Tito

In S. Clementis Rom. priore ad Corinthios epistola viginti fere allusiones ad nostras epistolas enumerantur; quarum nonnullas leviores et dubias esse concedimus; at si S. Clemens Corinthios monet ut sint £coxot eic àv £pyov d'atov, nemo negare potest, quin praeceptum Pauli prac oculis habuerit : omoytyvnoxs &utoUz. .. mp; x&v £cyov eraUov Erotuous £ivat, Atque illam quoque locutionem, qua pias describit obsecrationes (&yv&c xai &pivroug y sipaz aiotvy mo; sov) ex S. Pauli epistola desumsit?. Pauciores quidem sunt allusiones in S. Ignatii M. epistolis, at non plane desunt?; certius vero est S. Polycarpi testimonium, qui non tantum utramque ad Tim. fere ad verbum allegat, sed ita quoque virtutes in diaconis requisitas enumerat, ut priorem ad Tim. et illam ad Tit. apertissime imitetur.

Circa illud tempus, quo 8. Polycarpus martyrio coronatus est, S. TAeoplulus Antioch. priorem ad Tim. velut Scripturam divinam allegat : « divinus, inquit, sermo (ó Ustoz 2óyoc) nos iubet magistratibus et potcstatibus subiici atque pro iis precari , ut quietam et pacatam vitam agamus »; cum epistola ad Tit. autem baptismum vocat 34979ov waAerytvecías ?, Eliam S. Iustin M. nonnulla verba allegantur, quae ex Tf. &, 4 omnino videntur esse desumta*; si quis vero hoc lustini testimonium recuset, eius discipulum Tatianum citamus, qui, quamvis duas ad Tim. repudiaret , « hanc vel maxime, i. e. ad Titum, Apostoli pronuntiandam credidit, parvipendens Marcionis et aliorum, qui cum eo in hac parie consentiunt, auctoritatem »*.

Quod si Tatianus epistolas ad Timotheum reiecit, eas Z/4eodotus, Valentini discipulus, agnovit; S. Epiphanio enim teste ad 1 77. 2, 5 velut ad Pauli dictum provocavit; circa idem tempus alii haeretici anonymi teste Tertulliano utriusque ad Tim. textibus abusi sunt, ut secretam quandam doctrinam ab Apostolo traditam esse stabilirent?. Ceterum plerosque haereticos 2. saec. Basilidem, Valentinum, Marcionem etc nostras epistolas e canone suo expunxisse fatendum est; id quod admirationis nihil habet, quandoquidem in hisce apertius, quam in aliis, Apostolus gnosticisimum. nascentem impugnet haereticosque vitandos esse moneaí?; quare C/emens Alex. epistolas ad Tim. ab haereticis ideo reiici iam censuit, quia earum testimonio convincerentur !?.

4. $. Po!yc. M. ad Ph, 4. € Peincipiua omnium matorum est capiditas (gimp roola.. Selentes ergo quod nihii fatulimius dn. joco mnuaüum. sed nec ou'erre ntiquid possumus, arnemur armis füstitiae ». (1 Tom. 6,10. 7.) 3. 02 P 10w vos alise i oiRdd (2 Tin. 4.9, Argis... dqamaag tbv Uv aliua; 8. 02 Tin, 2.11.52: 4 Tim. 2,8 sq Tit S t squ.

Versus saec. 2. finem epistolae pastorales sub Pauli nomine in omnium ecclesiarum usu fuerunt. In canone romanae ecclesie erant « ad Titum una et ad Timotheum duae pro affectione et dilectione (scriptae. in honorem tamen Ecclesiae catholicae et in ordinationem ecclesiasticae disciplinae. sanctificatae »'!. In. ecclesia. africana. Terlullianus miratur, quod Marcion, qui epistolam ad Philem. admisit, « ad Timotheum duas et unam ad Titum de ecclesiastico statu compositas recusa verit »: ipse autem frequenter eas l'auli nomine addito allegat 9. In ecc/esza gal- ?cana S. Irenaeus magnum suum adversus omnes haereses opus ab 1 77m. 1, & inchoare voluit, atque omnes tres eadem prorsus ratione, qua reliquas paulinas, pro auctoritate adhibet; discipulus autem eius, qui Philosophumenon opus composuit, Encratitas non attendere dicit « ad ea, quae per Paulum Apostolum in eos praedicta sunt », in priore scil. ad Tim. epistola ^. Quemadmodum autem saltem inde ab a. 170. plenus iu omnibus ecelesiis occidentalibus de pastoralium anuthentia el divina auctoritate fnit consensus, ita eliam in orientalibus. S. Theophilum, «ntiocAenae: ecclesiae. testem, iam. citavimus; a/exandrinae fidem nos docent Clemens Alex., qui in omnibus suis operibus eas velut fidei indubitatae adhibet, et Origenes, qui commentariis, quorum supersunt fragmenta, illas illustravit Blue refert « ausos esse nonnullos epistolam ad Timotheum repellere, quasi habentem in se textum alicuius secreti (1. e. apocryphi; ef. 2 Ti». 3,8), sed non potuisse »!6, Praetereasententiam aegyptiacae eeclesiae nobis exhibet versio coptica, sicut syriacae orientalis versio Peschito, quas ab initio nostras epistolas complexas esse nemo negat; versio syriaca autem ad medium saec. 2. saltem ascendit. Iuniora testimonia afferre supersedemus.

