescere, eosque concinentes et exclamantes audivit: «Magna et mirabilia sunt opera tua, Domine Deus omnipotens: justæ et veræ sunt viæ tuæ, Rex sæculorum. Quis non timebit te, Domine, et magnificabit nomen tuum? quoniam tu solus pius es: quoniam omnes gentes venient, et adorabunt in conspectu tuo, quoniam judicia tua manifesta sunt.» Similis eorum voces sunt post excidium Babylonis, cap. XVIII, 8 et seq.; et cap. XI, vers. 17; et cap. XIV, vers. 7. Antistrophe Salomoni est gnome Jeremiæ, cap. IX, vers. 23: «Non glorietur Sapiens in sapientia sua, et non glorietur fortis in fortitudine sua, et non glorietur dives in divitiis suis; sed in hoc glorietur scire et nosse me.» Anagogice, nosse Deum per visionem beatificam est perfecta justitia, perfecta, inquam, in gratia et gloria, ideoque confirmata, ut in æternum beatus nulla tentatione, nullo casu ab ea excidere queat: ita Hugo, qui tamen minus recte addit, per Deum intelligi Patrem, q. d. Deum Filium agnovimus in incarnatione, Spiritum Sanctum in Pentecoste, dum apparuit in linguis igneis; item in baptismo Christi, dum apparuit in specie columbæ; at Deum Patrem simili symbolo non cognovimus in hac vita, sed cognoscemus in futura; unde tunc erit perfecta Dei cognitio, amor et justitia. Hoc enim alienum est a mente et scopo sapientis; hoc etiam non est verum: nam Pater apparuit in Veteri Testamento, æque ac Spiritus Sanctus, cum tres angeli apparuerunt Abrahæ repræsentantes tres personas divinas; item in baptismo Christi, vox Patris intonuit, Matth. III, 17: «Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui;» eadem vox Patris audita est in transfiguratione Christi, Matth. XVII, 5.
15:4
Malæ artis excogitatio. — Puta ars sculptoria et pictoria pulchrorum simulacrorum et idolorum, quæ mala dicitur, quia allicit ad ea colendum et adorandum, græce κακότεχνος ἐπίνοια, id est malævola, malefica, maligna: item dolosa, adulterina, perniciosa et ad exitium hominum comparata, artis sculptoriæ idolorum adinventio; Vatablus, insidiosum inventum; Jansenius, maligna adinventio, qua scilicet per elegantiam sculpturæ idolorum, rudes incitantur ad idola velut numina colendum; noster a Castro κακότεχνος ad verbum ex etymo vertit, malum texens, malum amoliens, aut mali artifex excogitatio, q. d. Inter cætera beneficia, quibus cumulasti populum tuum, illud eximium est, quod a fallacibus ac perniciosis hominum inventis conservasti eum, qui contra Dei legem multa excogitant, multaque constituunt. Nec umbra picturæ: — legit interpres cum Complutensibus, Regiis et aliis per diastolen duabus dictionibus, σκιᾶ γραφῶν, id est umbra picturæ; jam Vaticani per systolen legunt planius et clarius una dictione σκιαγράφων, id est adumbrantium, idque nectunt sequenti, labor sine fructu, q. d. Non decepit nos pictorum, qui pingendo res adumbrant et assimilant, labor infructuosus; sed eodem redit sensus. Vocatur umbra picturæ ipsa adumbrata, vel umbrosa, idque primo, quia origo picturæ est umbra: nam prima naturalis corporis effigies sive imago, est ipsa ejus umbra; unde ex umbra didicerunt homines pingere, et pingendo adumbrare: quocirca Quintilianus lib. X: «Non esset, ait, pictura, nisi quæ lineas extremas umbræ, quam corpora in sole fecissent, circumscriberet.» Hinc primæ picturæ fuerunt meræ linearum corporis depicti delineationes, sive circumscriptiones: audi Plinium, lib. XXXV, cap. III: «Græci, inquit, alii Sicyone, alii apud Corinthios repertam (picturam) affirmant, omnes umbra hominis lineis circumducta; itaque talem primam fuisse (qualem etiamnum Romæ in priscis operibus cernimus), secundam singulis coloribus et monochromaton, id est unicolorem dictam.» Tertia successit ex variis coloribus et polychromatos, id est multicolor. Pergit Plinius: «Inventam linearem dicunt a Philocle Ægyptio, vel Cleante Corinthio, etc. Primus invenit colorare testa (ut ferunt) trita Cleophantus Corinthius.» Idem, lib. XXXV, cap. V: «Utraque (scilicet ars statuaria et pictoria) cum Phidia cœpit 83 Olympiade, post annos circiter 332,» ex quo cœpit ars sculptoria vel scalptura in marmore. Secundo, quia in pictura magnæ artis est bene pingere umbras: per illas enim repræsentantur rerum altitudines, profunditates, montes et valles, distantiæ et intervalla. Sane vidi Romæ per umbras in parietibus alternatas, ita ad vivum hæc repræsentari, ut quemlibet intuentem dubium redderent, an vere in pariete foret ista eminentia et profunditas, an vero per picturam et artem tantum esset efficta et adumbrata; unde ipsa pictura vocatur adumbratio, et pingere adumbrare, ac σκιαγράφοι appellantur, qui lineamenta umbrasque inducunt, quibus ea quæ plana sunt, in pictura eminere videantur. Effigies sculpta per varios colores. — Pro effigies, græce est εἶδος, id est forma, species, figura; unde diminutivum εἴδωλον, id est idolum, q. d. diminuta figura, exilis forma, species parva et contracta, deiculus, parvus deus, exiguum numen. Pro sculpta, græce est σπιλωθέν, id est maculata, id est variegata variis coloribus: maculæ enim vocantur, tum notæ, quibus pictores solent imagines et picturas distinguere et illustrare; tum colorum variegationes; unde Seneca, epist. 