Vvhat to preach both to old and yong (not onely vvith vvord but vvith example also) and to seruants. 11 For there are of al sortes in the Church, and they must be instructed accordingly.
1But speak thou the things that become sound doctrine:Ma tu insegna conformemente alla sana dottrina:BVT doe thou speake the things that become sound doctrine.Tu autem loquere quæ decent sanam doctrinam: 2That the aged men be sober, chaste, prudent, sound in faith, in love, in patience.Che i vecchi siano sobrj, pudichi, prudenti, sani nella fede, nella carità, nella pazienza:Old men that they be sober, chast, vvise, soūd in the faith, in loue, in patience.senes ut sobrii sint, pudici, prudentes, sani in fide, in dilectione, in patientia: 3The aged women, in like manner, in holy attire, not false accusers, not given to much wine, teaching well:Similmente le donne di età in un contegno santo, non portate a dir male, non dedite al molto vino, maestre del ben fare:Old women in like maner, in holy attire, not il speakers, not giuen to much wine: teaching vvel,anus similiter in habitu sancto, non criminatrices, non multo vino servientes, bene docentes: 4That they may teach the young women to be wise, to love their husbands, to love their children.Affinchè alle più giovani insegnino ad esser morigerate, ad amare i loro mariti, a tener conto de' lor figliuoli,that they may teach the yong women vvisedom, to loue their husbands, to loue their children,ut prudentiam doceant adolescentulas, ut viros suos ament, filios suos diligant, 5To be discreet, chaste, sober, having a care of the house, gentle, obedient to their husbands: that the word of God be not blasphemed.Ad esser prudenti, caste, sobrie, attente alla cura della casa, buone, soggette a' loro mariti, affinchè non si dica male della parola di Dio:vvise, chast, sober, hauing a care of the house, gētle, subiect to their husbandes, that the vvord of God be not blasphemed.prudentes, castas, sobrias, domus curam habentes, benignas, subditas viris suis, ut non blasphemetur verbum Dei. 6Young men, in like manner, exhort that they be sober.I giovani parimente esortali alla temperanza.Yong men in like maner exhort that they be sober.Juvenes similiter hortare ut sobrii sint. 7In all things shew thyself an example of good works, in doctrine, in integrity, in gravity,In tutte le cose fa' vedere te stesso modello del ben fare, nella dottrina, nella purità de' costumi, nella gravità,In al things shevv thy self an example of good vvorkes, in doctrine, in integritie, in grauitie,In omnibus teipsum præbe exemplum bonorum operum, in doctrina, in integritate, in gravitate, 8The sound word that can not be blamed: that he who is on the contrary part may be afraid, having no evil to say of us.Il discorrere sano, irreprensibile talmente che chi ci sta di contro, abbia rossore, non avendo nulla, onde dir male di noi:the vvord sound, irreprehensible: that he vvhich is on the cōtrarie part, may be afraid, hauing no euil to say of vs.verbum sanum, irreprehensibile: ut is qui ex adverso est, vereatur, nihil habens malum dicere de nobis.
9Exhort servants to be obedient to their masters: in all things pleasing, not gainsaying:Che i servi siano soggetti ai loro padroni, in lutto facciano a modo (di essi) non istiano a tu per tu,Seruants to be subiect to their maisters, in al things pleasing, not gainsaying:Servos dominis suis subditos esse, in omnibus placentes, non contradicentes, 10Not defrauding, but in all things shewing good fidelity, that they may adorn the doctrine of God our Saviour in all things.Non rubino, ma in ogni cosa dimostrino perfetta fedeltà: talmente che in tutto facciano onore alla dottrina del salvatore nostro Dio.not defrauding, but in al things shevving good faith, that they may adorne the doctrine of our Sauiour God in al things.non fraudantes, sed in omnibus fidem bonam ostendentes: ut doctrinam Salvatoris nostri Dei ornent in omnibus. 11For the grace of God our Saviour hath appeared to all men:Imperocché apparve la grazia di Dio salvatore nostro a tatti gli uomini,For the grace of God our Sauiour hath appeared to al men:Apparuit enim gratia Dei Salvatoris nostri omnibus hominibus, 12Instructing us, that, denying ungodliness and worldly desires, we should live soberly and justly and godly in this world,Insegnando a noi, che rinnegata l'empietà, e i desideri del secolo, con temperanza, con giustizia, e con pietà viviamo in questo secolo,instructing vs that denying impietie & worldly desires, vve liue soberly, and iustly, and godly in this vvorld,erudiens nos, ut abnegantes impietatem, et sæcularia desideria, sobrie, et juste, et pie vivamus in hoc sæculo, 13Looking for the blessed hope and coming of the glory of the great God and our Saviour Jesus Christ.In espettazione di quella beata speranza, e di quella apparizione della gloria del grande Dio, e salvatore nostro Gesù Cristo:expecting the blessed hope and aduent of the glorie of the great God and our Sauiour IESVS Christ,exspectantes beatam spem, et adventum gloriæ magni Dei, et Salvatoris nostri Jesu Christi: 14Who gave himself for us, that he might redeem us from all iniquity and might cleanse to himself a people acceptable, a pursuer of good works.Il quale diede se stesso per noi, affine di riscattarci da ogni iniquità, e per purificarsi un popolo accettevole, zelatore delle buone opere.vvho gaue him self for vs, that he might redeeme vs from al iniquitie, and might cleanse to him self a people acceptable, a pursuer of good vvorkes.qui dedit semetipsum pro nobis, ut nos redimeret ab omni iniquitate, et mundaret sibi populum acceptabilem, sectatorem bonorum operum. 15These things speak and exhort and rebuke with all authority. Let no man despise thee.Così ragiona, ed esorta, e riprendi con ogni autorità. Nissuno faccia poco conto di te.These things speake, and exhort and rebuke vvith al authoritie. Let no man contemne thee.Hæc loquere, et exhortare, et argue cum omni imperio. Nemo te contemnat.
2:1
St. Jerome
Sound doctrine. It is not sufficient to teach sound doctrine, says St. Jerome, if it be not at the same time taught in a manner worthy of itself; that is, if he who teaches it by his words belies it in his actions. (St. Jerome)
2:2
Calmet
Be sober. The Greek Fathers, Theodoret, and Theophylactus, translate the word, sober, attentive, or vigilant. But Latin interpreters understand it of sobriety, in the literal meaning of the word. Old men oftentimes under pretense of weakness, drink wine to excess. The ancients called wine the milk of old men; hence aquiloe senectus has passed into a proverb, to designate an old man who drinks much and eats little. (Calmet)
2:3
Witham
In holy attire.[Ver. 3. In habitu sancto, in katastemati ieroprepeis. Scapula, out of Dioscorus, says katastema is constitutio naturalis corporis. See St. Jerome p. 426.] See 1 Timothy 2:9. The Greek word is sometimes used to signify the whole constitution, or state of a man's health in all the parts of his body: here it is taken for a woman's whole exterior carriage, her gait, gesture, looks, discourse, dress, that nothing appear but what is edifying. (Witham)
2:4
St. Jerome
Love their husbands. This is the first lesson he wishes to be given to young women; that they should always manifest a love, an attachment, respect and obedience to their husbands. But it must be a chaste love. Vult eas amare viros suos castè; vult inter virum et mulierem esse pudicam dilectionem. (St. Jerome)
2:5
Witham
Discreet, chaste, sober. In the Greek is nothing for sober. The Latin interpreter seems to have added it, as another signification of one of the Greek words. See 1 Timothy 3:2. (Witham)
2:7
Witham
In gravity: to which is added in the Protestant translation sincerity,[Ver. 7. In some Greek copies is added aphtharsian, sincerity] from some Greek copies; but it is left out by Dr. Wells, as being not in the best Greek manuscripts nor is it in the Amsterdam edition, (1711.) (Witham)
2:9
St. Jerome
Servants to be obedient. Servants owe respect and submission to their masters in every thing not contrary to the law, or the will of God. Hence they are strictly forbidden to murmur at their commands, to show any repugnance to obey them, or to censure their conduct. To avoid these evils, they ought to consider their masters as Jesus Christ himself, and their commands as those of God himself: which St. Paul often inculcates in other places in his epistles. (Ephesians 6:5, 6.; Colossians 3:23.) (St. Jerome)
2:10
Not defrauding.[Ver. 10. Non fraudantes, me nosphizomenous, non suffurantes.] St. Jerome puts, not stealing. The Greek signifies private thefts. Dr. Wells, not by filching.
Witham
That they may adorn (or give honour to) the doctrine of God, our Saviour, in all things; by whom we may understand God, that is Christ, God and Man, or God as common to the three divine persons. (Witham)
Thus ought they to shew forth in their whole conduct that strict love of justice and sanctity which the Catholic faith inspires into those who profess it, and live up to the admirable rules it prescribes; thus alone can they be said to do honour to their religion, when they practically perform what they speculatively believe.
2:11
Witham
For the grace of God, our Saviour, hath appeared to all men. In the Greek: For the saving grace of God, etc. (Witham)
2:12
Witham
We should live soberly,[Ver. 12. Sobriè, justè, et piè. St. Jerome in his commentary, castè justè, et piè. So he generally translates sophron, sophronos, etc.] and justly, and piously. St. Jerome puts (as in other places for the same Greek word) chastely, justly, and piously. The words comprehend man's duty to himself, to his neighbour, and towards God. (Witham)
2:13
Waiting for the blessed hope; for the happiness of the blessed in heaven, promised and hoped for.
Witham
And coming of the glory of the great God,[Ver. 13. Adventum gloriae magni Dei, et Salvatoris nostri Jesu Christi; epiphaneian tes doxes tou megalou Theou kai Soteros emon Iesou Christou. St. Chrysostom, (p. 401. lin. 43.) pou eisin oi tou Patros, elattona ton uion legontes. St. Jerome, "Ubi est serpens Arius? ubi est Eunomius coluber?" St. Paul uses epiphaneian for the coming of Christ to judgment. The same Greek article is put thus, tou megalou Theou, kai Soteros, and not kai tou Soteros.] and our Saviour Jesus Christ. The title of great God, says Dr. Wells, is here referred to our Saviour Jesus Christ, by Clement of Alexandria in protreptico, ch. VI. He might have added, and by the general consent of the Greek and Latin Fathers. St. Chrysostom cries out: "where are now they who say that the Son is less than the Father?" St. Jerome in like manner: "where is the serpent Arius? where is the snake Eunomius?" And that this title of great God is here given to Jesus Christ, may be shewn from the text itself, especially in the Greek; for the glorious coming, and appearance, in other places of St. Paul, is always used to signify Christ's coming to judge the world. Secondly, inasmuch as one and the same Greek article falls upon the great God, and our Saviour Christ; so that even M. Simon, in a note on these words, says the construction is, and the coming of Jesus Christ, the great God, our Saviour, and blames Erasmus and Grotius for pretending that this place is not a confutation of the Arians. (Witham)
2:14
Witham
A people, particularly acceptable.[Ver. 14. Acceptabilem, periousion a perieimi. St. Jerome says, Egregium, praecipuum. See Deuteronomy 7:6.; Exodus 19:5.; Psalm 134:4., Israel in possessionem sibi. See also St. Chrysostom, log. i. p. 402. linea 4ta.] St. Jerome translates an egregious or eminent people. He says in the Septuagint it corresponds to segula, which signifies a man's proper possessions, which he has purchased or chosen for himself. Budeus says it signifies what is rare and uncommon; and it is well translated by the Protestants, a particular people. (Witham)
2:2
〈Greek〉 pudicos.
2:8
Concordanza Eph. 6, 5.
2:9
Concordanza Col. 3, 22.
Concordanza 1. Pet. 2, 18.
2:11
Liturgia The Epistle at the first Masse on Christmas day, and vpon the Circumcision of our Lord.
2:13
〈Greek〉.
2:15
;Bishops must be stout and cōmaund in Gods cause, and the people must in no vvise disobey or contemne them.
2:1
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 1.10
30. We are instructed and taught that “what is seemly” is put in our Scriptures in the first place. (In Greek it is called πρέπον .) For we read: “A Hymn beseems Thee, O God, in Sion.” In Greek this is: Σοί πρέπει ὕμνος ὁ θεὸς ἐν Σιών . And the Apostle says: “Speak the things which become sound doctrine.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Titus 3
Chap. ii. ver. 1 . “But speak thou the things that become sound doctrine.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Christian Doctrine 4.16
… “But speak thou the things which become sound doctrine: that the aged men be sober,” and so on.
2:3
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Titus 4
Ver. 3 . “The aged women likewise, that they be in behavior as becometh holiness.”
2:4
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Titus 4
Ver. 4 . “That they may teach the young women to be sober.”
2:5
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Trallians: Shorter and Longer Versions 8
… Let no one of you, therefore, cherish any grudge against his neighbour. For says our Lord, “Forgive, and it shall be forgiven unto you.” Give no occasion to the Gentiles, lest “by means of a few foolish men the word and doctrine [of Christ] be blasphemed.”
2:6
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Titus 4
Ver. 6 . “Young men likewise exhort to be soberminded.”
2:7
san Pietro I di Alessandria † 311 d.C. The Canonical Epistle, with the Commentaries of Theodore Balsamon and John Zonaras 10
… who also would have him that teacheth to be “in doctrine”
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 8.1
… Accordingly he has provided Titus, the person to whom his words were addressed, with an injunction as to the perfect practice of religion to this effect:— In all things shewing thyself an ensample of good works, teaching with gravity sound words that cannot be condemned, that the adversary may be ashamed, having nothing disgraceful or evil to say of us
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 24
… The “in” means, “through.” “Through uncorruptness,” that is, “through virtue.” Because all sin is corruption. And in the same way as we say a virgin is corrupted, so also do we speak of the soul. Hence Paul says, “Lest by any means your minds should be corrupted.” ( 2 Cor. xi. 3 .) And again elsewhere, he says, “In doctrine, showing uncorruptness.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Titus 4
Ver. 7 . “In all things showing thyself a pattern of good works.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 211.15
… But let her count herself happy not in exercising the power which rules, but in practising the love which serves. In honour in the sight of men let her be raised above you, but in fear in the sight of God let her be as it were beneath your feet. Let her show herself before all a “pattern of good works.”
2:8
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Life of Antony. (Vita Antoni.) 65
… Wherefore most earnestly he exhorted, ‘Take up the whole armour of God, that ye may be able to withstand in the evil day ,’ that the enemy, ‘having no evil thing to say against us, may be ashamed
san Basilio † 379 d.C. The Letters 22.3
… He who has been corrected in first faults, and received pardon, if he sins again prepares for himself a judgment of wrath worse than the former. He, who after the first and second admonition abides in his fault, ought to be brought before the person in authority, if haply after being rebuked by more he may be ashamed.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 29
Accordingly, when thou seest an enemy of the truth, wait on him, take care of him, lead him back into virtue, by showing forth an excellent life, by applying “speech that cannot be condemned,”
2:9
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.14
… For this expression of “subjection” has many significations in Holy Scripture, and is understood and used with many varieties of meaning. For the Psalmist says that even irrational nature is put in subjection , and brings under the same term those who are overcome in war , while the apostle bids servants to be in subjection to their own masters
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Titus 4
Ver. 9 . “Exhort servants to be obedient to their own masters, and to please them well in all things.”
Ecumenical Councils The Canons of the Holy Fathers Assembled at Gangra, Which Were Set Forth After the Council of Nice 3
… not answering again; not purloining, but shewing all good fidelity; that they may adorn the doctrine of God our Saviour in all things.” (
2:10
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Titus 4
Ver. 10 . “Not purloining, but showing all good fidelity, that they may adorn the doctrine of God our Saviour in all things.”
