Libro I, lezione XDE DIVISIONE PROPOSITIONUM EX PARTE SUBIECTI: DEQUE OPPOSITIONE AFFIRMATIONIS ET NEGATIONIS IN PROPOSITIONIBUS UNIVERSALIBUS ET IN INDEFINITIS
Il testo di Aristotele
Quoniam autem sunt haec quidem rerum universalia, illa vero singularia (dico autem universale, quod de pluribus natum est praedicari, singulare vero quod non, ut homo quidem universale est, Plato (Callias) vero eorum, quae singularia sunt); necesse est autem enunciare quoniam inest aliquid aut non, aliquoties quidem eorum alicui, quae universalia sunt, aliquoties autem alicui eorum, quae sunt singularia.
Si ergo universaliter enunciet de universali quoniam est, aut non, erunt hae contrariae enunciationes; dico autem de universali fieri enunciationem universalem; ut, omnis homo albus est, nullus homo albus est.
Quando autem de universalibus non universaliter, non sunt contrariae; quae autem significantur, est esse aliquando contraria: dico autem non universaliter enunciare de his quae sunt universalia; ut, est albus homo; non est albus homo: cum enim universale sit homo, non universaliter utitur enunciatione; omnis namque non universale est, sed quoniam universaliter significat.
In eo vero quod universale praedicant, id quod est universale, universaliter praedicari, non est verum; nulla enim affirmatio vera erit, in qua de universali praedicato universaliter praedicetur; ut, omnis homo est omne animal.
La versione latina commentata da san Tommaso, nel testo dell'edizione leonina.
17a38Some things are universal, others individual. By the term ‘universal’ I mean that which is of such a nature as to be predicated of many subjects, by ‘individual’ that which 17a40is not thus predicated. Thus ‘man’ is a universal, ‘Call i as’ an individual.
17b1Our propositions necessarily sometimes concern a universal subject, sometimes an individual.
17b3If, then, a man states a positive and a negative proposition of universal character with regard to a universal, 17b5these two propositions are ‘contrary’. By the expression ‘a proposition of universal character with regard to a universal’, such propositions as ‘every man is white’, ‘no man is white’ are meant. When, on the other hand, the positive and negative propositions, though they have regard to a universal, are yet not of universal character, they will not be contrary, albeit the meaning intended is sometimes contrary.1 As instances of propositions made with regard to a universal, but not of universal character, we may take 17b10the propositions ‘man is white', 'man is not white’. ‘Man’ is a universal, but the proposition is not made as of universal character; for the word ‘every’ does not make the subject a universal, but rather gives the proposition a universal character. If, however, both predicate and subject are distributed, the proposition thus constituted is contrary to truth; no affirmation will, under such circumstances, 17b15be true. The proposition ‘every man is every animal’ is an example of this type.
17b16An affirmation is opposed to a denial in the sense which I denote by the term ‘contradictory’, when, while the subject remains the same, the affirmation is of universal] character and the denial is not. The affirmation ‘every man is white’ is the contradictory of the denial ‘not every man is white’, or again, the proposition ‘no man is white’ is the contradictory of the proposition ‘some men are white2. 17b20But propositions are opposed as contraries when both the affirmation and the denial are universal, as in the sentences ‘every man is white’, ‘no man is white’, ‘every man is just’, ‘no man is just’.
I paragrafi del passo, nella traduzione di E. M. Edghill (The Works of Aristotle translated into English, ed. W. D. Ross, vol. I (Oxford: Clarendon Press, 1928)).
Of things, since some are universal, but others singular,1 (and by universal I mean whatever may naturally be predicated of many things, but by singular, that which may not: as “ man ” is universal, but “ Callias ” singular,) it is necessary to enunciate that something is, or is not, inherent, at one time, in an universal, at another in a singular thing. Now, if any one universally enunciates of an universal, that something is or is not inherent, these enunciations will be contrary:2 I mean universally enunciates of an universal, as that “every man is white,” “no man is white.” When on the other hand he enunciates of universals, not universally, these are not contraries, though the things signified may sometimes be contrary; but I mean by not universally enunciating of universals, as that “man is white,” “man is not white:” for man being universal, is not employed as an universal in the enunciation, since the word “every” does not signify the universal, but (shows that the subject is) universally (taken). Now to predicate universally of what is universally predicated is not true, for no affirmation will be true in which the universal is predicated of an universal predicate,3 as for instance, “every man” is “every animal.” Wherefore I say affirmation is opposed to negation contradictorily, the affirmation which signifies the universal to that which is not universal, as “every man is white,” “not every man is white,” “no man is white,” “some man is white.” But contrarily is between universal affirmative and universal negative, as “every man is white,” “no man is white,” “every man is just,” “no man is just.”4 Wherefore it is impossible. p. 46. When a singular term is the predicate, it must of course be co-extensive with its subject. On the above chapter compare Whately, book ii. 2, 3, and Hill, 9, et seq.: in fact, a slight acquaintance even with Aldrich’s Logic will suffice to place the principle of opposition, as copied here, clearly before the reader; for mere simplification we have annexed the usual scheme of opposition. ble that these should at one and the same time be true, but the opposites to these may sometimes possibly be co-verified about the same thing, as that “not every man is white,” and “some man is white.”5 Of such contradictions then of universals, as are universally made, one must necessarily be true or false, and also such as are of singulars, as “Socrates is white,” “Socrates is not white;” but of such contradictions as are indeed of universals, yet are not universally made, one is not always true, but the other false. For at one and the same time we may truly say that “man is white,” and that “man is not white,” and “man is handsome,” and “man is not handsome,” for if he is deformed he is not handsome, and if any thing is becoming to be, it is, not. This however may at once appear absurd, because the assertion “man is not white,” seems at the same time to signify the same thing, as “no man is white,” but it neither necessarily signifies the same thing, nor at the same time.6 Notwithstanding it is evident that of one affirmation there is one negation, for it is necessary firmatives are true, negatives false, in impossible matter negatives true, affirmatives false, in contingent matter both false. Properly speaking, it is contrary to the very nature of logical inquiry to admit any reference whatever to the understood matter of proposition, of which Logic can take no cognizance, its province being, to establish argument when necessarily deducible from propositions placed in a certain connexion. From the truth of the universal or the falsehood of the singular we infer the accidental quality of all the opposed propositions; but from the falsehood of an universal or truth of a singular, we only know the quality of the contradictory. that the negation should deny the same thing to each affirmation. which the affirmation affirmed, and also from the same, (i. e.) either from some singular or some universal, universally or not universally; I say, for instance, that “ Socrates is white,” “ Socrates is not white.” If however there is something else from the same thing, or the same thing from something else, that (enunciation) will not be opposite, but different from it;7 to the one, “ every man is white,” the other (is opposed) “ not every man is white,” and to the one, “ a certain man is white,” the other, “ no man is white;” and to the one, “ man is white,” the other, “ man is not white.”
That there is then one affirmation contradictorily opposed to one negation, and what these are, has been shown, also that there are other contraries, and what they are, and that not every contradiction is true or false, and why and when it is true or false.
I capitoli interi, nella traduzione di Octavius Freire Owen (London: George Bell & Sons, 1889 (Bohn's Classical Library), vol. I, from the plates of the first edition (London: H. G. Bohn, 1853), same pagination).
