Libro II, lezione XIIICONTRARIETAS IN ANIMI OPINIONIBUS CONSTITUITUR EX ALIQUA VERI FALSIQUE OPPOSITIONE.
Il testo di Aristotele
Utrum autem contraria est affirmatio negationi, aut affirmatio affirmationi et oratio orationi, quae dicit, quod omnis homo iustus est, ei quae est, nullus homo iustus est; aut, omnis homo iustus est, ei quae est, omnis homo iniustus est; ut, Callias iustus est, Callias iustus non est, Callias iniustus est; utra harum contraria est?
Nam s. a, quae sunt in voce, sequuntur ea, quae sunt in intellectu, illic autem contraria est opinio contrarii, ut quod, omnis homo iustus est, ei quae est, omnis homo iniustus est, et etiam in his, quae sunt in voce, affirmationibus, necesse est similiter se se habere. Quod si neque illic contrarii opinatio contraria est, nec affirmatio affirmationi contraria erit; sed ea quae dicta est negatio. Quare considerandum est quae opinio vera opinioni falsae contraria est, utrum negationis, an ea, quae contrarium esse opinatur. Dico autem hoc modo. Est quaedam opinatio vera boni, quod bonum est: alia vero, quod non bonum, est falsa; alia vero, quod malum: utra harum contraria verae? et si est una, secundum quamnam contraria est?
Nam arbitrari contrarias opiniones definiri, eo quod contrariorum sunt, falsum est: boni enim, quod bonum est, et mali, quod malum est, eadem fortasse opinio est et vera, sive plures, sive una sit. Sunt autem ista contraria. Sed non eo quod contrariorum sint contraria sunt, sed magis eo quod contrarie.
Si ergo est boni quidem, quod est bonum, opinio, alia autem quod non est bonum: est vero aliquid aliud quod non est, neque potest esse: aliarum quidem nulla ponenda est, neque quaecunque esse, quod non est, opinantur, neque quaecunque non esse quod est (infinitae enim utraeque sunt, et quae esse opinantur quod non est, et quae non esse quod est).
La versione latina commentata da san Tommaso, nel testo dell'edizione leonina.
23a27The question arises whether an affirmation finds its contrary in a denial or in another affirmation; whether the proposition ‘every man is just1 finds its contrary in the proposition ‘no man is just2, or in the proposition ‘every man is 23a30unjust’, Take the propositions ‘Call i as is just’, ‘Call i as is not just’, ‘Call i as is unjust’; we have to discover which of these form contraries.
23a32Now if the spoken word corresponds with the judgement of the mind, and if, in thought, that judgement is the contrary of another, which pronounces a contrary fact, in the way, for instance, in which the judgement ‘every man is just’ pronounces a contrary to that pronounced by the 23a35judgement ‘every man is unjust’, the same must needs hold good with regard to spoken affirmations.
23a36But if, in thought, it is not the judgement which pronounces a contrary fact that is the contrary of another, then one affirmation will not find its contrary in another, but rather in the corresponding denial. We must therefore consider which true judgement is the contrary of the false, that which forms the denial of the false judgement or that which affirms the contrary fact.
23a40Let me illustrate. There is a true judgement concerning that which is good, that it is good; another, a false judgement, that it is not good; and a third, which is distinct, 23bthat it is bad. Which of these two is contrary to the true? And if they are one and the same, which mode of expression forms the contrary?
23b3It is an error to suppose that judgement are to be defined as contrary in virtue of the fact that they have contrary subjects; for the judgement concerning a good thing, that it is good, and that concerning a bad thing, that it is bad, 23b5may be one and the same, and whether they are so or not, they both represent the truth. Yet the subjects here are contrary. But judgement are not contrary because they have contrary subjects, but because they are to the contrary effect.