116: «Delectant nos, inquit, ingentium maculæ columnarum;» adde, Sapiens hac voce suggillat idola quasi coloribus, non tam depicta, quam maculata et sordidata sint, ut ea in odium adducat, tum quia colores ipsi in se sordidi sunt et maculosi; tum quia si Deum spectes, utique idola hæc Dei coloribus depicta, maculata dici debent, Deum enim, qui merus est spiritus, ideoque coloris expers, terrestribus fœdisque coloribus picturæ inficiunt et maculant, adeoque Deum exhibent non spiritalem, sed corporeum et coloratum. Noster profundius vertit, sculpta, tum ut innuat prisca idola fuisse statuas affabre exsculptas, quæ deinde variis coloribus pingebantur; tum quia ipsa coloratio et pictura per catachresin vocatur sculptura: pictor enim pingendo rem variis coloribus, nunc albicantibus et claris, nunc nigricantibus et obscuris, præsertim dum iis rerum eminentias vel profunditates, sive montes et valles repræsentat (unde et græcum σπῖλος non tantum maculas, sed et eminentias resque eminentes, uti sunt rupes, scopuli, insulæ in mari, significat) rem ipsam quasi exsculpit, uti videre est in vitris affabre expictis; hinc idola quælibet, etiam expicta duntaxat, vocantur sculptilia in Scripturis, ut Exod. XX, 4: «Non facies tibi sculptile,» id est idolum; Psalm. CV, 19: «Et adoraverunt sculptile;» Isai. XLII, 17: «Qui confidunt in sculptili,» et passim apud prophetas. Per varios colores. — Græce, χρώμασιν ἠλλαγμένοις, id est coloribus variis et distinctis, varie dispositis et distributis, mira enim in idolis colorum variegatio, rudis populi oculos in admirationem, indeque in cultum et venerationem rapiebat; unde sequitur:
15:5
Regia; secundo, Vaticani legunt eis ἐρεθισμόν, id est in exstimulatimem, imo in furorem, in insaniam; ita enim acriter et avide insensatus, visa pulchra imagine, in ejus concupiscentiam rapitur, ut quasi insaniat et furat. Sensus ergo est, q. d. Picturæ et sculpturæ hæc vis est, ut rudi et insensato populo concupiscentiam idolorum inspiret, eumque rapiat ad diligendos, imo ad adorandos hos mortuæ imaginis, sive imaginis mortuam rem repræsentantis, effigies sine anima, imo vel sine spiritu et respiratione. Addit Cantacuzenus, vocem insensato notare Ægyptios, qui non hominum tantum effigies, sed et brutorum pro diis colebant. Porro adeo insensatos reddit idololatras dæmon, ut illi velut amentes efficti suæ effigies adamarint, ac si vivæ essent feminæ: sic Pygmalion rex Cypri, teste Arnobio, lib. VI Contra Gentes, idolum Veneris adamabat ut feminam, ac cum eo, quasi cum femina amplexus, oscula, aliosque libidinosos gestus tactusque exercebat. Simile alterius exemplum narrat Plinius, lib. XXXVI, cap. V. Hinc idololatria in Scripturis vocatur fornicatio, non solum mystica, sed et realis, quia juxta templa idolorum erant fornices et meretrices, cum quibus advenæ scortabantur: sicque Pineda explicat illud Job. XL, 46: «Sub umbra dormit,» id est, sub idolo, inquit, latet dæmon, qui proinde vocatur Baal, id est maritus excitans ad turpem sui amorem; unde pro diligit, græce est ἐρᾶται, id est desiderat, concupiscit.
15:7
ea patinas, illam vero ad formandas matulas, aliaque vasa ad alios usus, prout ipsi libuerit et visum fuerit: atqui figulus, ut subdit vers. 8, simili modo ex eodem luto fingit idolum, judicatque et eligit ad hoc partem luti, quæ ipsi aptior videtur. Ergo idolum si materiam spectes plane simile, imo idem est cum materia patinarum et matularum, quæ vilissima est, puta lutum; sin artificem spectes, idem est figulus, qui idolum, et qui matulam fingit; quam ergo vilis est figulus et vile lutum, tam pariter vile est opus ejus, puta idolum ab eo plasmatum: quare recte Arnobius, lib. VI Contra Gentes, idololatras hoc argumento velut telo pungit et perimit: «Quænam est ergo ratio, inquit, ut si omnia hæc corpora intacta atque insecta permanserint, careant vi numinis atque auctoritate cœlesti, ea formas si accipiant hominum, si auriculas, nasos, buccas, labra, oculos, cilia, continuo dii fiant, et in ordinem cœlitum referantur et censum? Novitatis aliquid fictio corporibus his addit, ut adjectione ipsa cogamini, aliquid eis credere divinitatis majestatisque collatum?» etc. Præ cæteris idolis aureis et æreis meminit luteorum, tum quia hæc plurima erant, et a pauperibus passim parvo pretio comparabantur; tum quia luteorum vilissima est materia, sordidissima plasmatio, sordidissimus artifex; qui tamen plenum in ea habet dominium et imperium, ut mira facilitate ex luto molli formet et fingat illa ea forma et figura, qua ipsi libitum fuerit: quæ omnia vilitatem summam idolorum coarguunt; unde subdit:
15:8
Reducit se, — q. d. Figulus brevi moriens redibit in terram, ex qua corpus ejus formatum est, «repetitus animæ debitum,» moriendi scilicet, seu e corpore discedendi: nempe cum Deus ab anima repetit debitum migrandi e corpore, et ad se redeundi, ut debitorum, id est culparum commissarum, ac præsertim idololatriæ et idolorum a se fictorum, rationem exactam Deo vero reposcenti reddat, q. d. Quam vanum et stultum est credere, quod figulus fingat Deum, qui a Deo suum esse accipit, brevique illud Deo datori restituit, ac rationem illius bene vel male expensi reddet? Hinc moraliter disce animam et vitam non esse nostram, sed Dei, qui illius Dominus ejus usum duntaxat nobis concessit, eamque quasi mutuo dedit, ut illa scilicet utamur ad Dei voluntatem et laudem; quod si abutamur ad idolum quodpiam honoris, superbiæ, avaritiæ, aut luxuriæ nobis effingendum, acrem in judicio a nobis rationem sui dati, vel potius mutui reposcet, ejusque abusum æternis ignibus puniet, juxta parabolam talentorum, Matth. XXV, 15; tunc abutens audiet a Christo judice illud, Luc. XII, 20: «Stulte, hac nocte animam tuam repetunt a te: quæ autem parasti, cujus erunt?» Deus ergo est creditor, homo debitor, debitum est anima ejusque culpæ; mors est debitum naturæ, gehenna est debitum culpæ, quare qui peccat, fructum facit morti secundæ, id est fructificat gehennæ, ait S. Ambrosius in Rom. cap. VII: simili modo terra ab hominibus morientibus repetit debitum corporis ex se accepti, juxta illud, Eccle. XII, 7: «Revertatur pulvis in terram suam unde erat, et spiritus redeat ad Deum, qui dedit illum:» vide ibi dicta. Hinc S. Ambrosius, lib. De Bon. mort. cap. X, probat animæ immortalitatem: «Numquid dixit, inquit, moriatur in te anima tua? non: sed reposcatur a te; quæ data est, reposcitur, vel repetunt a te: repetitur enim anima, non interimitur. Quod repetitur, manet; quod interimitur, non manet.»
