Horrible darkenes falling in Aegypt. 19. the rest of the world had ordinarie light.
1For thy judgments, O Lord, are great, and thy words cannot be expressed: therefore undisciplined souls have erred.Grandi sono i tuoi giudizj, o Signore, e ineffabili le opere tue: per questo le anime privo di scienza, caddero in errore.FOR thy iudgements ô Lord are great, & thy wordes inexphcable, for this cause the soules lacking discipline haue erred.Magna sunt enim judicia tua, Domine, / et inenarrabilia verba tua: / propter hoc indisciplinatæ animæ erraverunt. 2For while the wicked thought to be able to have dominion over the holy nation, they themselves being fettered with the bonds of darkness, and a long night, shut up in their houses, lay there exiled from the eternal providence.Conciossiachè mentre gli iniqui si persuadono di potere opprimere il popol santo; legati da catene di tenebre, e di lunga notte, chiusi dentro le loro case, giacevano esclusi dalla eterna Previdenza.For whiles the wicked are perswaded that they can rule ouer the holie nation: fettered with the bands of darknes, and long night, shut vp vnder roofes, they haue lyen fugitiues from the euerlasting prouidence.Dum enim persuasum habent iniqui / posse dominari nationi sanctæ, / vinculis tenebrarum et longæ noctis compediti, / inclusi sub tectis, / fugitivi perpetuæ providentiæ jacuerunt. 3And while they thought to lie hid in their obscure sins, they were scattered under a dark veil of forgetfullness, being horribly afraid, and troubled with exceeding great astonishment.E mentre credono di potere restare ascosi coi neri loro peccati, furon disgiunti l'uno dall'altro con tenebroso velo di obblivione, pieni di orrende paure, e turbati da eccessivo sbigottimento.And whiles they thincke that they lie hid in obscure sinnes, they were dispersed by the darke couert of obliuion, being horribly afrayd and disturbed with exceding admiration.Et dum putant se latere in obscuris peccatis, / tenebroso oblivionis velamento dispersi sunt, / paventes horrende, / et cum admiratione nimia perturbati. 4For neither did the den that held them, keep them from fear: for noises coming down troubled them, and sad visions appearing to them, affrighted them.Conciossiaché i nascondigli dove erano ritirati, non li facevan sicuri, ma erano spauriti dai rumori, che si levavano, e spettri orribili ad essi apparivano, da' quali erano spaventati.For neither did the denne that conteyned them, keepe them without feare: because the sound coming downe trubled them, and sorowful visions appearing to them, put them in feare.Neque enim quæ continebat illos spelunca sine timore custodiebat, / quoniam sonitus descendens perturbabat illos, / et personæ tristes illis apparentes pavorem illis præstabant.
5And no power of fire could give them light, neither could the bright flames of the stars enlighten that horrible night.Né il fuoco per grande, ch'ei fosse, poteva ad essi dar lume, né il chiaro splendor delle stelle poteva dar luce a quella orrenda notte.And no force certes of the fyre could geue them light, neither could the clere flames of the starres lighten that horrible night.Et ignis quidem nulla vis poterat illis lumen præbere, / nec siderum limpidæ flammæ / illuminare poterant illam noctem horrendam. 6But there appeared to them a sudden fire, very dreadful: and being struck with the fear of that face, which was not seen, they thought the things which they saw to be worse:Ma un repentino fuoco terribile compariva dinanzi ad essi, e sbalorditi per la paura di que' fantasmi, che mal vedevano, peggiori si figuravan le cose, che comparivano.But there appeared to them soden fyre, ful of feare: and being stroken with the feare of that face, which was not sene, they estemed the thinges that were sene to be worse:Apparebat autem illis subitaneus ignis, timore plenus; / et timore perculsi illius quæ non videbatur faciei, / æstimabant deteriora esse quæ videbantur. 7And the delusions of their magic art were put down, and their boasting of wisdom was reproachfully rebuked.Ed eranvi aggiunti gli scherni dell'arte magica, e i voltamenti di saggezza furon redarguiti con ignominia;and there were added derisions of the magical art, and contumelious rebuke of the glorie of their wisdom.Et magicæ artis appositi erant derisus, / et sapientiæ gloriæ correptio cum contumelia. 8For they who promised to drive away fears and troubles from a sick soul, were sick themselves of a fear worthy to be laughed at.Perocché quelli, che facevan professione di sbandire dagli animi abbattuti le paure, e i turbamenti, sopraffatti dal timore con lor vitupero languivano;For they which promised that they would expel feares and perturbations from the languishing soule, these with derision languished ful of feare.Illi enim qui promittebant / timores et perturbationes expellere se ab anima languente, / hi cum derisu pleni timore languebant. 9For though no terrible thing disturbed them: yet being scared with the passing by of beasts, and hissing of serpents, they died for fear and denying that they saw the air, which could by no means be avoided.Conciossiachè quantunque nulla di mostruoso gli offendesse, al passar, che facevano le bestie, e al fischiar dei serpenti si sbigottivano, e morivano di paura, e avrebbon eletto di non veder l'aria, che da nissuno può evitarsi;For although none of the monsters disturbed them: being moued with the passing by of beasts, and hissing of serpents, they perished trembling: and denying that they saw the ayre, which by no meanes any man could avoyde.Nam etsi nihil illos ex monstris perturbabat, / transitu animalium et serpentium sibilatione commoti, / tremebundi peribant, / et aërem quem nulla ratione quis effugere posset, negantes se videre.
10For whereas wickedness is fearful, it beareth witness of its condemnation: for a troubled conscience always forecasteth grievous things.Perocché la malvagità essendo paurosa ai condanna colla propria testimonianza: e nella agitata coscienza presagisce cose crudeli.For wheras wickednes is fearful, it geueth testimonie of condemnation: for a trubled conscience doth alwayes presume cruel thinges.Cum sit enim timida nequitia, / dat testimonium condemnationis: / semper enim præsumit sæva, / perturbata conscientia: 11For fear is nothing else but a yielding up of the succours from thought.E il timore altro non è, se non la privazione degli ajuti della ragione.For feare is nothing els but a bewraying of the aydes of cogitation.nihil enim est timor nisi proditio cogitationis auxiliorum. 12And while there is less expectation from within, the greater doth it count the ignorance of that cause which bringeth the torment.E quanto meno dentro di se uno aspetta soccorso, tanto più ingrandisce la ignota cagione, che a lui da tormento.And whiles inwardly there is lesse expectation, the greater doth he count the ignorance of that cause which maketh the torment.Et dum ab intus minor est exspectatio, / majorem computat inscientiam ejus causæ, / de qua tormentum præstat. 13But they that during that night, in which nothing could be done, and which came upon them from the lowest and deepest hell, slept the same sleep,Quelli però in quella notte veramente intollerabile, e venuta sopra di loro dall'intimo profondissimo inferno, assopiti dal medesimo sonno,But they that during the night in deede impotent, and coming vpon them from the lowest and highest hel, slept the same sleepe,Illi autem qui impotentem vere noctem, / et ab infimis et ab altissimis inferis supervenientem, / eumdem somnum dormientes, 14Were sometimes molested with the fear of monsters, sometimes fainted away, their soul failing them: for a sudden and unlooked for fear was come upon them.Ora dal timor degli spettri erano agitati, ora venivan meno per l'abbattimento dell'animo; sorpresi da subitaneo, e inaspettato terrore.were sometime molested with the feare of monsters, sometime fayled by passing away of the soule: for soden feare and vnlooked for came vpon them.aliquando monstrorum exagitabantur timore, / aliquando animæ deficiebant traductione: / subitaneus enim illis et insperatus timor supervenerat. 15Moreover, if any of them had fallen down, he was kept shut up in prison without irons.Che se alcuno di quelli fosse venuto a cadere, ivi si stava rinchiuso, e serrato in prigione senza catene di ferro.Moreouer if any of them had fallen downe, he was kept shut vp in prison without yron.Deinde si quisquam ex illis decidisset, / custodiebatur in carcere sine ferro reclusus.
16For if any one were a husbandman, or a shepherd, or a labourer in the field, and was suddenly overtaken, he endured a necessity from which he could not fly.Imperocché o fosse egli un contadino, od un pastore, o mercenario, che lavorasse alla campagna, si trovava involto da quella insuperabile necessità;For if one were a husbandman, or if a shepheard, or worker of the labours in the silde were sodenly taken, he susteyned necessitie ineuitable.Si enim rusticus quis erat, aut pastor, / aut agri laborum operarius præoccupatus esset, / ineffugibilem sustinebat necessitatem; 17For they were all bound together with one chain of darkness. Whether it were a whistling wind, or the melodious voice of birds, among the spreading branches of trees, or a fall of water running down with violence,Conciossiaché tutti erano avvinti dalla stessa catena di tenebre. E il susurrare de' venti, e il canto soave degli uccelli trai folti rami degli alberi, e il precipitoso impeto dell'acqua corrente,For with one chayne of darkenes they were al tyed together. Whether it were the hissing winde, or among the thicke boughes of trees the sweete sound of birdes, or the force of water running downward exceedingly,una enim catena tenebrarum omnes erant colligati. / Sive spiritus sibilans, / aut inter spissos arborum ramos avium sonus suavis, / aut vis aquæ decurrentis nimium, 18Or the mighty noise of stones tumbling down, or the running that could not be seen of beasts playing together, or the roaring voice of wild beasts, or a rebounding echo from the highest mountains: these things made them to swoon for fear.E il forte romore de' sassi cadenti, e il correre dei non veduti animali, che scherzavano, e il forte suono delle bestie, che urlavano, e l'eco da' monti altissimi ripercosso li facean venir meno per lo spavento.or the mightie sound of rockes tumbled headlong, or the running of playing beasts, that were not sene, or the mightie noyse of roaring beastes, or an Echo resounding from the highest mountaynes: they made them swoone for feare.aut sonus validus præcipitatarum petrarum, / aut ludentium animalium cursus invisus, / aut mugientium valida bestiarum vox, / aut resonans de altissimis montibus echo: / deficientes faciebant illos præ timore. 19For the whole world was enlightened, with a clear light, and none were hindered in their labours.Conciossiaché il mondo tutto da luce chiarissima era illuminato, ed era occupato senza impedimento ne' suoi lavori.For al the world was illuminated with a cleare light, & none was hindered in their workes.Omnis enim orbis terrarum limpido illuminabatur lumine, / et non impeditis operibus continebatur.