2:11
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 15.2
… looking for the blessed hope, and appearing of the glory of the great God and our Saviour Jesus Christ
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. The Great Catechism 18
… how this was the customary rule among all nations, to worship demons under the form of idols, with the sacrifice of living animals and the polluted offerings on their altars? But from the time when, as says the Apostle, “the grace of God that bringeth salvation to all men appeared
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 55
For the Scriptures speak of two advents of Christ, both this that is past, and that which is to come; and declaring these Paul said, “The grace of God, that bringeth salvation, hath appeared, teaching us, that, denying ungodliness and worldly lusts, we should live soberly, and righteously, and godly.”
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 1.38
… let us set our affections on things above, not upon the things that are upon the earth. For we are dead, and our life is hid with Christ in God. When Christ our life shall appear, then we also shall appear with him in glory. No soldier on service entangleth himself in the affairs of this life; that he may please him who enrolled him as a soldier.
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Seven Books of John Cassian on the Incarnation of the Lord, Against Nestorius 2.4
… “The grace,” he says, “of God and our Saviour appeared unto all men, instructing us that denying ungodliness and worldly desires we should live soberly and justly and godly in this world, looking for the blessed hope and coming of the glory of the great God and our Saviour Jesus Christ.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Seven Books of John Cassian on the Incarnation of the Lord, Against Nestorius 2.5
… Answer me now, if you please: do you think that this grace which is given for the salvation of all men, is given by man or by God? If you say, By man, Paul, God’s own vessel, will cry out against you, saying: “There appeared the grace of God our Saviour.”
2:12
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 11
… But the being delivered, hints the assistance from God. But what is the form of doctrine?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Grace and Free Will 46
… because if this wisdom were of ourselves, it would not be from above; nor would it be an object to be asked for of the God who created us. Brethren, pray ye for us also, that we may live “soberly, righteously, and godly in this present world; looking for that blessed hope, and the glorious appearing of our Lord and Saviour Jesus Christ,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 17.4
… “That, denying ungodliness and worldly lusts, we may live temperately, and righteously, and godly in this present world.” What reward does the apostle join to this fast? He goes on to say: “Looking for that blessed hope, and the appearing of the glory of the blessed God, and our Saviour Jesus Christ.”
2:13
sant'Ippolito † 235 d.C. Treatise on Christ and Antichrist 67
67. These things, then, I have set shortly before thee, O Theophilus, drawing them from Scripture itself , in order that, maintaining in faith what is written, and anticipating the things that are to be, thou mayest keep thyself void of offence both toward God and toward men, “looking for that blessed hope and appearing of our God and Saviour,”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 60
… teaches in the words of blessed Peter, ‘Forasmuch then as Christ suffered for us in the Flesh;’ and in what Paul writes, ‘Looking for the blessed hope and appearing of our great God and Saviour Jesus Christ, Who gave Himself for us that He might redeem us from all iniquity, and purify unto Himself a people for His own possession, and zealous of good works
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 16
39. But when we speak of the dispensations made for man by our great God and Saviour Jesus Christ,
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 6.2
… As his thought, then, divides that which in love to man was made one, but is distinguished in idea, he uses, when he is proclaiming that nature which transcends and surpasses all intelligence, the more exalted order of names, calling Him “God over all ,” “the great God
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 11.2
… all men’s mouths, who gives the Lord the appellation not only of “God,” but of “great God” and “God over all,” saying to the Romans, “Whose are the fathers, and of whom, as concerning the flesh, Christ came, Who is over all, God blessed for ever ,” and writing to his disciple Titus, “According to the appearing of Jesus Christ the great God and our Saviour
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On Virginity 13
… It is so, first, because a man who has thus died once for all to sin lives for the future to God; he brings forth no more fruit unto death; and having so far as in him lies made an end of this life within him according to the flesh, he awaits thenceforth the expected blessing of the manifestation
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 55
… for having said these things, he added, “Looking for the blessed hope and appearing of our great God and Saviour Jesus Christ.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 6
But the Son, he says, is little. But it is thou that sayest this, for the Scripture says the contrary: as of the Father, so it speaks of the Son; for listen to Paul, saying, “Looking for the blessed hope, and appearing of the glory of our great God.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 4
… by the word “was” carrying thee forward to the idea that the Son is without beginning. “Yet observe,” says he, “the Father is named with the addition of the article, but the Son without it.” What then, when the Apostle says, “The Great God, and our Saviour Jesus Christ” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 1.49
Then again he writes to Titus as follows: “Looking for that blessed hope, and the glorious appearing of the great God and our Saviour Jesus Christ; who gave himself for us, that He might redeem us from all iniquity, and purify unto Himself a peculiar people, zealous of good works.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 147
… The same teaching is given us in the Apostle’s words to the excellent Titus “Looking for that blessed hope, and the glorious appearing of the great God and our Saviour Jesus Christ.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 152
… Amen.” And in the epistle to Titus “Looking for that blessed hope and the glorious appearing of the great God and our Saviour Jesus Christ.”
2:14
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 64
May God, who seeth all things, and who is the Ruler of all spirits and the Lord of all flesh—who chose our Lord Jesus Christ and us through Him to be a peculiar
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Philadelphians: Shorter and Longer Versions 4
… and one Comforter, the Spirit of truth; and also one preaching, and one faith, and one baptism; and one Church which the holy apostles established from one end of the earth to the other by the blood of Christ, and by their own sweat and toil; it behoves you also, therefore, as “a peculiar people, and a holy nation,”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.53
… and sea, the deep, the shipwrecks, the perils of rivers, perils of robbers, perils from his countrymen, perils among false brethren, the living by his own hands, the gospel without charge, the being a spectacle to both angels and men, set in the midst between God and men to champion His cause, and to unite them to Him, and make them His own peculiar people,
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 43.72
… Of both of them Basil was a rival, for he tortured, not with bodily but with spiritual and mental plagues, the Egyptian race of heretics, and led to the land of promise the people of possession, zealous of good works;
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Commentary on Galatians 2
… for he says not, “Who loved us,” but, “Who loved me.” And besides the Evangelist says, “God so loved the world;” ( John iii. 16 .) and Paul himself, “He that spared not His own Son, but delivered Him up,” not for Paul only, but, “for us all;” ( Rom. viii. 32 .) and again, “that He might purify unto himself a people for his own possession,” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Titus 5
Ver. 14 . “Who gave Himself for us, that He might redeem us from all iniquity, and purify unto Himself a peculiar people.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 93.30
… “for the desolate hath more sons than she which hath an husband,” and “many shall come from the east and from the west, and shall sit down with Abraham, and Isaac, and Jacob, in the kingdom of God.” God, moreover, presents unto Himself a “numerous people, zealous of good works.”
2:15
san Basilio † 379 d.C. The Letters 22.1
… The Christian ought in all things to become superior to the righteousness existing under the law, and neither swear nor lie. He ought not to speak evil; to do violence; to fight; to avenge himself; to return evil for evil; to be angry. The Christian ought to be patient, whatever he have to suffer, and to convict the wrong-doer in season,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 1
… For he does not say “I commanded,” or “bade” or even “exhorted,” but “I besought thee.” But this tone is not for all: only meek and virtuous disciples are to be treated thus. The corrupt and insincere are to be dealt with in a different manner, as Paul himself elsewhere directs, “Rebuke them with all authority” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Timothy 6
How is it then he says, “Rebuke with all authority” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Titus 5
Ver. 15 . “These things speak and exhort, and rebuke with all authority.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 87
… For we have cut down with the prophet’s sickle certain wicked fanatics who were eager to sow broadcast in the monasteries of Nitria the heresy of Origen. We have remembered the warning words of the apostle, “rebuke with all authority.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Christian Doctrine 4.16
… “But speak thou the things which become sound doctrine: that the aged men be sober,” and so on. And there, too: “These things speak, and exhort, and rebuke with all authority. Let no man despise thee. Put them in mind to be subject to principalities and powers,”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.16
… For in admonishing Timothy he says, Reprove, entreat, rebuke, with all long-suffering and doctrine ( 2 Tim. iv. 2 ). Titus also he admonishes, saying, These things speak, and exhort, and rebuke with all authority (
2:1
1. Tu autem loquere quae decent sanam doctrinam: 2. senes ut sobrii sint, pudici, prudentes, sani in fide, in dilectione, in patientia. — q. d. Noli intendere fabulis Judaicis, uti faciunt Judaizantes, sed sanae doctrinae Christi, nimirum docendo senes primo, ut «sobrii sint.» Graecum νηφάλιοι tam vigilantes quam sobrios significat: ex sobrietate enim vigilia et alacritas, perinde atque ex crapula somnus et torpor consequitur; nam senes somniculosi, tardi et torpidi esse solent, ob caloris defectum et phlegmatis copiam. Intemperantia autem sicut calorem obruit et phlegma adauget, ita consequenter et somnum, desidiam torporemque majorem inducit. Apostolus ergo vult senes esse sobrios, ut vigiles sint ad domestica et publica negotia sibi commissa sedulo peragenda, ad quae ebrietas ineptos reddit. Exempla sunt in Noe sene, qui ebrius nudatus, et a filio illusus est; et in Lot, qui senex inebriatus incestum commisit. E contrario laudatur illa vox Berzellai, qui ad familiam et mensam Davidis invitatus: «Octogenarius,» inquit, «sum, numquid me delectare potest cibus et potus?» Secundo, vult ut senes sint «pudici.» Graecum σεμνοί proprie maturos et moribus graves, uti vertit Noster vers. 7, ac consequenter honestos et pudicos significat. Senes enim valde dedecet levitas, et multo magis libido, quae signum est magnae incontinentiae. Nam, ut Poeta canit, Turpe senex miles, turpe senilis amor. «Optandum sane est,» inquit Hieronymus, «ut aetatis gravitatem morum gravitas decoret, ne jam frigido ad libidinem sanguine, exemplo sint adolescentibus ad libidinem.» Notum est in quantam infamiam inciderint duo illi senes impudici Susannae insidiantes, Daniel. xiii. Tertio, ut sint prudentes, graece σώφρονες, quod, ut dixi 1 Timoth. III, 2, varia significat. Vatablus et Erasmus vertunt, ut sint moderati, vel modesti. Chrysostomus quoque intelligit de animi moderatione, quod senectus ob virium et animi imbecillitatem immoderatius et impotentius soleat excandescere. Verum hanc moderationem animi aliis verbis significat Apostolus, cum subdit: «Ut sint sani in patientia.» Melius ergo Noster «prudentes» vertit: solent enim senes cum deficiunt, repuerascere, desipere et delirare; alioqui senectus vegeta ob experientiam, frigus et passionum temperiem consiliis est aptissima, estque aetas prudentiae, unde Poeta: ἔργ' ἀνδρῶν, πολεμοί τε νεῶν, βουλαί τε γερόντων, id est, opera sunt virorum, bella juvenum, consilia senum sunt. Quarto, «ut sint sani in fide, in dilectione, in patientia.» «Sani,» id est integri, firmi et robusti. Sanitas haec sive firmitas opponitur languori, ait Anselmus; hunc enim afferre solet tam menti quam corpori senectus, q. d. Senes non sint languidi, sed firmi in fide, dilectione et patientia, ne scilicet levi occasione ad haereticorum susurros, in fide nutent, eamque mutent; ne leviter offensi odium concipiant; ne levi verbulo, scommate, aliave injuria appetiti aut laesi, murmurent, stomachentur, maledicant, vindictam expetant. Solent enim senes esse morosi, tetrici, pusillanimes, suspiciosi et in bilem tam atram, quam flavam proclives; atque alia ex parte senectus ipsa magnam aerumnarum et patientiae materiam affert. Vere enim dixit Aristoteles, lib. V De Gener. anim., cap. IV: «Morbum esse adventitiam senectutem, senectutem vero esse morbum naturalem.» Praesertim vero senes male habent, cum vident se uti viribus, prudentia, animo, ita et auctoritate deficere, ac honore graduque suo pristino destitui, atque a juvenibus superari, negligi, contemni. Senes enim vivunt et gloriantur in memoria honorum, virtutum et rerum praeteritarum; juvenes vero gloriantur in spe honorum, facinorum et rerum futurarum. Unde pulchre S. Hieronymus sanitatem sive integritatem charitatis docet esse illam, quam praescribit Apostolus I Corinth. XIII, dicens: «Charitas patiens est, benigna est, non aemulatur,» etc. S. Thomas, per «sanitatem in dilectione,» intelligit benignitatem et suavitatem in conversatione: solent enim senes junioribus, ob aetatis morositatem, tristitiam et tenacitatem sive avaritiam, esse ingrati, molesti et onerosi. Jubet ergo Apostolus, ut hoc superent et evincant per suavem et liberalem convictum. Rursum, sicut pomum sano contactu mollescit ac putrescit, ita sana charitas virorum quoque spiritualium, et confessariorum etiam senum, cum nimis familiariter, blande et crebro agunt cum mulieribus, mollescit, pallescit, infirmatur et putrescit, ut charitas in sensualitatem, ac tandem in carnalitatem degeneret. Praecipit ergo Apostolus, ut charitas haec sana in sua integritate et vigore conservetur. «Caveant,» inquit Hieronymus, «tam juvenes quam senes, tam adolescentes quam vetulae, et omni diligentia custodiant cor suum, ne per sanitatem dilectionis morbus charitatis introeat, et per amorem sanctum fiat non sancta dilectio, quae illos pertrahat ad gehennam.»
2:3
3. Anus similiter, — scilicet aeque ac senes sint sobriae, pudicae, prudentes, ut paulo post sequitur. Theophylactus Graecum πρεσβύτιδας interpretatur presbyteras, id est uxores presbyterorum. Verum alii passim communius haec accipiunt, ut per πρεσβύτας quilibet senes, per πρεσβύτιδας quaelibet anus intelligantur; jubet ergo eas esse In habitu sancto. — Graecum κατάστημα non vestimenta tantum, sed etiam incessum, motum omnemque gestum significat, q. d. Anus sint in statu vel compositione corporis sanctae. Secundo, pro «sancto» graece est ἱεροπρεπεῖς, id est qui deceat sanctas matronas et Deo dicatas, utpote Christianas. Unde S. Ambrosius vertit, in statu religione digno; et Syrus, באטכמא דיאא לדחלת אלהא besechima deiae ledechalat elaha, id est in habitu qui deceat reverentiam Dei; «ut scilicet ipse earum motus, incessus, vultus, sermo, silentium quamdam decoris sacri dignitatem praeferant,» ait S. Hieronymus. Lepide Protagoras cum vidisset anum bene comptam, conversus ad eam ridensque dixit: «Si ad vivos, falleris; si vero ad sepulcrum, satis compta es,» ut narrat Antonius monachus, p. II Melissae, cap. xxxiv, tom. I Biblioth. SS. Patrum. Non criminatrices. — Graece μὴ διαβόλους, quod S. Hieronymus vertit, non incentrices, scilicet libidinis, uti aliqui exponunt. Sunt enim pessimae anus proxenetae et nefariae copulae conciliatrices, quae a juvenibus amasiis pretio inductae, juvenculas castas mille artibus et fraudibus sollicitant, ut pudicitiam suam iis vendant et prostituant. Verum hanc explicationem elidit, quod S. Hieronymus incentrices has mox exponit et vocat accusatrices; et Graecum διαβόλους proprie significat criminatrices et calumniatrices, quae lites serunt, omnesque ad rixas et pugnas accendunt. Unde quoque suspicio mihi injicitur, corruptum esse hunc locum Hieronymi, ut pro «incentrices» legendum sit «criminatrices.» Non multo vino servientes. — Nota vocem «servientes»: ebrii enim et temulenti servi fiunt vini et crapulae. «Quod in adolescentibus,» inquit Hieronymus, «est libido, hoc in senibus est ebrietas, ut non sint sui, sed vini.» Secundo, nota vocem «non multo,» quia, ut inquit Chrysostomus, aetas senilis vino habet opus, cum maxime sit infirma, sed modico et temperato. «Vino,» inquit Rhodiginus, «lib. XXVIII, cap. xxix, senum frigus recalescit, spirituum exhilaratur tristitia, bilis atrae vis redundans reprimitur, somni conciliatur appetentia, praefracti meatus recluduntur, siccitas mitigatur, universa denique senectae lassitudo renidet.» Bene docentes. — Graece καλοδιδασκάλους, id est honesta docentes, q. d. Anus doceant juvenculas non levia, anilia aut turpia, sed bona et honesta, scilicet prudentiam, charitatem, castitatem, etc., ut sequitur. Ita Socrates (teste Maximo, serm. 41) suos discipulos docebat, ut haec tria sibi compararent: primo, in animo prudentiam; secundo, in lingua silentium; tertio, in vultu verecundiam. Et Demetrius Phalereus (teste Laertio) monebat adolescentes, ut domi parentes, in via obvios, in solitudine seipsos revererentur: pudor enim teneram aetatem optime et efficacissime deterret a peccato. Pulchre S. Hieronymus, epist. ad Latam, viduam nobilissimam, eamdem docet quid parvulam filiam suam docere debeat. Idem exemplo sanctae cujusdam feminae Christianae docet S. Augustinus, lib. IX Confess., cap. viii.