15:9
Juvenalis ridet Ægyptios, quod allia et porros pro diis colerent, aitque: O sanctæ gentes, quibus hæc nascuntur in hortis Numina! Simili modo rideas idoloplastas, iisque dicas: O sanctos plastas, qui lutea numina plasmant! O sanctas palmas, queis condere numina fas est! O divos digitos, qui possunt fingere divos! Non quia laboraturus est. — Labor hic a variis varie accipitur, primo et genuine, pro eo quo figulus operose laborat in formando idolo, singulisque ejus partibus et membris, iisque conservandis ne rumpantur vel frangantur, uti jam dixi. Secundo, quo laborat morbo, quem ex nimio plasmandi labore diurno et nocturno contrahit; unde Petrus Nannius hic: Laboraturus, inquit, id est ægrotaturus: κάμοντες enim vocantur ægri vel mortui, q. d. Figulus intentus lucro, et gloriæ nimio labore se conficit, perdit et interimit. Tertio, quo laboravit in morte, cum repetetur ab eo animæ debitum, et in gehenna, ubi ardebit ob sua idola, quæ finxit: ita Jansenius. Concertatur (græce ἀντερείδεται, id est contra adversarium vel æmulum contendit, certat, pugnat, ut artis suæ excellentia plus lucri et gloriæ referat). Gloriam præfert, quoniam res supervacuas fingit, — id est, ut græce, gloriam æstimat, quod κίβδηλα, id est adulterina fingit; Vatablus, gloriæ sibi ducit, quod fingat imposturas; alii, quod fingat adulteria, id est res adulteratas et falsatas, puta idola, quæ non sunt numina, sed numinum figmenta et portenta, ideoque sunt dii adulterini et falsati, hoc est adumbrati, picti, ficti et falsi: græcum enim κίβδηλος significat rem adulteratam, ementitam, fictam, et proprie dicitur de nummis subæratis, cum scilicet aureis æs miscetur, quod eos vitiat et adulterat: simili enim modo idolum est Deus, non verus, sed ementitus et adulteratus. Quocirca Tertullianus, lib. De Idol. cap. VII, asserit, christianos artifices, qui lucri causa simulacra fingunt idololatris, ejiciendos esse ab Ecclesia, imo manus eis esse amputandas: «Tota die, inquit, ad hanc partem zelus fidei perorabit, ingemens christianum ab idolis in Ecclesiam venire, de adversaria officina in domum Dei venire, attollere ad Deum Patrem manus matres idolorum, his manibus adorare, quæ foris adversus Deum adorantur, eas manus admovere corpori Domini, quæ dæmoniis corpora conferunt. Nec hoc sufficit: parum sit, si ab aliis manibus accipiant, quod contaminant; sed etiam ipsæ tradunt aliis, quod contaminaverunt. Adleguntur in ordinem ecclesiasticum artifices idolorum; proh scelus! semel Judæi Christo manus intulerunt, isti quotidie corpus ejus lacessunt; o manus præcidendæ! Viderint jam, an per similitudinem dictum sit, Matth. V, 30: Si te manus tua scandali- zat, amputa eam. Quæ magis amputandæ, quam in quibus Domini corpus scandalizatur?» Hac de causa S. Claudius, Nicostratus, Symphorianus, Castorius et Simplicius, sub Diocletiano imperatore gloriosum obiere martyrium, quod cum essent summi sculptores, nullo modo adduci potuerunt, ut idolorum statuas facerent; et ad Solis simulacrum ducti, ut illud venerarentur, nunquam commissuros se dixerunt, ut adorarent opera manuum hominum: quamobrem in carcerem conjecti, scorpionibus cæsi, demum vivi plumbeis loculis inclusi in flumen dejecti, corpora solo, animas cœlo resignarunt, ac gloriosum de idolis triumphum egerunt. Celebrat Ecclesia illorum diem natalem in Octava omnium Sanctorum, ac reliquias eorum veneramur Romæ in Ecclesia Sanctorum quatuor Coronatorum.