20But over them only was spread a heavy night, an image of that darkness which was to come upon them. But they were to themselves more grievous than the darkness.Sopra quelli soli posava gravosa notte, immagine di quelle tenebre, che dipoi gli aspettavano; per la qual cosa eran eglino più insopportabili a loro stessi, che quelle tenebre.But ouer them onlie was layd an heauie night, the image of darkenes, which was to come vpon them. They therfore were vnto themselues more heauie then the darknes.Solis autem illis superposita erat gravis nox, / imago tenebrarum quæ superventura illis erat: / ipsi ergo sibi erant graviores tenebris.
17:1
Souls. The Egyptians, who were punished with horrible darkness, as they had followed an unjust, dark, and cruel policy against the Hebrews.
17:2
Calmet
Providence, and day-light, like incorrigible slaves, in prison. (Calmet)
Worthington
The Egyptians were three days in darkness, (Exodus 10:22.) and the Gentiles continued without faith in God, till after Christ's resurrection. (Worthington)
Only few served him, before that glorious event.
17:3
Calmet
Sins. This interior darkness was punished with the exterior one. (Calmet)
Menochius
Forgetfulness. Of each other, being concerned only for themselves, (Haydock) or they seemed to be forgotten by Providence, or buried in Lethean, most dismal obscurity. The interpreter thus mentions Cocytus, without sanctioning poetical fables, Job 21:33. (Menochius)
Calmet
Exceeding. Greek, "spectres." (Calmet)
17:6
Calmet
Fire. Like lightning, which would not allow them leisure to distinguish objects. (Calmet)
17:7
Haydock
Rebuked. Or chastised. (Haydock)
Calmet
The magicians could not imitate this miracle, nor secure themselves from its horrors. (Calmet)
17:9
Fear. the Egyptians kept serpents in their houses, and fed them. But now, neglecting to shew this attention, they were affrighted with their hissing.
Haydock
Air. Or could live. They seemed to wish for death, (Calmet) like the damned, but it fled from them. (Haydock)
17:10
Calmet
Things. The wicked are most cowardly. (Calmet)
Seneca
"Crimes may be safe; they cannot be secure." (Seneca, ep. xcvii.)
17:11
Thought. And giving way to despair, when it is extreme.
17:12
Expectation. Or fear. Such an one is filled with a mortal anxiety.
17:14
Them. From the sight of spectres, and remorse of conscience.
17:15
Calmet
Irons. Darkness forced them to stay where they were. (Calmet)
17:17
Menochius
Birds. Nothing can afford comfort to the affrighted. (Menochius)
17:2
Concordanza Exo. • & 10.
Literally the 〈…〉s ••••a knes thier dayes together Exo 10. v. 22. Morally they & other g•n• les vvere in darknes vvithout faith in God, til Christs Resurrection the third day.
17:10
A trubled conscience is a great torment.
17:19
This signified the conuersion of al nations to Christ.
17:1
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 6.36
… and we require some breadth of mind and some ability to solve the difficulties raised against Providence, to be able to account for such things and to see that they are mysteries and exceed our human nature. Then we shall say,
17:2
Inclusi sub tectis (Septuaginta et Philo habent sub lectis, quasi toto hoc triduo Ægyptii non ausi fuerint surgere e lectis: qui enim timent, in lectis tutissimos se æstimant), FUGITIVI PERPETUÆ PROVIDENTIÆ; — græce, φυγάδες τῆς αἰωνίου προνοίας, id est exsules a perpetua providentia; Vatablus, ab æterna providentia profugi. Primo, Noster Lorinus sic exponit, q. d. Ægyptii, cum se putarent posse fugere Dei providentiam et vindictam, ab ea velut fugere Dei providentiam et vindictam, ab ea velut rei servique fugitivi comprehensi tenebrarum velut catenis constricti, quasi in carcerem compacti sunt. Secundo, Jansenius, q. d. Ægyptii in tenebris jacuerunt quasi fugitivi, id est destituti et exsules a providentia Dei, quæ perpetuo homines per solem illuminat: sic et a Castro: Fugitivi, inquit, hoc est expulsi ac profligati a Dei providentia, quæ per singulos dies homines visitat solis claritate, qua toto illi triduo caruerunt. Tertio, Petrus Nannius, q. d. Ægyptii in tenebris fuere fugitivi, id est ignari et expertes æternæ providentiæ, ac ab ejus cognitione relegati, utpote de cujus oculis et aspectu male sentiebant: negabant enim Dei veri numen, providentiam et vindictam; unde explicans subdit, «dum putant se latere in obscuris peccatis:» omnia hæc huic loco congrua et apposita sunt. Hinc tropologice Cantacuzenus: Fugitivi, inquit, perpetuæ providentiæ sunt, qui contemnunt mandata Dei, perpetuam habentis rerum omnium providentiam. JACUERUNT: — ita Romana et Græca; perperam ergo nonnulli legunt placuerunt; alii latuerunt, in quibus proinde interpretandis frustra desudant S. Bonaventura, Hugo, Lyranus et Dionysius.
17:3
Porro Petrus Nannius τὸ λήθης accipit ut nomen proprium, significans Lethen fluvium inferni, qui eo descendentibus omnium rerum oblivionem inducere perhibetur, unde vertit: Obscuro Lethes operculo, quia in sequenti, vers. 13, asserit Sapiens noctem illam ex ᾅδου, id est orci penetralibus emersisse, quasi illa caligo vere umbra mortis exstiterit, et ex nebulis Lethes contexta fuerit; unde ex græco λήθη Latini lethum, id est mortem deducunt, in qua est summa caligo et rerum omnium oblivio, tam activa, quam passiva: morientes enim obliviscuntur omnium, et vicissim ab omnibus oblivioni traduntur. Censet ergo Nannius, sapientem hic alludere ad Lethen fluvium, quem apud inferos esse poetæ tradiderunt, cujus aquas si quis gustaverit, illico omnium rerum præteritarum obliviscitur; hinc λήθη, id est ab oblivione nomen habet. Datus est huic fabulæ locus, quia morientibus omnium rerum oblivio surrexit. Constat autem Lethen fluvium exstare in Africa circa extremum Syrtium cornu, ac Berenicem urbem alluere; sed apud omnes fama est, ad ea loca ex inferna inundatione prorumpere; unde Lucanus, lib. IX: Quem juxta Lethes tacitus prolabitur amnis, Infernis (ut fama) trahens oblivia venis. Sic sensus erit, q. d. Ægyptii cimmeriis hisce tenebris adeo erant obvelati et obcæcati, ut omnium rerum obliti, ex Lethæo inferni amne oblivionem ipsam potasse viderentur; unde Abulensis in Exod. cap. x, ait Ægyptios summa caligine circumfusos, anima, memoria et imaginatione perturbatis, nec ubi esset cibus, nec ubi potus, nec ubi mensa, aut sedes, vel quid simile recordari potuisse. DISPERSI SUNT, PAVENTES HORRENDE, ET CUM ADMIRATIONE NIMIA PERTURBATI. — Dispersi sunt, non quod Ægyptii vagabundi oberrarent quærentes lucem, nam præ pavore «nemo movit se de loco in quo erat,» Exod. cap. x, 23; sed dispersi sunt, id est disjuncti et separati ab invicem manserunt, ut nemo alium adire, juvare, solari posset, nec vicissim ab eo opem vel consolationem in tanto metu accipere: nam «nemo vidit fratrem suum,» Exod. cap. x, vers. 23. Paventes horrende, tum ob tenebras, tum ob spectra, de quibus mox: ob utraque enim ita erant pavidi et consternati, ut nescirent quo se verterent, imo nec loqui nec hiscere auderent, nec de cibo, potu, veste, aliave re cogitare possent: ita Abulensis in Exod. x, Quæst. II. Et cum admiratione nimia perturbati: græce est, ἐν φάσμασιν, id est simulacris, visis, larvis, phantasmatibus, spectris conturbati, quibus ita percellebantur, ut ab iis se necandos putarent, si loco se moverent, ac deteriora quæque in singula momenta formidarent et exspectarent; unde admiratione nimia, ut vertit Noster, id est stupore et consternatione insolita perturbati, videbantur attoniti et mentis impotes. Quænam fuerint hæc spectra in sequenti explicat. Porro spectra hæc partim pariebat pavor et scelerum conscientia, hæc enim, æque ac pavor, tristes ve- hementesque imaginationes menti objicit, adeo ut pavidus eas sibi auribus audire et oculis cernere videatur; partim ea immittebat eis Deus per angelos vel dæmones.