2:4
Anus ergo doceant non in ecclesia, aut in coetu virorum: hoc enim Apostolus vetuit I Timoth. cap. ii, vers. 12. Sed domi privatim doceant adolescentulas, puta filias, neptes, ancillas suas prudentiam, et ut, si conjugatae sint, viros suos ament pariter et filios, non carnali, sed Christiano amore: uti S. Monica dilexit Augustinum, cum eum sua cura, precibus et lacrymis ab haeresi ad Christianam fidem et vitam convertit, teste ipso Augustino, lib. III Confess., cap. xi, et lib. IX, cap. v. Domus curam habentes. — Significantius id dicitur graece, scilicet οἰκουροί, id est, ut Vatablus vertit, domus custodes. Vult ergo adolescentulas conjugatas per domos non vagari: hoc enim reprehendit I Timoth. v, 13; sed assidue domi manere, domum custodire, ejusque curam gerere: viri enim est foras prodire, victum sibi et suis quaerere, negotia tam privata quam publica tractare; uxoris vero est domum, proles, caeteraque quae demum spectant curare. Intellexit hoc nobilis illa matrona, quae Theano percunctanti qua ratione celebris esset evasura, respondit: «Contexens telam, et licitum curans conjugium.» Sensit mulier illustris tum demum claram se fore si maritum amaret, prolem educaret et rem domesticam curaret. Et Lacaena illa captiva, quae cum interrogaretur, quid sciret? respondit: Probe gerere domum, ut refert Plutarchus in Lacon. Hinc veteres insignis matrisfamilias imaginem et symbolum dixerunt esse testudinem, ut docet Plutarchus: testudo enim est domiporta, suaeque domus et cochleae perpetua silensque custos. Sic Phidias Eliensibus Venerem sculpsit, quae pedibus testudinem calcaret, hieroglyphicum scilicet οἰκουρίας; hujus et silentii. Pulchre quoque Plutarchus in Praeceptis connubialibus docet mulieres non debere imitari lunam, quae quo a sole remotior, eo et clarior est; quo vicinior, eo obscurior et minor: contrarium enim facere debere sapientem mulierem, scilicet ut praesente viro tantum se conspici patiatur; eo vero absente, domi se contineat et abscondat. Denique jubet Apostolus conjugatas «subditas esse viris, ut non blasphemetur verbum Dei;» quia, ut ait S. Hieronymus, «cum caput mulieris vir sit, caput autem viri Christus, quaecumque uxor non subjicitur viro suo, id est capiti suo, ejusdem criminis rea est, cujus et vir, si non subjiciatur Christo capiti suo. Verbum autem Domini blasphematur, dum contemnitur Dei prima sententia, et pro nihilo ducitur; vel Christi infamatur Evangelium, dum contra legem fidemque naturae, ea quae Christiana est, et ex Dei lege subjecta viro, imperare desiderat; cum et Gentiles feminae viris suis serviant communi lege naturae.» Hic secundus sensus magis genuinus est. Sic enim proprie blasphematur verbum Dei.
2:6
6. Juvenes similiter hortare, ut sobrii sint. — «Sobrietas enim,» inquit Theodoretus, «adolescentiae summo est ornamento, quia cupiditatis vitium cum ea acrius bellum gerit.» Tum enim maxime calor corporis ex aestu sanguinis fervescit, ideoque adolescentes in voluptatem proni sunt. Hinc Plato, lib. II De Legibus, adolescentibus usque ad decimum octavum aetatis annum vino interdixit. Nam, ut ait Hieronymus ad Eustochium: «Vinum et adolescentia duplex est voluptatis incendium. Quid oleum flammae adjicimus? quid ardenti corpusculo ignium fomenta ministramus?» Quin et Plutarchus juvenes hortabatur ad haec tria, scilicet temperantiam in animo, in lingua silentium, in ore pudorem.
2:7
7. In omnibus teipsum praebe exemplum bonorum operum, in doctrina, in integritate, in gravitate, verbum sanum, irreprehensibile: 8. ut is, qui ex adverso est, vereatur, nihil habens malum dicere de nobis. — Nota primo: Pro «exemplum» graece est τύπον, id est typum, sive exemplar, q. d. Tu, o Tite Archiepiscope, esto exemplar virtutum et bonorum operum, quod omnes tui imitentur. «Sit,» inquit Chrysostomus, «doctrina et exemplar virtutis tuae speculum vitae, quod omnibus proponitur ad imitandum, veluti archetypus et primitiva quaedam imago, omnia in se habens quae bona et honesta sunt.» Nam, ut ait Seneca: «Longum est iter per praecepta, efficax et breve per exempla.» Doctor ergo debet esse forma et speculum vitae suis discipulis instar Christi, qui ait, Joannis xiii, 15: «Exemplum dedi vobis;» et Pauli, qui I Corinth. xi, 1: «Imitatores,» inquit, «mei estote, sicut et ego Christi.» Idem graviter et pie docet et monet S. Gregorius Agnellum, Fundensem Episcopum, epistola ad eum scripta: «In tuis actibus,» inquit, «plebi exempla bene vivendi existant. Operibus exerce quod subjectos doces et praedicas; actus tui in aliorum correptionem proficiant, in adjutorium sibi vitae tuae imitationem assumant. Sicque te in cunctis operibus exhibere festina, ut scripturam instructionemque in te habeat, quicumque aut negligit, aut non potest lectione formari.» Hinc pulchre S. Bernardus, serm. 18 in Cant., docet doctorem esse debere instar conchae, quae prius ipsa impletur, quam in alios redundet: «Si sapis,» inquit, «concham te exhibebis, et non canalem: hic quidem pene simul et recipit et refundit; illa vero donec impleatur exspectat, et sic quod superabundat, sine suo damno communicat. Verum canales multos hodie habemus in Ecclesia, conchas vero perpaucas. Dicit David Psalm. LXII: Sicut adipe et pinguedine repleatur anima mea, et labiis exsultationis laudabit os meum; infundi nimirum prius volens, et sic effundere: nec solum infundi prius, sed et impleri; quatenus de plenitudine eructaret, non oscitaret de inanitate, caste imitans illum de cujus plenitudine omnes accepimus. Disce et tu non nisi de pleno effundere, nec Deo largior esse velis: concha imitetur fontem. Non manat ille in rivum, nec in lacum extenditur, donec suis satietur aquis. Denique ipse fons vitae plenus in seipso, primum ebulliens, et saliens in proximo, secreta coelorum omnia implevit bonitate, et tunc demum erupit ad terras, ac de superfluo homines et jumenta salvavit, visitavit terram, et inebriavit eam. Ergo et tu fac similiter: implere prius, et sic curato effundere.» Secundo, haec bona opera sunt «doctrina,» qua alios docet et erudit ad fidem et pietatem, integritas vitae, et gravitas morum. Persimili enim modo Paulus scribit Timotheo, epist. I, cap. iv, vers. 12: «Exemplum,» inquit, «esto fidelium in verbo, in conversatione, in charitate, in fide, in castitate.» Verum Graeca clarius et aptius alio casu haec efferunt et connectunt, παρεχόμενος ἐν τῇ διδασκαλίᾳ ἀδιαφθορίαν, σεμνότητα, λόγον ὑγιῆ ἀκατάγνωστον, id est, praebe in doctrina incorruptionem, sive integritatem, gravitatem, verbum sanum, irreprehensibile. Haec enim omnia pendent et reguntur a verbo «praebe.» Unde aptius haec omnia referuntur ad doctrinam et munus docendi, quod primarium est et proprium Episcopo, q. d. Ea quae doces, o Tite, sint incorrupta et integra, non vitiata, corrupta et falsa. Sint rursum gravia, non levia et futilia; itaque erunt sana et irreprehensibilia, ut a nemine carpi aut reprehendi possint. Hoc notent et observent doctores et concionatores. Ita Theophylactus et Graeci. S. Chrysostomus pro ἀδιαφθορίαν legit ἀφθονίαν, id est copiam. Tertio, pro «integritate» graece est σεμνότητα, quod S. Hieronymus vertit, castitatem, quae maxime decet Episcopum: et sic Noster vertit σεμνούς, «pudicos,» vers. 2. S. Hilarius, lib. IX De Trinitate, vertit, venerationem, quasi jubeat hic Apostolus Tito, ut doceat cum veneratione verbum sanum. Noster optime vertit, gravitatem, qua scilicet auditores excitet, tam ad sui, quam ad Evangelii quod docet, venerationem et reverentiam. Quarto, «ut is, qui ex adverso est,» id est, ut adversarius, puta Gentilis, Judaeus vel haereticus, vereatur, graece ἐντραπῇ, id est pudefiat, confundatur, et, ut Hieronymus, revereatur; «nihil habens malum dicere de nobis,» graece μηδὲν ἔχων κακὸν λέγειν, id est, nihil potens dicere, vel nihil habens mali quod dicat de nobis; ἔχειν enim cum infinitivo significat «posse,» ut hic vertit Erasmus.
2:9
9 et 10. Servos (supple, hortare: hoc enim repetendum est ex vers. 6) dominis suis subditos esse, in omnibus placentes, non contradicentes, non fraudantes. — Notat S. Hieronymus to «in omnibus» posse primo, referri ad «subditos esse;» secundo et melius, ad «placentes.» Nota secundo: Pro «placentes» graece est εὐαρέστους, quod S. Hieronymus interpretatur, qui placeant non dominis, sed sibi ipsis, qui scilicet sua sorte et servitute sint contenti, in eaque sibi placeant: iis enim e contrario δυσάρεστοι vocantur, qui sibi displicent, quibus nihil placet, nihil satisfacit. Verum melius Graeci ad to «dominis» hoc referunt; ad dominos enim caetera omnia hic referuntur: vult enim Apostolus ut servi in omnibus studeant dominis suis obsequi, placere, et fideles esse. S. Ambrosius pro εὐαρέστους, legit ἀρίστους, id est optimos, sed inutile et corrupte. Tertio, pro «non contradicentes,» Ambrosius legit, non responsatores, qui scilicet moniti, reprehensi aut jussi aliquid facere, non obloquantur, non respondeant, non obmurmurent, nolint cedere et tacere, sed velint ultimum verbum occupare: hoc enim servorum et servarum vitium est. Sicut e contrario eorum virtus et laus est, si reprehensi etiam immerito, taceant et cedant, aut humili lenique responsione, praesertim culpam suam agnoscendo, veniamque precando mitigent animos et iras herorum et herarum. Quarto, pro «non fraudantes» graece est μὴ νοσφιζομένους, quod Vatablus et Erasmus vertunt, non suffurantes; alii, non interceptantes. Est enim νοσφίζομαι, decerpere aliquid furtim, cum totum non ausis tollere, uti faciunt pueri et servi. Porro hoc non tantum ad res et bona heri, sed etiam ad ministerium et operas pertinet, q. d. Servus nihil ex rebus heri, nihil etiam ex tempore et labore ac ministerio, quod praestare debet hero, sibi suffuretur; sed in omnibus fidem, id est, fidelitatem bonam ostendat, id est, exhibeat et praestet, ut ita sua obedientia et vitae innocentia ornet Christianam fidem et religionem. S. Hieronymus in commentario vertit, non furantes, atque explicans subdit: «Si autem hoc prohibetur in servo, quanto magis in libero, ne aut judex rapiat, aut miles non contentus stipendiis suis aliena devastet! Pulchre quidam vir apprime gravis, cum ei cujusdam judicis laudaretur integritas et diceret de eo ille qui laudabat: Non est fur; respondit: Optimum servum faceret, si nec fugitivus esset: in tantum furti suspicio ab omni libero debet esse aliena.» Ultimis hisce verbis causam innuit Apostolus cur tam studiose servis invigilare velit Episcopum. Solent enim servi illiberali, duro et difficili esse ingenio, quod corrigit gratia et fides Christiana, servosque efficit ingenuos, tractabiles, obsequentes. Itaque servi Christiani, si moribus honestis et commodis a Gentilibus se distare ostendant, apud Ethnicos valde commendabunt et ornabunt legem Christi: et hoc est quod hic intendit Apostolus. Ita Chrysostomus. Secundo, hac ratione servi amolientur a Christianismo calumniam tunc pervulgatam, scilicet Christianos jactare per Christum se effectos esse liberos, adeoque servos, si fiant Christiani, servitute et dominio herorum suorum eximi; hoc refellent servi, si se magis jam, quam ante baptismum dominis suis obnoxios agnoscant, et morigeros exhibeant. Tertio, moraliter monet Chrysostomus Episcopum etiam pauperum et vilium personarum curam suscipere debere, quales sunt servi et mancipia, quorum mores, educatio et instructio fere ab heris negliguntur, quippe ab eis non raro perinde ut bruta tractantur.