Sinossi degli editori leonini
1. Argumentum textus. — 2. Enunciationis subiectum distinguitur secundum divisionem rerum, quarum quaedam sunt universales, quaedam vero singulares. — 3. Obiectio contra praefatam rerum divisionem. — 4. Solvitur. Logicus dividit res secundum quod referuntur ad intellectum, qui distinguit in re singulari id quod illi est proprium ab eo quod est illi et aliis commune; et hoc dicit universale, illud singulare. — 5. Ad rationem universalis requiritur ut essentia seu forma, quae dicitur universalis, possit esse in pluribus, non autem quod sit actualiter in pluribus. — 6. Quod significatur per nomen si est forma seu natura individuata vel non individuabilis in materia, non est universale. — 7. Ratio universalis non a communicabilitate nominis pensatur, sed a communicabilitate rei. — 8. Concluditur divisio enunciationis in universalem et singularem. — 9. In enunciationibus de universali attendendum est ad modos diversos quibus aliquid praedicatur de universali, sive prout accipitur a mente quasi separatum a singularibus, sive prout est in singularibus. — Idem observandum quoad enunciationes de singulari. — 10. Divisio enunciationis ex parte subiecti (quae tertia addenda est duabus assignatis lect. VIII, nn. 2, 3) pertinet ad quantitatem seu extensionem propositionum. — 11. Textus subdivisio. — 12. Dictiones, quae appellantur syncategorematicae, sunt ad designandum non quidem universale (infra n. 19.), sed modum quo praedicatum tribuitur subiecto universali. — 13. Dictiones, omnis, nullus, adinventae sunt pro totalitate designanda universalitatis subiecti; aliquis, quidam, pro particularitate subiecti significanda in propositionibus affirmativis; in propositionibus negativis accommodatur dictio non omnis. — 14. Corollarium. Ergo praedicatum tripliciter tribuitur vel negatur subiecto universali; nempe universaliter sumpto, particulariter accepto, indefinite (nempe sine dictione) enunciato. — 15. De subiecto individuo seu singulari potest quidem aliquid diversa ratione praedicari, sed totum id quod de ipso praedicatur refertur ad singularitatem ipsius. — 16. Corollarium. Ergo quatuor sunt modi enunciationis ad quantitatem ipsius pertinentes, universalis, singularis, indefinitus, particularis, qui et disiunctivus appellatur. — 17. Altera textus subdivisio. — 18. Contraria dicuntur quae maxime a se distant. Ergo contrariae sunt illae propositiones quae maxime a se distant in affirmatione et negatione modi quo praedicatum tribuitur et negatur subiecto. Scilicet propositio negativa negat praedicatum de subiecto universaliter sumpto (nullum) quod de ipso pariter universaliter sumpto affirmat propositio affirmativa (omne). — 19. Propositiones indefinitae non sunt contrariae, quia in ipsis non exprimitur modus universalitatis, quo designetur extrema propositionum distantia. — 20. Et tamen in propositionibus indefinitis contingit ea quae per propositiones significantur esse contraria: quod quidem non debet impraesentiarum intelligi de contrarietate veritatis et falsitatis; — 21. neque de contrarietate praedicati; — 22. sed ratione significati seu materiae, secundum quam propositio indefinita eamdem habet vim ac si subiectum esset affectum dictione universali, omne, nullum. — 23. Dictio determinativa (omnis, aliquis) convenientius apponitur subiecto, ex quo sumitur quantitas propositionis, quam praedicato; cui si apponatur, aut fit ad designandum quod praedicatum est in plus, seu est magis universale quam subiectum; aut non est expedita locutio; aut est quandoque falsa propositio. — 24. Attamen signum universale negativum vel particulare affirmativum non repugnat veritati propositionis, si ponatur ex parte praedicati.
Il commento di san Tommaso
1. Quia Philosophus dixerat oppositionem affirmationis et negationis esse contradictionem, quae est eiusdem de eodem, consequenter intendit distinguere diversas oppositiones affirmationis et negationis, ut cognoscatur quae sit vera contradictio. Et circa hoc duo facit: primo, praemittit quamdam divisionem enunciationum necessariam ad praedictam differentiam oppositionum assignandam; secundo, manifestat propositum; ibi: Si ergo universaliter etc. Praemittit autem divisionem enunciationum quae sumitur secundum differentiam subiecti. Unde circa primum duo facit: primo, dividit subiectum enunciationum; secundo, concludit divisionem enunciationum; ibi: Necesse est enunciare etc.
2. Subiectum autem enunciationis est nomen vel aliquid loco nominis sumptum. Nomen autem est vox significativa ad placitum simplicis intellectus, quod est similitudo rei; et ideo subiectum enunciationis distinguit per divisionem rerum, et dicit quod rerum quaedam sunt universalia, quaedam sunt singularia. Manifestat autem membra divisionis dupliciter: primo quidem per definitionem, quia universale est quod est aptum natum de pluribus praedicari, singulare vero quod non est aptum natum praedicari de pluribus, sed de uno solo; secundo, manifestat per exemplum cum subdit quod homo est universale, Plato autem singulare.
3. Accidit autem dubitatio circa hanc divisionem, quia, sicut probat Philosophus in VII Metaphysicae, universale non est aliquid extra res existens. Item, in Praedicamentis dicitur quod secundae substantiae non sunt nisi in primis, quae sunt singulares. Non ergo videtur esse conveniens divisio rerum per universalia et singularia: quia nullae res videntur esse universales, sed omnes sunt singulares.
4. Dicendum est autem quod hic dividuntur res secundum quod significantur per nomina, quae subiiciuntur in enunciationibus: dictum est autem supra quod nomina non significant res nisi mediante intellectu; et ideo oportet quod divisio ista rerum accipiatur secundum quod res cadunt in intellectu. Ea vero quae sunt coniuncta in rebus intellectus potest distinguere, quando unum eorum non cadit in ratione alterius. In qualibet autem re singulari est considerare aliquid quod est proprium illi rei, in quantum est haec res, sicut Socrati vel Platoni in quantum est hic homo; et aliquid est considerare in ea, in quo convenit cum aliis quibusdam rebus, sicut quod Socrates est animal, aut homo, aut rationalis, aut risibilis, aut albus. Quando igitur res denominatur ab eo quod convenit illi soli rei in quantum est haec res, huiusmodi nomen dicitur significare aliquid singulare; quando autem denominatur res ab eo quod est commune sibi et multis aliis, nomen huiusmodi dicitur significare universale, quia scilicet nomen significat naturam sive dispositionem aliquam, quae est communis multis. Quia igitur hanc divisionem dedit de rebus non absolute secundum quod sunt extra animam, sed secundum quod referuntur ad intellectum, non definivit universale et singulare secundum aliquid quod pertinet ad rem, puta si diceret quod universale extra animam, quod pertinet ad opinionem Platonis, sed per actum animae intellectivae, quod est praedicari de multis vel de uno solo.
5. Est autem considerandum quod intellectus apprehendit rem intellectam secundam propriam essentiam, seu definitionem: unde et in III De anima dicitur quod obiectum proprium intellectus est quod quid est. Contingit autem quandoque quod propria ratio alicuius formae intellectae non repugnat ei quod est esse in pluribus, sed hoc impeditur ab aliquo alio, sive sit aliquid accidentaliter adveniens, puta si omnibus hominibus morientibus unus solus remaneret, sive sit propter conditionem materiae, sicut est unus tantum sol, non quod repugnet rationi solari esse in pluribus secundum conditionem formae ipsius, sed quia non est alia materia susceptiva talis formae; et ideo non dixit quod universale est quod praedicatur de pluribus, sed quod aptum natum est praedicari de pluribus.