15:10
Pro cinis, græce est, σποδός, at non simplex, qui τέφρα dicitur, sed sordidus, et in quo exstincti carbones permixti sunt, et aliarum rerum reliquiæ, puta fragmenta testarum, quæ igne ardentiore in fornace sæpe dissiliunt et franguntur; in his ergo est totum cor, id est cogitatio et occupatio figuli, ut ipse totus cineri et luto immersus, vitam inter cineres non humanam et vitalem, sed cineream et funebrem agere videatur. Ita Lyranus: Cinis, inquit, est cor figuli per affectionem, quia, ut ait S. Augustinus: Diligis terram, terra es; diligis cœlum, cœlum es; diligis Deum, quid dicam? divinus, imo Deus es: amor enim transformat amantem in amatum, anima enim magis est ubi amat, quam ubi animat. Idem S. Augustinus lib. II De Serm. Dom. in monte, cap. IX: «Quemadmodum, inquit, terra appellatus est peccator, cum ei dictum est: Terra es, et in terram ibis: sic cœlum justus e contrario dici potest: justis enim dicitur: Templum Dei sanctum est, quod estis vos. Quapropter si in templo suo habitat Deus, et sancti templum ejus sunt; recte dicitur, qui in cœlis es, qui es in sanctis; et accommodatissima ista similitudo est, ut spiritaliter tantum interesse videatur inter justos et peccatores, quantum corporaliter inter cœlum et terram. Cujus rei significandæ gratia, cum ad orationes stamus, ad orientem convertimur, unde cœlum surgit: non tanquam ibi sit Deus, et quasi cæteras mundi partes deseruerit, qui ubique præsens est, non locorum spatiis, sed majestate potentiæ; sed ut admoneatur animus ad naturam excellentiorem se convertere, id est ad Dominum, cum ipsum corpus ejus quod est terrenum ad corpus excellentius, id est ad corpus cœleste convertitur.» Et post nonnulla: «Ut cum aliquando cognoverint dignitatem animæ, cœleste etiam corpus excedere, magis eum quærant in anima, quam in corpore etiam cœlesti.» suæ et omnium bonorum auctorem et datorem. Pro quæ operatur græce est, ἐνεργοῦσαν, id est operantem, vegetam, efficacem, quæ non est otiosa et cassa, sed semper est in actu et semper agit aliquid, quod ejus vim et vigorem vitalem demonstrat; quam proinde Cicero, I Tuscul., continuatam quandam et perennem motionem nuncupat. Anima enim est vitæ et vitalis operationis, quæ ex vita jugiter manat, fons et origo: sicut enim fons semper scaturiens nunquam quiescit aut sistit, sic et anima nunquam quiescit, sed semper corpus vegetat, membra vivificat, cerebrum animat, ac in singulas partes corporis per spiritus vitales et animales, vegetationem, vitam, sensum et motum influit; cujus rei index est pulsus, qui in perpetua est agitatione et motu quamdiu homo vivit; qui si cesset, homo moritur. Item spiritus vitalis, id est vis respirandi, et respiratio continua per omnem vitam, qua desinente homo exstinguitur et desinit. Quare perperam nonnulli ex hoc loco censuerunt in homine plures esse animas, scilicet duas aut tres, nimirum vegetativam, sensitivam et rationalem, una enim est in homine anima rationalis, sed virtute triplex: ipsa enim sola obit omnia munia, quæ in plantis obit anima vegetativa, et in animalibus anima sensitiva, et in angelis anima, ut ita dicam, rationalis. Ipsa ergo vegetat hominem ut crescat, ipsa videt, audit, sentit, ipsa intelligit et ratiocinatur. Posset quoque per spiritum vitalem accipi ipsa anima: hæc enim dicitur anima, quatenus corpus animat et vivificat; eadem dicitur spiritus, tum quia ipsa est spiritalis et incorporea, tum quia homini tribuit vim respirandi, tum quia spiritus vitales et animales capiti, totique corpori producit et subministrat. Terra supervacua spes illius est, — id est terram vilem sperat, puta vile lucrum, vile aurum et argentum: hæc enim nil aliud sunt, quam terra alba et rubra, ait S. Bernardus; græce est, terra vilior spes illius, et luto abjectior vita ejus, quia spem sitam habet in luteo idolo, quod ideo terra ipsa vilius est: nam terra uti a Deo creata est, manet id quod est; at idolum habet id quod non est, existimatur enim Deus, cum minime sit: unde et abjectius figulus vivit, quam est ipsa terra seu lutum idoli, quia luto se subjicit, ut servum Domino, et ut creaturam creatori suo. Denique Syrus vertit, terra spes ejus, et luteum improperii habitaculum illius: figulus enim perpetim tractat lutum, ut in eo velut domo sua habitare videatur. Tropologice, notantur hic tria primaria vitia: cinis enim, qui ex igne gignitur, notat iram et superbiam; terra, quæ producit fruges et opes, avaritiam; lutum, quod inficit et maculat, gulam et luxuriam: avari enim idolum est aurum, superbi honor, gulæ et luxuriæ vina et veneres; sed hæc omnia lutea, id est vilia et fragilia sunt, ac in terram cineremque cum ipso homine abeunt, juxta illud, Job XXX, 19: «Comparatus sum luto, et assimilatus sum favillæ et cineri.» Calor enim naturalis velut ignis hominis radicale humidum depascitur: quocirca moritur homo, corpusque abit in cinerem et terram; unde cap. II, 3, dixit: «Qua (scintilla) exstincta cinis erit corpus nostrum,» quasi cremium ex igne residuum: vide ibi dicta.
15:12
Assignat radicem mali, puta cur figuli fingant idola, quia scilicet censent omnia, quæ in vita hac geruntur, non esse res serias, a quibus pendeat salus et æterna hominis felicitas, sed ludicras, quibus homines ceu pueri suis pupis modico tempore, quo vivant, ludant; ideoque idola quasi pupas fingunt, ut iis quasi diis ludicris, ludant et illudant hominibus, eorumque opes et bursas, sive per fas, sive per nefas emungant, dum figmenta hæc sua ludicraque idola care quibuslibet vendunt. Pro lusum enim græce est, παίγνιον, id est ludicrum, lusus, ludibrium, ac præsertim delectamenta, quibus ludunt pueri, uti sunt imagunculæ et effigies, præsertim quas ipsi formant ex terra vel luto: a παῖς enim, id est puer, quasi lusor; et παίγνιον, id est res ludicra, qua puer ludit; vel certe a παῖς, dicitur παίζω, id est ludo, jocor instar pueri. Perperam pro lusum nonnulli legunt luxum; unde Lyranus per lusum accipit luxum, puta delectationem carnalem; Hugo vero per lusum accipit derisum, quo impii pios derident; Dionysius autem, q. d. Idololatræ et impii sectantur bona hujus vitæ, quæ ludicra sunt, negligunt vero bona futuræ vitæ, quæ vera sunt et solida; verum sensus genuinus est, quem initio dedi, cui adde, lusu hoc notari atheismum, q. d. Idoloplastæ ludunt suis idolis iisque ditescunt, quia putant hanc vitam merum esse lusum, nec ejus ut rei seriæ rationem exigendam a Deo. Lusus enim merus est lusus, nec ad alium finem refertur, ait Aristoteles lib. X Ethic. cap. VI: sic et hi putant vitam hanc non referri ad futuram, sed ea finita animam cum corpore interire: quare secure epulantur, ludunt, scortantur, etc., uti dixit