2:11
11. Apparuit enim gratia Dei Salvatoris nostri omnibus hominibus, 12. erudiens nos, ut abnegantes impietatem et saecularia desideria, sobrie, et juste, et pie vivamus in hoc saeculo, 13. exspectantes beatam spem, et adventum gloriae magni Dei, et Salvatoris nostri Jesu Christi. — «Vox» enim dat causam praecedentium, cur scilicet praescripserit Tito quid senes, quid anus, quid adolescentulas, quid juvenes, quid servos docere debeat. Causa est haec, quod pro iis omnibus, adeoque pro vilissimis servis natus sit Christus, ut quemlibet erudiret pro suo statu pie et sancte vivere. Ita S. Hieronymus, Chrysostomus et alii. Nota primo: Pro «apparuit» graece est ἐπεφάνη, id est, ut Hieronymus vertit, illuxit scilicet subito, ex improviso et insperato, quasi sol radians et salutifer; cum scilicet homines sedentes in tenebris et umbra mortis nullam talem gratiam et salutem sperarent, imo de ea desperarent, repente illa illuxit, non solis Judaeis, sed «omnibus hominibus,» tam viris quam feminis, tam juvenibus quam senibus, tam Graecis quam Indis et Barbaris, tam dominis quam servis, ut omnes omnino sciant se ad Christi gratiam et regnum vocatos esse, ac consequenter sua sancta et Christiana vita Christi legem ornare debere, uti praecessit. Ita Theophylactus. Quomodo Deus sit lux et sol, quantum est ex se, omnes illuminans, nisi quis ostium et fenestras cordis sui claudat, docet S. Dionysius, De Divinis Nom., part. IV, cap. IV, et Hilarius, in Psal. CXVIII, litt. Caph. Secundo, pro «Salvatoris Nostri,» noster Interpres in Graeco legisse videtur σωτῆρος, jam legunt σωτηρίος, id est, illa salutaris gratia, quae omnibus salutem affert, apparuit. Gratia haec est remissio peccatorum, inquit Theophylactus. Secundo, est gratia baptismi, inquit Anselmus. Sed haec arctiora sunt. Gratia ergo haec est misericordia et benevolentia Dei omnibus hominibus exhibita in incarnatione Christi; sive gratia haec est ipsa incarnatio Verbi gratuita, aut ipse Deus Salvator gratuite incarnatus, afferens nobis reconciliationem, remissionem peccatorum, omnemque gratiam, sapientiam, doctrinam et salutem. Ita Hieronymus. Tertio, pro «erudiens» graece est παιδεύουσα, id est, tanquam pueros rudes erudiens, corrigens, formans, omnique disciplina instituens et imbuens, perinde ut paedagogus puerum sibi commissum, tam in litteris quam in moribus efformat et instituit: hoc enim est παιδεύειν, inquit Gellius, lib. XIII, cap. XIII. Quarto, haec gratia Christi, id est Christus ipse, erudit nos abnegare, primo, «impietatem,» id est, incredulitatem, qua Deum nec credebamus, nec colebamus, inquit S. Bernardus, sermone 11 inter parvos. Secundo, docet nos abnegare «saecularia desideria,» graece κοσμικὰς ἐπιθυμίας, id est, mundanas concupiscentias, hoc est, cupiditates omnes carnis, opum, honoris et gloriae; sive, ut ait Bernardus loco citato, concupiscentiam carnis, concupiscentiam oculorum et superbiam vitae, quae trahunt et inclinant ad amorem saeculi, quas mundus hic offert, quasque mundani homines concupiscunt et avidissime consectantur. Has abnegamus, cum eis consensum negamus, cum delectationem quam suggerunt, et actum ad quem sollicitant, abnuimus, imo ex mente et animo radicitus evellimus et extirpamus. «Toties,» inquit Hieronymus, «negamus nos, quoties priora vitia calcantes, desinimus esse quod fuimus, et incipimus esse quod ante non fuimus;» ut qui prius superbus, ebriosus, obscenus, iracundus, furax fuit, abnegat se, si incipiat esse humilis, sobrius, castus, mansuetus, suaque sorte contentus. «Vivendum est ita,» inquit Ambrosius, lib. II De Poenit., cap. XIX, «ut huic mortali moriamur usui, seipsum sibi homo abneget et totus mutetur: sicut quemdam adolescentem fabulae ferunt, post amores meretricios peregre profectum, abolito amore regressum, veteri occurrisse dilectae; quae se non interpellatam mirata, et se non cognitam rata, rursus occurrens dixerit: Ego sum; responderit ille: Sed ego non sum;» significans se non esse eumdem qui fuerat, sed in alium esse mutatum. Quare S. Laurentius Justinianus, primus Patriarcha Venetorum, lib. De Interiori conflictu, cap. VIII: «Omnis,» inquit, «disciplina Christianae professionis, non in miraculis faciendis, non in futura praedicendo, non in eloquio composito, Scripturarum explanatione; sed in resecandis concupiscentiis commendatur,» ut scilicet abnegemus saecularia desideria. Usum vero et fructum hujus abnegationis egregie docuit B. Aegidius hisce suis paradoxis: «Si vis,» inquit, «bene videre, erue oculos tuos, et esto caecus; si vis bene audire, esto surdus; si bene loqui, esto mutus; si bene ambulare, abscinde tibi pedes; si bene operari, mutila tibi manus; si bene amare, habeas te odio; si vis bene vivere, te mortifica; si bene lucrari, disce perdere; si vis esse dives, esto pauper; si vis esse in deliciis, afflige te; si vis esse securus, esto semper in timore; si vis exaltari, humilia te; si vis honorari, despice te, et honora te despicientes; si vis habere bonum, sustine malum; si vis esse in quiete, labora; si vis benedici, desidera maledici. O quam magna sapientia, scire haec facere! et quia magna sunt, non omnibus data sunt.» Advertit Chrysostomus multos esse qui se et sua vitia negare incipiunt; sed paucos esse qui abnegent, id est, negare pergant et negando extirpent. Seneca, epist. 72, optando dicebat: «Quando continget omnibus oppressis affectibus, et sub arbitrium adductis, hanc vocem emittere: Vici?» O beatum, qui sub jugum ductis cupiditatibus, triumphans dicere poterit: «Vici!» Unde sequitur quinto: «Ut sobrie, et juste, et pie vivamus.» Sobrie scilicet erga nos, juste erga proximum, pie erga Deum, inquit S. Bernardus, loco citato. Unde Syrus vertit, ut vivamus cum castitate, justitia et reverentia Dei. Graecum enim σωφρόνως, tam «pudice et caste» cum S. Hieronymo et Syro, quam «sobrie,» verti potest. Sexto, finem, scopum et praemium hujus abnegationis, sobriaeque, paeae ac justae vitae addit Apostolus dicens: «Exspectantes beatam (Syrus bericha, id est benedictam) spem et adventum (ἐπιφάνειαν, id est illustrationem sive illustrem adventum et apparitionem) gloriae (id est gloriosum, splendidum, augustum) magni Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi.» Ubi adverte, «beatam spem» per hypallagen significare speratam beatitudinem: spes enim ponitur pro re sperata. «Beata» vero dicitur, non passive, sed active, id est, quae nos beat et beatos facit, quae est ipsa beatitudo nostra. Pulchre S. Hieronymus: «Sicut impietas,» inquit, «magni Dei reformidat adventum, ita secura de opere suo pietas illum praestolatur.» Septimo, Erasmus pro Arianis more suo pugnans, per «magnum Deum» intelligit Patrem; per «Salvatorem» vero Filium. Verum non Patrem, sed Filium utrobique hic intelligi patet ex eo, quod non Pater, sed Filius cum magna luce et majestate venturus sit ad judicium, ut fideles suos praemiet et remuneretur. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Chrysostomus, Theophylactus et alii. Secundo, idem patet ex eo, quod unus idemque Graecus articulus utrumque nomen, scilicet, tam «magni Dei,» quam «Salvatoris» respiciat et copulet per copulam et: dicit enim Apostolus sic, τοῦ μεγάλου Θεοῦ καὶ Σωτῆρος. Quod si alium intellexisset Salvatorem quam magnum Deum, addidisset sane alium articulum dicens, καὶ τοῦ Σωτῆρος. Hinc ergo patet contra Arianos veteres et novos, puta Transylvanos, Filium Dei Jesum Christum esse verum magnumque Deum.
2:14
14. Qui dedit semetipsum pro nobis, ut nos redimeret ab omni iniquitate, et mundaret sibi populum acceptabilem, sectatorem bonorum operum. — Explicat hisce verbis Apostolus quomodo et quare Christus sit Salvator noster, quia scilicet cum esset magnus Deus, dignatus est fieri parvus in humanitate, in eaque seipsum dare pro nobis. Nota: Christus a Patre dicitur traditus, quia Pater Christum objecit Judaeis; dicitur et a Juda traditus, id est, proditus Judaeis, qui rursum eum tradiderunt damnandum Pilato, ac vicissim Pilatus tradidit eum occidendum et crucifigendum militibus et tortoribus. Hic vero dicitur Christus seipsum tradidisse, sive dedisse pro nobis, quia sponte sua obtulit se Judaeis et morti, et quia se suamque vitam, crucem et mortem Patri obtulit in pretium redemptionis nostrae, ut scilicet nos e captivitate diaboli, mortis et inferni, persoluto pro nobis lytro, dando scilicet sanguinem suum et vitam pro sanguine et vita nostra, eriperet. Hoc enim significat Graecum λυτρώσηται. Nota secundo: «Populum acceptabilem» vocat peculiariter electum et dilectum a Deo: alludit enim Paulus ad Exodi XIX, 5, ubi Dominus iniens foedus cum Judaeis, eosque sibi in populum, in Ecclesiam, imo in filios adsciscens et adoptans ait: «Eritis mihi in peculium de cunctis populis.» Ubi pro «peculium» hebraice est סגלה segulla, quod significat peculium selectum, et thesauros pretiosiores, magisque charos ac dilectos, inquit Hieronymus, quales sunt torques, gemmae et bullae e collo pendentes. Unde Chaldaeus vertit, חביבין chabibin, id est charissima; et Symmachus vertit, ἐξαίρετον, id est selectum, egregium, eximium; Syrus vertit חדתא chadta, id est novum populum; alii vertunt, populum proprietatis, id est, proprium et peculiarem; Aquila, Quinta editio, et Septuaginta quos sequitur hic Paulus, vertunt περιούσιον, quasi dicant, id quod ex opibus et substantia eminet et reconditur instar rari, singularis et pretiosi thesauri: περὶ enim subinde eminentiam et excellentiam, οὐσία vero essentiam et substantiam significat, q. d. Christus nos redemit, mundavit sibique adscivit in populum selectum, eximium, pretiosum, proprium, rarum et charum, ut scilicet simus haereditas et peculium, imo cimelia et thesaurus pretiosissimus et charissimus Christo. Vide quanti apud Christum sit Ecclesia, omnesque Christiani, quantumque vicissim Christum redamare et colere debeamus. Nota tertio: Pro «sectatorem» graece est ζηλωτήν, id est zelatorem, et, ut Hieronymus vertit, aemulatorem, «bonorum operum,» ut scilicet, inquit Chrysostomus, non tantum faciamus bona opera, sed ea zelemur, ac fervide et alacriter ad ea procurramus, perinde ut rivales, qui unam sponsam ambiunt, ingenti amore et zelo ad eam assidue feruntur et procurrunt.
2:15
15. Haec loquere, et exhortare, et argue cum omni imperio. Nemo te contemnat. — «Haec,» scilicet, quae dixi de Christi adventu et redemptione loquere. Rursum «haec,» quae dixi de redemptionis Christi fine et scopo, ut scilicet sectemur bona opera sobrie, juste et pie vivendo, haec, inquam, exhortare: et si qui hortationi suavi non pareant, uti sunt tui duri Cretenses, «argue» eos «cum omni imperio,» plena potestate et auctoritate, tanquam Archiepiscopus, cui demandata est auctoritas, jus et munus regendi docendique populum tibi subditum. Sic Christus dicitur Matth. VII, 29, docuisse tanquam potestatem, id est auctoritatem, habens. Non ergo vult Titum imperiose agere, sed imperio et potestate sua uti in arguendo et compescendo eos, qui rebelles aut cervicosi sunt: tales enim non ignave, remisse ac timide, sed cum libertate, gravitate ac acrimonia increpandi sint; atque, ut aiebat Melania apud Palladium in Lausiaca, cap. CXVII: «Oportet adversus stolidos tanquam cane et accipitre uti animi elatione, eamque tempore superbiae eorum in ipsos immittere.» Notat S. Thomas hic et Gregorius, hom. 11 in Ezechielem, Paulum monere Titum, ut cum imperio arguat, eo quod Titus natura sua esset mitior; hac vero de re non monuisse Timotheum, eo quod ipse satis acrimoniae et bilis haberet a natura. Verum melius, et verius forte, causam hujus rei conferemus in ipsos auditores et subditos, qui dispari erant ingenio. Cretenses enim naturaliter erant duri, pervicaces et perversi; unde de eis dicit Apostolus, cap. I, vers. 12: «Cretenses semper mendaces, malae bestiae, ventres pigri.» Hisce praeerat Titus, unde jubet illi Apostolus, ut eos arguat cum imperio. Timotheus vero praeerat Ephesiis, qui docili et facili erant ingenio, ut colligitur ex Actor. XX, 37, et ex Ignatio, epist. ad Ephesios, in qua Ephesiorum Ecclesiam vocat castissimam, celebrem, laudabilem, seque valde optare dicit, ut in sorte Ephesiorum Christianorum inveniatur, qui cum apostolis Paulo, Joanne et Timotheo fidelissimo versati sunt: hisce ergo imperio non erat opus. Nemo te contemnat. — Graece μηδείς σου περιφρονείτω, quod Chrysostomus cum suis ita exponit: Ita te gere, ita sancte vive, o Tite, ut nemo te contemnere audeat. «Auctoritatem enim doctrinae vita facit,» inquit Primasius. Verum magis apte et connexe S. Hieronymus vertit, nemo te despiciat, quasi infra se positum, q. d. Tuere auctoritatem tuam, argue cum omni imperio, ostende potestatem tuam, ne quis te deprimere et quasi se inferiorem despicere audeat. Narrat Spartianus, quod, cum milites Bassianum, Severi Imperatoris filium Augustum consalutassent, Severus in duces omnes facti auctores animadverti jusserit; qui cum prostrati veniam rogarent, Severus manu caput contingens, inquit: «Tandem, sentitis caput imperare, non pedes.» Pari modo contemni se non patiatur Praelatus; hoc enim significat περί in περιφρονείτω. Sic enim subinde nobiles, praesertim si praesint et regant, prae se despiciunt Episcopos, suasque leges eorum legibus anteponunt. Nam ad Timotheum scribens epist. I, cap. IV, vers. 12, cum ait: «Nemo adolescentiam tuam contemnat,» graece non est περιφρονείτω, sed καταφρονείτω, quod in genere contemnere significat. Vult enim Timotheum, ne ob adolescentiam apud suos perdat auctoritatem, eamdem sibi morum gravitate et sanctitate conciliare, ut nemo eum licet juvenem, docentem et monentem contemnere audeat; hic vero Titum grandaevum, satis gravem et maturum monet, ne sinat se a thrasonibus despici, eosque super se attolli: hoc enim significat περιφρονείτω. Pulchre et sapienter S. Bernardus Eugenium Pontificem monet, in fine lib. IV De Consider., dicens: «Ubi malitiae juncta potentia est, aliquid tibi supra hominem praesumendum, vultus tuus super facientes mala. Timeat spiritum irae tuae, qui hominem non veretur, gladium non formidat; timeat orationem, qui admonitionem contempsit. Cui irasceris tu, Deum sibi iratum, non hominem putet; qui te non audierit, audituram Deum contra se paveat.»