23b7Now if we take the judgement that that which is good is good, and another that it is not good, and if there are at the same time other attributes, which do not and cannot belong to the good, we must nevertheless refuse to treat as the contraries of the true judgement those which opine that some other attribute subsists which does not subsist, 23b10as also those that opine that some other attribute does not subsist which does subsist, for both these classes of judgement are of unlimited content.3
23b12Those judgement must rather be termed contrary to the true judgement, in which error is present. Now these judgement are those which are concerned with the starting points of generation, and generation is the passing from one extreme to its opposite4 therefore error is a like transition.
I paragrafi del passo, nella traduzione di E. M. Edghill (The Works of Aristotle translated into English, ed. W. D. Ross, vol. I (Oxford: Clarendon Press, 1928)).
But whether is affirmation contrary to negation, or affirmation to affirmation ? and is the sentence
Waitz observes that he does not consider the πρώτη οὐσία here as in the Categories, but as in the Metaphysics. Vide Metap. b. iii. 4, 6, etc., also Physics, lib. ii. and De Anima, i. 1, 2, and ii. 1, 2. Ed. Trendelenburg. The learned note of Ammonius, too long to insert, tends to show no more than what can be gleaned by the student from a reference to the places quoted, namely, that with Aristotle, energy is prior to capacity, and that the necessary being invariably the same in subsistence, can only be predicated of things which are always in energy: this conclusion being syllogistically educed, he proceeds to evolve the contingents and consequences, placing form in energy, matter in capacity. In the Meta. 12th book, he calls the gods—essences in energy. Composites are those which participate of matter, and either may or may not retain form: thus beings are, first, energies simple and immutable, next, those which are mutable, yet connected with energy, others, which precede energy as to time, but do not always obtain it, lastly, others which subsist as to capa-city alone, and are not naturally adapted to energy. Vide Ammonius in librum de Interpretatione. which says, “every man is just,” contrary to the one, “no man is just,” or the sentence “every man is just,” to, “every man is unjust,” as “Callias is just,” “Callias is not just,” “Callias is unjust,”—which of these are contraries? For if things in the voice, follow those which exist in the intellect,2 but there the opinion of a contrary is contrary, as for instance, that “every man is just,” is contrary to, “every man is unjust,” it is necessary that affirmations also in the voice should subsist in the same manner, but if there, the opinion of a contrary be not contrary, neither will affirmation be contrary to affirmation, but the before-named negation. Hence it must be considered what false opinion is contrary to the true opinion, whether that of negation or that which opines it to be the contrary. I mean in this way, there is a certain true opinion of good that it is good, but another false opinion that it is not good, lastly, a third, that it is evil, which of these therefore is contrary to the true opinion? and if there is one, according to which is it contrary? If then a man should fancy contrary opinions to be defined by this, that they are of contraries, it would be erroneous, for of good that it is good, and of evil that it is evil, there is perhaps the same opinion, and it is true whether there be many (opinions) or one: but these are contraries, yet not from their being of contraries are they contraries, but rather from their subsisting in a contrary manner.3 If then there is an opinion of good that it is good, but another that it is not good, and there is also something else, which is neither inherent, nor can be, in good, we cannot admit any contrary of the rest, neither as spuriously introduced by some one posterior to Aristotle, or written by him to exercise the reader’s judgment upon what has been said, as in the Categories he contends that what is sensible is prior to sense, explaining the system of relation generally in his Physical Auscultation. such opinions as imagine the non-inherent to be inherent, nor the inherent to be non-inherent, (for both are infinite,4 both as many as imagine the non-inherent to be inherent, and the inherent to be non-inherent); but in those things in which there is deception, (therein we admit contraries,) and these are from which there are generations; generations however are from opposites, wherefore deceptions also. If then good is good and not evil, and the one is essential, but the other accidental—(for it is accidental to it not to be evil) and of every thing the opinion is more true and false which is essential, if the true (be assumed)—the opinion that good is not good, is false in respect of that which is essentially