6. Cum autem omnis forma, quae nata est recipi in materia quantum est de se, communicabilis sit multis materiis; dupliciter potest contingere quod id quod significatur per nomen, non sit aptum natum praedicari de pluribus. Uno modo, quia nomen significat formam secundum quod terminata est ad hanc materiam, sicut hoc nomen Socrates vel Plato, quod significat naturam humanam prout est in hac materia. Alio modo, secundum quod nomen significat formam, quae non.est nata in materia recipi, unde oportet quod per se remaneat una et singularis; sicut albedo, si esset forma non existens in materia, esset una sola, unde esset singularis: et propter hoc Philosophus dicit in VII Metaphys. quod si essent species rerum separatae, sicut posuit Plato, essent individua.
7. Potest autem obiici quod hoc nomen Socrates vel Plato est natum de pluribus praedicari, quia nihil prohibet multos esse, qui vocentur hoc nomine. - Sed ad hoc patet responsio, si attendantur verba Aristotelis. Ipse enim non divisit nomina in universale et particulare, sed res. Et ideo intelligendum est quod universale dicitur 5 quando, non solum nomen potest de pluribus praedicari, sed id, quod significatur per nomen, est natam in pluribus inveniri; hoc autem non contingit in praedictis nominibus: nam hoc nomen Socrates vel Plato significat naturam humanam secundum quod est in hac materia. Si vero hoc nomen imponatur alteri homini significabit naturam humanam 7 in alia materia; et sic eius erit alia significatio; unde non erit universale, sed aequivocum.
8. Deinde cum dicit: Necesse est autem enunciare etc., concludit divisionem enunciationis. Quia enim semper enunciatur aliquid de aliqua re; rerum autem quaedam sunt universalia, quaedam singularia; necesse est quod quandoque enuncietur aliquid inesse vel non inesse alicui universalium, quandoque vero alicui singularium. Et est suspensiva constructio usque huc, et est sensus: Quoniam autem sunt haec quidem rerum etc., necesse est enunciare etc.
9. Est autem considerandum quod de universali aliquid enunciatur quatuor modis. Nam universale potest uno modo considerari quasi separatum a singularibus, sive per se subsistens, ut Plato posuit, sive, secundum sententiam Aristotelis, secundum esse quod habet in intellectu. Et sic potest ei aliquid attribui dupliciter. - Quandoque enim attribuitur ei sic considerato aliquid, quod pertinet ad solam operationem intellectus, ut si dicatur quod homo est praedicabile de multis, sive universale, sive species. Huiusmodi enim intentiones format intellectus attribuens eas naturae intellectae, secundum quod comparat ipsam ad res, quae sunt extra animam. - Quandoque vero attribuitur aliquid universali sic considerato, quod scilicet apprehenditur ab intellectu ut unum, tamen id quod attribuitur ei non pertinet ad actum intellectus, sed ad esse, quod habet natura apprehensa in rebus, quae sunt extra animam, puta si dicatur quod homo est dignissima creaturarum. Hoc enim convenit naturae humanae etiam secundum quod est in singularibus. Nam quilibet homo singularis dignior est omnibus creaturis irrationalibus; sed tamen omnes homines singulares non sunt unus homo extra animam, sed solum in acceptione intellectus; et per hunc modum attribuitur ei praedicatum, scilicet ut uni rei. Alio autem modo attribuitur aliquid universali, prout est in singularibus, et hoc dupliciter. Quandoque quidem ratione ipsius naturae universalis, puta cum attribuitur ei aliquid quod ad essentiam eius pertinet, vel quod consequitur principia essentialia; ut cum dicitur, homo est animal, vel homo est risibilis. - Quandoque autem attribuitur ei aliquid ratione singularis in quo invenitur, puta cum attribuitur ei aliquid quod pertinet ad actionem individui; ut cum dicitur, homo ambulat. Singulari autem attribuitur aliquid tripliciter: uno modo, secundum quod cadit in apprehensione; ut cum dicitur, Socrates est singulare, vel praedicabile de uno solo. Quandoque autem, ratione naturae communis; ut cum dicitur, Socrates est animal. Quandoque autem, ratione sui ipsius; ut cum dicitur, Socrates ambulat. Et totidem etiam modis negationes variantur: quia omne quod contingit affirmare, contingit negare, ut supra dictum est.
10. Est autem haec tertia divisio enunciationis quam ponit Philosophus. Prima namque fuit quod enunciationum quaedam est una simpliciter, quaedam vero coniunctione una. Quae quidem est divisio analogi in ea de quibus praedicatur secundum prius et posterius: sic enim unum dividitur secundum prius in simplex et per posterius in compositum. - Alia vero fuit divisio enunciationis in affirmationem et negationem. Quae quidem est divisio generis in species, quia sumitur secundum differentiam praedicati ad quod fertur negatio; praedicatum autem est pars formalis enunciationis; et ideo huiusmodi divisio dicitur pertinere ad qualitatem enunciationis, qualitatem, inquam, essentialem, secundum quod differentia significat quale quid. - Tertia autem est huiusmodi divisio, quae sumitur secundum differentiam subiecti, quod praedicatur de pluribus vel de uno solo, et ideo dicitur pertinere ad quantitatem enunciationis, nam et quantitas consequitur materiam.
11. Deinde cum dicit: Si ergo universaliter etc., ostendit quomodo enunciationes diversimode opponantur secundum diversitatem subiecti. Et circa hoc duo facit: primo, distinguit diversos modos oppositionum in ipsis enunciationibus; secundo, ostendit quomodo diversae oppositiones diversimode se habent ad verum et falsum; ibi: Quo-circa, has quidem impossibile est etc.
12. Circa primum considerandum est quod cum universale possit considerari in abstractione a singularibus vel secundum quod est in ipsis singularibus, secundum hoc diversimode aliquid ei attribuitur, ut supra dictum est. Ad designandum autem diversos modos attributionis inventae sunt quaedam dictiones, quae possunt dici determinationes vel signa, quibus designatur quod aliquid de universali, hoc aut illo modo praedicetur. Sed quia non est ab omnibus communiter apprehensum quod universalia extra singularia subsistant, ideo communis usus loquendi non habet aliquam dictionem ad designandum illum modum praedicandi, prout aliquid dicitur in abstractione a singularibus. Sed Plato, qui posuit universalia extra singularia subsistere, adinvenit aliquas determinationes, quibus designaretur quomodo aliquid attribuitur universali, prout est extra singularia, et vocabat universale separatum subsistens extra singularia quantum ad speciem hominis, per se hominem vel ipsum hominem et similiter in aliis universalibus. Sed universale secundum quod est in singularibus cadit in communi apprehensione hominum; et ideo adinventae sunt quaedam dictiones ad significandum modum attribuendi aliquid universali sic accepto.
13. Sicut autem supra dictum est, quandoque aliquid attribuitur universali ratione ipsius naturae universalis; et ideo hoc dicitur praedicari de eo universaliter, quia scilicet ei convenit secundum totam multitudinem in qua invenitur; et ad hoc designandum in affirmativis praedicationibus adinventa est haec dictio, omnis, quae designat quod praedicatum attribuitur subiecto universali quantum ad totum id quod sub subiecto continetur. In negativis autem praedicationibus adinventa est haec dictio, nullus, per quam significatur quod praedicatum removetur a subiecto universali secundum totum id quod continetur sub eo. Unde nullus dicitur quasi non ullus, et in graeco dicitur, οὐδεὶς quasi nec unus, quia nec unum solum est accipere sub subiecto universali a quo praedicatum non removeatur. - Quandoque autem attribuitur universali aliquid vel removetur ab eo ratione particularis; et ad hoc designandum, in affirmativis quidem adinventa est haec dictio, aliquis vel quidam, per quam designatur quod praedicatum attribuitur subiecto universali ‡ ratione ipsius particularis; sed quia non determinate significat formam alicuius singularis, sub quadam indeterminatione singulare designat; unde et dicitur individuum vagum. In negativis autem non est aliqua dictio posita, sed possumus accipere, non omnis; ut sicut, nullus, universaliter removet, eo quod significat quasi diceretur, non ullus, idest, non aliquis, ita etiam, non omnis, particulariter removeat, in quantum excludit universalem affirmationem.