cap. II. Hinc S. Thomas II II, Quæst. CLXVIII, art. 2, ad 2, censet hoc loco redargui eos, qui immoderati et nimii sunt in lusu, ut in eo summum bonum et felicitatem constituere videantur, quos ipse redarguit ex dicto Ciceronis, lib. I De Offic. dicentis: «Non ita generati a natura sumus, ut ad ludum et jocum facti esse videamur, sed ad severitatem potius, et ad quædam studia graviora atque majora» (idem asserit Aristoteles, lib. X Ethic. cap. VI), et ex illo S. Chrysostomus, hom. 6 in Matth.: «Non dat Deus ludere (lusu nimio vel vetito), sed diabolus. Audi quid ludentes passi sunt, Exod. XXXII, 6: Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere,» cum adorarunt vitulum aureum. Quocirca S. Thomas ibidem assignat virtutem eutrapeliam, cujus officium est moderari jocos et ludos, ut nec nimii sint, nec nimis parci; quo fit ut homo, nec nimis levis et ludicrus, nec nimis serius, stoicus et tetricus, sed festive gravis, et graviter festivus evadat; citatque illud Ciceronis, lib. I De Offic.: Ludo et joco uti quidem licet, sed sicut somno, et quiete, cætera tunc, cum gravibus seriisque rebus satisfecerimus, juxta illud Catonis: Interpone tuis interdum gaudia curis, Et possis animo quemvis sufferre laborem. Memini in Belgio nonnullos ad leniendum dolorem ex publicis calamitatibus conceptum, instituisse societatem ludi, et joci, cujus hoc axioma, et hæc norma erat: «Nec nimis jocosus sis, nec nimis gravis: nec nimis sape, nec nimis desipe.» Sapienter Clemens Alexandrinus, lib. III Pædag. cap. XI: «Non sapit, inquit, cui ludus habetur pro serio;» unde Jeremias, cap. XV, 7: «Non sedi, inquit, in consilio ludentium;» et Tobias, cap. III, 17: «Nunquam, ait, cum ludentibus miscui me, neque cum his, qui in levitate ambulant par- ticipem me præbui.» Ludit mundus cum suis amatoribus, sicut meretrix cum suis amasiis, quos deludit et expilat, perinde ac felis ludit cum mure: sic Ismael lusit cum Isaac eum persequendo, ideoque domo patris Abrahæ jussu Dei expulsus est, Genes. XXI, 10. Denique Lusus Bacchi fuit socius, a quo Lusitaniam nomen accepisse asserit Plinius, lib. III, cap. 1: «Varro, inquit, tra- dit Lusum Liberi patris ac Lysam cum eo bacchantem, nomen dedisse Lusitaniæ, et Pana præfectum ejus universæ.» Lusus autem apud Celtiberos regnavit eo tempore, quo Pharao mersus est in Mari Rubro: ita Berosus, lib. V: vide hic antiquitatem Lusitaniæ, quæ tempore Moysis et Pharaonis a Luso rege nomen accepit. Symbolice, vita nostra lusus est puerorum, comædia est, tragædia est, sed videat quisque, ut in ea personam suam decenter agat, et lusum hunc sapienter ludat, quia ab illo pendet cujusque salus et felicitas perpetua: jacimus enim aleam de tota æternitate, eaque vel felicissima, vel miserrima, idque irrevocabiliter. Hinc Epictetus, Enchir. XXIII: Tota vita nostra, inquit, mimus est, scena et fabula: idem dixit Augustus Cæsar moriturus, teste Suetonio. Plato vitam nostram, præsertim adolescentiam jam liberam, comparabat ludo tesserarum, vel ludo aleæ, ubi et jaciendum est, quod sit commodum, et jactu quod cecidit, recte usurpandum; ac jacere quidem hanc aleam non esse in nostra potestate, sed Dei, fati, aut fortunæ. Si vero recte sapimus penes nos esse, quæ fortuna obtulit convenienter accipere, et suo quodque disponere loco, ubi et propria maxime conducant, et quæ præter voluntatem eveniunt, minime offendant: alioquin ii, qui nulla arte adhibita, nulla prudentia vitam degunt, cum res secundæ afflant, sortem suam extollunt, cum adversæ, dejiciunt. Itaque in utraque fortuna turbantur et nunquam quieti sunt, quo modo ægrotos videmus neque calorem ferre posse, neque frigus. Platonem secutus Plutarchus, lib. De Animi tranquill., confert hominis vitam ludo tesserarum: Quid jactu cadat, inquit, non est in nobis situm; at quod cecidit recte disponere, in nobis est: sic eventus in nobis non est: quod evenit, id in bonum vertere, nostri muneris est. Synesius, lib. I De Provid.: «Sicut, ait, in scena tragœdus, quamcumque ei personam fabulæ choragus imponit, hanc cum belle agere postulat: ita Deus nobis et fortuna diversa vitæ genera, quasi personas quasdam in hac ingenti mundi fabula induit, neque unius conditio, quam alterius quidquam est vel melior, vel deterior: eam unusquisque gerit ut potest; potest autem vir bonus omni loco se recte gerere, sive mendicum ille, sive regem agat. Neque de persona altercari solet: nam et in tragædia ridiculum fuerit, hanc illum refugere aut alteram eligere: in aniculæ jawenim persona, si placeat, corollas et præconia consequitur: contra vero, si in regia se turpi- ter det, exploditur et exsibilatur; non etiam nunquam lapidibus petitur.» S. Chrysostomus, hom. 47 ad Populum: «Vita, ait, præsens, ludus est, imo quid pejus; futura vero non ludicra: quid enim a pueris differimus ludentibus et domos ædificantibus, nos splendidas erigentes domos? Quid autem a prandentibus illis, nos delicate viventes? nihil, nisi quod cum pœna hæc facimus. Si vero nondum rerum veritatem conspicimus, mirandum non est: nondum enim viri facti sumus; cum autem facti fuerimus, sciemus quod hæc sunt puerilia, quoniam et illa viri evadentes dimittimus. Cum autem pueri sumus, seria esse putamus et testas et lutum coagmentantes, non minus magna erigentibus septa solliciti sumus, verumtamen statim pereunt et collabuntur: et neque si starent usquam, nobis utilia forent, sicut nec istæ splendidæ domus. Cœli namque civem admittere non possunt.» Subdit deinde cœlites hos hominum in terra ludos ridere: «Neque cœlestem habens patriam, in his morari sustineret, sed quemadmodum nos hæc pedibus destruimus, ita et ille judicio subvertit; et sicut nos pueros in subversione lugentes ridemus, sic et cœlites nos hæc ingemiscentes non tantum rident, verum et deflent: et quoniam misericordiæ sunt ipsorum viscera, et hinc multum est damnum. Efficiamur ergo viri. Quousque solo reptamus, in lapidibus et lignis altum sapientes? Quousque ludimus, et utinam tantum luderemus. Nunc autem et nostram prodidimus salutem; et sicut pueruli cum in his studium agunt, litteris neglectis multa sustinent verbera: sic et nos in his omne studium impendentes, dum spiritales exigemus disciplinas, tunc per opera, nec quas præstemus, habebimus, extremam dabimus ultionem, nec ullus erit, qui nos eruat, sive pater, sive frater.» Eadem habet, hom. 24 in Matth. Idem, epist. 