inherent, but the opinion that it is evil is false of that which is from accident, so that the opinion of the negation of good would be more false than the opinion of the contrary. He is however especially deceived about every thing who holds a contrary opinion, for contraries belong to things which are the most diverse about the same thing. If then one of these is contrary, but the opinion of the negation is more contrary, it is evident that this itself will be (truly) contrary; but the opinion that the good is evil is complex, for it is necessary perhaps, that the same man should suppose (good) not good. Once more, if it is requisite for the like to occur in other things, it may seem to have been well said in this case also; for the (opposition) of negation is either every where or no where; but whatever things have no contraries, of these, the opposite to the true opinion is false, as he is mistaken who fancies “a man” “not a man,” if then these (negations) are contrary the other (opinions) also, of negation, are. Besides, it is the same as to the opinion of good that it is good, and of what is not good, that it is not good; and also the opinion of good, that it is not good, and of what is not good that it is good; to the opinion then of the not good that it is not good, which is true, what will be the contrary? Certainly not that which says that it is evil, since it may at one and the same time be true; but truth is never contrary to truth, for whatever is not good is evil, so that it will happen that these opinions, shall be at one and the same time, true. Nor again will that (opinion) that it is not evil, be (the contrary), for that is also true, and these may exist at the same time, wherefore (the opinion) of what is not good, that it is good, remains as a contrary to the opinion of what is not good, that it is not good, and this will be false, so that the opinion of good that it is not good, will be the contrary to that of what is good, that it is good. That there will be no difference though we should propose universal affirmation is evident, for universal negation will be the contrary; as for instance, to the opinion which supposes every thing good to be good, that nothing of good things is good (will be the contrary opinion), for the opinion of good that it is good, if good be universal, is the same with that which opines that whatever is good is good, and this differs in no respect from the opinion that every thing which is good is good, and the like takes place as to that which is not good. So that if this be the case in opinion, and affirmations and negations in the voice are symbols of (conceptions) in the soul, it is clear that the universal negation which is about the same thing, is contrary to affirmation. For instance, to “every thing good is good,” or that “every man is good,” (the negation is contrary,) that “nothing or no man is good;” but this, that “not every thing, or not every man,” (is good, is opposed) contradictorily. It is however evident, that true opinion can neither possibly be contrary to true opinion, nor true negation (to true negation), for those are contraries which subsist about opposites; but about the same things the same may be verified, but contraries cannot possibly be inherent in the same thing, at one and the same time.5
I capitoli interi, nella traduzione di Octavius Freire Owen (London: George Bell & Sons, 1889 (Bohn's Classical Library), vol. I, from the plates of the first edition (London: H. G. Bohn, 1853), same pagination).
Il commento del Gaetano
1. Postquam determinatum est de enunciatione secundum quod diversificatur tam ex additione facta ad terminos, quam ad compositionem eius, hic secundum divisionem a s. Thoma in principio huius Secundi factam, intendit Aristoteles tractare quandam quaestionem circa oppositiones enunciationum provenientes ex eo quod additur aliquid simplici enunciationi. Et circa hoc quatuor facit: primo, movet quaestionem; secundo, declarat quod haec quaestio dependet ab una alia quaestione praetractanda; ibi: Nam si ea, quae sunt in voce etc.; tertio, determinat illam aliam quaestionem; ibi: Nam arbitrari etc.; quarto, redit ad respondendum quaestioni primo motae; ibi: Quare si in opinione etc. Quaestio quam movere intendit est: utrum affirmativae enunciationi contraria sit negatio eiusdem praedicati, an affirmatio de praedicato contrario seu privativo? Unde dicit: Utrum contraria est affirmatio negationi contradictoriae, scilicet, et universaliter oratio affirmativa orationi negativae; ut, affirmativa oratio quae dicit, omnis homo est iustus, illi contraria sit orationi negativae, nullus homo est iustus, aut illi, omnis homo est iniustus, quae est affirmativa de praedicato privativo? Et similiter ista affirmatio, Callias est iustus, est ne contraria illi contradictoriae negationi, Callias non est iustus, aut illi, Callias est iniustus, quae est affirmativa de praedicato privativo?