17:4
QUONIAM SONITUS DESCENDENS PERTURBABAT EOS. — τοῦτο, ἦχοι δὶ καταβράσσοντες αὐτοὺς περιεκόμπουν, id est, sonitus autem perturbantes eos circumstrepebant, vel cum impetu et fragore (quales edit aqua ex apertis fractisque cataractis impetuose erumpens) ipsis obstrepebant, vel soni cum vehementia decidentes et percellentes strepebant circum eos, hoc est fragores instar tonitrui circumstrepebant et terrorem incutiebant: videbatur enim eis, quod tonitru ex alto eos feriret, quodque Deus fulmina in capita eorum vibraret. ET PERSONÆ TRISTES ILLIS APPARENTES. — Græce, φάσματα, id est visiones, apparitiones, spectra, larvæ mæstis dejectisque vultibus tristes et truces eis offerebantur, quæ phasmata, sive phantasmata valde augebant terrorem tenebrarum Ægyptiorum: licet enim hæ essent densissimæ, ut visionem omnem impedirent, tamen in iis subinde intermicabat ignis, ut sequitur vers. 7, cujus lumine spectra ab Ægyptiis conspici poterant. Porro personæ hæ et spectra, non solum imaginaria erant, ut vult Dionysius et S. Bonaventura, qui dæmones hominesque defunctos censet objectos phantasiæ Ægyptiorum; sed et realia, quæ oculis corporeis cernebantur, non tantum noctu in somnis, sed et per diem in vigi- lia, uti docet Abulensis, Exod. x, qui censet tenebras has vocari horribiles, propter horribiles umbrarum et larvarum visiones. Rursum spectra hæc videntur fuisse infantium Hebræorum, quos injuste Ægyptii in Nilo merserant; grandium quoque juvenum et virorum, quos iisdem nimiis laboribus, flagellis et injuriis occiderant; item dæmonum, quos in idolis suis variis larvis et formis coluerant, uti Apin specie vituli, Anubin specie canis, Hammonem specie arietis, etc.; juste ergo larvis puniti sunt, qui infantes occidendo animas eorum in umbras et larvas transire putaverunt, ac larvas dæmonum venerando adorarunt. Insuper larvæ hæ sæpe ab angelis vel dæmonibus effinguntur, subinde tamen sunt ipsæ animæ defunctorum exsistentes in purgatorio vel inferno, quæ a Deo sinuntur egredi et apparere vivis, ad eorum vel admonitionem vel castigationem, uti dixi cap. ii, vers. 1, ad illa: «Non est qui agnitus sit reversus ab inferis.» Denique umbræ et spiritus, quia apparent, maxime solent esse eorum, qui fuere tyranni, violenti, pauperum oppressores, in parentes impii, aut crudeliter occisi; aut misere in fraudem inducti et seducti, uti multis exemplis deprehensum est: vide nostrum Delrio in Magic., et Thyræum in Visiones. Nota, hic multa supplet Sapiens, quæ Moyses tacuit in Exodo: primo enim harum larvarum Moyses non meminit. Secundo, vers. 16, ait Sapiens, ignem in tenebris intermicantem perstrinxisse et perculisse Ægyptios, de quo altum est in Exodo silentium. Tertio, v. g. ait sibilos serpentum, et strepitus fremitusque bestiarum (de quibus nil habet Moyses) mire exterruisse Ægyptios in densis tenebris pavidos, præsertim cum earum rerum causam ignorarent, ut vers. 12 habent Græca. Unde per catachresin tenebras hasce vers. 2 et 18, vocat catenam, adeo enim per eas terrebantur, ut nemo se loco movere auderet, perinde ac si catena fuisset vinctus: timor enim homines et animalia ita obstupefacit, ut movere se nequeant, sed quasi stupefacti et attoniti consistant immobiles, quia in timore calor et spiritus animales, qui motus sunt causa, recipiunt se a cerebro ad cor, ut illud velut sedem roborent et muniant: quare cerebrum ita ad motum et sensum uti vix potest. Porro major Hebræis erat consolatio et gaudium, quo eodem tempore in clarissima luce degerent, uti dicitur vers. 13.
17:5
terat sol, luna et stellæ; eisdem tamen domi lucem præbebant candelæ et lucernæ, ad quas edere, bibere, operari et ambulare poterant; verum hoc contortum et violentum est. Quare proprie accipiendus est ignis, uti accipiunt cæteri interpretes, q. d. Adeo densæ Ægyptiis erant tenebræ, ut nullæ faces, nullæ tædæ, nullæ lucernæ, nulli ignes sua vi, græce βίᾳ, id est violentia (ignis enim vis est violenta, et violenter omnia illuminat et inflammat) posset eas dispellere vel illuminare, tum quia Deus eis concursum suum, qui necessarius est ad agendum et illuminandum, subtrahebat; tum quia, ut ait Philo lib. I De Vita Moysis, «ignis, quo quotidie utimur, splendor vel aere turbato exstinguebatur, vel vincebatur a crassissimis tenebris, ita ut salvis oculis, summe necessarium videndi sensum, tanquam exoculati requirerent.» Ubi nota, omnis lux terrestris est mixta igni, imo ex eo prodit velut ejus dos et proprietas: quare lux candelæ, lucernæ, facis, etc., revera ignis est lucidus, sive lucens: idem multi sentiunt de luce cœlesti solis et stellarum, uti dixi Eccli. XLIII, 3; unde Sapiens hic vocat limpidas siderum flammas. NEQUE STELLARUM, — q. d. Uti nullus ignis terrestris, sic nulla lux cœlestis Ægyptiis lucem dare poterat, ob causas jam dictas; unde pro neque poterant, græce est, οὔτε ὑπέμενον, id est non sustinebant, non audebant, scilicet contra Deum niti, et tam arduum opus aggredi, ut tam densas tenebras ab eo inductas dispellere præsumerent: creatura enim creatori obniti et reluctari non audet, nec valet: Unde Philo: «Serena, inquit, die repente effusæ sunt tenebræ, continuis densisque nubibus cœlum subtexentibus, et nimia constipatione interclusis radiis siderum, ut dies nil differret a nocturna caligine: tantus enim fuit horror, id est densitas aeris caliginosi, ut non admitteret lumen siderum propter horrendam crassitiem.» Juste Ægyptii omni luce cœlesti privantur, qui lucem divinæ cognitionis in Moyse et Hebræis exstinguere satagebant, uti docet cap. XVIII, 4. Allegorice hæ tenebræ Ægyptiacæ viva erant imago, adeoque præludium tenebrarum inferni, ita Hugo; tropologice vero significabant cæcitatem mentis in malo obstinatæ, ait Origenes in Exod. cap. x, vers. 23, quam nec ignis beneficiorum Dei, nec focus gehennæ, nec flammæ concionum, nec sidera inspirationum discutere, aut illuminare valent. Pro limpidæ flammæ, græce est, ἔλλαμπροι φλόγες, id est splendidæ, fulgidæ, illustres flammæ, ita vocat radios solis et stellarum, quia flammarum habent speciem æque ac vim illuminandi et calefaciendi, unde Plato cum suis censuit stellas vere esse ignes, quem secutus Poeta: Vos, inquit, æterni ignes (id est sidera), et non violabile numen, Testor.
17:6
Pro apparebat autem illis subitaneus ignis, græce est, διαφαίνετο δ'αὐτοῖς μόνον αὐτομάτη πυρά, id est, apparebat autem illis solis, vel solum spontanea pyra: ubi singula verba habent emphasin, et novam terroris causam ingerunt: primo enim διαφαίνετο, id est apparebat, interlucebat, intermicabat, translucebat, significat ignem hunc obiter et in transcursu inter tenebras emicuisse, instar coruscationis et fulguris, et mox disparuisse, ac post modicum subito et inopinato rursus coruscasse, itaque hac sui ostentatione et disparitione continuum Ægyptiis pavorem incussisse: fulgura enim et fulgura mire homines percellunt. Rursum ignem hunc non e longinquo uti fulgura, sed e vicino apparuisse, ita ut Ægyptiorum prope afflaret oculos, ac pene adureret. Secundo, τὸ solum notat Ægyptios solos hæc vidisse, non Hebræos; rursum, nil nisi fulgura cum spectris Ægyptios aspexisse, quoad reliqua vero fuisse densissimas tenebras, quæ omnia simul juncta terrorem augebant: nam et fulgura in tenebris magis exhorrescimus, quam in lumine. Tertio, τὸ αὐτομάτη significat coruscationem hanc fuisse fortuitam, spontaneam, casualem, improvisam, sine prævia causa vel impulsu; improvisa autem mala magis terrefaciunt, prævisa enim tela minus feriunt. Quarto, πυρά significat ingentem fuisse hunc ignem, adeo ut pyram, id est ingentem acervum ignium collucentium efficere, quæ eis omnium rerum incendium comminabatur: pyra enim hæc erat fulminea, adeoque non aliud quam conglobata fulmina esse videbatur; unde merito metuebant, ne fulminibus hisce afflarentur et necarentur, sicut fulmine afflatus fuit Simeon Stylites vir miræ orationis, teste Joanne Moscho in Prat. Spirit. cap. LVII. ET TIMORE PERCULSI EJUS, QUÆ NON VIDEBATUR, FACIEI, ÆSTIMABANT DETERIORA ESSE QUÆ VIDEBANTUR. — Pro faciei, græce est ὄψεως, id est visionis, hoc est rei visæ, puta ignis qui videbatur, et facierum sive spectrorum, quæ per ignem videbantur; unde græca ad verbum habent, exterriti vero non visa (plene scilicet et perfecte) illa visione putabant pejora, quæ cernebantur, q. d. Magis terrebantur Ægyptii ex eo, quod ignem et spectra non plena, sed sub obscura facie et superficie viderent; unde putabant ea deteriora et horribili ora esse, quam revera erant, quia imaginabantur sub visis occultari alia majora, quæ sese videnda non præberent, e quibus sibi damna gravissima, imo mortem et exitium, imminere paventes augurabantur, maxime vero timebant, ne larvæ et spectra eos invaderent et enecarent. Unde Cantacuzenus exponit, eos ignem hæc spectra ostendentem ita exhorruisse, ut mallent esse in densis tenebris, quam in luce tam formidabili, totque spectris horrenda. Nota τὸ ejus quæ non videbatur faciei: solent enim umbræ et spectra faciem habere umbrosam, atram, obscuram, ac sæpe veste aut velo obtectam instar lugentium; imo subinde non nisi per tenuem umbram sese videnda exhibent, quin et sine umbra, sive facie et specie, solo motu, strepitu, aut voce se auditui objiciunt, ita ut non videantur, sed audiantur duntaxat, uti sese exhibuit umbra Samuelis videndam Pythonissæ, sed audiendam duntaxat Sauli, I Reg. xxviii, 14.