14. Sic igitur tria sunt genera affirmationum in quibus aliquid de universali praedicatur. - Una quidem est, in qua de universali praedicatur aliquid universaliter; ut cum dicitur, omnis homo est animal. - Alia, in qua aliquid praedicatur de universali particulariter; ut cum dicitur, quidam homo est albus. - Tertia vero est, in qua aliquid de universali praedicatur absque determinatione universalitatis vel particularitatis; unde huiusmodi enunciatio solet vocari indefinita. - Totidem autem sunt negationes oppositae.
15. De singulari autem quamvis aliquid diversa ratione praedicetur, ut supra dictum est, tamen totum refertur ad singularitatem ipsius, quia etiam natura universalis in ipso singulari individuatur; et ideo nihil refert quantum ad naturam singularitatis, utrum aliquid praedicetur de eo ratione universalis naturae; ut cum dicitur, Socrates est homo, vel conveniat ei ratione singularitatis.
16. Si igitur tribus praedictis enunciationibus addatur singularis, erunt quatuor modi enunciationis ad quantitatem ipsius pertinentes, scilicet universalis, singularis, indefinitus et particularis.
17. Sic igitur secundum has differentias Aristoteles assignat diversas oppositiones enunciationum adinvicem. Et primo, secundum differentiam universalium ad indefinitas; secundo, secundum differentiam universalium ad particulares; ibi: Opponi autem affirmationem etc.- Circa primum tria facit: primo, agit de oppositione propositionum universalium adinvicem; secundo, de oppositione indefinitarum; ibi: Quando autem in universalibus etc.; tertio, excludit dubitationem; ibi: In eo vero quod etc.
18. Dicit ergo primo quod si aliquis enunciet de subiecto universali universaliter, idest secundum continentiam suae universalitatis, quoniam est, idest affirmative, aut non est, idest negative, erunt contrariae enunciationes; ut si dicatur, omnis homo est albus, nullus homo est albus. Huius autem ratio est, quia contraria dicuntur quae maxime a se distant: non enim dicitur aliquid nigrum ex hoc solum quod non est album, sed super hoc quod est non esse album, quod significat communiter remotionem albi, addit nigrum extremam distantiam ab albo. Sic igitur id quod affirmatur per hanc enunciationem, omnis homo est albus, removetur per hanc negationem, non omnis homo est albus. Oportet ergo quod negatio removeat modum quo praedicatum dicitur de subiecto, quem designat haec dictio, omnis. Sed super hanc remotionem addit haec enunciatio, nullus homo est albus, totalem remotionem, quae est extrema distantia a primo °; quod pertinet ad rationem contrarietatis. Et ideo convenienter hanc oppositionem dicit contrarietatem.
19. Deinde cum dicit: Quando autem etc., ostendit qualis sit oppositio affirmationis et negationis in indefinitis. Et primo, proponit quod intendit; secundo, manifestat propositum per exempla; ibi: Dico autem non universaliter etc.; tertio, assignat rationem manifestationis; ibi: Cum enim universale sit homo etc. - Dicit ergo primo quod quando de universalibus subiectis affirmatur aliquid vel negatur non tamen universaliter, non sunt contrariae enunciationes, sed illa quae significantur contingit esse contraria. Deinde cum dicit: Dico autem non universaliter etc., manifestat per exempla. Ubi considerandum est quod non dixerat quando in universalibus particulariter, sed non universaliter. Non enim intendit de particularibus enunciationibus, sed de solis indefinitis. Et hoc manifestat per exempla quae ponit, dicens fieri in universalibus subiectis non universalem enunciationem; cum dicitur, est albus homo, non est albus homo. Et rationem huius expositionis ostendit, quia homo, qui subiicitur, est universale, sed tamen praedicatum non universaliter de eo praedicatur, quia non apponitur haec dictio, omnis: quae non significat ipsum universale, sed modum universalitatis, prout scilicet praedicatum dicitur universaliter de subiecto; et ideo addita subiecto universali, semper significat quod aliquid de eo dicatur universaliter. Tota autem haec expositio refertur ad hoc quod dixerat: Quando in universalibus non universaliter enunciatur, non sunt contrariae.
20. Sed hoc quod additur: Quae autem significantur contingit esse contraria, non est expositum, quamvis obscuritatem contineat; et ideo a diversis diversimode exponitur. Quidam enim hoc referre voluerunt ad contrarietatem veritatis et falsitatis, quae competit huiusmodi enunciationibus. Contingit enim quandoque has simul esse veras; homo est albus, homo non est albus; et sic non sunt contrariae, quia contraria mutuo se tollunt. Contingit tamen quandoque unam earum esse veram et alteram esse falsam; ut cum dicitur, homo est animal, homo non est animal; et sic ratione significati videntur habere quamdam contrarietatem. - Sed hoc non videtur ad propositum pertinere, tum quia Philosophus nondum hic loquitur de veritate et falsitate enunciationum; tum etiam quia hoc ipsum posset de particularibus enunciationibus dici.
21. Alii vero, sequentes Porphyrium, referunt hoc ad contrarietatem praedicati. Contingit enim quandoque quod praedicatum negatur de subiecto propter hoc quod inest ei contrarium; sicut si dicatur, homo non est albus, quia est niger; et sic id quod significatur per hoc quod dicitur, non est albus, potest esse contrarium. Non tamen semper: removetur enim aliquid a subiecto, etiam si contrarium non insit, sed aliquid medium inter contraria; ut cum dicitur, aliquis non est albus, quia est pallidus; vel quia inest ei privatio actus vel habitus seu potentiae; ut cum dicitur, aliquis non est videns, quia est carens potentia visiva, aut habet impedimentum ne videat, vel etiam quia non est aptus natus videre; puta si dicatur, lapis non videt. Sic igitur illa, quae significantur contingit esse contraria, sed ipsae enunciationes non sunt contrariae, quia ut in fine huius libri dicetur, non sunt contrariae opiniones quae sunt de contrariis, sicut opinio quod aliquid sit bonum, et illa quae est, quod aliquid non est bonum.
22. Sed nec hoc videtur ad propositum Aristotelis pertinere, quia non agit hic de contrarietate rerum vel opinionum, sed de contrarietate enunciationum: et ideo magis videtur hic sequenda expositio Alexandri. Secundum quam dicendum est quod in indefinitis enunciationibus non determinatur utrum praedicatum attribuatur subiecto universaliter (quod faceret contrarietatem enunciationum), aut particulariter (quod non faceret contrarietatem enunciationum); et ideo huiusmodi enunciationes indefinitae non sunt contrariae secundum modum quo proferuntur. Contingit tamen quandoque ratione significati eas habere contrarietatem, puta, cum attribuitur aliquid universali ratione naturae universalis, quamvis non apponatur signum universale; ut cum dicitur, homo est animal, homo non est animal: quia hae enunciationes eamdem habent vim ratione significati; ac si diceretur, omnis homo est animal, nullus homo est animal.