2. Ad evidentiam tituli huius quaestionis, quia hactenus indiscusse ab aliis est relictus, considerare oportet quod cum in enunciatione sint duo, scilicet ipsa enunciatio seu significatio et modus enunciandi seu significandi, duplex inter enunciationes fieri potest oppositio, una ratione ipsius enunciationis, altera ratione modi enunciandi. Si modos enunciandi attendimus, duas species oppositionis in latitudine enunciationum inveniemus, contrarietatem scilicet et contradictionem. Divisae enim superius sunt enunciationes oppositae in contrarias et contradictorias. Contradictio inter enunciationes ratione modi enunciandi est quando idem praedicatur de eodem subiecto contradictorio modo enunciandi; ut sicut unum contradictorium nil ponit, sed alterum tantum destruit, ita una enunciatio nil asserit, sed id tantum quod altera enunciabat destruit. Huiusmodi autem sunt omnes quae contradictoriae vocantur, scilicet, omnis homo est iustus, non omnis homo est iustus, Socrates est iustus, Socrates non est iustus, ut de se patet. Et ex hoc provenit quod non possunt simul verae aut falsae esse, sicut nec duo contradictoria. Contrarietas vero inter enunciationes ratione modi enunciandi est quando idem praedicatur de eodem subiecto contrario modo enunciandi; ut sicut unum contrariorum ponit materiam sibi et reliquo communem in extrema distantia sub illo genere, ut patet de albo et nigro, ita una enunciatio ponit subiectum commune sibi et suae oppositae in extrema distantia sub illo praedicato. Huiusmodi quoque sunt omnes illae quae contrariae in figura appellantur, scilicet, omnis homo est iustus, omnis homo non est iustus. Hae enim faciunt subiectum, scilicet hominem, maxime distare sub iustitia, dum illa enunciat iustitiam inesse homini, non quocunque modo, sed universaliter; ista autem enunciat iustitiam abesse homini, non qualitercunque, sed universaliter. Maior enim distantia esse non potest quam ea, quae est inter totam universitatem habere aliquid et nullum de universitate habere illud. Et ex hoc provenit quod non possunt esse simul verae, sicut nec contraria possunt eidem simul inesse; et quod possunt esse simul falsae, sicut et contraria simul non inesse eidem possunt. Si vero ipsam enunciationem sive eius significationem attendamus secundum unam tantum oppositionis speciem, in tota latitudine enunciationum reperiemus contrarietatem, scilicet secundum veritatem et falsitatem: quia duarum enunciationum significationes entia positiva sunt, ac per hoc neque contradictorie neque privative opponi possunt, quia utriusque oppositionis alterum extremum est formaliter non ens. Et cum nec relative opponantur, ut clarum est, restat ut nonnisi contrarie opponi possunt.
3. Consistit autem ista contrarietas in hoc quod duarum enunciationum altera alteram non compatitur vel in veritate vel in falsitate, praesuppositis semper conditionibus contrariorum, scilicet quod fiant circa idem et in eodem tempore. Patere quoque potest talem oppositionem esse contrarietatem ex natura conceptionum animae componentis et dividentis, quarum singulae sunt enunciationes. Conceptiones siquidem animae adaequatae nullo alio modo opponuntur conceptionibus inadaequatis nisi contrarie, et ipsae conceptiones inadaequatae, si se mutuo expellunt, contrariae quoque dicuntur. Unde verum et falsum, contrarie opponi probatur a s. Thoma in I parte, qu. XVII. Sicut ergo hic, ita et in enunciationibus ipsae significationes adaequatae contrarie opponuntur inadaequatis, idest verae falsis; et ipsae inadaequatae, idest falsae, contrarie quoque opponuntur inter se, si contingat quod se non compatiantur, salvis semper contrariorum conditionibus. Est igitur in enunciationibus duplex contrarietas, una ratione modi, altera ratione significationis, et unica contradictio, scilicet ratione modi. Et, ut confusio vitetur, prima contrarietas vocetur contrarietas modalis, secunda contrarietas formalis. Contradictio autem non ad confusionis vitationem quia unica est, sed ad proprietatis expressionem contradictio modalis vocari potest. Invenitur autem contrarietas formalis enunciationum inter omnes contradictorias, quia contradictoriarum altera alteram semper excludit; et inter omnes contrarias modaliter quoad veritatem, quia non possunt esse simul verae, licet non inveniatur inter omnes quoad falsitatem, quia possunt esse simul falsae.