17:7
piens dum subdit: «Illi enim qui promittebant timores expellere se ab anima languente, hi cum derisu pleni timore languebant.» Quocirca hic proprie non agitur de tertia Ægypti plaga, quæ fuit sciniphum, licet id nonnulli velint, in qua victi magi, cum eas instar Moysis producere non possent, suam imbecillitatem confiteri coacti exclamarunt, Exod. vii, 19: «Digitus Dei est hic;» sed agitur hic de nova plaga tenebrarum et spectrorum, quæ mirum non solum Ægyptiis, sed magis ipsis incussit terrorem, itaque ipsos cum magia deridiculos ostendit, omnibusque risu et cachinno exsibilandos proposuit. Igitur ex hoc loco constat magos Pharaonis, licet tertio sciniphum signo a Moyse victos, non cessasse tamen Moysi obsistere, ideoque in nova hac tenebrarum plaga, cum per magiam eam discutere vellent nec possent, ridendos sese omnibus exhibuisse, qua in re magiæ suæ pœnas dederunt: ita Cantacuzenus. Huc accedit Vatablus qui vertit, interim ludibria artis magicæ jacebant cum calumnia per jactantiam sapientiæ contumeliosa; et Jansenius qui sic explicat, q. d. Illæ magorum illusiones, quibus patrando eadem mira, quæ patrabat Moyses, illudebant Pharaoni cæterisque Ægyptiis contra Moysem, jam jacebant, id est victæ succumbebant, nec poterant Moysi resistere: id significant Græca: Hic sensus verus est, at non adæquat, nec exhaurit fundum Scripturæ, quæ insuper asserit artes magorum cum magis abiisse in derisum et ludibrium. Secundo, noster a Castro apposite sic exponit, q. d. Appositi erant derisus, id est ludibria, illusiones et præstigiæ aderant: larvæ enim et spectra ludificabant et perstringebant oculos magorum et Ægyptiorum, ut putarent se videre horrenda, quæ revera non videbantur; hisce ergo ludibriis oculi magorum, inani et falsa specie rerum capti tenebantur, idque congrua talionis pœna, ut scilicet hisce spectris illuderentur illi, qui suis imposturis alios deluserant, ac præstigiis perstringerentur ipsi præstigiatores. Digreditur hic Holcot lect. 189, ut ostendat magicis artibus addictos rideri, non tantum a Deo, angelis et hominibus, sed et ab ipsis suis dæmonibus. ET SAPIENTIÆ GLORIÆ CORREPTIO CUM CONTUMELIA, id est contumeliosa «correptio,» vel redargutio «gloriæ,» id est gloriationis «sapientiæ,» id est de sapientia, repete apposita erat, q. d. Magi gloriabantur et jactabant se potentiores esse, quam erat Moyses et Deus Hebræorum: dictitabant enim se nosse magiam, id est artem magis arcanam et mirificam, quam non norat Moyses; sed Deus per Moysem hanc inanem et superbam gloriationem magorum corripuit et redarguit cum eorum dedecore et contumelia, dum eis tantum per tenebras et spectra terrorem incussit, ut expallescerent et contremiscerent, a quo omni sua arte magica se liberare et expedire non valuerunt: quare suo malo didicerunt, omnem suam magiam nil valere contra Dei virtutem, nec suas artes posse amoliri supplicium, quo premebantur. Hunc esse sensum liquet ex Græco, qui habet, καὶ τῆς ἐπὶ ὀφρονήσει ἀλαζονείας ἔλεγχος ἐπισμεριέρος, quod Complutenses vertunt, et in prudentia jactantiæ correptio contumeliosa; Vaticani, et jactantiæ de sapientia (Jansenius de prudentia) erat correptio cum contumelia; clare Clarius, et arrogantis jactantiæ correptio cum contumelia: nam «ubi fuerit superbia, ibi erit et contumelia; ubi autem est humilitas, ibi et sapientia,» Proverb. cap. xi, vers. 2. Pro correptio, græce est ἔλεγχος, id est redargutio stringens, ratio convincens, demonstratio ostendens vitium et falsitatem: pavor enim et tremor magorum ad oculum eos redarguebat, eorumque infirmitatem et fallaciam omnibus ostendebat.
17:8
Sensus ergo est, q. d. Magi promittentes se tenebras cum spectris, indeque natos timores penitus depulsuros, hi ipsi iisdem timoribus percellebantur, ut pavidi, anxii, pallidi, tremuli, nescirent quo se verterent. Vocat ridiculum timorem, quia timebant umbras et spectra rerum, quæ revera non erant, nec reipsa exstabant, uti pueri percellentur inani umbrarum metu, juxta illud Psalm. lii, 6: «Ibi trepidaverunt timore, ubi non erat timor.»
17:9
in antris abdi et claudi: qui enim timore percelluntur, fugiunt videre et videri, adeoque cœlum, aerem et terram oculis aspicere metuunt et horrent. Est metonymia et catachresis: aer enim, quia subtilissimus, proprie aspici et videri nequit; dicuntur tamen timidi ejus aspectum refugere, tum quia ea quæ in aere visibiliter fiunt, uti spectra et monstra, videre nolunt; tum quia aerem ipsum vitare cupiunt, angulosque et latebras quærunt, quibus se a rebus terrificis, quæ in aere fiunt, subducant et abscondant.