2:1
Superius apostolus instruxit Titum quales ministros instituat ad arcendum haereticos, hic docet quid ipse circa eos faciat. Et primo proponit hoc in generali; secundo distinguit per partes, ibi senes. Dicit ergo: ita dixi quod oportet episcopos constituere, sed ne credas quod tu sis propter hoc alienus a cura, imo maior debet esse tibi sollicitudo ad instruendum. Ideo tu autem loquere quae decent sanam doctrinam, scilicet per quae fides incorrupta aedificatur. Supra I, 9: ut sis potens exhortari in doctrina sana, et eos qui contradicunt, arguere. Deinde ostendit idem per partes; et primo ponitur doctrina sana contra perversitatem vitae; secundo contra haereticos et errores, ibi stultas autem quaestiones. Circa primum duo facit, quia primo instruit singulas conditiones hominum; secundo generaliter omnes, cap. III, 1, ibi admone illos. Iterum prima in duas, quia primo ostendit quomodo instruat liberos; secundo quomodo instruat servos, ibi servos. Item primo ostendit quomodo instruat liberos verbo; secundo exemplo, ibi in omnibus teipsum. Circa primum duo facit, quia primo ostendit quomodo instruat senes; secundo quomodo doceat iuvenes, ibi adolescentulas. Item prima in duas, quia primo ostendit quomodo instruat senes mares; secundo quomodo anus foeminas, ibi anus. Sciendum est autem, quod quaedam bona sunt ad quae senectus disponit, quae primo ponit; secundo quaedam bona quibus senectus contrariatur; et haec secundo ponit, ibi sani in fide. Inter bona vero ad quae senectus disponit, unum est contemptus delectationum; aliud est perfectio sapientiae et prudentiae. Disponit quidem senectus ad contemptum delectationum. Iuvenum enim corpora fervent naturali calore, ex quo concitatur iuventus ad delectationes corporales, quae praecipue consistunt in cibis, et potibus, et venereis. Sed ad vitandum haec disponit senectus. Senes enim sunt mortificati. II Reg. XIX, v. 35: numquid vigent sensus mei ad discernendum suave vel amarum?
2:2
Et ideo dicit ut sobrii sint, quantum ad cibos et potus, et pudici, quantum ad venerea. Gen. XVIII, 12: postquam consenui, et dominus meus vetulus est, voluptati operam dabo? Sed si senectus ad hoc disponit, quare hoc monet? Respondeo. Aliquando contingit ex magna perversitate quod senex reducitur ad puerilia peccata. Is. LXV, 20: puer centum annorum morietur: et peccator centum annorum maledictus erit. Et duplex est ratio quare hoc contingit. Aliter enim ad hoc movetur senex, aliter iuvenis. Iuvenis enim incitatur ad haec ex instinctu passionis; sed senex ex electione, propter duo. Nullus enim vult esse sine delectationibus, et tanto plus appetit eas, quanto maiores molestias sentit. Senex autem patitur multa incommoda et defectus naturae. Et ideo quando non habet spirituales delectationes, quaerit corporales. Secunda ratio est, quia iuvenis quandoque refraenatur per pudorem; senes autem, secundum philosophum, sunt inverecundi, quia sunt antiqui et multa experti; iuvenes autem vani et verecundabiles naturaliter: et ideo refrenantur, sed non senes. Item senectus disponit ad prudentiam, propter experimentum longi temporis. Iob XII, 12: in antiquis est sapientia, et in multo tempore prudentia. Eccli. XXV, 7: quam speciosa veteranis sapientia, et gloriosis intellectus, et consilium. Corona senum multa peritia. Unde subdit prudentes. Contingit tamen aliquando senem esse fatuum. Eccli. XXV, 4: senem fatuum et insensatum. Et hoc est ex duobus quod senex est fatuus: prudentia enim acquiritur per exercitium; quando ergo in iuventute se in bonis non occupant, sunt in senectute imprudentes. Eccli. XXV, 5: quae in iuventute tua non congregasti, quomodo invenies ea in senectute tua? Item alia ratio est, quia in iuventute quandoque affluunt voluptatibus, et maxime superfluitate ciborum; et ideo desiccatur eorum cerebrum. Prov. XX, 1: luxuriosa res est vinum, et tumultuosa ebrietas; quicumque his delectatur, non erit sapiens. Deinde ponit ad quae contrariatur senectus: et primum est fides; secundum dilectio; tertium patientia. Quantum ad primum dicit sani in fide, quia sine ea impossibile est placere Deo, Hebr. XI, 6. Sed quod aliqui non sunt sani in fide, maxime in aliquo novo quod proponitur senibus credendum, contingit ex duobus. Primo quod senes non sunt firmi in aliquo novo propter praesumptionem sapientiae, et ideo non credunt aliis. Iob XII: et senes sunt in nobis. Item quia naturale vitium senum est, quod sint increduli; quia sunt experti se saepius esse deceptos. Et ideo loquuntur semper cum forte vel fere; adverbiis temperativi modi et dubitativi modi. Incredulitas autem repugnat fidei. Is. I: qui incredulus est, infideliter agit. Quantum ad secundum dicit in dilectione. Et hoc ideo, quia plenitudo legis est dilectio. Et monet ad hoc propter duo. Primo quia in senibus parum est amicitiae, quia amor nutritur per convictum. Nullus autem vult diu convivere cum tristibus. Senes autem sunt tristes, et ideo non est cum eis amicitia. Item quia senes diligunt propter utilitatem tantum, sicut iuvenes propter delectabile. Senex enim indiget sustentatione. Quantum ad tertium dicit in patientia, et monet ad hoc propter tria. Primo quia senes multa mala sive incommoda circumveniunt; et ideo indigent patientia contra turbationes. Alia ratio est: senes enim vivunt in memoria multorum, unde semper dicunt antiqua; iuvenes autem vivunt in spe magnorum; et ex hoc senes dupliciter ad impatientiam moventur, propter bona scilicet quae habuerunt et carent eis, unde Boetius: summa miseria est, fuisse felicem. Thren. I, 7: recordata est Ierusalem dierum afflictionis suae, praevaricationis omnium desiderabilium suorum, quae habuerat a diebus antiquis. Item quia vivunt in memoria, contingit quod aliqui, qui modo eos despiciunt, aliquando fuerunt peiores; et ideo turbantur. Iob XXX, v. 1: nunc autem derident me iuniores tempore, quorum patres non dignabar ponere cum canibus meis. Tertia ratio est, quia quanto senex appropinquat ad finem vitae, tanto magis desiderat vivere. Unde videns se deficere, magis tristatur. Deinde cum dicit anus, docet qualiter vetulae instruantur. Et primo docet qualiter vetulae instruantur in vita; secundo in doctrina. Item primo qualiter in habitu; secundo qualiter in victu; tertio quomodo in verbo. Quantum ad primum dicit in habitu sancto, id est, carentes lascivia et pompa. Et hoc convenit omni mulieri. I Pet. III, 3: quarum non sit extrinsecus capillatura, aut circumdatio auri, aut indumenti, vestimentorumque cultus, et cetera. I Tim. II, 9: similiter et mulieres in habitu ornato, cum verecundia et sobrietate ornantes se, non in tortis crinibus, aut auro, aut margaritis, vel veste pretiosa, et cetera. Sed specialiter anus hoc servare debent; quia iuvencularum est propter viros suos modeste se ornare; quod intelligitur simpliciter de omni motu corporis. Eccli. c. XIX, 27: amictus corporis, et risus dentium, et ingressus hominis enuntiant de illo. Quantum ad secundum dicit non criminatrices. Duo enim sunt in sene. Unum quod commune est senibus, scilicet quod sunt suspiciosi, quia viderunt multa mala, quae similiter praesumunt de aliis. Item in mulieribus quae specialiter sunt zelotypae, et utrumque contingit in vetula, quia ratione aetatis est suspiciosa; ratione sexus est zelotypa. Eccli. XXVI, 9: in muliere zelotypa flagellum linguae omnibus communicans. Et ideo non criminatrices.
2:3
Quantum ad convictum dicit non multo vino servientes. Et de viris dixit ut sobrii sint. Et dicit, non multo, quia quandoque utuntur eo propter frigiditatem earum. Quantum ad doctrinam dicit bene docentes. Contra I Cor. XIV, 34: mulieres in Ecclesiis taceant, non enim eis permittitur loqui, sed subditas esse. I Tim. II, 11: mulier in silentio discat cum omni subiectione: docere autem mulieri non permitto. Respondeo. Dicendum est quod doctrina publica, quae fit in populo, interdicitur mulieri; sed privata, qua quis familiam docet, ei conceditur. Prov. XXXI, 1: visio, qua erudivit eum mater sua, et cetera. Prov. IV, 3: nam et ego filius fui patris mei tenellus et unigenitus coram matre mea, et docebat me, atque dicebat, et cetera. Et bene dicit ut prudentiam doceant magis ad anus quam ad viros, quia quandoque docent fabulas aniles magis quam proficua, et etiam quia magis ipsae conversantur cum pueris et cum familia, quam viri. Deinde cum dicit adolescentulas, ostendit qualiter instruat iuvenes, et primo ostendit qualiter instruat iuvenes foeminas; secundo qualiter mares iuvenes, ibi iuvenes similiter. Item prima in tres, quia primo ostendit qualiter se habeant ad personas coniunctas; secundo ad seipsas; tertio ad subiectos.
2:4
Quantum ad primum dicit ut viros suos ament. Viro enim debetur amor. Prov. XII, 4: mulier diligens corona est viro suo. Eccli. XXV, 1: in tribus beneplacitum est spiritui meo, etc., et infra: vir et mulier bene sibi consentientes. Vel sic, ut prudentiam doceant adolescentulas et viros, et cetera. Sed prima expositio est melior. Et filios diligant, hoc est naturale. Is. XLIX, v. 15: numquid potest mulier oblivisci infantem suum, ut non misereatur filio uteri sui? Et nota quod dicit ut viros ament, et filios diligant, quia ad viros est amor ferventior, sed ad filios naturalior. Sed quantum ad seipsas, tria dicit: unum quo ad rationem, scilicet prudentes. Prov. XIX, 14: domus et divitiae dantur a parentibus, a domino autem proprie uxor prudens. Et hoc necessarium est, quia iuventus earum et sexus contrariatur prudentiae. Aliud est quantum ad concupiscibilem, scilicet cum dicit castas. Tertium vero quantum ad irascibilem, cum dicit sobrias. Eccli. XXVI, 19: gratia super gratiam mulier sancta et pudorata. Sed quantum ad subiectos, primo ponit curam eorum; secundo modum; tertio rationem assignat.
2:5
De primo dicit domus curam habentes. Prov. XIV, 1: sapiens mulier aedificat domum suam; insipiens vero instructam quoque destruet manibus. In cura autem sunt duo observanda mulieri; sunt enim ut plurimum iracundae. Eccli. c. XXV, 23: non est ira super iram mulierum. Et ideo dicit benignas, quasi dicat: cum mansuetudine regant. Aliud est, quia quando mulier potestatem habet, nititur in contrarium viro suo. Eccli. XXV, 30: mulier si primatum habeat, contraria est viro suo. Ideo dicitur subditas viris suis. Unde dicitur Gen. III, 16: sub viri potestate eris, et ipse dominabitur tui. Et hoc ideo ut non blasphemetur verbum Dei, id est, non detis occasionem blasphemandi. Et haec omnia notantur Tob. X, 13 ubi dicitur, quod Raguel et Sara monuerunt filiam suam honorare soceros, diligere maritum, regere familiam, gubernare domum, et seipsam irreprehensibilem exhibere.
2:6
Consequenter ostendit qualiter doceat mares iuvenes, scilicet ut sobrii sint, quod repetit, quia ebrietas est principium vitiorum. I Pet. V, 8: sobrii estote, et cetera.
2:7
Supra apostolus Titum docuit de quibus instruat subditos liberos. Et quia non tantum verba prosunt, sed etiam exempla, ideo docet ut se exemplum praebeat, primo generaliter; secundo specialiter, ibi in doctrina; tertio rationem huius assignat, ibi ut is qui ex, et cetera. Dicit ergo: quia aetate iuvenis es, praebe te in exemplum omnibus bonorum operum. Praelatus enim debet esse quasi forma existens discipulis. I Cor. XI, 1: imitatores mei estote, sicut et ego Christi. Io. XIII, v. 15: exemplum dedi vobis, et cetera. Deinde cum dicit in doctrina, ponit specialia, in quibus debet se praebere exemplum: primo ostendit quis debeat esse eius actus, scilicet in doctrina; unde dicit in doctrina. Hoc enim est proprium praelati. Ier. c. III, 15: dabo vobis pastores iuxta cor meum, et pascent vos scientia et doctrina. Et ei maxime convenit, ut qui habet alios episcopos sub se, ut dicitur supra I, 5: episcopos constituas, et cetera. Ideo debet alios docendo, eis exemplum doctrinae praebere. I Tim. IV, v. 16: attende tibi et doctrinae. Item monet eum quantum ad vitam; et primo declinare a malo. Is. I, 16: quiescite agere perverse. Et ideo dicit in integritate, per incorruptionem. Sicut enim corpus perdit integritatem per corruptionem membrorum suorum, ita anima per corruptionem peccati. In praelato autem est integritas sensus per prudentiam, affectus per charitatem, corporis per castitatem. Thess. ult.: integer spiritus vester, et anima, et corpus sine querela in adventu domini nostri Iesu Christi servetur. Secundo quod sit gravis quantum ad bona quae cum charitate fiunt. Grave autem duo habet, unum quia descendit, et secundum hoc vituperatur. Ps. IV, 3: filii hominum usquequo gravi corde, etc.; aliud est, quod est stabile et firmum. Et ideo illi dicuntur graves, qui non de facili moventur a bono; ita hic cum dicit in gravitate, et hoc commendatur. Ps. XXXIV, 18: in populo gravi laudabo te. Deinde ostendit qualis debet esse eius doctrina et verbum. Et dicit quod debet esse sanum, id est, non corruptum falsitate. II Tim. I, 13: formam habe sanorum verborum, quae a me audisti in fide, et cetera. Prov. XVII, 7: non decet principem labium mentiens. Item quantum ad modum, cum dicit irreprehensibile, id est, ut proferatur tempore suo, et cum omni decentia et provocatione ad correctionem. Eccli. XX, 22: ex ore fatui reprobatur parabola; non enim dicet illam in tempore suo.
2:8
Finis autem doctrinae est ut is qui ex adverso est, vereatur, etc., quasi dicat: si omnes bene se habeant, scilicet praelati et subditi, adversarii non possunt vobis nocere. I Pet. II, 15: sic est voluntas Dei, ut benefacientes obmutescere faciatis imprudentium hominum ignorantiam. I Tim. V, 14: nullam occasionem dare adversario maledicti gratia. Deinde cum dicit servos, docet qualiter instruat servos, et primo facit hoc; secundo eius rationem assignat, ibi apparuit. Circa primum tria facit, quia primo inducit servos ad subiectionem; secundo determinat modum eius, ibi in omnibus; tertio ostendit necessitatem doctrinae huius, ibi ut doctrinam.
2:9
Dicit ergo: admone servos dominis suis subesse. I Pet. II, 18: servi, subditi estote in omni timore dominis, non tantum bonis et modestis, sed etiam dyscolis. Col. c. III, 22: servi, obedite per omnia dominis carnalibus, non ad oculum servientes, et cetera. Idem dicit Ephes. VI, 5. Et quare monet hoc tam frequenter apostolus? Respondeo. Non sine causa. Haeresis enim incepit apud Iudaeos, quod servi Dei non deberent servire hominibus, et ex hoc etiam derivatum est in populo Christiano, quod dixerunt quod per Christum filii Dei facti, non deberent esse servi hominum. Sed Christus per fidem non venit tollere ordinem iustitiae, immo per fidem Christi iustitia servatur. Iustitia autem facit alios aliis subdi. Sed servitus huiusmodi est quantum ad corpus. Nam per Christum nunc liberamur a servitute quantum ad animam, sed non a servitute, nec a corruptione corporis; sed in futuro liberamur etiam a corruptione et servitute corporali. I Cor. XV, 24: cum tradiderit regnum Deo et patri, et cetera. Sed quod dicit in omnibus, potest referri primo ad hoc quod dicit subditos, ut intelligatur in omnibus, scilicet ad quae se extendit ius dominativae potestatis; vel ad hoc quod dicit placentes. Debet enim esse subiectio, primo ut serviant sine offensione, non cum murmure et tarditate. Col. I, 10: per omnia placentes Deo. I Cor. X, 33: ego per omnia omnibus placeo. Contra Gal. I, 10: si hominibus placerem, Christi servus non essem. Respondeo. Placere homini propter ipsum est vituperabile, sed propter Deum est laudabile. Secundo ut sint sine repugnantia; ideo dicit non contradicentes. Eccli. IV, 30: non contradicas verbo veritatis. Tertio sine fraude; unde dicit non fraudantes. Ubi unum removet, et alterum astruit. Removet fraudem; servis enim committuntur bona dominorum. Lc. XIX: tradidit eis bona sua.