4. Quia igitur Aristoteles in hac quaestione loquitur de contrarietate enunciationum quae se extendit ad contrarias modaliter, et contradictorias, ut patet in principio et in fine quaestionis (in principio quidem, quia proponit utrasque contradictorias dicens: Affirmatio negationi etc.; et contrarias modaliter dicens: Et oratio orationi etc., unde et exempla utrarunque statim subdit, ut patet in littera. In fine vero, quia ibi expresse quam conclusit esse contrariam affirmativae universali verae dividit, in contrariam modaliter universalem negativam, scilicet, et contradictoriam: quae divisio falsitate non careret, nisi concluisset contrariam formaliter, ut de se patet), quia, inquam, sic accipit contrarietatem, ideo de contrarietate formali enunciationum quaestio intelligenda est. Et est quaestio valde subtilis, necessaria et adhuc nullo modo superius tacta. Est igitur titulus quaestionis; utrum affirmativae verae contraria formaliter sit negativa falsa eiusdem praedicati, aut affirmativa falsa de praedicato privativo, vel contrario? Et sic patet quis sit sensus tituli, et quare non movet quaestionem de quacunque alia oppositione enunciationum (quia scilicet nulla alia in eis formaliter invenitur), et quod accipit contrarietatem proprie et strictissime, licet talis contrarietas inveniatur inter contradictorias modaliter et contrarias modaliter. Dictum vero fuit a s. Thoma provenire hanc dubitationem ex eo quod additur aliquid simplici enunciationi, quia si tantum simplices, idest, de secundo adiacente enunciationes attendantur, non habet haec quaestio radicem. Quia autem simplici enunciationi, idest subiecto et verbo substantivo, additur aliquid, scilicet praedicatum, nascitur dubitatio circa oppositionem, an illud additum in contrariis debeat esse illudmet praedicatum, negatione apposita verbo, an debeat esse praedicatum contrarium seu privativum, absque negatione praeposita verbo.
5. Deinde cum dicit: Nam si ea etc., declarat unde sumenda sit decisio huius quaestionis. Et duo facit: quia primo declarat quod haec quaestio dependet ex una alia quaestione, ex illa scilicet: utrum opinio, idest conceptio animae, in secunda operatione intellectus, vera, contraria sit opinioni falsae negativae eiusdem praedicati, an falsae affirmativae contrarii sive privativi. Et assignat causam, quare illa quaestio dependet ex ista, quia scilicet enunciationes vocales sequuntur mentales, ut effectus adaequati causas proprias, et ut significata signa adaequata, et consequenter similis est in hoc utraque natura. Unde inchoans ab hac causa ait: Nam si ea quae sunt in voce sequuntur ea, quae sunt in anima, ut dictum est in principio I libri, et illic, idest in anima, opinio contrarii praedicati circa idem subiectum est contraria illi alteri, quae affirmat reliquum contrarium de eodem (cuiusmodi sunt istae mentales enunciationes, omnis homo est iustus, omnis homo est iniustus); si ita inquam est, etiam et in his affirmationibus quae sunt in voce, idest vocaliter sumptis, necesse est similiter se habere, ut scilicet sint contrariae duae affirmativae de eodem subiecto et praedicatis contrariis. Quod si neque illic, idest in anima, opinatio contrarii praedicati, contrarietatem inter mentales enunciationes constituit, nec affirmatio vocalis affirmationi vocali contraria erit de contrario praedicato, sed magis affirmationi contraria erit negatio eiusdem praedicati.