17:10
Huic gnomæ affines sunt illæ: «Nocens metuit pœnam, innocens nec casum. Nec spina bonos lædit, vel mus improbum. Mali principii malus finis. Nocens se judice nunquam absolvitur.» Moraliter, disce hic quanta sit vis conscientiæ, utpote quæ hominem beatum vel miserum efficiat. Audi S. Ambrosium lib. I Offic.: «Non, inquit, secundum forensem abundantiam æstimanda est beatitudo singulorum, sed secundum interiorem conscientiam, quæ innocentium et flagitiosorum merita discernit, vera atque incorrupta pœnarum præmiorumque arbitra;» et uberius D. Chrysostomus, hom. 2 in epist. ad Rom.: «Animi, inquit, tranquillitatem et lætitiam non principatus magnitudo, non pecuniarum copia, non potentiæ tumor, non corporis fortitudo, non mensæ sumptus, non vestium ornatus, non aliud quidquam rerum humanarum afferre consuevit, præterquam conscientia bona, quam certe qui puram habet, ut pannosus sit, ut cum fame luctetur, tamen tranquillior beatiorque est iis, qui inter delicias degunt.» Quocirca merito exclamat auctor serm. 10 ad fratres in Eremo, apud S. Augus- tinum: «O conscientia sancta, in terra adhuc es, et in cœlis habitas! Gaude, o anima sancta, sancta conscientia decorata, gaude cœlesti et æterna gloria.» Vis exempla? accipe. S. Augustinus, lib. ad Secund. Marach. cap. 1: «Senti, ait, de Augustino quidquid libet, sola me conscientia in oculis Dei non accuset;» S. Gregorius Nazianzenus, orat. 27: «In omnibus, inquit, rebus consiliarii loco rationem, Deique justificationes habeo, a quibus plerumque etiam nullo accusante convincor, et rursus condemnantibus multis absolvor;» S. Bernardus, ad Eugen.: «Quid, inquit, in terra quietius et securius bona conscientia? damna rerum non metuit, non verborum contumelias, non corporis cruciatus, quæ et ipsa morte magis erigitur quam deprimitur;» denique S. Job, cap. xvi, 20, bonæ conscientiæ testimonio in tot afflictionibus exsultat: «Ecce, inquit, in cœlo testis meus, et conscius meus in excelsis.» SEMPER ENIM PRÆSUMIT SÆVA (Græce χαλεπά, id est gravia, molesta, sæva, difficilia, aspera, acerba, dura et dira) PERTURBATA CONSCIENTIA: — nonnulli Codices addunt, frequenter enim præoccupant pessima redarguente conscientia; sed id delent Romana et Græca, videtur enim esse alia versio, vel certe explicatio sententiæ jam dictæ; Arabicus vertit, et ille (impius) accipit semper res difficiles et perversas. «Præsumit,» scilicet timida nequitia, quæ præcessit, hæc enim perturbatur et terretur a conscientia propria: nam conscientia hic est ablativi casus: græce est, συνεχομένη τῇ συνειδήσει, id est contenta intra conscientiam, vel latens in conscientia, aut conjuncta conscientiæ, cujus vocem et testimonium sibi jugiter occlamans nequitia et nequam effugere nequit. Alii legunt, ἐμπεριπίν, q. d. Malitia præsumit sæva, quæ malæ conscientiæ congruunt et conveniunt; alii nervosius legunt συναγχομένη τῇ συνειδήσει, id est nequitia constricta, coarctata, vel compressa a conscientia, sicut reus constringitur laqueo, dum strangulatur et suffocatur: simili enim modo conscientia nequitiam et hominem nequam coarctat, angit et strangulat: ἄγχω enim idem est quod strangulo, stringo, obstricta gula coerceo, obtorto collo in vincula duco, præfoco, ango, constringo fauces sive guttur. Hoc Noster secutus vertit, perturbata a conscientia, q. d. Nequitia et homo nequam ubique pavidus, semper timet sibi imminere scelerum pænas, quia constringitur pavoribus conscientiæ, quæ illum suæ nequitiæ arguit, et ad pænam condemnat: conscientia enim velut tortor nequitiam et hominem nequam, quasi reum mille timoribus, angoribus, mœroribus, suspicionibus ceu laqueis constringit, coarctat, angustat, strangulat, suffocat. Pro præsumit, græce est, προσείληφε, id est assumit, ad se sumit, sibi velut reo applicat, sibi repræsentat, item adjungit et auget, ut mala ingruentia majora suspicetur esse quam revera sint. Noster videtur legisse, προείληφε, id est præsumit, præoccupat, antevertit, præsagit, præcognoscit, prævidet, anticipat animo et mente supplicium prius, quam re ipsa inferatur et ingruat: nam, ut ait Plutarchus, lib. De Tranq. animi, a facinorosa conscientia in anima insitum est ulceris in corpore, utpote quæ pænitentiam relinquat lancinantem jugiter, pervellentemque animam;» et in lib. De Sera Num. vindicta: «Malitia, inquit, conjunctum, assiduoque ipsa torquentem ac affligentem gestat dolorem: quemadmodum enim flagitiosus quisque ultimo affigendus supplicio, corpore suo propriam fert crucem, ita improbitas ex seipsa supplicium suum instruit,» etc. Moraliter, quam mala conscientia sit timida et pavida, graphice describit Job, cap. xv, 11, dicens: «Sonitus terroris semper in auribus illius; et cum pax sit, ille semper insidias suspicatur. Non credit quod reverti possit de tenebris ad lucem, circumspectans undique gladium;» et Salomon Proverb. xxvIII, 1: «Fugit impius nemine persequente;» et S. Cyrillus, lib. XI in Joan. cap. xxxII: «Magna quædam res conscientiæ stimulus est, qui quando perperam aliquid agimus, etiam nullo præsente ingenti nos metu exagitat.» S. Ambrosius vero lib. I Officiorum, cap. xii: «Peccator, inquit, quamvis foris abundet et deliciis diffluat, odoribus fragret, in amaritudine animæ vitam exigit. Vita facinorosi, quasi somnium, aperuit oculos, transivit requies ejus, evanuit delectatio, licet ipsa, quæ videtur, etiam dum vivunt, impiorum requies in inferno sit; viventes enim in infernum descendunt. Vides convivium peccatoris? interroga conscientiam ejus: nonne gravius fœtet omnibus sepulcris? Intueris lætitiam ejus, opum abundantiam? introspice ulcera et vibices animæ ejus, cordisque mœstitiam.» Alibi: «Nihil est, quod tam summo dolori sit, quam si unusquisque positus sub captivitate peccati, recordetur unde lapsus sit: ita gravis culpa est conscientiæ, ut sine judice se puniat, et velare se cupiat, et tamen apud Deum nuda sit.» Elegantissime autem S. Chrysostomus, hom. 1 De Lazaro, de divitis conscientia ita loquitur: «Explica mihi istius conscientiam, et videbis intus gravem peccatorum tumultum, jugem metum, tempestatem, turbationem: videbis veluti incuriam mentem ad thronum conscientiæ conscendisse regalem, et tanquam judicem quempiam sedentem, et cogitationes loco carnificum adhibentem, in equuleo suspendentem, lateraque conscientiæ radentem ungulis, pro commissis vehementer inclamantem, cum nemo sciat, nisi quod solus Deus hæc videre noverit.» Rem vero exemplo illustrans, sic prosequitur: «Etenim qui committit adulterium, etiamsi millies fuerit dives, etiamsi nullum habeat accusatorem, non desinit tamen intus seipsum accusare, et voluptas quidem temporaria est, dolor vero perpetuus, timor undique ac tremor, suspicio et anxietas: angulos metuit, umbras ipsas formidat, suos ip- sius famulos conscios, inscios, illam ipsam, quam corrupit, et virum, quem affecit contumelia; obambulat amarum accusatorem circumferens, conscientiam, cum sit suo ipsius judicio damnatus, nec vel ad breve tempus possit respirare. Idem patiuntur et qui rapinam exercent, et qui fraude lucrum faciunt, hoc et curiosi, et summa quotquot in peccatis vivunt.» Porro S. Augustinus in Psalm. xlv: «Inter omnes, inquit, tribulationes humanæ animæ nulla est major tribulatio, quam conscientia delictorum;» idem in Psalm. xxxvi, conc. 2: «Quisquis, ait, malus est, male secum est, torqueatur necesse est, sibi ipsi tormentum est: ipse enim est pœna sua, quem torquet conscientia sua. Fugit ab inimico quo potuerit, a se quo fugiet?» Denique Seneca licet ethnicus: «Bona, inquit, conscientia prodire vult et conspici, ipsas nequitiæ tenebras timet. Prima et maxima peccantium pœna est, peccasse, nec ullum scelus impunitum est, quoniam sceleris in scelere supplicium est. Proprium est nocentium trepidare.» Hæc ipse, epist. 27. Exempla sunt in Adam et Eva, qui post peccatum audientes vocem Dei ambulantis per paradisum, pavidi absconderunt se, Genes. III: in Cain, qui occiso Abele urgente conscientia: «Omnis, inquit, qui invenerit me, occidet me,» Gen. iv, 14: in fratribus Joseph, qui ab eo dure accepti, Gen. xlii, 21: «Merito, inquit, hæc patimur, quia peccavimus in fratrem nostrum.» Vide Senecam in Oreste, cujus furias ipse graphice depingit, et Ciceronem, Pro Roscio Amerino, ubi sceleratorum et scelerum furias graphice pingit, flammas et faces describit. Ex adverso, I Joan. iv, 18, «charitas (quam parit probitas probaque conscientia) foras mittit timorem;» et Proverb. xxviii, 1: «Fugit impius nemine persequente: justus autem quasi leo confidens absque terrore erit,» vide ibi dicta: nam, ut ait S. Gregorius, lib. XII Moral. cap. xxi, «nil simplici corde felicius, quia quod innocentiam erga alios exhibet, nihil est quod pati ab aliis formidet, habet enim quasi arcem quamdam fortitudinis, simplicitatem suam; nec suspectus est pati, quod se fecisse non meminit, unde bene per Salomonem dicitur: In timore Domini fiducia fortitudinis; qui et rursum ait: Secura mens quasi juge convivium. Quasi enim continuatio refectionis est, ipsa tranquillitas securitatis.» Vere S. Ambrosius in Psalm. xxxix: «Quis, ait, puritate pectoris dulcior fructus? Quis cibus suavior quam is, quem animus bene sibi conscii, et mens innocentis epulatur?» hinc illud, Proverb. xv, 15: «Secura mens quasi juge convivium;» vide ibi dicta; nihil ergo timidius peccatore, nihil audacius justo: causæ sunt tres, prima, quod concupiscentia et passiones animi, quæ peccata creant, animum emolliant et effeminent; earumdem vero victoria, quæ fit per virtutem, animum fortem virilemque efficiat. Secunda, quod conscientiæ stimuli mentem peccatoris jugiter lancinent, rodant, ejusque vigorem exedant; justo vero virtus ipsa, quam exercet, et conscientiæ probitas animos addant. Tertia, quod peccator a gratia Dei deseratur, justus vero eadem polleat; gratia autem Dei est omnipotens, nam per eam omnia fieri possunt, quantumvis ardua, sine illa vero nil boni effici potest; unde justus est magnanimus et confidens, peccator autem pusillanimis et timidus instar muris.