6: «Non est, inquit, theatralibus scenis præsens vita dissimilis: nam ut illic ille imperatoris, hic judicis, alter et militis implet officium; ubi autem consecuta nox fuerit, nec imperator agnoscitur imperator, nec judex qui fuerit, judex videtur, nec miles postea, qui prius miles: ita unusquisque nostrum in illius sæculi die, non personis, sed rebus atque actibus competentem accipiet dignitatem.» Ludite, mortales, lusu non vitiorum, sed virtutum. Ludit avarus suis nummis, dum per usuras, fraudes, fas et nefas eos coacervat. Ludit ambitiosus suis officiis et honoribus, quos illicitis artibus sibi comparat. Ludit gulosus suis epulis, luxuriosus suis mulierculis; sed lusum hunc tristis excipit catastrophe, plausum hunc funestus sequitur planctus, dum a lusu itur ad luctum, a jocis ad focos gehennæ; nec meminit cœlestis moniti: «Udo, Udo, cessa a ludo, lusum satis, Udo,» nisi dum finito vitæ lusu, post mortem cum Udone Magdeburgensi ad tartara damnatur, orbi fit ludus, et ludibrium dæmonum. Itane vili num- mo, exili honore, spurca feminæ larva jacitur alea gehennæ, prodigitur beata cœli gloria, luditur, inquam, immensa et interminabilis æternitas? O pudor, o stupor, o mens amens, o cor vecors? quam sapientius, sanius, jucundius et felicius ludunt, qui humilitate, charitate, patientia, cæterisque virtutum officiis ludunt, ut ea obeant læti et ludibundi ob certam spem æternæ felicitatis? Quam bene lusum vitæ suæ lusit S. Paulus dicens, I Corinth. IV, 9: «Spectaculum facti sumus mundo, angelis, et hominibus. Nos stulti propter Christum,» etc. Quam bene eumdem lusere S. Athanasius, S. Chrysostomus, S. Antonius, S. Franciscus, cæterique sancti? Quam bene suam personam egere in hac vitæ comœdia et fabula? Et conversationem vitæ compositam ad lucrum; — græce τὸν βίον πανηγυρισμὸν ἐπικερδῆ, id est vitam seu vivendi modum, esse nundinas paratas ad lucrum, vel nundinationem quæstuosam; unde Syrus vertit, venditionem mercatoris, id est mercatum: sic Pythagoras, teste Cicerone, Tuscul. V, dixit, vitam hominum similem nundinis, quæ in publicis ludis toto Græciæ concursu celebrabantur, ad quos confluebant omnes, hi ut emerent, illi ut venderent. Sensus est, q. d. Idoloplastæ non aliud cogitant, quam lucrum; formant ergo idola, ut ea vendant, itaque opes coacervent: nec enim alias opes spirituales norunt, nec futuram vitam cogitant aut credunt. Simili modo S. Gregorius Nazianzenus in Tetrast. dixit, vitam hanc esse mercatum spiritualem, in quo cuilibet emere liceat merces virtutum, quibus vivat in futuro sæculo: finita enim in morte vita, quasi finitis nundinis, non ulli fas esse quippiam amplius comparare; sed audi Nazianzenum: Hanc esse vitam nundinas, credas velim: Negotiari si scias, lucrum feres, Caduca mutans commodis perennibus; Post tempus illud alterum non suppetet. Et oportere undecumque etiam ex malo acquirere, — græce, πορίζειν, id est quæstum facere, q. d. Idoloplastes totus lucro intentus illud captat ex malo, puta ex idolis, quæ fingit, quæque quasi numina carius vendit, quam aut materia, aut opera ejus mereatur: sic rude et cupidum vulgus hodie soli lucro intentum, illud ex qualibet re, etiam mala aucupatur: avari enim in quæstu summum bonum constituunt, ideoque lucrum sibi proponunt quasi Deum. Vespasianus imperator ad rem attentius ex rebus etiam sordidis, uti ex urina, captabat vectigal et lucrum; cum nonnulli objicerent hoc vectigal esse sordidum, respondit: «Lotium fœtet, at aurum non fœtet, ex qualibet enim re bonus et suavis est odor lucri;» honestius et cordatius Chilon apud Laertium lib. I, cap. I: «Lucrum, ait, scelere partum damnum est, non lucrum.»
15:14
Magis proprie et presse S. Bonaventura, Lyranus et Dionysius: Hostes, inquiunt, Israelitarum dicuntur superbi supra modum animæ, id est plusquam anima cujuspiam possit præsumere et sese extollere, juxta illud Isai. XVI, 6: «Superbia ejus (Moab), et arrogantia ejus, et indignatio ejus plusquam fortitudo ejus:» hoc enim videtur innuere τὸ supra modum animæ, etsi in Græco sit super animas infantium, q. d. Præsumentes supra id quod valent concipere, uti faciunt pueri stulti et insipientes. Rursum Vatablus per infantes accipit stultos; unde vertit, stultorum animis miseriores sunt omnes populi tui inimici, qui eum potentia premunt, eo quod omnia simulacra gentium pro Diis habeant. Pro omnes enim, græce est πάντες δέ, id est omnes vero; sed hæ particulæ sæpe inter se com- mutantur, ac δέ sumitur pro γάρ, id est enim, et vice versa, uti superius ostendi. Occurrit enim tacitæ objectioni, quasi dicat: Ne mihi idola et idololatras insectanti objicias, hostes Israelis esse sapientes et felices, idque per idola et deos suos, quos colunt et invocant, eo quod ipsi jam dominentur imperentque populo Dei, puta Israelitis. Dico ergo illos præ cæteris gentibus esse insipientes et infelices, quia colunt muta et stupida idola, non tantum sua, sed et quarumlibet gentium quantumvis fœda et spurca, quo quid insipientius, vel infelicius? nam ne Hebræi ex vicinia Ægyptiorum, eorum idololatria inficerentur, præsertim cum eos viderent rerum dominos sibi imperare, hinc contra eos insurgit Sapiens, ac sequenti capite eorum insipientiam et infelicitatem demonstrat. Eadem de causa Baruch, cap. VI, detonat in idola Babyloniorum, ut Judæos in babylonicam captivitatem ituros ab iis colendis avertat. Pro imperantes perperam Lyranus, Hugo et alii legunt improperantes, græce enim est, καταδυναστεύοντες αὐτόν, id est potentia et vi opprimentes illum, scilicet populum Dei. Huc facit oratio Esther, cap. XIV, vers. 7 et seq.: «Et nunc non eis (Persis hostibus nostris) sufficit, quod durissima nos opprimunt servitute, sed robur manuum suarum idolorum potentiæ deputantes, volunt tua mutare promissa, ut aperiant ora gentium, et laudent idolorum fortitudinem,» etc. Id Gorionides narrans sic Esther facit loquentem: Ecce ipsi non dicunt te (o Deus) nos in suas manus tradidisse, sed idolis acceptum hoc ipsum ferunt, eaque adorant dicentes: Vos in manus nostras Judæos dedistis. Ex hoc loco liquet, Salomonem non esse auctorem hujus libri: nam ejus ævo nullæ gentes dominabantur Israeli, sed potius Israel per Salomonem dominabatur cæteris gentibus, præsertim vicinioribus: quare videtur liber hic scriptus sub tempora Septuaginta interpretum, quando Ptolomæus Lagi pater Philadelphi, ac Ægyptii idololatræ imperabant Judææ, uti dixi in Proœmio; unde capite sequenti Ægyptios insectari pergit. Quod enim Lyranus censet, auctorem libri esse Philonem judæum, qui post Christum vixit sub Caio Caligula Cæsare, qui Caius misit statuam suam per totum orbem, quia et Jerosolymam, ut in ea a Judæis cæterisque gentibus adoraretur, ac Judæis id facere renuentibus multas facessivit molestias, qua de causa ad eum a Judæis missus Philo repulsam tulit: hoc, inquam, parum verisimile videtur, quis enim credat hominem Judæum jam abrogato judaismo, infidelem et perfidum, esse auctorem libri canonici sancti et sacri?