6. Dependet ergo mota quaestio ex ista alia sicut effectus ex causa. Propterea et concludendo addit secundum, quod scilicet de hac quaestione prius tractandum est, ut ex causa cognita effectus innotescat dicens: Quare considerandum est, opinio vera cui opinioni falsae contraria est: utrum negationi falsae an certe ei affirmationi falsae, quae contrarium esse opinatur. Et ut exemplariter proponatur, dico hoc modo: Sunt tres opiniones de bono, puta vita: quaedam enim est ipsius boni opinio vera, quoniam bonum est, puta, quod vita sit bona; alia vero falsa negativa, scilicet, quoniam bonum non est, puta, quod vita non sit bona; alia item falsa affirmativa contrarii, scilicet, quoniam malum est, puta, quod vita sit mala. Quaeritur ergo quae harum falsarum contraria est verae?
7. Quod autem subdidit: Et si est una, secundum quam contraria est, tripliciter legi potest. Primo, dubitative, ut sit pars quaestionis; et tunc est sensus: quaeritur quae harum falsarum contraria est verae: et simul quaeritur, si est tantum una harum falsarum secundum quam fiat contraria ipsi verae: quia cum unum uni sit contrarium, ut dicitur in X Metaphysicae, quaerendo quae harum sit contraria, quaeremus etiam an una earum sit contraria. - Alio modo, potest legi adversative, ut sit sensus: quaeritur quae harum sit contraria; quamquam sciamus quod non utraque sed una earum est secundum quam fit contrarietas. - Tertio modo, potest legi dividendo hanc particulam, Et si est una, ab illa sequenti, secundum quam contraria est; et tunc prima pars expressive, secunda vero dubitative legitur; et est sensus: quaeritur quae harum falsarum contraria est verae, non solum si istae duae falsae inter se differunt in consequendo, sed etiam si utraque est una, idest alteri indivisibiliter unita, quaeritur secundum quam fit contrarietas. Et hoc modo exponit Boethius, dicens quod Aristoteles apposuit haec verba propter contraria immediata, in quibus non differt contrarium a privativo. Inter contraria enim mediata et immediata haec est differentia, quod immediatis a privativo contrarium non infertur. Non enim valet, corpus colorabile est non album, ergo est nigrum: potest enim esse rubrum. In immediatis autem valet; verbi gratia: animal est non sanum, ergo infirmum; numerus est non par, ergo impar. Voluit ergo Aristoteles exprimere quod nunc, cum quaerimus quae harum falsarum, scilicet negativae et affirmativae contrarii, sit contraria affirmativae verae, quaerimus universaliter sive illae duae falsae indivisibiliter se sequantur, sive non.
8. Deinde cum dicit: Nam arbitrari, prosequitur hanc secundam quaestionem. Et circa hoc quatuor facit. Primo, declarat quod contrarietas opinionum non attenditur penes contrarietatem materiae, circa quam versantur, sed potius penes oppositionem veri vel falsi; secundo, declarat quod non penes quaecunque opposita secundum veritatem et falsitatem est contrarietas opinionum; ibi: Si ergo boni etc.; tertio, determinat quod contrarietas opinionum attenditur penes per se primo opposita secundum veritatem et falsitatem tribus rationibus; ibi: Sed in quibus primo fallacia etc.; quarto, declarat hanc determinationem inveniri in omnibus veram; ibi: Manifestum est igitur etc. Dicit ergo proponens intentam conclusionem, quod falsum est arbitrari opiniones definiri seu determinari debere contrarias ex eo quod contrariorum obiectorum sunt. Et adducit ad hoc duplicem rationem. Prima est: opiniones contrariae non sunt eadem opinio; sed contrariorum eadem est fortasse opinio; ergo opiniones non sunt contrariae ex hoc quod contrariorum sunt. - Secunda est: opiniones contrariae non sunt simul verae; sed opiniones contrariorum, sive plures, sive una, sunt simul verae quandoque; ergo opiniones non sunt contrariae ex hoc quod contrariorum sunt. - Harum rationum, suppositis maioribus, ponit utriusque minoris declarationem simul, dicens: Boni enim, quoniam bonum est, et mali, quoniam malum est, eadem fortasse opinio est, quoad primam. Et subdit esse vera, sive plures sive una sit, quoad secundam. Utitur autem dubitativo adverbio et disiunctione, quia non est determinandi locus an contrariorum eadem sit opinio, et quia aliquo modo est eadem et aliquo modo non. Si enim loquamur de habituali opinione, sic eadem est; si autem de actuali, sic non eadem est. Alia siquidem mentalis compositio actualiter fit, concipiendo bonum esse bonum, et alia concipiendo malum esse malum, licet eodem habitu utrunque cognoscamus, illud per se primo, et hoc secundario, ut dicitur IX Metaphysicae. - Deinde subdit quod ista quae ad declarationem minorum sumpta sunt, scilicet bonum et malum, contraria sunt etiam contrarietate sumpta stricte in moralibus, ac per hoc congrua usi sumus declaratione. Ultimo inducit conclusionem. Sed non in eo quod contrariorum opiniones sunt, contrariae sunt, sed magis in eo quod contrariae, idest, sed potius censendae sunt opiniones contrariae ex eo quod contrarie adverbialiter, scilicet contrario modo, idest vere et false enunciant. Et sic patet primum.