23. Deinde cum dicit: In eo vero quod etc., removet quoddam quod posset esse dubium. Quia enim posuerat quamdam diversitatem in oppositione enunciationum ex hoc quod universale sumitur a parte subiecti universaliter vel non universaliter, posset aliquis credere quod similis diversitas nasceretur ex parte praedicati, ex hoc scilicet quod universale praedicari posset et universaliter et non universaliter; et ideo ad hoc excludendum dicit quod in eo quod praedicatur aliquod universale, non est verum quod praedicetur universale universaliter. Cuius quidem duplex esse potest ratio. Una quidem, quia talis modus praedicandi videtur repugnare praedicato secundum propriam rationem quam habet in enunciatione. Dictum est enim supra quod praedicatum est quasi pars formalis enunciationis, subiectum autem est pars materialis ipsius: cum autem aliquod universale profertur universaliter, ipsum universale sumitur secundum habitudinem quam habet ad singularia, quae sub se continet; sicut et quando universale profertur particulariter, sumitur secundum habitudinem quam habet ad aliquod contentorum sub se; et sic utrumque pertinet ad materialem determinationem universalis: et ideo neque signum universale neque particulare convenienter additur praedicato, sed magis subiecto: convenientius enim dicitur, nullus homo est asinus, quam, omnis homo est nullus asinus; et similiter convenientius dicitur, aliquis homo est albus, quam, homo est aliquid album. Invenitur autem quandoque a philosophis signum particulare appositum praedicato, ad insinuandum quod praedicatum est in plus quam subiectum, et hoc praecipue cum, habito genere, investigant differentias completivas speciei, sicut in II De anima dicitur quod Anima est actus quidam. Alia vero ratio potest accipi ex parte veritatis enunciationis; et ista specialiter habet locum in affirmationibus quae falsae essent si praedicatum α universaliter praedicaretur. Et ideo manifestans id quod posuerat, subiungit quod Nulla affirmatio est β in qua, scilicet vere, de universali praedicato universaliter praedicetur, idest in qua universali praedicato utitur ad universaliter praedicandum, ut si diceretur, omnis homo est omne animal. Oportet enim, secundum praedicta, quod hoc praedicatum animal, secundum singula quae sub ipso continentur, praedicaretur de singulis quae continentur sub homine; et hoc non potest esse verum, neque si praedicatum sit in plus quam subiectum, neque si praedicatum sit convertibile cum eo. Oporteret enim quod quilibet unus homo esset animalia omnia, aut omnia risibilia: quae repugnant rationi singularis, quod accipitur sub universali. - Nec est instantia si dicatur quod haec est vera, omnis homo est omnis disciplinae susceptivus: disciplina enim non praedicatur de homine, sed susceptivum disciplinae; repugnaret autem veritati si diceretur, omnis homo est omne susceptivum disciplinae.
24. Signum autem universale negativum, vel particulare affirmativum, etsi convenientius ponantur ex parte subiecti, non tamen repugnat veritati etiam si ponantur ex parte praedicati. Contingit enim huiusmodi enunciationes in aliqua materia esse veras: haec enim est vera, omnis homo nullus lapis est; et similiter haec est vera, omnis homo aliquod animal est. Sed haec, omnis homo omne animal est, in quacumque materia proferatur, falsa est. Sunt autem quaedam aliae tales enunciationes semper falsae; sicut ista, aliquis homo omne animal est γ (quae habet eamdem causam falsitatis cum hac, omnis homo omne animal est); et si quae aliae similes, sunt semper falsae: in omnibus enim eadem ratio est. Et ideo per hoc quod Philosophus reprobavit istam, omnis homo omne animal est, dedit intelligere omnes consimiles esse improbandas.
Di questo commento non esiste una traduzione inglese di pubblico dominio: qui si dà il latino.
Note degli editori leonini
* A: quoniam autem Philosophus.
* BC: eiusdem et de.
* AB: hic intendit consequenter distinguere.
* A: vere.
α) Subiectum autem enunciationis etc. De subiecto propositionis dicitur quod debeat esse nomen vel aliquid loco nominis sumptum. Et revera subiectum non est id quod affirmatur vel negatur de aliquo, sed de quo aliquid affirmatur vel negatur (Qua de causa subiectum dicitur pars materialis propositionis, praedicatum vero quasi pars formalis. - Infr. nn. 10 et 23. - Et quia radix quantitatis a materia desumitur, propositionis quantitas, quae est eius extensio seu universalitas vel particularitas, ex subiecto ipso diiudicatur. Inf. n. 10). Ergo quidquid significat aliquid quasi inhaerens alteri, ut sunt adiectiva, participia, verba etc., subiecta esse non possunt propositionis, nisi sumantur in vi nominis, ut sic nempe significant non ut quid receptum et inhaerens alteri, sed ut recipiens et cui aliquid inhaeret. Igitur subiectum enunciationis est nomen vel aliquid loco nominis, hoc est vi nominis sumptum. - Infra codd. ABC omittunt, ad placitum (Cf. lect. IV, nn. 6, 11).- Codd. ABCE: quae est similitudo rei.
β) Secundae substantiae non sunt nisi in primis, quae sunt singulares. Ut perspicuitati consuleretur, substantiae dividebantur ab Aristotele et postea a Scholasticis in substantias primas et substantias secundas. Primae sunt res individuae, seu singulares, ut s. Thomas dicit; quarum proprium est ut de subiecto non dicantur, et ita sint uni propriae ut non possint esse in pluribus: non enim dicitur quod Petrus sit Paulus, neque quod sint plures Petri vel Pauli natura, licet sint plures individui qui uno nomine appellentur: « Substantia (prima) inquit Aristoteles », quae proprie et principaliter et maxime dicitur, est quae neque de subiecto dicitur, neque in subiecto est; ut aliquis homo vel aliquis equus » (Categ., cap. De substantia n. 1. - Ed. Didot c. III, al. V). - Substantiae vero secundae dicuntur naturae universales, quarum proprium est ut possint esse in pluribus et de pluribus dici; sicut homo est in omnibus et singulis individuis humanis, qui ideo sunt et vocantur homines, non quia habent idem nomen, sed quia revera habent eandem rem eodem nomine significatam, nempe humanam naturam: « Secundae substantiae, iterum Aristoteles, dicuntur species, in quibus illae quae principaliter substantiae dicuntur (nempe, primae) insunt » (Ib. n. 2). Insunt non sicut superius est in inferiori, nempe universale in singulari, sed viceversa sicut inferius est in suo superiori, sicut pars subiectiva seu specifica est in suo toto universali (Cf. Caietan. In praedicamenta, cap. I, §. Substantiae secundae). Hinc s. Thomas ad auferendam aequivocationem, mentemque Aristotelis patefaciendam, dicit: Secundae substantiae non sunt nisi in primis. - Quod si quaeras, cur substantiae singulares vocentur primae, ratio est in promptu. Nempe quia prius est res esse in se, quam esse in cognitione nostra, quae a rebus ipsis causatur (Cf. lect. III, n. 7); et quia res singulares sunt in seipsis, res vero universales in singularibus mens separatim intelligit, quamvis separatae revera non sint; hinc merito substantiae universales praesupponunt singulares, et istae primae, illae secundae recte appellantur. - De diversis modis quibus a philosophis sumitur substantia videbis lib. VII Metaphys., lect. II.
Immediate supra, universale non est etc., codd. nostri omnes legunt: universale non est aliquid extra (mentem) in rebus subsistens (E, existens). Codd. autem ABC ita prosequuntur: et in Praedicamentis etc. Sensus quidem sententiae satis intelligitur tum ex lectione Piana tum ex lectione codd. Aristoteles enim contra Platonicos iugiter affirmat universalia non esse substantias per se subsistentes extra animam et extra singularia, sed in ipsis singularibus existentes: quae universalia non habent nisi a mente quod accipiantur separatim a singularibus, in quibus solummodo realiter existunt, ut in sequenti numero dicitur.