15:15
— Græce ἀργοί, id est otiosi, inefficaces, inepti ad ambulandum. Pro usus, ut habent Græca et Romana, perperam aliqui legunt visus, etsi idem sit sensus: alludit ad illud, Psalm. CXIII, 4 et Psal. CXXXIV, 18; verba ex se clara sunt et patent ex dictis. S. Cyprianus, lib. III Testim. cap. LIX, pro digitis manuum, legit digiti in manibus: sensus est, q. d. Ægyptii omnium gentium deos coluerunt, puta idola, quæ nec veros digitos, nec veros pedes, nec veras manus habent, sed sunt sicut stipites et trunci; quibus, si ipsi eorum figuli similes fierent, homines esse desinerent; hinc patet Ægyptios utpote valde superstitiosos, non tantum suos, sed et aliarum gentium deos coluisse: idem post eos fecere Romani, ut deos gentium sibi haberent propitios, itaque per eos gentes omnes sibi subjugarent. Sapienter S. Augustinus, lib. I De Civit. cap. II: «Nec ideo Troja, inquit, periit, quia Minervam perdidit: quid enim prius ipsa Minerva perdiderat, ut periret? an forte custodes suos? hoc sane verum est, illis quippe interemptis potuit auferri, neque enim homines a simulacro, sed simulacrum ab hominibus servabatur. Quomodo ergo colebatur, ut patriam custodiret et cives, quæ suos non valuit custodire custodes?»
15:17
turis, puta suis idolis et diis, quos ipse ut fabricavit, sic et adorat et colit: idola enim nunquam habuerunt animam et vitam, quam habet, vel habuit ipse eorum opifex: animatus autem animaque præditus, longe re inanimi melior et præstantior est. Quid ergo magis nefarium, et iniquum, æque ac stultum, quam ut opifex effigiem a se factam et inanimem, ideoque se vivo longe deteriorem extollat super se, faciatque suum deum, ac ut talem supplex invocet et adoret? Inde S. Cyprianus loco citato pro melior enim, planius legit melior autem; quia, ut jam dixi, hæ particulæ enim, autem inter se commutantur; Noster tamen profundius vertit enim, quia dat causam, cur dixerit idoloplasten facere deum a manibus iniquis: «causa enim est, quod iniquum sit, ut homo vivus adoret rem mortuam se longe viliorem, infirmiorem, et invalidiorem, atque ut opifex adoret opus suum, cui ipse dedit esse.
15:18
Insensata enim comparata his, illis sunt deteriora. — Lyranus pro miserrima, quod præcessit, legens miserrimi, sic explicat, q. d. Insensata animalia comparata his, scilicet hominibus sunt ipsis hominibus deteriora, ut reddat rationem, cur dixerit miserrimos esse, qui colunt animalia, quia scilicet insensata sunt hominibus se colentibus, utpote sensu et ratione præditis, deteriora. Alii explicant, q. d. Insensata, puta lignea et lapidea idola comparata his, nempe animalibus, sunt ipsis deteriora, q. d. ligneum idolum est deterius animali bruto; si ergo brutum non est Deus, multo minus idolum ligneum est Deus. Verum hæc parerga sunt, et a Græco dissonantia: Græcus enim sic habet: Ἄκια γὰρ συγκρινόμενα τῶν ἄλλων, ἐστι χείρονα, id est, dementia enim comparata aliis, sunt deteriora; unde et nonnulli codices Vulgatæ pro illis habent aliis. Ἄκια græce proprie est nomen substantivum singularis numeri, significans dementiam, amentiam, furorem; verum auctor hujus libri, qui subinde verba Græca novat noveque accipit (uti superius vidimus), videtur ἄκια accipere adjective in plurali et in genere neutro, ut sit idem quod ἄνοιτα, id est amentia vel insen- sata. Sensus ergo est, q. d. Quæcumque animalia insensata vel amentia, si cum his comparentur, quæ colunt Ægyptii, inveniemus hæc illis deteriora, hoc est, animalia ab Ægyptiis culta, cum, si aliis comparentur, amentia inter rationalia sint habenda, hinc illis deteriora sunt, nam cum omnia expertia rationis sint, illa alia magis cum mente humana consonant, quoniam benigna sunt, hominique utilia: hæc vero sunt illi inimica, quod venefica sint, et illi infestissima, ut mireris quæ colant homines suæ obliti humanitatis. Ita Cantacuzenus, Osorius, Emmanuel Sa, et Christophorus a Castro. Rursum, si substantive et proprie græcum ἄκια, translato accentu ex antepenultima in penultimam, accipias in casu dativo, qui Græcis servit pro latine ablativo, ut ἀκίᾳ sit idem, quod cum amentia, per amentiam, propter amentiam, amenter, stulte et insensate, uti nonnulli in Vulgata legunt pro insensata, sic sensus erit, q. d. Hæc animalia infestissima, quæ colunt Ægyptii, amentia hac, seu propter hanc amentiam, qua capti Ægyptii cultum eis exhibent, comparata cum cæteris animalibus, eis sunt deteriora, quod illa Deo placeant, cum usibus humanis deserviant, ad quos sunt creata; hæc vero exsecranda, cum usui sibi indebito usurpatæ divinitatis accommodata sint. Hinc Vatablus vertit, ut quæ aliis comparata, deteriora sint propter hanc dementiam, Ægyptiorum scilicet, qui animalia tam vilia et exitialia præ aliis animalibus