9. Si ergo boni etc. Quia dixerat quod contrarietas opinionum accipitur secundum oppositionem veritatis et falsitatis earum, declarat modo quod non quaecunque secundum veritatem et falsitatem oppositae opiniones sunt contrariae, tali ratione. De bono, puta, de iustitia, quatuor possunt opiniones haberi, scilicet quod iustitia est bona, et quod non est bona, et quod est fugibilis, et quod est non appetibilis. Quarum prima est vera, reliquae sunt falsae. Inter quas haec est diversitas quod, prima negat idem praedicatum quod vera affirmabat; secunda affirmat aliquid aliud quod bono non inest; tertia negat id quod bono inest, non tamen illud quod vera affirmabat. Tunc sic. Si omnes opiniones secundum veritatem et falsitatem sunt contrariae, tunc uni, scilicet verae opinioni non solum multa sunt contraria, sed etiam infinita: quod est impossibile, quia unum uni est contrarium. Tenet consequentia, quia possunt infinitae imaginari opiniones falsae de una re, similes ultimis falsis opinionibus adductis, affirmantes, scilicet ea quae non insunt illi, et negantes ea quae illi quocunque modo coniuncta sunt: utraque namque indeterminata esse et absque numero constat. Possumus enim opinari quod iustitia est quantitas, quod est relatio, quod est hoc et illud; et similiter opinari quod iustitia non sit qualitas, non sit appetibilis, non sit habitus. Unde ex supradictis in propositione quaestionis, inferens pluralitatem falsarum contra unam veram, ait: Si ergo est opinatio vera boni, puta iustitiae, quoniam est bonum; et si est etiam falsa opinatio negans idem, scilicet, quoniam non est quid bonum; est vero et tertia opinatio falsa quoque, affirmans aliquid aliud inesse illi, quod non inest nec inesse potest, puta, quod iustitia sit fugibilis, quod sit illicita; et hinc intelligitur quarta falsa quoque, quae scilicet negat aliquid aliud ab eo quod vera opinio affirmat inesse iustitiae, quod tamen inest, ut puta quod non sit qualitas, quod non sit virtus; si ita inquam est, nulla aliarum falsarum ponenda est contraria opinioni verae. Et exponens quid demonstret per ly aliarum, subdit: Neque quaecumque opinio opinatur esse quod non est, ut tertii ordinis opiniones faciunt: meque quaecumque opinio opinatur non esse quod est, ut quarti ordinis opiniones significant. Et causam subdit: Infinitae enim utraeque sunt, et quae esse opinantur quod non est, et quae non esse quod est, ut supra declaratum fuit. Non ergo quaecunque opiniones oppositae secundum veritatem et falsitatem contrariae sunt. Et sic patet secundum.
Di questo commento non esiste una traduzione inglese di pubblico dominio: qui si dà il latino.
Note degli editori leonini
Opp. D. THOMAE T. I.
16*
* Ed. c et 1557: possum.