183. — Quem unanimem ecclesiarum consensum ex sola apostolica traditione derivari evidens est; quis enim sibi persuaserit epistolas medio vel ineunte saec. 9. aut etiam exeunte saec. 1. a nescio quo falsario confictas a toto Oriente et Occidente ne una quidem contradicente eclesia pro divinis Scripturis et paulinis scriptis esse receptas? Quamobrem nullum etiam dubium contra earum authentiam motum est, usque dum tandem post plus sedecim saecula moderni « critici » antiquorum saec. 2. gnosticorum errores recoquere et renovare conati sunt. Omnium primus Schleiermacher ineunte nostro saeculo priorem ad Timotheum aggressus eam partim ex duabus aliis pastoralibus, quas genuinas agnovit, conflatam, partim ad earum exemplar confictam pronuntiavit!. At quamprimum duarum agnoscatur authentia, amplius iam non adesse sufficientem rationem tertiae reiiciendae bene perspicientes sequaces eius ac praesertim Neotubingiani aliique « critici » paulinam omnium trium originem aperte negarunt, ita tamen ut nonnulli saltem aliquid paulini in eis inveniri concederent?. Hodie demum eo res deducta est, ut non nisi pauci interpretes acatholici authentiam earum tueri audeant?; catholicos autem cunctos ex defendentium esse numero vix opus est ut dicamus.

Quoniam nec paucioribus nec levioribus testimoniis historicis authentia pastoralium, quam reliquarum, epistolarum innititur, adversarii illis relictis spretisque pro more ad internas rationes recurrunt; triplicis autem generis sunt eorum obiectiones; aliae sunt philologicae , aliae historicae , aliae chronologicae.

I. Etenim haud pauca in tribus nostris epistolis occurrere asserunt, quae «4 consuelo. dicendi et argumentandi modo S. Pauli dissentiant. Magna cum sollertia vocabula adhibita numeraverunt inveneruntque octingenta nonaginta septem adhiberi; inter illa autem universim esse centum septuaginta &raf Aeyóptva, quae in reliquis N. T. libris non usurpentur, alia praeterea adesse centum triginta tria, quibus Apostolus in suis epistolis usus non sit, quamvis a S. Luca, scriptore ep. ad llebr. aliisque N. T. auctoribus adhibeantur, Ex adverso satis multa vocabula, quae frequentia sin! in genuinis paulinis, in hisce prorsus desiderari. Neque in vocabulis dumtaxat diversi tatem apparere, sed in eorum quoque constructione atque in tofa dictioue *.

1. Quid sibi patiens illa sollertia velit, qua adversarii nostri vocabula o Paulo adhibita ex concordantiis conquisiverunf, non. inlelligimus; nam nemo ignorat S. Apostolum in cinnibus suis epistolis satis magnnm numeruin &r2£ zepouívov adhibere; in epistola ad Galatas plus quinquaginta, in ep. ud Philipp. quinquaginta quatuor, in duabus epp. ad. Ephesios ct Coloss. eentura quadraginta vocabula numcerata sunt, quae in aliis non occurrunt. Quornodo autem aliter flerl potuerit, nemo facilo dixerit. Apostolus enim de diversis arguinentis trzctans certo eadem vocabula usurpare non potuit : iam vero argumentum, do quo in pastoralibus agit. in reliquis epistolis non at- Ugerat; haereses impugnat, quae anle priora eius viucula nondum erant exortae. Quid igilur adinirationis habet, quod in nostris numerus &mna£ Xeyoufvov aliquantulum sit maior? Quis scit, annon in haereticis iinptiznandis illos ipsos terminos adhibuerit, quibus isti abutebantur?

2. Quod vero ud totam dictionem arguinentandique rationem attinet, diversitas, quao adest, integra ex diverso argumento, quod tractatur, ex diverso fine, qui intenditur, ex diversis personis, quibus scriplae sunt epislolae, satis explicatur. Praeprimis autem monemus styli diversitatem quam maximo exaggerari a rationalislis; neque enim Patres alexandrini, quos ad librorum sacrorum stylum satis diligenter attendisse dubitationes eorum de epistolae ad flebr. origine satis demonstrant, quorumque iudicium non minimae certe est auctoritatis, neque usque ad nostram aelatem alii interpreles, inter quos tamen nonnullos linguae graecae scientia excelluisse ne ipsi quidem rationalistae negabunt, quidquam diversitatis pastorales inter et reliquas epistolas deprehenderunt. At. eam adesse demus; num forte Paulus senex discipulis suis carissimis familiari instructione ofllcia pastoralia explicans eodein stylo uti debuit, quo Galatas contra iudaizantium errores praemunivit, Corinthiorum defectus emendavit, Romanis dogma de iustificatione exposuit? Quis demum auclor est, qui per lotam vitam suam eandem retineat. dictionem eodemque sixlo, quo publicas, familiares suas literas seribat?