γ) Ea vero quae sunt coniuncta in rebus etc. Ad haec attendat novitius. Dicit s. Thomas quod ea quae sunt in rebus coniuncta possunt ab intellectu distingui, et ideo separatim intelligi quae separata non sunt; sicut in homine animalitas et rationalitas sunt coniuncta, imo una eademque res, nempe ipse homo, et tamen intellectus separatim intelligit animalitatem et separatim rationalitatem. Ratio est quia secundum se considerata constituunt obiecta quae separatim et independenter ab aliis praeseferunt intelligibilitatem, et ideo ex se possunt terminare cognitionem nostram. - Et hinc habetur alterum assignatum a s. Thoma, quando scilicet haec separata consideratio eorum, quae in re sunt unum, haberi possit, nempe cum unum eorum non cadit in ratione alterius; si enim caderet, non posset sine altero intelligi, ut patet, quia non haberet obiectivitatem seu formalitatem intelligibilem qua posset ex se et separatim ab alio concipi. Quoties igitur sine hac conditione distinguitur, distinctio vana erit subtilitas. - Sed si intellectus noster potest distinguere ea quae sunt coniuncta in rebus, patet quod intellectus non debet affirmare ea esse distincta vel separata in seipsis. Affirmaret enim quod non est, nempe seiuncta esse quae sunt revera coniuncta; proindeque illa affirmatio esset falsa (Cf. s. Th. p. I, qu. LXXXV, artic. 1, ad 1).
δ) Universale extra animam etc. Edd. Ven.: universale est extra animam. - Codd.: universale est extra singularia, quod pertinet (BE, pertineret) ad opiniones platonicas. Magis expedita mihi videtur lectio Piana. Declaratur enim definitio universalis tradita ab Aristotele et explicata superiori n. 2. Porro Aristoteles definiendo universale ait: Dico autem universale quod de pluribus natum est praedicari. Et s. Thomas recte animadvertit quod Aristoteles non dicit: Dico autem universale extra animam, quod esset universale secundum aliquid quod pertinet ad rem, quasi universale quod de pluribus natum est praedicari esset aliquid extra animam, sicut Platonici posuerunt; sed ait: Dico autem universale, ut intelligeretur quod universale accipitur in hac definitione secundum quod refertur ad intellectum, hoc est secundum quod universale accipitur in singularibus ab intellectu separatim a singularibus ipsis, in qua acceptione universale suscipere potest modos illos praedicationis, de quibus infra n. 9 et in not. ι. - Cod. A in fine legit: quod est praedicare de multis etc. - P. cum BCE et Ven. edd.: qui est praedicari: - D: qui est praedicare (Cf. VII Metaphys. lect. XIII).
ε) Quod quid est. Est formula scholastica qua designatur rei essentia,
seu ratio, quam significat definitio (Cf. s. Th. lect. cit. ex III De anima), et dicitur etiam quod quid erat esse et quidditas. Ratio harum dictorum est philosophica: si enim quaeratur quid sit hoc vel illud? per vocabulum quid intenditur a quaerente essentia, quam interrogando vult agnoscere. Hinc nomen quidditatis. - Ex quibus intelligitur eodem sensu penes Scholasticos usurpari dictiones, secundum propriam rationem, secundum essentiam, secundum definitionem, secundum quidditatem, secundum quod quid est etc., quae passim in eorum scriptis occurrunt.
ζ) Universale dicitur etc. Est lectio explicita codd. AC, et eam adoptamus, quia germana est et vera. Cod. B habet lectionem fere identicam: universale dicitur quod (quando) non solum nomen prout (potest) de pluribus praedicari, sed id quod etc. - Obiectio est quod nomen alicuius individui sit pluribus aliis individuis commune, ut nomen Socratis e. g. vel Platonis; et ex hoc concluditur contra praedefinita, quod non solius universalis sit communicabilitas ad plura. - Respondetur autem quod Aristoteles non nomina, sed res dividit in universales et singulares; et ideo si detur aliquod nomen, quo plura individua denominantur, quin tamen sit pluribus communicabilis res significata per nomen illud, universale proprie non habetur, sed solummodo habetur nomen aequivocum (Cf. lect. v, n. 19, not. ζ). Haec est mens s. Thomae, et hanc mentem exhibet perspicue lectio codd. ABC a nobis adoptata. Lectio Piana non dilucide hunc exhibet sensum, nisi forte sit etiam aequivoca: universale non solum dicitur quando nomen potest de pluribus praedicari, sed etiam quando id etc. Imo, universale dicitur exclusive quando non solum nomen potest de pluribus praedicari, sed id quod significatur per nomen etc. - D: universale dicitur non solum quando nomen potest de pluribus praedicari, sed illud quod significatur etc. Prima pars convenit cum editione Piana; sed secunda pars ob omissionem particulae etiam (quae requireretur si prius legendum esset non solum quando) indicat lectionem codd. ABC. - Cod. E: universale dicitur quando in unum solum (i. non solum) nomen potest de pluribus praedicari, sed etiam id quod significatur etc. Quae lectio videtur favere magis lectioni codd., quam Pianae.
η) Significabit naturam humanam etc. Ita codd. ACDE. - Cod. B post verba, in hac materia, omittit fere omnia, quae sequuntur, et habet tantummodo haec verba: et sic eius alia significatio, non erit universale sed aequivocum. Quod lectionis fragmentum satis est ut dicamus lectionem codicis, a quo excripsit amanuensis cod. B, fuisse identicam cum lectione aliorum codd. Porro haec codd. lectio perspicua est, atque respondet immediate praecedentibus: significat naturam humanam etc. - P.: significabit aliud; et propter hoc non esset universale, sed aequivocum. Forma aliquantulum diversa est a codd., sensus idem: qui tamen
determinatus magis est et enucleatior ex codd. quam ex Piana, quia illud significabit aliud per significabit naturam humanam in alia materia, declaratur et determinatur.
θ) Concludit divisionem enunciationis. Codd.: concludit ex praedictis (DE ex praemissis) divisionem enunciationis. Et est melior lectio: nam revera ex praemissis Aristoteles colligit divisionem enunciationis. - Infra vero, non de aliquo cum P., sed cum eisdem codd. legimus, de aliqua re: sequitur enim, rerum autem etc.