2:10
Astruit in omnibus bonitatem; et ideo dicit sed in omnibus fidem bonam ostendentes. Sed quo fine sunt haec fienda?
2:11
Non quidem propter terrenum favorem sed propter gloriam Dei, unde dicit ut doctrinam salvatoris nostri domini ornent, et cetera. Glossa: ornamentum doctoris est honesta vita discipuli, sicut sanitas infirmi est laus medici. Doctor curator est animarum. Si ergo nos ostendimus bona opera, laudatur doctrina Christi. Is. LII, 5: iugiter tota die nomen meum blasphematur. Matth. V, 16: ut videant opera vestra bona, et cetera.
Supra apostolus instruxit Titum qualiter doceret servos et liberos, et conclusit quasi rationem, ut scilicet doctrina Christi ornaretur, hic, assignans plenam rationem dictorum, exponit quod dixit per bonam conversationem. Et primo praemittit gratiam et doctrinam Christi; secundo inducit eum ad gratiae praedicationem, ibi haec loquere. Item primo proponit gratiae apparitionem; secundo eius instructionem, ibi erudiens nos; tertio eius operationem, ibi qui dedit. Sciendum est autem quod gratia importat misericordiam, quia gratia est de eo quod gratis datur, et quod gratia datur hoc misericorditer datur. Misericordia autem semper in Deo fuit, tamen olim circa homines latebat. Ps. XXXV, v. 6: domine, in caelo misericordia tua. Ante Christum enim omnes quantumcumque essent iusti, erant sub damnatione, sed Christo filio Dei carnem assumente, apparuit gratia. I Tim. c. III, 16: et manifeste magnum est pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne. Ps. LXXIX, 2: qui sedes super Cherubim, manifestare. Sed quanto quis est potentior, tanto eius gratia magis desideratur. Unde gratia Dei desideranda est; et hoc est quod dicit gratia Dei. Et hoc ad salvandum, unde dicit et salvatoris nostri. Is. LI, 8: salus autem mea in sempiternum erit. Haec autem gratia non proponitur uni solummodo populo Iudaeorum, sicut olim, sed omnibus hominibus. Is. XL, 5: videbit omnis caro pariter, quod os domini locutum est. Is. LII, 10: et videbunt omnes fines terrae salutare Dei nostri. I Tim. II, 4: vult omnes homines salvos fieri. Et potest dici quod in nativitate Christi apparuit haec gratia dupliciter. Uno modo et primo, quia per maximam Dei gratiam datus est nobis. Unde eius conceptio cum sit operatio totius Trinitatis, attribuitur tamen specialiter spiritui sancto, qui est principium gratiarum. Et haec gratia apparuit omnibus hominibus, et specialiter homini Christo. Io. c. I, 14: plenum gratiae et veritatis. Ex hac gratia, secundo, est consecuta instructio humani generis; quia ante Christum fuit mundus in ignorantia et haeresi. Is. IX, v. 2: populus qui ambulabat in tenebris, vidit lucem magnam. Unde dicit erudiens nos, scilicet sicut homo erudit filium. De duobus autem erudivit nos, quia duo necessaria sunt homini, scilicet bonum opus et recta intentio. Primo ostendit quomodo Christus nos de primo erudivit; secundo, de secundo, ibi expectantes.
2:12
Dicit ergo ut abnegantes impietatem et saecularia desideria. Notandum est quod dicit impietatem et saecularia desideria, quia omnia peccata vel consistunt in his, quae sunt directe contra Deum, quae dicuntur peccata impietatis. Pietas enim proprie est, secundum quam colimus parentes et patriam. Sed quia Deus est principalis pater noster, ideo pertinet ad cultum Dei pietas. Iob XXVIII, 28, secundum aliam litteram, ubi nos habemus sic: ecce timor domini ipsa est sapientia, habetur: ecce pietas ipsa est sapientia. Et ideo peccata contra Deum dicuntur esse impietates. Rom. I, 18: revelatur enim ira Dei de caelo super omnem impietatem, et ibi loquitur de idololatria. Vel consistunt in abusu temporalium, et haec sunt saecularia desideria. Est autem saeculum spatium mensurans periodum rerum. Unde per saecularia intelliguntur res saeculares et omnia peccata quae in proximum committuntur, vel in se per earum abusum. Deinde cum dicit sobrie, etc., ostendit quid boni faciamus. Et dicit sobrie, quantum ad se; iuste, ad proximum; pie ad Deum. Sobrie ad se, quasi mensurate; bria enim mensura est, et hoc est si homo cum mensura rationis utatur exterioribus rebus et propriis passionibus. Unde sobrietas accipitur pro quolibet mensurato usu rerum exteriorum et extrinsecarum passionum. Sap. VIII, 7: sobrietatem enim et sapientiam docet et iustitiam et virtutem, quibus nihil utilius est in vita hominibus. Iuste ad proximum. Ps. X, 8: iustus dominus et iustitiam dilexit. Pie ad Deum. I Tim. IV, 7: exerce te ad pietatem. Deinde cum dicit expectantes beatam spem, instruit eum de fine, qui consistit in duobus, scilicet in gloria animae in morte; alius in gloria corporis, in adventu Christi. Io. V, 28: venit hora, in qua omnes qui in monumentis sunt, audient vocem filii Dei, et cetera. Quantum ad primum dicit expectantes beatam spem, contra illos qui ponunt finem hominis in actu virtutum in hac vita. Sed hoc non est verum, quia etsi sobrie et pie et iuste vivamus, adhuc sumus expectantes. Iob VII, 1 et XIV, 6: sicut mercenarii dies eius. Is. XXX, 18: beati omnes qui expectant eum. Et ideo dicit expectantes beatam spem. Quod potest intelligi dupliciter: vel quia est spes de beatitudine; vel quia expectatio facit ipsos beatos.
2:13
Quantum ad secundum dicit et adventum gloriae magni Dei, et salvatoris nostri Iesu Christi, scilicet per quem resurgent corpora nostra. Qui enim diligit amicum, cum desiderio expectat eum. II Tim. IV, 8: non solum autem mihi, sed et his qui diligunt adventum eius. Lc. XII, 36: vos similes hominibus expectantibus dominum suum. Et dicit adventum gloriae, quia primus adventus fuit humilitatis. Phil. II, 8: humiliavit semetipsum, et cetera. Matth. XI, 29: discite a me, quia mitis sum et humilis corde. Et ille erit gloriae, quia sua divinitas omnibus innotescet. Lc. XXI, 27: et tunc videbunt filium hominis venientem in nubibus cum potestate magna et maiestate. Et dicit magni Dei, contra Arrium, qui dixit filium non aequalem patri. Et bene magnus, quia dicitur Rom. IX, 5: qui est super omnia Deus benedictus in saecula. I Io. ult.: ut simus in vero filio eius, et cetera. Item est salvator. I Tim. II, 3: hoc enim bonum est et acceptum coram salvatore nostro Deo, qui omnes homines vult salvos fieri, et cetera. Quia ad hoc venit, et hoc importat nomen eius. Matth. I, 21: ipse enim salvum faciet populum suum a peccatis eorum. Et addit Christi, scilicet qui est unctus, in quo intelligitur unio divinitatis ad humanitatem. Aliqui enim dicuntur uniti; sed non ita quod habeant essentiam divinitatis unitam, sed quia participant eius aliquid; sed Christo est unita divinitas. Ps. XLIV, 8: unxit te Deus, Deus tuus, et cetera. Deinde cum dicit qui dedit semetipsum, ostenditur operatio gratiae. Et primo ostendit beneficium gratiae passionis eius; secundo passionis fructum, ibi ut nos redimeret. Dicit ergo: dico quod est noster salvator, et quomodo? Quia dedit semetipsum pro nobis. Eph. V, 2: ambulate in dilectione, sicut et Christus dilexit nos, et tradidit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Deo. Fructus eius dicitur liberatio et sanctificatio.
2:14
Liberatio, cum dicit ut nos redimeret ab omni iniquitate. Io. VIII, 34: qui facit peccatum, servus est peccati. Primus enim homo ex peccato suo redactus est in servitutem peccati, ex qua servitute inclinabatur ad aliud peccatum; sed Christus satisfecit per suam passionem; et ideo sumus redempti a servitute. Is. XLIII, 1: noli timere, quia redemi te, et cetera. Et non solum ab originali, sed ab omnibus, quae quis sua voluntate superaddidit. Sanctificatio in bono ponitur, cum dicit ut mundaret sibi populum, id est, ut sanctificaret populum, sic scilicet ut essemus populus eius, id est, ei consecratus. I Petr. II, 10: qui aliquando non populus eius, nunc autem populus eius. Acceptabilem, scilicet Deo per rectam fidem et intentionem. Prov. XIV, 35: acceptus est regi minister intelligens. Vel acceptabilem, id est, peculiarem. Deut. VII, 6: te elegit dominus Deus tuus ut sis ei populus peculiaris. Sed oportet etiam quod extra sint opera bona, unde dicit sectatorem bonorum operum. Rom. XIII, 3: bonum fac, et habebis laudem ex illo. Gal. VI, 9: bonum autem facientes, non deficiamus. Deinde cum dicit haec loquere, etc., inducit eum ad praedicationem gratiae, et circa hoc duo facit; quia primo hortatur eum ad praedicandum; secundo instruit praedicandi modum, ibi cum omni, et cetera. Dicit ergo loquere spectantia ad credenda, exhortare ad agenda. I Thess. II, 3: exhortatio nostra non de errore, neque de immunditia, neque in dolo. Argue male agentes. I Tim. V, 20: peccantes coram omnibus argue.
2:15
Et hoc cum omni imperio, id est, cum auctoritate, quia loquitur ut instrumentum, vel minister Dei. Et ideo cum fiducia divinae auctoritatis. Est tamen loquendum in exhortando quandoque cum prece, considerando infirmitatem propriam. Prov. XVIII, 23: cum obsecrationibus loquitur pauper; quandoque cum imperio, considerando auctoritatem commissam. II Cor. ult.: an experimentum quaeritis eius qui in me loquitur Christus? Vel cum mansuetudine ad bonos, cum auctoritate ad obstinatos. Habet autem moneri, et cum imperio arguat, quia naturaliter fuit mitis. I Tim. IV, v. 12: nemo adolescentiam tuam contemnat.
2:1
1. Tu autem loquere, quae decent sanam doctrinam. Adversativus est sermo; quasi dicat: Illi fabulas docent et hominum mandata: tu vero istorum loco, tanquam sincerus Evangelii minister, ea loquere et trade fidelibus, quae consentanea sunt sanae et incorruptae doctrinae, sive quod ad fidem pertinet, sive quod ad mores. Prius autem de moribus subjicit doctrinam sanam; postea de fide aliquid addit.
2:2
2. Senes, ut sobrii sint, pudici, prudentes. Repetendum, loquere, id est praecipe, senes sobrios esse etc. Sunt enim in Graeco accusativi. Aut certe subaudiendum verbum uapaxaXst, adhortare, quod infra exprimitur: Juvenes similiter hortare. Primum, sobrios esse vult senes; tum ut exemplo cobibeant adolescentum intemperantiam, tum ne per temulentiam minus apti sint dandis consiliis, rebusve gerendis. Deinde, pudicos, Graece osjjivoix;, id est graves, uti legit Ambrosianus; vel honestos, ut Hieronymus, id est, gravitatem ac honestatem prae se ferentes, et ab omni lascivia quam maxime alienos. Valde enim offendunt leves et lascivi in senibus mores. Tertio, prudentes, Graece ooxppovac; quod alii vertunt, temperantes, id est in omni actione prudenter ac moderate se gerentes. Hanc virtutem in Episcopo requisivit capite superiori, et 1 Tim. 3. Quibus locis Graecae vocis significatio plenius exposita est.
Sani in fide, in dilectione, in patientia. Praepositiones addidit interpres. Sani fide, dum fides, qua in Christum creditur, nullo errore aut fabulis miscetur. Sani dilectione, seu charitate, quando non simulata, sed sincera est dilectio et inDeum dirigitur. Sani patientia; quando dura et adversa tolerantur, non ut apud homines gloria comparetur, sed ut ad bona a Deo promissa perveniatur; item quando corporis afflictio, ciborumque ac veneris abetinentia non ex superstitione assumitur, sed ex vela pietate. Pignificantur tres praecipuae Christianorum virtutes, fides, charitas et spes, a qua patientia vires accipit. Unde et sustinentia spei vocatur 1 Thess. 1. Quae virtutes ideo specialiter a senibus exiguntur, ut eorum exemplo simul et doctrina ad inferiores aetates promanent.
2:3
3. Anus similiter in habitu sancto. Graeca sic explicatius ab aliis redduntur: Anus itidem, ut sint in habitu, qui sanctimoniam, seu religionem deceat. Ambrosianus legit: In statu religione digno. Sensus est, anus ac provectae aetatis matrona3 admonendas esse, ut amictu, incessu, ac toto corporis gestu, decorum pietatis servent. Nam Graecum xaxa- OTTjua non solum ad vestitum refertur, sed ad omnem corporis habitum, etiam vultu, sermone, silentio comprehenso; juxta expositionem Hieronymi. Atque haec illa est gravitas, quam in eo sexu et aetate singulariter commendat Ambrosius lib. de viduis.
Non criminatrices. Graece utj <5iaj36- \ou<Z: non calumniatrices. Idem vocabulum 1 Tim. 3., ubi nos habemus: Non detrahentes. Muliebria vitia sunt, garrulitas et curiositas; ex quibus ad detractionem et calumniam proximus est gradus. Non multo vino servientes. Quod hic dicit, servientes, in 1 Tim. 3., ubi de diaconis agebat, dixit deditos; ut alterum sit alterius interpretatio. Vetularum vitium est bibacitas. Unde de illis poeta lib. 3. Fa6torum: Vinosior aetas haec erat, et gravidae munera vkis amans. Quanquam hoc vitium aliquid est ebrietate minus, sicut ostendimus loco memurato prioris ad Timoth. Prohibens autem Apostolus, ne multo vino serviant anus, utique concedit eis usum vini moderatum. Sed quod concedit vetulis, ex consequenti intellige negatum adolescentulis. Unde nec Timotheo juveni vel modicum indulget vini, nisi propter stomachi debilitatem et frequentes infirmitates. Caeterum hujusmodi praeceptis anus acmatronasinstituivultPaulus, propterea quod et aetati illi, sexuique congruant; et quoniam ab illis velut magistris quibusdam exempla formamque vivendi minores sunt accepturae. Hoc enim est, quod deinceps subjungit:
Bene docentes. Peclius, bona docentes; uti legunt Ambrosianus et Hieronymus. Alii vertunt, honesta docentes. Graecis una dictio est composita xaAooV SaaxaXoog, id est honestarum rerum magistras. Hoc nonnulli referunt ad exempla vitae: sed ex sequentibus liquet, Apostolum agere de doctrina et institutione, quae sermone fit. Neque repugnat illud 1 Tim. 2. Docere mulieri non permitto. Non enim ibi prohibetur, ne domi ac privatim filios ac filias necessariis praeceptis instituat: id quod Salomon a matre sua erga se factum testatur et laudat Prov. 4. et 31., sed ne doceat in coetu publico. Mulieres, inquit, in Ecclesiis taceant: non enim permittitur eis loqui 1 Cor. 14. Vult igitur hoc loco Apostolus, ut foeminae natu grandiores sint adolescentularum magistrae,. easque doceant non aniles fabulas, non artes amatorias, non superstitiosas observatiunculas; sed ea, quae bona sunt et honesta, id est pietatem, charitatem, pudicitiam, artemque bene et christiane regendi familiam. Haec enim in sequentibus explicantur. Atque huc referri potest, quod Ambrosius viduitatem vocat fidei castitatisque magistram. Lib. de viduis.