salutiferis pro diis colunt, ideoque ea coram Deo deteriora, eique magis exosa, utpote quasi divinitatis æmula efficiunt: dementia enim fuit crocodilos et serpentes comparatos cum equis, bobus et aliis animalibus, ob hoc pro diis eligere, quod deteriora sint et magis homini inimica: hæc enim est demens et insana comparatio et electio; unde nonnulli legunt insensate, id est insane comparata, ut dixi. Addit Cantacuzenus, Ægyptios pro diis coluisse muscas et vermes ex putri materia prognatos, ideoque naturæ quasi errata ac peccata, quos proinde initio mundi Deus cum cæteris animalibus non creaverit, nec bonos nominaverit, nec eis benedixerit dicens: «Crescite et multiplicamini:» hæc enim sunt animalia plane insensata, et cæteris omnibus deteriora; verum quid de horum generatione, vel creatione sentiendum sit, dixi Gen. I. Sed nec aspectu aliquis ex his animalibus bona potest conspicere. Effugerunt autem Dei laudem, et benedictionem ejus. — Pro conspicere codex Montis Amiati legit concupiscere; pro aliquis nonnulli manuscripti legunt aliquid, q. d. Animalia puta boni possunt conspicere. Tanquam bona, id est tanquam pulchra, hoc enim est hebræum טוב tob, et græcum καλόν, q. d. Nemo Ægyptiorum crocodilos et serpentes colentium, illorum aspectu delectatur, sed potius exhorret et abomi- natur ea ut turpia, deformia et horribilia. Quis ergo credat illos esse deos, qui sunt pulcherrimi et suavissimi? aut quod eodem redit, q. d. Sed nec, si quis aspiciat aliqua ex his animalibus, bona ea vel pulchra potest conspicere: nulla enim prædita deprehendit pulchritudine, ut propter eam sint amanda et colenda; sed potius videt ea tetra et horrida, ideoque aversanda et explodenda. Græce est, neque eatenus ut desiderentur tanquam in conspectu animalium bona sunt, id est crocodili et serpentes inter cætera animalia bona, pulchra et speciosa, non sunt boni, desiderabiles et delectabiles conspectu; ergo multo minus boni sunt cultu, ut colantur scilicet quasi dii. Aliter Cantacuzenus, q. d. Deus initio mundi non creavit muscas et vermes, quos colunt Ægyptii; unde cum Deus omnia a se creata vidit esse bona, Gen. I, inter hæc bona non vidit nec numeraverit muscas et vermes. Addit Vatablus ex Græco, animalia, quæ colebant Ægyptii, puta crocodilos, a cæteris animalibus, ut fœdos et tetros vitari ac horreri, q. d. Ergo multo magis iidem ab hominibus non colendi sunt, sed vitandi et cum horrore aversandi, ne animalibus stupidiores esse videantur: sic enim vertit Vatablus, quæque ne animalibus quidem videantur pulchra, ut eorum desiderio tangantur. Effugerunt autem Dei laudem, et benedictionem ejus. — Effugerunt, non Ægyptii idololatræ, sed animalia, ut crocodili et serpentes ab iis pro diis culti: græce enim est, ἐκπέφευγε, id est effugit in numero singulari, quod græca syntaxi eleganter concordat cum neutro plurali ζῷα, id est animalia, q. d. Animalia quæ colunt Ægyptii, aliena sunt a Dei laude et benedictione: colunt enim ipsi serpentes; serpenti autem jam olim Deus maledixit, eo quod seduxerit Evam, dicens, Genes. III: «Quia fecisti hoc, maledictus eris super terram.» Sensus est primo, q. d. Ægyptii pro diis colunt serpentes, non tantum exitiales et horridos, sed et a Deo maledictos; quid ergo boni ab iis sperare possunt? sunt enim serpentes exosi Deo, hominibus et animalibus omnibus, ideoque fugiunt lucem, ac hominum et animalium, æque ac Dei aspectum, atque in tenebras et latebras sese abdunt: hoc notat τὸ effugerunt: ita Osorius, Jansenius, Sa et alii. Rursum effugerunt Dei laudem, quia coguntur ab idololatris ea colentibus negare quodammodo Deo laudem et benedictionem, quam res omnes creatæ reddunt Creatori suo. Secundo, noster Lorinus significantius, q. d. Animalia ab Ægyptiis culta effugerunt, id est effugaverunt a se Dei laudem et benedictionem, cum ipsamet sibi Dei laudem usurpaverunt, quando eis delata est ab illis qui «mutaverunt gloriam incorruptibilis Dei in similitudinem imaginis, non tantum corruptibilis hominis, sed et volucrum, et quadrupedum, et serpentium,» Rom. I, 23.
15:1
… Nella religiosità ebraica il p. sembra abbia il sopravvento, in questo senso, soprattutto nei libri sapienziali (cf. lo sconsolato Ecclesiaste; anche Eccl. 40); tuttavia alla fine è Dio che giudica, punisce e premia (cf. Sap. 15, 1 sgg.). …
15:3
La speranza per il futuro è espressa chiaramente in Ps. 16, 11; 49, 16; 73, 23 sg. e spesso nel libro della Sapienza, che parla di immortality (šēpāyōz) Sap. 3, 4; 4, 1; 8, 17; 15, 3), di incorruttibilità (šēpāyōz: ibid. 2, 23; 6, 18 sg.) e della sorte differente che attende il giusto (ibid. 3, 1 sgg. 7, 9; 4, 4-17; 5, 15) e l'empio (ibid. 1, 16; 2, 21-25; …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.