ι) Sive universale, sive species. Attendendum est ad hanc primam considerationem universalis, de quo dicitur quod sit species vel genus, seu praedicabile. Etenim esse praedicabile vel esse genus, vel esse speciem est ens rationis, hoc est a sola rationis consideratione additum naturae universali, quatenus sub peculiari quodam modo res ab ipsa ratione consideratur (Cf. supra n. 4); et ideo non extra rationem ullo modo, sed in sola ratione existens, quia in sola ratione revera existit natura universalis sub hoc respectu accepta. Sed aliud est natura secundum se, obiective nempe accepta, aliud est modus intelligendi naturam: quia illa et extra mentem est et a mente independens; modus autem intelligendi nonnisi in mente et a mente est. Si quis ergo (ut conceptualistae faciunt) a modo intelligendi naturam ad naturam ipsam concluderet, dicendo universale esse ens rationis, quia esse praedicabile seu genus vel species est ens rationis, erraret manifeste, confundendo id quod in universali est subiectivum cum eo quod in ipso universali est obiectivum. Et viceversa erraret si quis (ut ultra-realismus ratiocinatur) ab eo quod esse naturae universalis existit extra mentem, inferret etiam modum ipsius naturae universalis extra mentem existere. S. Thomas recte sapienterque haec duo distinguit, nempe naturam et modum naturae additum, et iuxta hanc distinctionem, aut negat aut affirmat realem extra mentem existentiam naturae, quae dicitur universalis (Cf. VII Metaphys. lect. XIII). Quam s. Thomae distinctionem quidam (quos inter auctor recentissimus Historiae philosophiae scholasticae) non considerantes, eum fuisse dicunt aut realismo exaggerato, aut idealismo seu conceptualismo. Sed falluntur. - Erunt fortassis qui haec subtilia magis quam utilia censebunt, magisque apta ad ingenia exercenda quam ad scientiam comparandam. At novitius recogitet scientiam nostram de universalibus esse; proinde universalia non perfunctorie sed profunde scrutetur, ut veritatem circa ipsorum naturam et existentiam dilucide percipiat, duce s. Thoma: fieri enim nequit ut vere philosophetur, qui non recte de universalibus sentit. - Codd.: aut universale, aut genus, aut species; sed haec lectio acceptari non potest. Genus enim naturam significat quae sub se habet species, in quas dividitur per superadditas differentias. Atqui homo concipitur quidem ut
natura praedicabilis de pluribus, et consequenter ut universalis; sed genus esse non potest, cum alias species sub se non habeat, sed solummodo individua quibus natura humana communis est. Qua de causa a Scholasticis homo dicebatur species specialissima. x) Hoc enim convenit etc. Unus cod. E: hoc enim convenit naturae humanae, quae etiam secundum quod est in singularibus est dignior omnibus irrationalibus creaturis, sed tamen etc. λ) Quale quid. Praedicari aliquid in quid est cum praedicatum alicui subiecto tribuitur essentialiter, seu ut eius essentia vel de eius essentia; quia essentiam vult scire qui quaerit quid sit res (Cf. supra n.5, nota ε). Praedicari in quale quid est cum praedicatum alicui subiecto essentialiter quidem tribuitur (ergo in quid), sed modus quo enunciatur praedicatum est adiectivus seu per modum qualitatis (quale). Hinc quid respicit rem praedicatam, quale respicit modum quo res ipsa praedicatur. Sicut, cum in definitione hominis dicitur quod sit animal rationale, totum istud, quod est species, complet quid seu essentiam hominis; animal enunciat quid incompletum, nempe genus seu essentiam genericam hominis; denique rationale est differentia, seu qualitas essentialis adiective enunciata (quale), qua animal trahitur ad esse hominis et hominis essentia completur. - Quod si tribuatur subiecto aliquid quod non est de constitutivo essentiae eius neque ut genus, neque ut differentia, neque est species, dicitur hoc aliquid praedicari de ipso subiecto in quale. Et hoc dupliciter: vel in quale necessario, si id quod de re praedicatur ab ipsa rei essentia quodammodo fluere intelligatur, et ideo a re ipsa sit inseparabile; quo sensu capa-citas sciendi praedicatur de homine; vel in quale contingenter, si id quod praedicatur de re potest ab ipsa separari, salva eiusdem rei natura. μ) Per se hominem vel ipsum hominem et similiter etc. Ita codd. - Piana: per se hominem et similiter etc. Supra s. Thomas dixit quod Plato adinvenit non unam, sed aliquas determinationes. Revera utraque denominatione Plato utebatur ad designandum universale tum extra singularia tum extra mentem nostram existens, « Necesse est, inquit » in Timaeo, huiusmodi species (puta hominem, animal, ignem etc.) » esse quae per se ipsae sint, καθ' αὑτὰ ταῦτα » (Ed. Marsilii Ficini, Francofurti 1602, pag. 1061). Hinc tutissimum loquendi modum esse ait huiusmodi species vere dici esse absolute (esse ignem, esse hominem etc.); sensibilia vero ad earum similitudines facta, potius esse talia quam esse, puta esse talem ignem, vel tale animal, vel talem hominem, non autem ipsum ignem, neque hominem, neque animal etc.; μὴ τοῦτο (πῦρ) ἀλλὰ τὸ τοιοῦτον (Ibid. pag. 1059). - Infra etiam cum eisdem codd. legendum est: cadit in communi apprehensione hominum; non autem cum Piana: cadit in apprehensione hominum. Dictum est enim supra quod non est ab omnibus communiter apprehensum quod universalia extra singularia subsistant; et ideo per oppositum affirmatur in communi apprehensione hominum esse universale quod est in singularibus. ν) Universali sic accepto. Editio Piana, commate interposito, prosequitur immediate: sicut autem etc. - Codd. autem BC: universali sic accepto, ut supra dictum est. Qui secundum praedicta duplex est: quan-
doque enim (C omittit enim) attribuitur aliquid universali etc. - Codd. AD: universali sic accepto, ut supra dictum est, quod secundum praedicta duplex est. Quandoque enim attribuitur aliquid universali etc. - Cod. E legit: universali sicut (corrupte pro sic) accepto ut dictum est supra. Qui secundum praedicta duplex est. Quando enim attribuitur aliquid universali etc. Nostram lectionem (quae est Piana, sed interpunctione immutata) habent Venetae editiones 1526 et 1557. A qua revera non dissentiunt lectiones citatae ex codd. In hoc enim n. 12, s. Thomas 1. dicit universale posse considerari dupliciter, nempe in abstractione a singularibus et in ipsis singularibus; ex quo 2. infert (Secundum hoc etc.) quod secundum illam duplicem considerationem diversimode aliquid universali tribuitur; 3. deinde dicit generice dari dictiones ad significandos modos attribuendi aliquid universali (Ad designandum etc.); 4. sed penes usum loquendi communem hominum non habentur dictiones ad designandum modum praedicandi de universali prout per se existere dicitur in abstractione a singularibus (Sed quia etc.), quamvis Plato qui posuit praefatam subsistentiam universalium, peculiares denominationes adinvenerit (Sed Plato); 5. attamen penes usum loquendi hominum sunt dictiones quibus significantur modi attribuendi aliquid universali, secundum quod est in singularibus. - Quibus positis, relictisque platonicis denominationibus, Angelicus n. 13 declarat ex n. 9 qui sint isti modi, et quae dictiones communes quibus praefati modi designantur. Porro processus iste distincte traditur tum a Piana tum a codd.
ε) Attribuitur subiecto universali etc. Tres Ven. editiones saeculi XV, et duae aliae saeculi XVI, legunt: attribuitur subiecto universali ratione ipsius particularis; unde dicitur individuum vagum. Cetera intermedia omittuntur. Venetas editiones adhibuerunt editores Romani, quos sequuti sunt tum editio Parisiensis, tum Veneta Opp. s. Thomae 1595, tum denique Antuerpiensis. Germanam lectionem restituimus ex codd. Revera quo pacto inferatur quod universale signo particulari, aliquis, quidam, vocetur individuum vagum non satis apparet in citatis editionibus; sed illatio est manifesta ex data ratione, quae est in codicibus, nempe quod universale tali signo affectum sub quadam indeterminatione singulare designat; proindeque recte dicitur individuum vagum seu indeterminatum.
ο) Quae est extrema (cod. E, et edd. ac: in extrema) distantia a primo. In edd. Piana et Ven. 1526, 1557 deest a primo, quod concorditer habent codd. et edd. Ven. saec. XV.-Propositiones enim contrariae designant extremam distantiam inter affirmationem praedicati de toto (omnis) subiecto, et remotionem eiusdem praedicati ab eodem toto (nullus) subiecto. - Omnes codices et cdd. cit. legunt: quod pertinet ad rationem contrarietatis. - P.: quod primo pertinet; et ita edd. Ven. 1526 et 1557; sed videtur verbum primo ex incuria fuisse transpositum a loco, ubi immediate ante desideratur.