2:4
4. Ut prudentiam doceant adolescentulas. Duplex est hujus loci distinctio in Latinis codicibus. Quidam enim haec conjungunt, alii separant, ut ab eo vocabulo: Adolescentulas, initium sit novae sententiae, quae praecipiat, ab Episcopo institui adolescentulas, quales esse, et quomodo se gerere debeant. Sic enim et in praecedentibus, inchoando sententiam dixit: Senes; deinde Anus; et infra: Juvenes. Atque hanc constructionem, ut meliorem, amplectitur S. Thomas et post eum Liranus. Huic distinctioni nonnihil favet quod paulo post sequitur: Juvenes similiter hortare etc. Similiter, inquit, videlicet, ut jam praecepi hortandas esse juvenculas. Confer 1 Tim. 5. vers. 2. Verum lectio Graeca separationem hanc aegre admittit. Est enim verbum transitivum aoKppoviCwoi, pro quo nos habemus, prudentiam doceant. Ambrosianus legit, instituant. Hieronymus, ad castitatem erudiant. Significat autem modestum ac sobrium, seu temperantem reddere. Quod verbum proinde casu suo destitui non potest. Item, si seorsim de adolescentulis scribere voluisset Apostolus, eum servasset ordinem, ut prius de juvenibus praeciperet; sicut prius de senibus praecepit, quam de anubus. Certe veteres expositores tam Latini quam Graeci jungunt adolescentulas cum verbo praecedente. Quibus accedit translatio Syriaca, Latine sic reddita: Et honestas reddant eas, quae sunt juvenculae. Igitur hic ex occasione interserit Apostolus praecepta vitae spectantia ad foeminas adolescentiores; ut sensus sit: Anus admonendas esse, ut sint honestatis magistrae, quo possint modestas, prudentes, graves, ac temperantes reddere juvenculas. Hanc distinctionem si sequamur, tum conformiter dicendum erit, quod Apostolus non vult haec immediate fieri per episcopum, vitandi scandali causa; nisi pro concione in conventu publico, nec enim decere, si episcopus adeat adolescentulas, vel eas ad se vocet: eo quod talia facile gignant suspicionem. Idcirco praecipere Apostolum anubus, ut per eas fiant haec, a quibus utiliter et sine offensione fieri possunt. Loquitur autem de juvenculis tam nuptis quam innuptis. Nam ea, quae sequuntur, fere ad nuptas pertinent.
Ut viros suos ament, filios suos diligant. Nonnulli philosophantur in vocabulis amare et diligere, volentes rationem adferre, cur viros praecipiat amari, filios autem diligi. Sed frustra. Nam in Graeco non est haec diversitas. Unde Hieronymus legit: Ut ament viros suos, ut ament filios. Interpres autem Theophylacti Graeca sic propius expressit: Vt sint amantes maritorum, amantes liberorum. Vult Apostolus eas institui, at ament viros suos casto et conjugali amore; ne conjiciant oculos in viros alienos. Cum autem idem ipse Eph. 5. viro quidem praecipiat, ut uxorem suam dili-. gat, uxori autem, ut timeat virum suum: nulla tamen hic praeceptorum est contrarietas; quin potius ex utriusque loci quasi diverso praecepto colligendum relinquit, ita mulierem debere virum suum amare, ut etiam timeat; ita timere, ut amet. Ex his enim duobus affectibus commixtis resultat reverentia, quam viris suis debent uxores. Quod autem vult eas doceri, ut filios suos ament, cum id matribus sit maxime naturale: sic intelligendum, ut filios ament amore ordinato et Christiano, quo piam educationis eorum curam gerant. Nam otulte et indulgenter amare, odisse est.
2:5
5. Prudentes, castas, sobrias. Supplendum?, esse; quod in Graeco semel expressum, ad singula refertur. Hic jam tertio monemus pro una voce Graeca duas in nostro textu legi, prudentes et sobrias, cum Graece tantum sit aojcppovaq, quod alius prudentes, alius sobrias transtulit. Hieronymus pudicas legit. Similis accessio contigit Ambrosiano textui, in quo legitur, prudentes, pudicas, castas. At probabile est ex optimorum codicum manuscriptorum testimonio, nostrum interpretem tantummodo vertisse, prudentes, castas. Porro Syra Graecis consonant. De Graeci autem vocabuli significato jam aliquoties egimus. Hic utrovis modo recte, vertitur, prudentes, aut sobrias, aut etiam temperantes, minus recte pudicas, ne idem repetatur, quia sequitur, castas; id est, pudicitiae fideique conjugalis observantes.
Domus curam habentes, benignas. Pro tribus vocibus: Domus curam habentes, una composita est in Graeco oixoopou^ quasi dicas, domus custodes; ut vertit Erasmus; hoc est, quae assidue sint domi, remque curent domesticam. Quae mulierum praecipua laus est. Unde apud antiquos probae matrisfamilias symbolum erat testudo; quod illud animal nusquam e cortice discedat, ac ne caput quidem exserat, nisi cura corporis id exigente. Quod sequitur benignas, Graece ava∾, Erasmas vertit bonas et sine ulla distinctione conjungit parti praecedenti, Theophylactum secutus; tanquam sensus sit, praecipi, ut sint bonae custodes domus. Verum alii ferme omnes seorsim legunt, benignas, id est, placidas ac mites erga domesticos, nec obstrepentes maritis; sed mores eorum, ac vitia tolerantes; qualis commendatur Abigail uxor Nabal Carmeli 1 Reg. 25.
Subditas viris suis. Seu propriis, ut est in Graeco et apud Ambrosianum. Non solum vult, ut benignas et commodas se viris exhibeant, sed etiam obsequentes ac morigeras; quandoquidem vir caput est mulieris 1 Cor. 11. et Ephes. 5. Ut non blasphemetur verbum Dei. Hoc est, ne doctrina Christiana male audiat apud infideles; ne crimen recidat in evangelium, si mulieres, quae Christo nomen dederunt, minus obtemperent suis maritis.
2:6
6. Juvenes similiter hortare, ut sobrii sint. Pro sobriis, rursum Hieronymus pudicos, Ambrosianus autem continentes legit. Graecasensum hunc postulant: Adolescentes adhortandos esse, ut modeste et temperate se gerant. Itaque praecepto hoc tam pudicitia, quam sobrietas comprehenditur. Interim observa, Apostolum brevitati studentem non omnia praecipere, sed praecipua: cum nemo nesciat, quam multis aliis praeceptis opus habeat aetas juvenilis.
2:7
7. In omnibus teipsum praebe exemplum bonorum operum. Graece: Per omnia teipsum praebens formam bonorum (sive honestorum) operum. Hieronymus contendit illud, in omnibus, ad superiora referendum esse, hoc modo: Hortare, ut pudici sint in omnibus. Sed is in hac opinione pene solitarius est. Nam caeteri tam Graeci, quam Latini, suffragante editione Syriaca, conjungunt sequentibus. Idque cane multo convenientiti9. Postquam enim Titum admonuit Apostolus, quibus praeceptis senes, anus, adolescentes instituere debeat; nunc quo efficacior sit exhortatio, praecipit ipsi Tito, ut in omnibus, quae ab aliis exigit, semetipsum praebeat velut exemplar archetypum bonorum operum sanctaeque conversationis. Alioqui metuendum, ne quod verbo docet, opere destruat. Ita ad Timoth. 1. epist. 4. Exemplum, inquit, esto fidelium in verbo, in conversatione, etc. Sic et B. Petrus presbyteros adhortatur, ut pascant oves sibi commissas, tanquam formae facti gregis. 1 Pet. 5. Quibus in locis eadem est Graeca dictio TU7C0C; id est forma.
In doctrina, in integritate, in gravitate. Graece: In doctrina integritatem, gravitatem. Addunt nonnulli codices, incorruptibilitatem. Et ad eum modum Syrus interpres legisse videtur. Sed Graeci commentatores hoc tertium non exponunt, ut verisimile sit additum ex diversa lectione. Sunt enim vicina vocabula, quorum alterum integritatem, alterum incorruptionem significat. Notandum est autem, illam partem, in doctrina, a quibusdam connecti cum eo quod praecedit, hoc sensu: Praebe teipsum in omnibus exemplar bonorum operum, quae respondeant tuae doctrinae; ne scilicet mores a doctrina discrepent. At plerique (quod magis placet) adjungunt sequentibus, tametsi non eodem sensu. Nam Theophylactus integritatem et gravitatem refert ad doctrinam hoc modo: Doctrinam trade puram, integram et incorruptam, atque ab omni levitate et fabulis alienam. Alii vero referunt ad mores, ut sensus sit: In hac docendi provincia fac praestes integritatem vitae nullo vitio corruptae, nec non gravitatem morum, quae docentis auctoritatem commendet. Nam verbum praebe, repetendum est in hac parte, sicut et in sequenti.
2:8
8. Verbum sanum, irreprehensibile. Accusativi sunt, a verbo jam dicto dependentes. Unde alii sine ambiguo vertunt: Sermonem sanum, irreprehensibilem. Et sensus est: Inter docendum non aliud loquere, quam quod sanae fidei conveniat, quodque non facile pateat reprehensioni aut contemptui. Nam Graeca vox significat etiam quod contemni non possit. Ut is, qui ex adverso est, vereatur. Pro verbo vereatur, Graece et Syriace, erubescat. Quod vulgatus interpres in Psalmis saepe vertit, revereri; quomodo hic legunt Hieronymus et Ambrosianus, atque etiam MSS. Laudensis.
Nihil habens malum dicere de nobis. Multi Graeci codices legunt in secunda persona, de vobis. Sed veterum Graecorum commentarii satis arguunt, eos de nobis legisse. Respicit autem haec causalis: Vt is qui ex adverso est etc, non solum partem proxime antegressam: Verbum sanum, irreprehensibile; sed totam admonitionem Tito factam, ab eo loco: In omnibus teipsum praebe. Quasi dicat Apostolus: Haec, quae dixi, praesta diligenter, ut adversarius, quicunque ille est, qui in Christianis quaerit, quod criminetur et reprehendat, pudore suffundatur; dum nihil invenit in nobis, qui Christianorum praesules et episcopi sumus, reprehensione dignum, sive doctrinam morum inspiciat, sive vitae conversationem.
2:9
9. Servos dominis suis subditos esse. Id est obedientes ac morigeros. Repetendum autem ex superioribus, hortare. Cur post instructionem aetatum et sexuum, nunc peculiariter de servis agat, rationem infra audiemus.
In omnibus placentes. Particulam, in omnibus, etiam hoc loco Hieronymus ad praecedentia retrahit, ut legatur: subditos esse in omnibus. Sic enim habetur Col. 3. Servi obedite per omnia dominis carnalibus. Alii plerique jungunt cum vocabulo, placentes, Graece suapsatooq, hoc nimirum sensu, ut studeant dominis suis obsequi et gratificari in omnibus, ut per omnia gratam et placitam dominis exhibeant servitutem. Utraque distinctio bona est. Sed id quod dicitur, in omnibus, limitate debet intelligi, sicut aliis locis admonuimus, scilicet de iis, ad quae dominorum potestas extenditurj aut certe de omnibus, quae cum voluntate Dei, qui supremus est Dominus, non pugnant. Debet enim inconcussum manere illud Petri: Obedire oportet Deo magis quam hominibus. Actor. 5. Atque hanc exceptionem ipse Paulus alibi declarat, in eo quod addit, sicut Christo, aut sicut Domino, autquid simile. Ephes. 6. et Col. 3. Non contradicentes. Id est, non obloquentes aut responsantes, aut mussitantes adversus imperia, si quid jubeatur, quod minus allubescat. Itaque eleganter vertit Ambrosiauus interpres: Non responsatores.
2:10
10. Non fraudantes. Hieronvmus legit, non furantes. Melius erat, non suffurantes, sive, non suppilantes. Nam Graecis voocpiCsaftai dicitur, qui furtim aliquid decerpit, ant detrahit, cum totam rem tollere non ausit. Usus est eodem verbo B. Lucas semel et iterum Actor. 4., ubi nos habemus, fraudare de pretio agri. Legitur etiam 2 Mach. 4. Vult igitur Apostolus servos admonitos, ne de rebus dominorum quicquam furtim subtrahant. Quod vitium adeo servis familiare quondam habebatur, ut poeta fures pro servis in versu posuerit, nulla metri necessitate.
Sed in omnibus fidem bonam ostendentes. Graece, ad verbum: Sed fidem omnem ostendentes bonam. Nec secus legunt Hieronymus et Ambrosianus. At noster interpres, cui consonat editio Syriaca, sensum reddere maluit. Nam Hebraea phrasi omne dicitur, quod porfectum est et nulla parte deficit. Igitur omnem bonam fidem ostendunt servi, quando nulla parte fraudant heros suos, sed in omnibus integram praestant fidelitatem. Unde sensu prorsus simili 1 Tim. 3. legitur in Graeco, fideles in omnibus.
Ut doctrinam Salvatoris nostri Dei ornentin omnibus. Salvatorem nostrum Deum alii Christum, alii Deum Patrem interpretantur. Utrique probabiliter. Porro quae causa sit, ut de servorum officio hic et ad Timotheum et in aliis epistolis tam solicite "praecipiat Apostolus; ea ratio reddi solet, quod jam tum exorta erat haeresis eorum, qui dicerent, omnes fideles per Christum effici liberos; nec quemquam amplius premi debere jugo servitutis humanae, postquam Christum Deum nactus esset dominum. Hoc an ita se habeat, non adeo liquet. Nobis non est necesse, rationem quaerere extra eam, quam Apostolus ipse tam hoc loco, quam 1 Timoth. 6. diserte exposuit: ideo videlicet a servis tanta cura exigi, ut in omnibus obsequentes et fideles se praestent dominis; ne per eorum improbitatem nomen Domini et doctrina blasphemetur, sed potius, ut eam ornent in omnibus; id est, ut obedientia, fide et morum integritate doctrinam Christianam apud heros suos et quoscunque alios, quibuscum versantur, commendatam reddant; quo plures ad eam amplectendam alliciantur.