3. Valsario, qui pro Paulo haberi voluit, epistolas nostras rationalistae adscribunt; at falsarium illum dictionem paulinaim optime cognovisse non uegant; atque profecto satis multi et longi textus leguntur, qui cum consueta Apostoli dictione ita consentiunt, ut rationalistae alii eos ex genuinis Apostoli epistolis desumtas. dicant , alii saltem ubique « reminiscentias paulinas » inveniant ?*. Cur ergo falsarius ille, qui Pauli stylum imitari potuit si voluit, terminos illos, quos Apostolum amasse nemo, qui eius epistolis unquam operam impendit, ignorat aul. ignorare potest, nusquam adhibet? Cur ex; gr. statim. inscriptionis formulam, quae. in. aliis. paulinis eadem est (74ptc xai elpzva), statim mutavit (zsp« £Aeoc elpxin? Alio modo, opinor, falsarii incedunt, qui fraudem suam tegere et occultare student.

II. Alteram obiectionum classem ex Aistoricis rationibus derivant; in omnibus enim pastoralibus haereses impugnari, quae non nisi post Apostoli mortem sint exortae; in duabus (4 7im., 7t.) hierarchicam quandam ecclesiarum constitutionem supponi, quae apostolica aetate sit iunior: ea demum, quae de viduis praecipiantur (1 7im. $. 9 sqq.) tempori Apostolorum non convenire 5.

Quod argumentum petere principium illudque, quod demonstrandum est, pro demonstrato supponere in aperto est. Singulari modo adversarii nostrincedunt; rerum quendam statum sibi a priori fingunt eumque apostolicae aetati attribuunt; quidquid deinde cum fictionibus suis gratuitis in libris sacris non consentit, a falsario additum proclamant. Atqui recta ratio, opinor, postulat, ut ex libris, quos historicis testimoniis constat tempore apostolico esse scriptos, quisnam apostolicarum ecclesiarum fuerit status, quaei nam earum institutiones, quinain earum adversarii, discere studeamus.

1. AL in aliis epistolis paulinis, inquiunt, hierarchiae vestigium non invesulte. Namque eodem in loco idem testis asserit viventibus Apostolis « in obscuro recessu delituisse , qui rectam evangelicae praedicationis regulam depravare nitebantur », alioque in loco Thebuthim immediate post S. Iacobi Min. mortem, ergo ante SS. Petri et Pauli martyrium, errores suos inter Palaestinenses sparsisse tradit.

3. Quae de viduis praescribuntur, ea nullam omnino creant difficultatem, nec satis intelligitur, quid sibi in hac controversia velint. Utrum 4 Tim. 5,9 de electione viduae, quae reliquis viduis praesideat (id quod probabile habet S. Thomas) sermo sit, an de electione viduarum, quae publicis ecclesiae stipendiis sint sustentandae, an demum de viduis, quae publico quodam ministerio ecclesiastico fungentes in operibus caritatis erga pauperes, aegrotos, hospites occupandae sint, interpreti relinquimus definiendum; quaecunque enin ex his sententiis eligitur, nunquam demonstrari polerit apostolico tempore et ab Apostolo haec non esse scripta.

4. Demum adversarios interrogare liceat, cui tandem tempori historicas allusiones convenire censcant; verumtamen qui in paulina epistolarum origine neganda unanimes sunt, de tempore cui sint attribuendae vehementissime inter se concerlant. Ab a. 69., quo Renan 4 77m. 2,2 scriptum esse asserit, aut saltem ab exeunte saec. 1. usque ad a. 170. vix habetur lustrum, €ui ab aliquo non attribuantur !! ; infirmum igitur bistoricum istud esse fundamentum, cui hypotheses suas superstruunt, suis controversiis demonstrant. Neque minore cum vehementia disceptant, si de fine, quem falsarius habuerit, quaestio agitatur. Pro more Neotubingiani de Petrinis et Paulinis conciliandis fabulantur ; secundum alios hierarchicas institutiones ex apostolico tempore derivare , secundum alios haereses suae aetatis apostolica auctoritate refutare voluit etc. Quae gratuita figmenta explicatione et refutatione non indigent.

T. Act. 145,22; 20,17 sqq.; cfr. de diaconorum institutione 6,1 sqq.; de manuum impositione ad episcopatum tradendum 13,1-4 elc.

WI. Tertia. difficultatum classis ex c/ronologia vitae S. Pauli desumitur. Namque in tota Apostoli vila, quatenus ex Actibus et genuinis cius epistolis innotuerit, nulluia. inveniri aiunt temporis momentum, in quo pastorales scribi potuerint; itinera enim supponi vel commemorari , quorum in Actibus et epistolis non tantum non fiat mentio, sed quae cum narralis nullo modo conveniant. Pro certo igitur esse admittendum illas usque ad a. 64. non esse conscriptas; at illo anno post Urbis incendium Apostolum a Nerone esse interfectum. Quod argumentum nonnulli adversarii tam firmum et invictum habent , ut reliquis neglectis hoc solo rem definiri arbitrentur '?.