π) Assignat rationem manifestationis. Omnes codd. nostri habent hanc lectionem, quam sufficimus Pianae et edd. Ven. saec. XV et XVI:
assignat differentiam manifestiorem.- Lectio codd. indicatur ex his quae infra in hoc numero habet s. Thomas exponendo verba illa Philosophi: Cum enim universale sit etc. Dicit enim: Et rationem huius expositionis ostendit, quia etc.
p) Affirmatur aliquid vel negatur. Ita edd. P. et Ven. - Codd. BC DE habent, loco vel, particulam et. Sensus idem est, dummodo vel non pro disiunctione sed pro coniunctione sumatur: quia sermo est de propositionibus contrariis, in quibus de uno eodemque subiecto non disiunctive sed coniunctive affirmatur aliquid et negatur. - Cod. A: quod quando de universalibus substantiis affirmatur vel negatur aliquid. - D: quod (sic corrupte pro quando) de universalibus subiectis et affirmatur et negatur aliquid. - BCE: quod quando de universalibus subiectis affirmatur et negatur aliquid.
σ) Et rationem huius expositionis etc. - Codd. ABCD: et rationem huius expositionis ostendit consequenter per hoc quod homo qui subiicitur est universale, sed tamen praedicatum non universaliter enunciatur de eo. Ven. edd. habent lectionem Pianam, sed quoad formam placet lectio codd.
τ) Non est expositum, quamvis etc.: « Quomodo autem, inquit Ammonius, non esse contrariae dicantur, sed contraria quandoque significare, hoc Explanatoribus (Aristotelis) non parum iam exhibuit negotii » (In librum De Interpretatione, sect. II, De propositionibus, §. I, fol. 15, col. I, ed. cit.). - Supra codd. ABC hoc modo legunt: tota autem haec expositio refertur ad hoc solum (B omittit solum) quod dixerat: Quando in universalibus non universaliter. Sed hoc quod additur, non sunt contrariae, quae autem significantur (BC, significant) est esse contraria, non est expositum, quamvis etc.
υ) Sed hoc non videtur ad propositum pertinere. Ita codd. et omnes Ven. edd. (Cf. n. 22). - P.: sed hoc non videtur ad propositam pertinere veritatem. - Interpretatio in hoc numero recitata videtur esse Hermini, ut refert Boethius in secunda Editione super librum de Interpretatione,
lib. II, § Quando autem de universalibus etc., ed. cit. pag. 347. Ipse autem Boethius sequitur Porphyrium. Nos vero, inquit, dicimus non quidem Alexandri sententiam abhorrere ratione, sed hanc Porphyrii esse meliorem (pag. cit. et seq.). Ammonius quoque, op. et loc. cit. col. 2, Porphyrio adhaeret: Quando autem contraria esse quae indicantur possint, bene Porphyrius explicavit philosophus. Ex opposito s. Thomas Alexandri sententiam meliorem existimat, et merito, ut num. 22 ostenditur.
φ) Quod aliquid non est bonum. Est lectio P. et edd. Ven. - Codd.: quod aliquid sit malum. Quae lectio videtur indicata a contextu: Sunt de contrariis.
χ) Indefinitae non sunt contrariae secundum modum etc. Ita legendum est cum codd. - P. et edd. Ven.: indefinitae dicuntur secundum modum etc. Vult enim s. Thomas (ut immediate explicat) propositiones indefinitas ex modo quo enunciantur contrarias non esse; contrarias tamen quandoque esse ratione materiae seu significati ipsarum. Porro hanc s. Doctoris mentem reddunt codices nostri.
ψ) Cum attribuitur etc. Est lectio CDE quibuscum concordat A legendo: cum illi (corrupte pro universali) aliquid attribuitur ratione naturae universalis. - B et P.: cum attribuitur (P., ei) aliquid universaliter ratione universalis. Quae lectio obscura est, vixque intelligibilis: quia sermo est de propositionibus indefinitis, quae secundum modum quo enunciantur non sunt universales, neque ideo contrariae, sed ratione significati habent vim propositionum universalium, et ideo possunt esse contrariae. Atqui dicendo, cum attribuitur ei aliquid universaliter, supponitur subiectum affectum signo universali (omnis, nullus); et ideo non amplius propositiones essent indefinitae, sicut indefinitae supponuntur a s. Thoma; ac insuper verba immediate sequentia, quamvis non apponatur signum universale, non haberent locum, quinimo excluderentur a τῷ universaliter attribuitur. - Quid sit autem attribui aliquid universali ratione naturae universalis supra n. 9 explicatum est.
ω) Ex hoc scilicet etc. - A: ex hoc quod universale praedicari posset universaliter et non universaliter. - E: ex hoc scilicet quod, et caetera ut A. - BCD: ex hoc scilicet quod universale praedicari (D corrupte, praedicamenti) posset vel universaliter vel non universaliter. Deinde AE prosequuntur: et ideo ad hoc excludendum subdit quod in eo quod praedicatur aliquod (E, aliquid) universale non est verum quod praedicetur universale universaliter. - BCD: et ideo ad hoc excludendum subdit quod in eo quod praedicatur (BC, aliquod) universale non est verum quod praedicetur (D, praedicatur) universale universaliter. Et B prosequitur: cuius quidem ratio duplex est. Quia ergo codices concordant, et mentem s. Thomae perspicue traducunt, ex ipsis confecimus lectionem nostram atque sufficimus Pianae: ex hoc scilicet quod universaliter praedicari posset vel non universaliter; et ideo ad excludendum dubitationem dicit quod in eo quod ponitur aliquod universale praedicari, quod praedicetur universale universaliter, non est verum.
αα) Falsae essent si praedicatum etc. Ita codd. ABC; et omnes Ven. edd., et optime, ut ipse contextus aperte indicat. - Editio Piana: falsae sunt (si omittitur) significatum etc.; quae lectio nonnihil habet obscuritatis, ponendo significatum loco praedicatum. Codd. vero DE conveniunt cum codd. citatis, nisi quod in cod. D loco praedicatum imperitus amanuensis ponit erronee (et hoc fere semper) praedicamentum et praestaretur loco praedicaretur, et in cod. E habetur erunt loco essent. - Ex praefatis autem codicibus adicimus in principio eiusdem periodi ratio; quod vocabulum in ed. Piana deest. - Denique notamus quod in codd. ABCE legitur non, quae ratio specialiter, ut in P., sed et ista specialiter etc. Lectioni Pianae sufficimus et ista iuxta meliorum codd. consensum. Debet tamen subintelligi ratio, nempe, et ista ratio.
ββ) Subiungit quod, nulla affirmatio est etc. - Lectio ista Piana concordat cum lectione cod. A: subiungit quod, nulla affirmatio erit, in qua scilicet vere praedicatur universaliter de universali praedicato, idest etc.; et est etiam lectio indicata a B: subiungit quod nulla est affirmatio in qua universale (sic) etc., idest in qua universali praedicato utitur etc. - Cod. C: quod nulla affirmatio erit manifesta, scilicet vera praedicetur universaliter de universali praedico, idest etc. Lectio intricata.
γγ) Aliquis homo omne animal est etc. Est nostrorum omnium codd. lectio, quam Pianae et edd. Ven. sufficimus: aliquis homo omne animal est, et aliae similes sunt semper falsae etc.