17:11
Probat quod dixit, timidam esse nequitiam, ideoque sæva semper præsumere, ex ejus rei causa, quæ est, quod timor adeo malum quod timet apprehendat et metuat, ut illi quasi victus succumbat, seseque dedat: quare de ejus auxiliis et remediis adinveniendis cogitare nequit; sed eorum quasi est proditor et perditor. Est metaphora sumpta a militibus timidis in arce obsessis, qui ex timore arcem hosti obsidenti produnt et dedunt: simili enim modo timor arcem rationis et mentis, quæ varios malum, quod timetur, evadendi modos et vias excogitare posset, ita debilitat, stringit et ligat, ut eam prodat tradatque hosti, puta malo, quod timetur, ac desperationi, quo fit, ut pessima quæque sibi imminere auguretur, eaque vitatu esse impossibilia sibi persuadeat. Timor enim rationi et menti subesse, ac ab ea se regi et moderari sinere debuerat, quare fidem illi debitam fallit, imo illam prodit, dum illi consilium et fiduciam adimit, illamque facit sui impotem, pavidam, anxiam et desperantem: quocirca hæc timoris proditio in re non est aliud, quam inopia consilii, ac cogitationum defectio et desertio, quod scilicet homo per trepidationem æstumque timoris ita abripiatur, ut prodatur, id est deseratur a cogitationibus mediorum et auxiliorum, quibus posset malum quod metuit evadere. Unde nonnulli ex Græco vertunt, nihil est metus, nisi defectus vel desperatio excogitandi consilii: sic enim milites timidi, dum ducem deserunt, eum hosti produnt et tradunt; hinc et prodere Latinis subinde idem est, quod abjicere, deserere, dimittere, repellere: prodere enim idem est, quod porro dare, id est projicere, propellere, excludere, ait Servius; unde Virgilius, I Æneid.: Navibus (infandum) amissis unius ob iram, Prodimur, atque Italis longe disjungimur oris. Prodimur ergo idem est quod disjungimur: sic quoque hic accipi patet ex vers. 14, ubi ait: «Animæ deficiebant traductione,» græce, προδοσίᾳ, id est proditione. Moraliter, hic disce quantum malum sit timor, utpote qui hominem prodat et perdat; unde «semper in prælio iis maximum est periculum, qui maxime timent,» audacia pro muro habetur, ait Sallustius, De Conjur. Catil. «Quodcumque additur subsidio, id corrumpitur timore fugientium,» ait Cæsar, lib. De Bello Civili. «Plerumque in summo periculo timor misericordiam non accipit,» ait idem lib. VII. «Hæc natura est magnis timoribus, ut quod evenit deterius credant,» ait Tacitus, Annal. lib. XV: «In periculis reipublicæ, qui singulatim pertimescunt, in timore potius quam in virtute opprimentur,» ait Julius Capitolinus, in Max. et Balbino. «Timor mentem agens attonitam non sinit utiliora decernere,» ait Procopius, De Bello Pers. lib. II. «Montium vertices hostium speciem præbent animo semel timore oppresso,» ait G. Pachymus, Hist. lib. IV. «Timidi et ignavi ad desperationem formidine properant,» ait Tacitus, lib. II Histor. «Qui natus est ejusmodi, ut metuat omnia, etiamsi mus strepitum edat, belluarum simili quadam ignavia timidus habendus est, et qui muscipulam vi morbi timeat,» ait Aristoteles lib. III Ethic. cap. vii. «Sine animi præsentia ars contra periculum nihil prodest: timor enim memoriam excutit, et ars amittitur animo languefacto,» ait Thucydides, lib. II. «Principum timiditas, maxima est causa cædium: fiducia sui, placidos eos et mansuetos, et a suspicionibus vacuos reddit. Ita ferarum quoque, quæ a cicuratione sunt alienissimæ, timidæ sunt et omni strepitu terrentur: generosa autem non aspernantur hujusmodi blandam tractationem, quia propter fiduciam sui facilius aliis se committunt,» ait idem in Artaxerxe. «Hæsitabunda et formidolosa peritia, egregium aliquid audere haudquaquam consuevit,» ait Procopius De Bello Goth. lib. II. «Timiditas est corrupti legitimi judicii de rebus metuendis, aut non metuendis, sive ignorantia terribilium et non terribilium, et neutrorum,» ait Hierocles, lib. De Justitia. Pavidi enim minora mala timent, at majora non apprehendunt, nec timent, quare dum fugiunt minora, incidunt in majora. Sic peccator timens amittere opes, famam, vitam, pejerat sceleraque patrat, quibus cœlum et æternam felicitatem amittit; sapiens vero et constans timenda timet, non timenda non timet; timenda vero timet eo modo et moderatione, qua oportet et recta ratio dictat. Aliter Lyranus, proditio, inquit, hic idem est, quod ostensio et manifestatio: timor enim in facie efficiens pallorem, prodit, id est manifestat cogitationem auxilii, quia significat quod timens auxilium desiderat, et cogitat de illo; verum hoc frigidus est: porro Syrus alio abit, quid, ait, est timor, nisi consummatio malitiæ, et adjutor cogitationum, qui est interius? vicinius Arabicus, quia timor, ait, non est aliud, nisi formido tormentorum propter cogitationem. Mystice Hugo: Impius, inquit, timens non cogitat de auxilio Dei, si enim hoc cogitaret utique diceret, Psalm. lv, 12: «In Deo speravi, non timebo quid faciat mihi homo;» et Psalm. v, 1: «In Domino sperans non infirmabor.»
17:12
Unde S. Chrysostomus, homil. De Patientia Job, docet ignorantiam causæ, quæ pænam affert, valde augere calamitatem: sic hoc loco Ægyptii ignorabant causam tenebrarum, spectrorum, mugitus animalium et sibili serpentium, ideoque putantes in ea deteriora latere, multo graviora et duriora sibi imminere formidabant; hinc Vaticani vertunt, majorem computant inscientiam (id est ignorantiam) probentis tormentum causæ. (id est ignorantiam) probentis tormentum causæ. Posset quoque verti in ablativo, majorem putant ignorantiam præbente tormentum causa, q. d. Dum minor est exspectatio evadendi malum quod timetur, tunc qui timet majorem putat ignorantiam, hoc est, majus suspicatur esse malum ignoratum, quod futurum sibique obventurum metuit, dum ipsum cruciat causa: ideo enim magis timet malum imminens ignoratum, quia tam in se habet causam cruciatus, quam plurium malorum a se ignoratorum, pari modo causam fore metuit et auguratur: animus enim meticulosus nil nisi tristia, quæ metum augeant, suspicari potest. Quocirca Ægyptii in densissimis tenebris positi, et horridis spectris ac ignibus intermicantibus perculsi, nil nisi funestum, ominosum, minax et horrendum cogitare poterant; unde Josephus addit: «Illo, inquit, metu imminente, ne forte penitus ab ea caligine absorberetur:» forte etiam antiquum chaos, et mundi confusionem et dissolutionem quamdam formidabant, quasi mundus esset periturus, et in primævum chaos suum rediturus: sciebant enim Deum sibi esse infensissimum, ac proinde ab eo omnia irarum et dirarum fulmina pavidi exspectabant. Perperam Vatablus pro ἄγνοιαν, legit ἄγνείαν, ab ἀγνός, quod significat donis incorruptum, qui a justo demoveri nulla ratione potest, adeoque implacabilem; unde vertit, cum intus residens exigua spes magis reputat causæ cruciatum, moventis implacabilitatem, vel potentiorem imaginatur implacabilitatem: nam omnes codices legunt ἄγνοιαν, non ἄγνείαν; neque ἄγνεια Græcis significat implacabilitatem, sed puritatem et sanctimoniam. MINOR EST EXSPECTATIO — auxiliorum, ita passim interpretes, licet Nannius, Clarius et Jansenius minorem accipiant exspectationem futuri mali: nam, inquiunt, pro minor, græce est ἥττων, id est inferior, victa et oppressa est exspectatio, sive spes in timidis et pavidis per desperationem: græce est elegans paronomasia: Timor, inquit, est μαρτυρία, id est proditio auxiliorum, ideoque in eo minor est προσδοκία, id est exspectatio et spes evadendi. CAUSÆ DE QUA TORMENTUM PRÆSTAT, — quæ scilicet timido tormentum præbet, ut habent Græca, sive ob quam timidus se torquet et cruciat: causa impiis timidis tormentum præstans est triplex, prima est propria culpa, puta scelerum multitudo, gravitas et magnitudo, quam impius non satis perspicit, sed majorem, quam ipse sciat, esse metuit: ad hæc majus tormentum est pati ob culpam, quam pati ob justitiam et innocentiam: ob hanc enim pati et occidi est decus et gloria martyrii. Secunda est quæ impium castigat et punit, sicut Ægyptios hic cruciabant tenebræ et spectra, quarum vim, numerum et quantitatem ipsi perspicere non poterant. Tertia est Dei ira et vindicta, quæ multo minus ab impiis perspicitur: quocirca semper metuunt, ne illa irrogato supplicio non contenta, alia et alia graviora infligat. Porro Syrus hic alio prorsus abit: sic enim vertit, et quod minus est eo (timore) abscondit, et ipse est præstantior eo quod ignotum est, quæ verba obscura sunt et Œdipo indigent. 