4. Praeprimis vero illud a plerisque rationolistis iniustissime urgeri monemus. AÀctus enim fidem non mereri, corum auctorem historiam arbitrario modo composuisse et quam plurima finxisse, ut Pelrum et Paulum faceret. simillimos , nullius ergo auctoritatis librum illum esse, magna cum sollertia demonstrare conantur; quo igitur cum iure ad illum recurrunt, ut pastoralium authentiam impugnent? Atque mirum sane, quod illi, qui gravissimis rebus a S. Luca narratis fidem denegant, minutissimas circumstantias itinerum Pauli ex Actibus conquirant, ut pastorales illis contradicere ideoque genuinas non esse ostendant '?, Idcirco optimo nostro iure neminem esse in hac controversia audiendum tenemus, quin plenam intezramque fidem Actibus adhibeat; ex paucis enim, quac epistolae de Pauli vita nos docent, obiectionem scriam contra pastoralium authentiam non desumi , omnos concedunt.

2. Ceterum temporis, quo scriptae sunt nostrae epistolac, definitionem sua non carere difficultate ingenui fatemur; neque enim corti quidquam hac dc re nos docet traditio, neque circumstantiae historicae in pastoralibus indicatae ita sunt comparatae, ut varie a variis explicari non possint; imo illud quoque concedimus, circumstantias illas cum iis, quae in Actibus de vita Pauli traduntur, apte non componi. Attamen difficultas haec earum authentiam non labefaetat: quot enim liborum profanorum authentia ab omnibus sine ulla haesitatione admittitur, quamvis de tempore, quo sunt scripti, nihil nobis sit traditum! Quod autem circumstantiae illac. quae in pastoralibus afferuntur, in Actibus non sunt relatac, id cum solum offendel, qui S. Lucam integram S. Pauli vilam literis mandasse stulle sibi persuaseril. Quamvis enim reliquae cpistolae vitac in Actibus narratae satis apte inseranlur, non pauca tamen Pauli facta in iisdem commemorantur, quorum tempus nemo cum vcri similitudine, nedum cum certitudine, delinivcrit !*.

3. Authentia igitur epistolarum pastoralium a chronologia vitae paulinae. quatenus in Aclibus et reliquis epistolis nobis conservata est, nullatenus dcpeudet. Etenim usque ad a. 64. dumtaxat vita Apostoli in Actibus narratur; Apostolum autem ex illa captivitate, qua Actuum liber terminatur, esse liberatum argumentis historicis supra demonstravimus, idemque cum omnibus fere catholicis interpretibus non pauci quoque protestantici concedunt ; eum demum una cum S. Petro a. 67. martyrio esse coronatum optimi quique tenent historiographi '*. Quid igitur prohibet, quominus ultimo paulinao vitae triennio epistolas pastorales attribuamus '5? Frustra igitur ad cbronologiam recurrunt adversarii, ut carum authentiam impugnent,

16. Infra, ubi de singulis pastoralibus agemus, illas revera post priorem captivitatem scriptas esse ostendemus. Hoc autem loco illas obiectiones paucis verbis eolvemus, quibus nixi Jtenan aliique, quamvis Pauli liberationem ex prioribus vinculis concedant, originem pastoralium isti tempori attribui posse negant.

8.) Falsarium enim prioris captivitalis circumstantias prae oculis habuisse contendunt : « Le rapprochement de 2 Tím. 4,9-2? avecles finales des épitrcs aux Colossiens et à Philémon le prouve. Le personnel qui entoure l'apótre est à peu prés identique dans les deux cas. La captivité du scin de laquelle Paul est censé écrire la seconde à Timothée finira par une libération (2 Tim. 4,17. 18); Paul, dans cette épitre est plein d'espérance; il médile de nouveaux desseins et est préoccupé de la pensée qui le remplit en effet pendant sa premiére captivité, précher le Christ à toutes les nations et en parliculier aux peuples de l'extréme Orient » (Renan St Paul p. XLV). Scilicet fere easdem personas Apostolus in utroque casu secum habuisse dicilur, quia ex sez discipulis, qui Col. 4,10- 14, et ex quinque, qui Philem. 22. 23. velut praesentes enumerantur, unus solus (S. Lucas) praesens adfuit, quando 2 Tim. scribebatur (2 Tim. 4,9-12). Quo in loco epistolae novae illae expeditiones innuantur, indicare omisit vir eruditus, spem futurae liberationis autem invenit 2 Tim. 4,17. 18 non attendons v. 16. iam clarissime tempus praeteritum esse indicatum et v. 18. non minus clare, quam paullo antea (v. 6-8) instantem mortem pracvideri. Renan contradictionem inter 4,6 - 8 ct 4,17. 18. invenit; nam frigidam iciunamque dicit explicationem, quae 4,17. 18 ad priorem captivitatem trahens apparentem contradictionem solvit; at etsi epistolas a falsario confictas esse concederemus, frigidam et iciunam sententiam, quam apertam contradictionem ei attribuere mallemus; ceterum frigidi ieiunique in illa explicatione nihil inest.

b.) « Si les trois épitres en question étaient d'une date si avancée, on neconcevrait pas comment Timothée y serait toujours traité en jeune homme » (l. c. p. XLVIJ. Timotheus, quem iuvenem Paulus a. 51. itinerum socium elegit, tempore mortis Apostoli circiter triginta sex septemve annos habuit atque ecclesiis Asiae iam erat praepositus : quare ergo Paulus monere non potuit : « nemo adolescentiam tuam contemnat »

(1 Tim. 4,12) et « Iuvenilia desidería evita » (2 Tim. 2,22)? Tanto enim et tam diflicili muneri aetas nondum correspondcbat et perieula calidioris aetatis maiore vigilantia erant superanda. Vclut filium carissimum in utraque epistola Apostolus discipulum alloquitur et admonct; at nusquam eum vclut iuvenem aut puerum tractat.

C.) Si epistolae post priorem captivitatem scriptae essent, Paulum in Orientem et Ephesum revertisse esset dicendum; at Act. 20,25 alterum iter ephesiunm prorsus excludit (1. c. p. XLVI). Cfr. quae de hac ohicctione diximus supra. 107 n. 8. p. 175.

8 15. — De epistola ad Titum.

185. — Epistolam ad. Titum et. priorem ad Timotheum eirca idem tempus ab Apostolo esse datas cominunis est sententia , quae in utriusque epistolae argumento et stylo lopiendique modo firmum habet fundamentum ; utra vero ex eis alleram praecesserit, nullo argumento delinitur; quare prius de illa ad Titum dicemus, ne duas ad Timotheum ab. invicem separare cogamur; alleram enim ad Timotheum omnium paulinarun ultimam esse pro certo tenemus.

I. DE S. Tiri vrrà admodum pauca nobis sunt tradita. Quamquam enim S. Paulus « dilectum suum filium », « fratrem suum », « socium *uum et adiutorem », qui secum « eodem spiritu iisdemque vestigiis » ambulet, in epistolis suis eum appellat!, ne nomen quidem eius in Actibus commemoratur. Etenim Titus fustus, in cuius domo Apostolus Corinthii relieta synagoga neophytos congregavit, a discipulo, cui noslrae literae datae sunt, omnino est distinguendus; siquidem ille « colens Deum », i. e. proselytus iudaicus, eo tempore fuit, quo Paulus Corinthum. advenit; Titus autem noster erat christianus, quem Aposlolus satis diu, antequam Corinthum advenit, secum ad Concilium Apostolicum adduxerat *.

Ethnicum eum ante conversionem fuisse luculentissime ex testimonio Pauli constat, qui, ne veritas Evangelii ullo modo laederetur, circumcidi eum non permisit, quamvis iudaizantes hierosolymitani id postulassent; ab Apostolo ipso eum ad fidem adductum et baptizatum esse colligimus ex eo, quod ab ipso « filius » nominetur; Antiochenum genere eum fuisse probabile fit, si Ga/. 2, 1 cum Act. 15, 9 (xaí «tva; Qus $2 456, sc. ex Antiochenis) comparamus?. Socius secundae expeditionis apostolicae non videtur fuisse; at in terlia sua expeditione Paulus Ephesi residens, postquam priores suas literas ad Corinthios dederat, Titum cum alio fratre Corinthum misit, ut quos fructus epistola tulisset. inquircret, atque pro fidelibus hierosolymitanis eleemosynas colligeret ; Epheso autem profectus in Macedonia Titum Corintho reducem obviam habuit, atque ex bonis quos attulit nuntiis non parvam hausit consolationem. Quoniam vero prima hac missione egregie erat functus, discipulus Corinthum reverti iussus est, ut alleram Apostoli epistolam deferret collectarumque negotium feliciter inceptum eum duobus aliis fratribus ad felicem quoque exitum perduceret*. Quid postea egerit, ignoramus; nulla enim eius fit mentio, donec ex nostra epistola eum cum Apostolo in insula Creta Evangelium propagasse atque ibidem relictum esse videmus, ut magistri sui vices agens ecclesiis eretensibus presbyteros praeficeret et reliqua quae desiderabantur disponeret?. Quandonam iter hoc creticum fecisse videatur, statim dicemus. Eadem nostra epistola ab Apostolo invitatus, ut Nicopolim ad ipsum veniret, in Graeciam ? videtur esse profectus, aique ultimo in itinere romano Pauli socius mox in Dalmatiam ablegatus est ?.