13 et 14. ILLI AUTEM QUI IMPOTENTEM (perperam nonnulli per diastolen legunt, in potentem, græce enim est ἀδύνατον, id est impotentem: vide Franciscum Lucam hic varias vitiatasque lectiones recensentem) VERE NOCTEM, ET AB INFIMIS, ET AB ALTISSIMIS INFERIS SUPERVENIENTEM, EUMDEM SOMNUM DORMIENTES, ALIQUANDO MONSTRORUM EXAGITABANTUR TIMORE, ALIQUANDO ANIMÆ DEFICIEBANT TRADUCTIONE: SUBITANEUS ENIM ILLIS ET INSPERATUS TIMOR SUPERVENERAT; — græce, illi autem impotentem vere noctem, ac ex impotentis Orci speluncis advenientem, eodem somno dormientes, tum monstris phantasmatum agitabantur, tum anima dissolvebantur defectione: subitus enim nec exspectatus timor eis supervenerat. Vocat noctem impotentem triduanas et densissimas tenebras Ægypti, quæ fecerunt ut Ægyptiis continua et triduana esset nox; sed cur impotens vocatur? Primo Jansenius: Impotens, inquit, passive, id est tolerari non potens, intolerabilis: impotens ergo, supple, toleratu. Secundo, nox impotens active dicitur, quæ superari et illuminari non potest, puta ineluctabilis; aut rursum passive nox impotens, id est invalida et devicta, quæ scilicet tenebras per radios solis vincere et dispellere non poterat, sed ab iis plane vincebatur. Tertio, nox impotens, id est debilis et infirma, dicitur metonymice ab effectu, inquit a Castro, quod Ægyptios impotentes et invalidos redderet ad quodvis opus humanum, vel tenebrarum caligine impeditos, vel metu debilitatos instar eorum, qui somno compediti nihil operantur, nam propterea dixit Ægyptios per totam illam noctem eumdem somnum dormisse: eadem ratione Orcum seu infernum vocat impotentem, quod suos hospites reddat impotentes et imbecilles ad quodvis opus. Quarto, et nervosius, nox dicitur impotens, id est nimis potens, nimia, immoderata, quæ scilicet sua vi toti Ægypto densissimam et insuperabilem caliginem inducebat, quæque Ægyptios potentissime et validissime per tenebras, larvas, spectra, famem, sitim, pavorem et angorem cruciabat, nullamque eis dabat requiem vel somnum, uti faciunt aliæ noctes. Denique quinto, dicitur impotens nox, ait Cantacuzenus, quia quasi exorta videbatur ex profundissimis speluncis inferni impotentis, qui non potest ullum modum imponere malis, quibus afficit eos, quos in se continet, nec cruciamenta moderari ac temperare, sed cœco quodam impetu omnes excruciat: itaque merito nox illa impotens filia Orci impotentis putabatur: Orcus enim vocatur obscuritas inferorum, ac infernus ipse, ejusque præses Lucifer, qui nullius miseratur, juxta illud Horatii, lib. III Carm.: Victima nil miserantis Orci. liquefactæ liquantur et diffluunt. Traductione — Impotens enim idem est quod nimis potens, ait Donatus: sic vocatur impotens dominatus, vel tyrannus, id est nimis potens et imperiosus; unde Quintilianus: «Decemviri, inquit, quorum principatus erat immoderatus, a Livio impotentes domini nuncupantur;» et Cicero, Philipp. V: «Advocabat, inquit, ad urbem a Brundusio homo impotentissimus, ardens odio, animo hostili in omnes cives cum exercitu Antonius;» et rursum, impotens, iracundus, contumeliosus, superbus. Sic vocatur amor, animus, lætitia impotens, at motus animi impotentes, id est prævalidi, quos homo frænare nequit, sed potius ipsi potentes homini dominantur, ac ad id quod appetunt prosequendum, velut equum stimulis ardenter adigunt, coguntque. Quare nimis frigide nonnulli noctem impotentem interpretantur inanem: quia inquiunt non erant veræ tenebræ, cum toto reliquo orbe esset dies, et Hebræis esset clara lux; verum Ægyptiis a Deo obcæcatis videbantur esse tenebræ: hoc enim falsum est, erant enim veræ et meræ summæque tenebræ, uti ostendi Exod. x, 21 et 22. ET AB INFIMIS, ET AB ALTISSIMIS (id est profundissimis) inferis supervenientem, — græce, et ex impotentis Orci speluncis advenientem, q. d. Nox hæc et caligo erat summa et quasi infernalis. Nota, Scriptura sicut lucem nostram tribuit cœlo, sic tenebras inferno, tum quia infernus est regio et matrix tenebrarum, sicut cœlum lucis, perinde ac dicitur regio ferax auri, argenti, etc.; tum quia a dæmonibus inferni præsidibus hæ Ægypti tenebræ, per densationem aeris et vaporum ex imo terræ eductorum, producebantur. Potissima tamen tenebrarum causa fuit Deus, subtrahens concursum suum soli et luci, ne lumen spargeret in Ægyptios. Simili phrasi dicimus Ætnam, Vesuvium, Heclam, aliosque montes flammivomos, esse os, ostium, fenestras inferni: sic Virgilius infernum pingit, VI Æneid. dicens: Umbrarum hic locus est, somni, noctisque soporæ. EUMDEM SOMNUM DORMIENTES, etc., quia licet Ægyptii in tenebris pavidi essent vigiles, tamen quasi dormientes, attoniti et sopiti ab omni operatione vacabant, et vanis somniis, monstris, græce phantasmatibus, visis et spectris conturbabantur; hic ergo erat idem quasi somnus insomnis omnium: rursum idem, id est similis nocti impotenti, erat somnus impotens omnium. Insperatus, id est inexpectatus, inopinatus, improvisus, timor supervenerat et irruerat in Ægyptios. Deficiebant, græce παρελύοντο, id est dissolvebantur, et fiebant quasi paralytici, animo magis quam corpore: nam a παραλύω dicitur paralysis, id est dissolutio nervorum, membrorum et virium, quæ instar ceræ ante vers. 11 vertit Noster, hoc est defectu, relictione, desperatione, q. d. Ægyptii ex pavore quasi deficiebant animo, et patiebantur deliquium mentis: minus recte nonnulli per traductionem accipiunt separationem animæ a corpore, per mortem, et alii punitionem.
17:16
17 et 18. UNA ENIM CATENA TENEBRARUM OMNES ERANT COLLIGATI. SIVE SPIRITUS SIBILANS, AUT INTER SPISSOS ARBORUM RAMOS AVIUM SONUS SUAVIS, AUT VIS AQUÆ DECURRENTIS NIMIUM, AUT SONUS VALIDUS PRÆCIPITATARUM PETRARUM, AUT LUDENTIUM ANIMALIUM CURSUS INVISUS, AUT MUGIENTIUM VALIDA BESTIARUM VOX, AUT RESONANS DE ALTISSIMIS MONTIBUS ECHO, DEFICIENTES FACIEBANT ILLOS PRÆ TIMORE. Græce, siquidem omnes una tenebrarum catena constricti erant. Sive flatus sibilans, sive densos inter ramos avium sonus suavis ac numerosus, aut murmur aquæ euntis vis, aut sonus validus præcipitatorum saxorum, aut salientium animalium cursus non aspectabilis, aut ululantium immanissimarum ferarum vox, sive echo montium cavernis repercussa metu illos exanimabat. Explicat necessitatem jam dictam, eamque vocat catenam tenebrarum, quod earum horrore, pavore et angore ita percellebantur Ægyptii, ut velut attoniti fierent, stupidi et immobiles, perinde ac si catenis in carcere fuissent colligati: causa a priori erat, quod timor causet frigus; imo, ut ait Aristoteles II Rhetor. xiii: «Timor frigiditas quædam est; frigus autem hominem stringit et quasi ligat, ut se loco movere nequeat.» Unde Plautus in Amphitr.: Timeo, inquit, totus torpeo: Nunc ubi terrarum sim nescio, Non miser me commovere possum præ formidine. Et in Truculento: Neque vivus, neque mortuus sum, neque quid nunc faciam scio, Neque ut hinc abeam, neque ut ad hunc adeam scio, timore torpeo. equorum, barrire elephantorum, grunnire porcorum, rugire leonum; quæ omnia hic per τὸ mugientium synecdochice intelligit (unde Vatablus vertit rugientium), puta quaslibet quorumlibet animalium voces et fremitus: omnia enim animalia ad hasce tantas, tamque diuturnas tenebras percellebantur, quia iis impediebantur a quærenda præda et esca, unde præ fame et siti horrende mugiebant, et latrante ventre rugiebant: quare tot tantisque rugitibus paventes Ægyptii pene exanimabantur. Qui enim timet, percellitur, itaque trepidat, horrescit, pallet, fugit animus, metu membra quatiuntur: quæ res efficit, ut quem hic a metu vincitur, tam illic a fiducia deseratur, nec solum viribus defectus, verum etiam spe destitutus, siquidem cuncta nimium formidantem, necesse est spe quoque destitui: habet enim metus animi fractionem, et quasi fugam, itaque meticulosos non res solum atque pericula, verum rumores etiam ipsi incerti et vani, et rosæ, ut dicitur, umbra persæpe terret. RESONANS DE ALTISSIMIS MONTIBUS ECHO. — Altissimis, id est profundissimis: græce enim est ἐκ κοιλότητος, id est ex concavitate montium: echo enim fit cum vox cavernis repercussa in se redit, sibique quasi respondens