Quibus ex Scriptura haustis Patres nihil certi addunt. Titum episcopum cretensem fuisse et senem in insula Creta, postquam in vicinis quoque insulis Evangelium annuntiaverit, esse mortuum tradunt Eusebius, Theodoretus, S. Isidorus Hisp., alii; eum usque ad vitae finem virginem mausisse referunt S. /I/eronymus et Ps. Ignatius?. In Martyrologio romano festum S. Titi Episcopi et Confessoris die 4. Januar. indicatur.

Sahid.), an '[o3sxou (sine addito; A. H. L. P. et plerique codd. et PP. graeci cum Aeth.).

185. — IL. Qvo rEurPonk epistolam ad. Titum. Apostolus dederit. quaestio est haud faeilis; atque in diversissimas sententias abeunt interpretes. Quoniam Patres de ea nihil tradant, ex solis temporis circumstantis, quas in epistola ipsa invenimus, est definienda. Suut autem hae : S. Paulus, antequam eaim scriberet, cum Tito in insula Creta fuerat, at non diu commoratus, quandoquidem ecclesiis fundatis presbyteros nondum constituerat, proficiscens Tilum reliquerat, ut opus inchoatum ad finem felicem perduecret. Nostra autem epistola eum ad se Nicopolim vocat his verbis : « Quum misero ad te Artemam aut Tychicum, festina ad me venire Nicopolim ; ibi enim statui hiemare : Zenam legisperitum et, Apollo sollicite praemitte, ut nihil illis desit » !. l'raecepta demum, «uae. de presbyteris constituendis tradit, eiusmodi sunt, ut epistolam brevi postquam Apostolus insulam reliquit scriptam esse de- (onsírent. 'Tota igitur quaestio esf, quando Paulus iter illud ereticum institueril.

Apostolum . quum vinctus Romam duceretur, ad insulam Cretam appulisse Actus nos docent; de hoc autem itinere, quod indicatum vidit Grotius, sermonem non esse moderni interpreles pro certo. asserunt, quandoquidem illa in occasione Apostolo praedicandi Evangelii occasio et tempus defuerint atque epistola a Paulo sit scripta de suis itineribus libere disponente?. Quae recte quidem sunt dicta, sed rem non omnia attingunt. Etenim Paulum aut Titum Cretensibus primos Evangelium attulisse nullibi asseritur; e contra ex nostia. epistola evidenter elucet ante corum adventum Christianos in. insula. iam adfuisse. In eo enim omnes eunsentiunt Paulum diu in insula non esse commoratum; nihilominus in nostra epistola inm de haeresibus loquitur, quae inter Crotenses pullularant?, at paucis illis hebdomadis, quibus ipse Evangelii semen sparsit. exoriri certissime non potucrunt, Omnino igitur admillamus oportet, bonum nuntium iam antea esse in insula propagatum; neque improbabile est, Cretes illos, qui in prima Pentecoste 8. Petri sermonem audiverant (Act. 2,11). prima Evangelii semina in patriam attulisse; atque insequentibus annis, quando in omnibus fere porlibus Syriae, Asiae Min., Graeciae Evangelium fructificave coeperat, nova semper semina in insulum esse allata facile intelligitur. Quare Paulus a. 61. vincfus adveniens Christianos procul duhio iam invenit, atque pauci dies, quos ibi peregit. sufficere potuerunt , ut de corum statu certior redditus Titum relinquendum statueret , qui presbyteris constitutis et hierarchia stabilita eos in iustas, ut ita dicamus, ecclesias colligeret et haereticorum conatus impugnaret. Alteram autem obiectionem solvit Grotius, epistolam a Paulo ex prioribus vinculis liberato scriptam statuens; quae solutio in graviorem diffieultatem eum iniicit, quum nullo modo intelligatur, quomodo Titus, postquam tres iam annos in ordinandis ecclesiis eretensibus laboraverit, praeceptis nostrae epistolae indiguerit. Ex hoc igitur capite solo probabilitate carere primam hanc sententiam arbitramur.

S. Lucas autem de altero itinere cretico Apostoli non loquitur; quapropter inquirendum est , ubinam apte inseratur; non omnia enim Pauli itinera et labores in Actibus nobis narrari certissimum est. Sunt qui Apostolum aut ante tertiam eius expeditionem maiorem vel ex Achaia vel ex Syria, aut in illius principio ex Galatia, antequam Ephesum veniret, brevem excursionem in Cretam fecisse ecclesiarumque cretensium fundamenta posuisse dicant. Quae sententia ex eo erronea esse demonstratur, quod illo tempore Apollo, quem Titus secum habuit, Evangelium vix acceperat neque a Paulo inter suos socios erat acceptus ; Apollo quoque ab Aquila et Priscilla viam Domini diligentius edoctus in Achaiam profectus erat nec Ephesum est reversus, nisi quo tempore Paulus ibi iam resedit *.

Quare alii in triennio illo, quod Ephesi Apostolum peregisse Actus tradunt, iter creticum ponere malunt; ex Creta autem in Achaiam profectum Nicopoli hiemasse atque insequenti anno Ephesum revertisse stataunt*. Sed haec quoque opinio, quum Actuum narrationi contradicat, omni probabilitate est destituta. Quam plurima quidem itinera a multis interpretibus triennio illi ephesio attribuuntur, sed immerito; Aposto- Jum enim illo tempore breves quasdam excursiones in civitates vicinas fecisse nec negamus nec asserimus, at quominus eum per multos menses aut per annum integrum Ephesum reliquisse dicamus, prohibent quum verba S. Lucae narrantis eum « quotidie... per biennium » in schola Tyranni cuiusdam disputasse , tum verba Pauli ipsius presbyteris ephesiis in memoriam revocantis « per triennium nocte et die se non cessasse cum lacrymis monentem unumquemque eorum »7, Itinerum autem , quae Epheso profectus Apostolus in Macedoniam et Achaiam atque ex Achaia per Macedoniam et maritimam Asiae oram in Palaestinam suscepit, historiam tam accurate Lucas nobis narrat, ut nullibi iter creticum inserere liceat; in Palaestinam vero reversus lerosolymis in vincula coniectus est.

Quae quum ita sint, illis omnino assenlimur , qui ante illam Apostoli captivitatem, qua Actuum narratio terminatur, Paulum epistolam noslram scripsisse negant. Nec quidquam restat, nisi ut recentiori tempori iter eius creticum adscribamus. Probabile autem habemus, S. Paulum ex prioribus vinculis liberatum Roma in Hispaniam esse profectum atque paucis mensibus postea (aestate vel auctumno a. 64.) ex Hispania in Orientem revertentem ad insulam Cretam appulisse ecclesiarumque fundamentis positis Titum, ut reliqua disponeret, reliquisse; visitatis deinde Asiae et Macedoniae ecclesiis, quuin in Italiam reverti vellet, discipulum Nicopolim Epiri ad se advocosse, ut reliauorum itinerum socium eum adhiberet pro Timotheo, quem Epliesi reliquerat (aestate a. 65.).

Qvo Ex Loco autem literas has dederit, ne coniectura quidem probahili assequi possumus. Cum multorum quidem codicum subscriptionibus Theodoretus, S. Hieronymus multique alii. interpretes. tradunt S. Paulum illam Nieopoli scripsisse?; quam parum recte autem id asseralur Apostoli ipsius verba. produnt, quibus illam in civitatem se nondum advenisse innuit!'^, Quod si quis ex iisdem verbis colliizere voluerit, eum illo tempore saltem in Achaia vel Macedonia iam fuisse . non contradicemus, sed cui bono vaga hacc loci definitio inserviat, non intelligtinus,

1. A60. 21,8; Grotius Avg, 1n cp. ad Tit. : In Crefa non video fuisse Paulum, nisi in aso ilinere, quo ab Iezosolyints tacelus est Homam... Quim Cretam transirot initia bi ecciesiarvm videns, eredo ex Hla dispersione post Stephanum, "Titum reliquerat ad ea agenda quae erant metropolitae... Videtur autem mih, ut et aliis ante me, seripia "sez episiola nut Roma aut ex. aliquo «lio Italiae loco inter prima ct altera. Pali vincula, quo tempore liber serviebat Evanecilo ».

186. — III. QuA occasioxg literae nostrae sint dalae, ex dietis ion salis apparet. Apostolus enim, postquam cum discipulo suo insulam peragravit divinique verbi sermonem sparsit, profecturus ut. ceclesias in. Asia, Macedonia, Graecia olim fundatas denuo visitaret, reliquam administrationem Tito reliquit, qui ea, quae deesse videbantur, corrigeret ef per singulas civitates presbyteros constitueret. Quo munere ut bene fungi posset, monitis nonnullis indigebat, ut accuratius cognosceret, qui eligendi et constituendi essent presbyteri quidque singulis ceclesiarum membris praescribendum esset. Quae quidem monita , anequam profectus est, Apostolus viva voce procul dubio iam dederat; ut melius autem ea teneret, scripto ea repetenda censuit. Etenim in ecclesiis cretensibus status rerum diflicilior erat quam in aliis ecclesiis nascentibus; difficultates autem ex duplici praesertim fonte exoriebantur.

Namque Cretae, magnae illius insulae, quae centum urbibus olim potens éxazóuzoXts est dicta, incolae in tota antiquitate ob mendacitalem, astutiam , avaritiam , libidinem erant famosi , neque sine ratione S. Apostolus discipulo in memoriam ea revocat. quae unus ex cretensibus poetis de suorum contribulium vitiis memoriae prodiderat!. A quibus non multum discrepasse ludaeos, quos frequentes insulam habitasse Philo et Fl. losephus testantur, ex epistola nostra discimus; non minus enim eos, qui ex circumcisione erant, inobedientes, vaniloquos, seductores, turpis lucri causa docentes fuisse, quam Cretenses ipsos, aperte docct Apostolus ?. Quod si vero ex hac morum corruptione universali magnum imminebat periculum fidelibus, maius illis imminebat ex eo, quod iam haereses spargi coeptae essent, ideoque ecelesiis in iustam formam nondum redactis fideles velut oves dispersae, quibus desunt pastores, luporum incursionibus essent expositi. A Paulo enim et Tito prima Evangelii semina in insulam non esse allata iam diximus, at ante eos etiam nullum alium Apostolum aut apostolicum virum ibi adfuisse certum est. Quapropter nemo mirabitur, quod S. Paulus. quoniam nascentes illas ecclesias maiore cura ac diligentiore vigilantia indigere videbat, monitis illis, quae discipulo viva voce dederat, non contentus in sua epistola illa in memoriam ei revocare voluerit.