id, quod dixit, refert et repetit, ita ut rudibus et rei ignaris videatur esse in cavernis absconditus vir responsans, et vocem repetens: quare ipsi mirantur et percelluntur. Echo ergo fit dum aer, indeque sonus in læve concavumque corpus illisus, velut pila repercussus resilit: ob hanc enim repercussionem fit sonus resonus, sive resonans, ut apte vertit Noster: resultans enim aer voces reciprocas, id est primæ similes, reddit; unde Evodius, lib. IV Epigr., echo vocat imitatricem sermonis, vocis fæcem, verbi caudam. Echo vox græca est, ἠχώ, id est sonus, echo, resonantia, ab ἠχέω, id est sono, resono, clango; unde Ovidius lib. III Metam. echo poetica velut nympham describens, hoc ejus dat ænigma, quo simul insinuat per eam cervos timore percelli, et in retia a venatoribus adigi: sic enim canit: Aspicit hunc trepidos agitantem in retia cervos Vocalis Nympha, quæ nec reticere loquenti, Nec prior ipsa loqui didicit resonabilis Echo. Ausonius vero, Theodosii imperatoris familiaris, Echo hoc dat ænigma: Aeris et linguæ sum filia, mater inanis Indicii, vocem, quæ sine mente gero: Extremos pereunte modos a fine reducens, Ludificata sequor verba aliena meis. Auribus; in vestris habito fenestralibus Echo, At si vis similem pingere, pinge sonum. Spiritus sibilans, — puta ventus vel aura tenuiter perstrepens, aut halitus et stridor animalis respirantis: refer hæc omnia ad finem, vers. 18: «Deficientes faciebant eos ex timore:» pavidi enim in tenebris omnia tuta timent, iisque quasi animo deficiunt et exanimantur. Audi Senecam epist. 13: «Nos et venturo torquemur et præterito, multa bona nostra nobis nocent, timoris tormentum memoriam reducit, providentia anticipat: nemo tantum præsentibus miser est, etc. Plura sunt quæ nos terrent, quæ premunt, et sæpius opinione amplius laboramus. Cito accedimus opinioni, et sic vertimus terga, quemadmodum illi, quos pulvis motus fuga pecorum exuit castris, aut quos aliqua fabula sine auctore sparsa conterruit: nescio quomodo vana perturbant. Vera enim modum suum habent. Verisimile est aliquid futurum mali, non statim verum est: quam multa inexspectata venerunt! quam multa exspectata nunquam comparuerunt!» Avium sonus suavis, — id est concentus avium, præsertim philomelarum et merularum, quæ suavissime canunt initio veris, puta sub Pascha, quando Hebræi egressi sunt ex Ægypto, ac paulo ante hæc plaga tenebrarum contigit: illa enim et cæteris coactus fuit Pharao et Ægyptii Hebræos missos facere: pavidis enim et tristibus omnia injucunda, omnesque melodiæ videntur mæstæ et funestæ. MUGIENTIUM VALIDA BESTIARUM VOX. — Pro mugientium, græce est ὠρυομένων, id est ululantium, quod proprie est luporum, sicut mugire boum, hinnire Rudes ergo et impii male sibi conscii timent echo, quasi vocem secretam in cavernis ab angelo, aut sententiam a numine missam ad scelus Mystice, catena scelerum contexitur ex septem vitiis capitalibus quasi ex septem annulis, quorum unus trahit alium, illique innectitur: gula enim trahit luxuriam, luxuria iram, ira invidiam, invidia superbiam, superbia avaritiam, avaritia acediam: ita Hugo. Aut, ut S. Bonaventura: Suggestio diaboli parit cogitationis delectationem, delectatio consensum, consensus operis perpetrationem, hæc iterationem et pravam consuetudinem, consuetudo inverecundam de peccato gloriationem et jactantiam. Catena enim dicitur, quod se capiendo teneat, quia in ea annulus annulum capit et tenet. castigandum: nam ut ait Statius III Thebaid.: Invigilant animo, scelerisque patrati Supplicium exercent curæ, tunc plurima versat Pessimus in dubiis augur timor. 19 et 20. OMNIS ENIM ORBIS TERRARUM LIMPIDO ILLUMINABATUR LUMINE, ET NON IMPEDITIS OPERIBUS CONTINEBATUR. SOLIS AUTEM ILLIS SUPERPOSITA ERAT GRAVIS NOX, IMAGO TENEBRARUM, QUÆ SUPERVENTURA ILLIS ERAT. IPSI ERGO SIBI ERANT GRAVIORES TENEBRIS, — q. d. Totus reliquus orbis claro solis resplendebat lumine, cum in sola Ægypto densissimæ essent tenebræ, imo in ipsa Ægypto apud Hebræos splendida erat lux, ut dicet cap. XVIII, 1. Sic et plaga septima, quæ fuit grandinis, et quinta, quæ fuit pestis, ac cæteræ omnes solos tetigere Ægyptios, nullos autem Hebræos, ut patet Exod. ix, 4 et 26: idem testatur Philo et Josephus. Pro limpido græce est, λαμπρῷ, id est splendido, nitido, fulgido. Ex dictis liquet non recte Jansenium ex τὸ omnis orbis colligere, etiam totam Ægyptum luce solis fuisse illustratam, sed eam non vidisse Ægyptios, eo quod oculi eorum essent obcæcati: nam a toto orbe mox excipit Ægyptios, dicens: «Solis autem illis superposita erat gravis nox.» Adde, hæ tenebræ fuere palpabiles, ut dicitur Exod. x, 21; non ergo consistebant in oculis Ægyptiorum, nec in sola subtractione concursus Dei, qua luci subtrahebat suam cooperationem ad illuminandum Ægyptios, sed insuper erant crassa caligo, vapor et nebula a Deo inducta, uti dixi Exod. x, 22. ET NON IMPEDITIS OPERIBUS CONTINEBATUR, — id est detinebatur, occupabatur, q. d. Incolæ totius orbis in luce degebant, seque in suis officiis et operibus læte continebant et occupabant: nil enim erat, quod opera eorum impediret, cum tenebræ impedirent Ægyptios, ne quid operari possent; unde Vatablus vertit, et expeditis frequens erat operibus, q. d. Reliqui omnes erant in luce, ideoque negotiosi; soli Ægyptii erant in tenebris, ideoque otiosi. IMAGO TENEBRARUM, QUÆ SUPERVENTURA ERAT ILLIS, — tum in morte et sepulchro, tum magis in inferno et gehenna; longa ergo illa et atra nox Ægypti erat umbra et imago mortis, quæ illi imminebat in gehenna. Sic Job cap. x, vers. 22, sepulchrum vocat «terram tenebrosam, et opertam mortis caligine, terram miseriæ et tenebrarum, ubi umbra mortis et nullus ordo, sed sempiternus horror inhabitat.» IPSI ERGO SIBI ERANT GRAVIORES TENEBRIS, — ob peccatorum conscientiam, indeque mentis perturbationem, excæcationem, pavorem, angorem: nullum enim majus est tormentum morsu et remorsu scelestæ conscientiæ: igitur Ægyptii laborabant duplici caligine, scilicet corporis et mentis, sed hæc illa longe erat gravior, ipsosque magis cruciabat. Notat hic Sapiens triplices, imo quadruplices tenebras, primæ sunt oculorum; secundæ mentis et peccati; tertiæ mortis; quartæ gehennæ: primæ privant luce solis; secundæ privant gratia Dei; tertiæ privant vita; quartæ visione Dei. Porro tenebræ peccati reliquarum trium tenebrarum sunt causa; vide ergo quam tenebrosum, horridum et horrendum sit peccatum: sicut enim ob tenebras Ægyptiis lux videbatur illucida, luna illunis, cœli cœci, sol insolens, sic peccatoribus Deus, cœlum, angeli, virtus, sapientia omniaque bona videntur obscura, atra, tetra, horrida: quocirca S. Augustinus in Psalm. XLV: «Inter omnes, ait, tribulationes humanæ animæ nulla est major tribulatio, quam conscientia delictorum;» et S. Ambrosius, lib. I Offic. cap. XII, asserit «ipsam, quæ videtur, etiam dum vivunt, impiorum requiem in inferno esse, viventes enim in infernum descendunt;» et S. Bernardus, serm. 4 De Assumpt. B. Virg.: «Infernus quidem, ait, et carcer animæ, rea conscientia.» Hoc est quod Deus impiis minatur, Levit. xxvi, 36: «Dabo pavorem in cordibus eorum: terrebit eos sonitus folii volantis: et ita fugient quasi gladium: fugient nemine persequente:» ubi plura hac de re congessi. Fuere ergo Hebræi Dei cultores filii lucis, Ægyptii vero idololatræ filii tenebrarum. rit. Adde, Hebræis ob disparitatem hanc exsultantibus lucem hanc fuisse maximam, sicut cum iisdem per Esther, cap. viii, vers. 16, a morte liberati sunt, ipsis «nova lux oriri visa est, gaudium, honor, et tripudium:» vide dicta Exod. x, 23.
17:1
… Il portento è ampiamente descritto in Sap. 17, 1-21, che offre un bel
17:7
III. LA M. NELLA S. SCRITTURA. - Nella Bibbia la m. è severamente condannata. È posta in risalto la m. degli Egiziani (Ex. 7, 11 sgg.; Sap. 17, 7) e dei Babilonesi (Is. 47, 12 sg.; Dan. 1, 20; 2, 10-12), tra i quali essa aveva grande importanza. …
17:14
… Era il mondo di tutti i morti (almeno fino alla risurrezione: così i Farisei) in II Mach. 6, 23; Enoch 22, 1-14; 51, 1; 102, 5; 103, 7; IV Esd. 4, 41; 7, 32; Bar. syr. 11, 6; 21, 23. Era il carcere di soli empi e peccatori in Sap. 2, 1; 17, 14 (21); Enoch 63, 10; Iubil. 7, 29; 22, 22; Filonc. …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.