Cui occasioni respondent epistolae argumentum, quod monitis praeceptisque constat, et divisio?; namque post inscriptionem in prima parte describitur, ad quid discipulus in eligendis presbyteris attendere debeat (1,5- 16), in secunda, quae singularum aetatum et ordinum sint officia (2,1 - 15) , in tertia demum monita quaedam generalia adduntur (3,1 - 11). Accuratiorem idearum nexum exhibet haec analysis.

3. Simili modo epistolam iam distribuit S. Thom., quamvis praecipuum finem in eo videat, ut ceclesia contra haereticos muniatur (Quomodo Titus alios instruere debeat ad resistendum hacreticis 1,5 - 16, quomodo ipse cis resistere debeat instituens singulas hominum classes 2,1 -15 et omnes simul sumtos 3,1-11); rectius easdem partes designat Lyran (in Tit. 1,4) : « in prima instruit Titum de ordinatione ecclesiae, in secunda de informatione plebis sibi commissae auantum ad aliquos specialiter, et in tertia quantum ad omnes generaliter ». Quibuscum consentiunt moderni : Kilber 1. c. II. p. 499 sqq., Goldhagen Introd. III. p. 398 sq., Bisping. Exeg. Handb. VII. 1. p. 292, Drach l. c. p. 655, Kaulen Einl. Ed. 3. p. 623 etc., licet aliqui duas ultimas partes in unam contrahant aut tertiam in duas discerpant.

InscRiPTIO LoxGioR* epistolae (1,1- 4) Pauli dignitatem describit et discipuli virtutem innuit.

I. IN PRIMA PARTE (1,5 - 16), postquam discipulo in memoriam revocavit, se ideo eum in insula Creta reliquisse, ut per singulas civitates presbyteros (episcopos) constitueret (1,9), fusius eum docet, quaenam in eligendo requirantur, scilicet

1. qualis esse debeat in vita, i. e. quibus carere debeat vitiis (1,6. 7), quibusque instructus esse virtutibus (1,8),

2. qualis in. doctrina et verbo (1,9). Cur autem docti et verbo potentes sint eligendi, duplici explicat argumento :

8.) quia adsint multi seductores, quos redargui oporteat (1,10. 11), b.) et quia Cretenses ipsi ob characterem suum facile se seduci sinant (4,12. 13), quare dure eos esse increpandos monet, ne iudaicis fabulis assentiantur, neve eos imitentur, qui verbis quidem Deum profiteantur, factis autem negent (1,14-46).

Il. IN sEcUNDA PARTE (2,1 - 45) exhortatur discipulum, ut singulas Christianorum classes officiorum suorum commonefaciat (2,1). Quem in finem

1. singularum aetatum et ordinum officia nonnulla praecipua enumerat : a.) senum, ut sobrii sint etc (2,2), l c.) mulierum iuniorum, ut officia erga maritos et liberos impleant (2, 4.8), d.) virorum iuniorum, ut sobrii sint, atque ipse omnibus exemplo suo praeluceat (2,6 - 8),

2. Motiva addit, ob quae haec omnia sint facienda. Üt haec enim nos doceret, venit Christus (2,11. 12) idque agentes nos praeparabimus ad secundum Christi adventum ; propterea enim Christus sese pro nobis dedit, ut populum electum et mundum sibi pararet (2,13. 14).

3. Quae omnia doceat velut auctoritatem habens, nec quisquam eum (ob aetatis defectum) spernat (2,15).

III. IN TERTIA PARTE (3,1-11) proponit monita generaliora

à. Eodem fere modo, quo in ep. ad Romanos, Paulus in inscriptione Apostolatum suum asserit sollemniusque describit, unde aliqui rationalistae (cfr. ex. gr. Credner Einl. p. 466) occasionem sumserunt, ut quatuor saltem hos versus Apostolo abiudicarent. At ut taceamus nullam prorsus indicari rationem, quae falsarium quendam, ut fingeret inscriptionem, potuerit adducere, sollemniorem inscriptionem his literis duplici ex capite quam maxime convenire patet. S. Paulus enim velut superior monita tradit discipulo, qui ipse episcopali munere fungebatur ( Tif. 1, 5), atque epistola, etsi soli Tito inscripta, testimonium quoddam erat publicum, quo magnis in difficultatibus positus discipulus coram fide"bus et coram haereticis missionem suam defenderet et tueretur.