2:11
11. Apparuit enim gratia Dei Salvatoris nostri omnibus hominibus. Rationem innuit, cur in catalogo eorum, qui instituendi sunt ab episcopo, descenderit usque ad servos, infimum genus hominum; quia nimirum gratia Dei proposita est omnibus hominibus, etiam servis. Hac autem occasione beneficium redemptionis humanae partibus quibusdam explicat, velut effectis, quae sunt recessus et emundatio a peccatis, sancta conversatio, bona opera, beatitudo et participatio gloriae Christi. Ex quibus vult intelligi, merito sc exegisse a Tito, ut fideles hortetur ad pie sancteque vivendum: sic enim eos assequi finem redemtionis. Quod ad textum attinet, Graeca sic habent: Apparuit, sive, illuxit gratia Dei salutaris omnibus hominibus. Ubi salutaris femininum est nominativi casus fera, videlicet necessario cum gratia constrnendurn. Hujus lectionis vestigia sunt apud Ambrosianum et Hieronymum. Nam ille legit, salutaris; hic vero omittit, nostri. Graecis concinit editio Syriaca. Apparuit enim benignitas Dei, servatrix omnium. Quanquam in Graeco ambigfuum est, utrum illud, omnibus hominibus, regatur a proximo nomine, sai lutaris, quod neotericis placet; an a remotiori verbo apparuit, ut vult Theophylactus, tametsi idem verbum capite seq. positum est absolute. Verumtamen utraque constructio commoda est et sensum fere eundem facit. Non enim multum interest, sive dicas, salutarem Dei gratiam apparuisse omnibus hominibus; sive Dei gratiam omnibus salutarem apparuisse. Nomine gratiae Dei non effectus beneficentiae divinae gratuitus, qui in nobis est, ut alibi, sed ejus causa, hoc est, ipsa beneficentia Dei intelligitur; quam sequenti capite aliis nominibus benignitatem et humanitatem Dei appellat. Confer, quae dicta sunt 2 Corinth. 6. vers. 1. Eam apparuisse dicit omnibus hominibus, non quod omnibus ac singulio toto mundo hominibus innotuisset, sed quia per Apostolos palam mundo praedicata jam erat, ut salutem adferens omni generi hominum, ne servis quidem exceptis. Unde non favet hic locus eorum opinioni, qui dicunt, singulis quibusque hominibus gratiam adesse sufficientem ad salutem. Quod si verum esset: tum non modo tempore Apostolorum, ac deinceps apparuisset haec gratia. cunctis hominibus, sed ab initio mundi. Quod constat alienum esse a sententia hujus loci.
2:12
12. Erudiens nos. Non quod gratia Christi consistat in doctrina, quemadmodum volebat Pelagius; sed quia manifestatio gratiae seu beneficentiae Dei nobis esse debet vice institutionis ad vitam sancte agendam. Verumtamen nec ea institutio, nec ulla doctrina auribus admota, quantumvis ad persuadendum apposita, praestabit, ut sancte vivamus; nisi Deus hoc ipsum per gratiam suam in nobis efficaciter operetur. ZJt abnegantes impietatem et saecularia desideria. Graecum participium praeteriti temporis est. Unde legit Ambrosianus: Ut abnegata impietate et saecularibus desideriis. Abnegationem intelligit Apostolus, non quae voce tantum fit, sed quae reipsa. Is igitur abnegat impietatem, qui ab idololatria falsoque cultu et doctrinis pietati contrariis sese penitus avertit. Abnegat autem saecularia, sive, ut est in Graeco, mundana desideria, qui omnes mundi cupiditates a se abdicat, quod genus sunt imprimis voluptates carnis, item avaritia, ambitio, contentiones, aemulationes et caetera ejusmodi. Nam ut ait B. Joannes 1 Epist. 2. Omne quod est in mundo, concupiscentia carnis est, et concupiscentia oculorum, et superbia vitae. Videtur autem m verbo, abnegantes, allusio quaedam esse ad abnegationem, quae solemniter et conceptis verbis fit in baptismo.
Sobrie, et juste, et pie vivamus in hoc saeculo: Sobrie Graece ococppovojQ, quod rursum Hieronymus, sibi constans, reddit pudice. Sed saepe jam diximus, latius patere Graecae vocis significatum. Unde magis placet Ambrosiana lectio, temperanter, quod ad sobrietatem et pudicitiam commune est. Sic enim et Augustinus legit tract. 17. in Joan. Igitur Apostolus hac sententia complexus est summam vitae Christianae, definiens eam his tribus, sobrietate seu temperantia, justitia et pietate: temperantia, qua quisque bene sit ordinatus erga seipsum; justitia, qua erga proximos; pietate, qaa erga Deum; quemadmodum pulchre locum hunc exponit Fulgentius lib. 1. de remiss. peccat. cap. 28. ita concludens: Quisquis ergo vult ad regnum pervonire coelorum, vivat sobrius in semetipso, justitiam servet in proximo, pius perseveret in Deo. Porro tribus his virtutibus tria respondent opera, quibus Deum placamus et promeremur, ab angelo singulariter commendata Tob. 12., Jejunium, Eleemosyna et Oratio. Atque hoc velut triplici remedio curanda sunt tria vitia dictis virtutibus opposita, quae Joannes Apostolus commemorat loco supra citato, scilicet concupiscentia carnis, concupiscentia oculorum et 6uperbia vitae. Quod autem Paulus jam toties sobrietatis, seu temperantiae meminit, de Cretensium agens institutione: nam et senes, et anus, etjuvenes, et adolescentulas vult admoneri, ut sobrii sint: suspicionem praebet magnae illius gentis intemperantiae: aec immerito, quandoquidem eos et superius ex domestici vatis testimonio ventres pigros appellavit. Quorum etiam infames libidines et luxus referuntur a Strabone lib. 10. Quod addit, in hoc saeculo, non ita accipiendum, quasi virtutes non remaneant in saeculo futuro: manere enim eas ad ornatum, imo et quasdam illi statui congruentes actus habere, recte post Augustinum Scholastici docent in 3. Sent. dist. 33., sed significat vitam praesentem iis virtutum actionibus destinatam esse, quae praesenti saeculo conveniant, et quibus ad futuri saeculi retributionem perveniatur. Unde sequitur:
2:13
13. Exspectantes beatam spem. Hebraismus est, quo spem posuit pro re sperata. Nam sensus est: Dum interim spe exspectamus promissam beatitudinem, tanquam praemium bonarum actionum hujus vitae. Et adventum gloriae magni Dei, et Salvatoris nostri Jesu Christi. Adventum Graece iictcpavsiav, id est apparitionem, illustrationem, adventum cum splendore et manifestatione. Adventum gloriae, secundum quosdam Hebraea phrasi dictum est, pro adventu glorioso. Alii simpliciter accipiunt pro manifestatione gloriae. Hunc Domini adventum cum spe et desiderio exspectant omnes, qui sobrie, juste et pie vivunt in hoc saeculo.; quia non nisi per eum adepturos se sciunt participationem gloriae Ohristi, qua perfectam assequantur redemptionem. Unde eis dicitur: Levate capita vestra, quoniam appropinquat redemptio vestra, Luc. 21. et passim adventus ille Christi, sicut impiis et peccatoribus formidabilis, ita piis ac justis vehementer optabilis describitur, ut Rom. 8. Phil. 3..1 Joan. 3. Sed quaeritur, quem Apostolus dicat magnum Deum. Cajetanus non vult nomen Dei hoc loco restringi ad personam aliquam, sed accipi ut commune Patri et Filio et Spiritui sancto. Ambrosianus Deum Patrem intelligit. Idem sentit Erasmus tam in paraphrasi, quam in annotationibus. Hunc sensum olim arripientes Ariani inde probare conati sunt, Filium esse Patre minorem, quod distinctionis causa Patrem Apostolus magnum Deum vocet. At vero Hieronymus, Chrysostomus ac caeteri Catholici interpretes magno consensu totam hanc partem ad Filium referunt, atque adeo ex hoc loco aperte retundi putant Arianos, quod Filius non quomodocunque Deus, sed magnus Deus vocetur. Pro Filio facit nomen adventus, 3cilicet ad judicium universale, quod erit in fine saeculi. Hic enim adventus non Patri, nec Spiritui sancto, sed Filio tribui solet in Scripturis; ut qui solus in humana forma gloriosus ac visibilis mundum judicaturus est. Nam et Graecum nomen S7u<pavsta aliis locis tribuitur adventui Chiisti; ut 2 Thess. 2., ubi de Antichristo dicitur, quod eum Dominus Jesus interficiet Spiritu oris sui, et destruet illustratione adventus sui. Item 1 Tim. 6. et 2 Tim. 4. semel et iterum. Caeterum Deo Patri hujusmodi adventus, aut apparitio-nusquam adscribitur. Est et alia conjectura ex Graeco textu. Nam priori tantum parti praeponitur articulus, ut proinde simul in eadem persona complecti videatur partem posteriorem: cum alioqui, si alia et alia persona significaretur, articulus esset repetendus, ut videre est Matth. 28. et alibi. His accedit, quod cum in initio sententiae de Patre dicat: Apparuit enim gratia Dei, sermoni3 consequentia postulare videtur, ut haec pars tota ad aliam personam referatur, scilicet Filii, quemadmodum e diverso in illa sententia capitis sequentis: Cum apparuit benignitas et humanitas Salvatoris nostri Dei etc., ex eo, quod poetea Spiritus sancti et Filii mentio fit, argumentum sumitur, initio de Patre sermonem esse. Caeterum non ita sensum hunc astruimus, ut damnemus diversum, quo vel de Patre vel de Deo sine personae limitatione intelligatur illud: magni Dei, quod autem sequitur: Et Salvatoris nostri etc, ad humanam Christi naturam pertineat, ut non absurde Cajetanus exponit, tanquam sensus sit: Exspectantes manifestationem gloriae magni Dei, qua scilicet ejus majestas et magnitudo tunc omnibus innotescet, nec non manifestationem gloriae Salvatoris nostri Jesu Christi, quando scilicet in assumpta natura mirabiliter gloriosus apparebit, idemque Patri agnoscetur aequalis. Nam usque ad illud tempus neque magnitudo Dei, neque excelJentia Christi Salvatoris erit omnibas agnita et confessa. Tunc autem confitebitur omnis lingua, quia Dominus est Jesus Christus in gloriam Dei Patris Phil. 2. Sane hic sensus adeo non favet Arianis, ut eos etiam expugnet, quatenus Filium evehit ad aequalitatem Patris, ut et ipse magnus Deus agnoscetur. Neque vero Patrem ad distinctionem Filii magnum Deum Apostolus appellat, quod volebant Ariani, sed proprio divinitatis epitheto et falsorum Deorum comparatione, juxta illud Psalm. 76. Quis Deus magnus, sicut Deus noster?
2:14
14. Qui dedit semetipsum pro nobis. Hoc est, qui in assumpta carne semetipsum sponte tradidit in passionem et mortem pro nobis, sive omnibus hominibus sive speciatim electis, in quorum persona Paulus saepe loquitur. Nam pretium mortis Christi sufficit quidem omnibus redimendis et salvandis, sed solis ad salutem applicatur electis. TJt nos redimeret ab omni iniquitate. Explicat, quod dixit pro nobis, quasi dicat: Ideo seipsum tradidit in mortem, ut eo pretio nos redimeret ab omni peccato, quo mortem merebamur: omnes enim eramus servi peccati, Christo attestante, quia omnis, qui facit peccatum, servus est peccati Joan. 8. Consistebat autem ea servitus in duobus, affectu et reatu, quoniam et servos exhibebamus nos ad obediendum peccato Rom. 6., et poenae mortis addicti eramus propter peccatum Hebr. 2. Sed ab utroque servitutis malo nos redimit Christus.
Et mundaret sibi populum acceptabilem. Graece 7t£pto6otov, pro quo legit Ambro8ianus peculiarem, Hieronymus egregium, Augustinus abundantem. Loca Augustini sunt Epist. 48. et lib. de unit. Eccles. cap. 14., ubi citat hunc locum pro multitudine eorum, qui sunt in Ecclesia. Porro Hieronymus in comment. scribit, se de Graeca voce sapientes hujus saeculi consuluisse, nec discere ab eis potuisse, quid significaret. Unde putat, vocabulum esse sacris Scripturis, sicut a LXX. translatae sunt, proprium. Habetur autem Exod. 19., ubi nos ex Hebraeo legimus: Eritis mihi in peculium de cunctis populis, et Deut. 7. TJt sis ei populus peculiaris de cunctis populis, qui sunt super terram. Atque ejusmodi verba repetuntur ejusdem libri cap. 14. et 26. Alius locus est Malach. 3. Et erunt mihi in die, qua ego facio, in peculium. Rursum alius Psalm. 134., ubi nos habemus: Quoniam Jacob elegit sibi Dominus, Israel in possessionem sibi. Quo quidem in loco LXX. et Theodotio, teste Hieronymo, 7i£ptoootaou,6v verterunt, Aquila vero, et quinta editio dederunt Tcsptoootov, nulla significationis diversitate. Denique Symmachus, ut idem Hieronymus affirmat, quod semel ex Hebraeo H^D ^raece verterat i£atp£TOV, id est, egregium aut praecipuum, in alio volumine Latinum reddens vocabulum peculiarem interpretatus est. Jam quod Hieronymus negat apud profanos auctores invenire se potuisse, ab aliis inventum est. Nam Budaeus ex Theodoro et Theophrasto docet ea voce significari quod rarum est, inusitatum et peregrinum. Quam significationem nonnulli putant huic loco optime convenire. Verum nobis non est ambigendum, quin LXX. interpretes ac caeteri, vertentes Tisptouotov, id exprimere voluerint, quod Hebraea voce significatur. Id autem est peculium, hoc est, aliquid industria, pretio, labore comparatum, ut propria possessio. Rabbi Salomon exponit thesaurum dilectum, quomodo et vertit Pagninus Exod. 19. Quod enim quis multo labore aut pretio comparavit, id carum habet velut thessaurum. Quamvis igitur caetera significata, ut acceptabile, egregium, rarum, abundans seu copiosum, a Graeca voce atque ejus derivatis non sint aliena; proprie tamen icl, quod in originali lingua est, expressit, qui vertit peculiarem. Sicut et ipse Hieronymus interpretatus est locis supra citatis. Nam ad ejusmodi loca Paulum hic allusisse nullum est dubium, praesertim cum juxta id, quod alibi dicit: Omnia in figura contingebant illis 1 Cor. 10., non ignoraret, antiquum populum Israeliticum mira Dei virtute ac singulari beneficio liberatum e servitute Aegyptiaca et per hoc factum Deo peculiarem, fuisse typum populi Christiani, morte Christi pretioque sanguinis ejus, idque beneficio longe majore redempti e captivitate diabolica, quem proinde populum ut peculiarem merito sibi vindicat. Itaque sensus Apostoli est: Christum dedisse semetipsum pro nobis, ut nos ab omni iniquitate redemptos et emundatos possideret tanquam populum peculiarem. An autem ejusdemsit significationis, quod in oratione Dominica legitur 67cio6aiov, pro quo alii quotidianum, alii supersubstantialem reddiderunt, Hieronymus significari putat praecipuum, egregium, peculiarem, eum videlicet, qui de coelo descedens, ait Ego sum panis, qui de coelo descendi: id alterius est inquisitionis.
Sectatorem bonorum operum. Graece Cf]X<DT7jv, id est aemulatorem, uti legunt Hieronymus et Ambrosianus. Alii non male vertunt studiosum bonorum operum. Urgent eam vocem Graeci interpretes. Vides, inquit Chrysostomus, ut non simpliciter opera virtutis a nobis exigantur. Ait enim aemulatorem s hoc est magna cum alacritate, et ingenti studio et animo, virtutis opera capessentem. Adjicit hanc partem Apostolus, ut insinuet, ita demum nos fore populum acceptabilem et peculiarem Christo, si bonorum operum studiosi fuerimus, quandoquidem ad hunc finem nos redemit. Verumtamen sicut per gratiam redemptionis ipse nos facit populum peculiarem, ita et facit sectatorem bonorum operum.
2:15
15. Haec loquere, et exhortare, et argue cum omni imperio. Pro doctrinis, inquit, et fabulis Judaicis haec, quae dixi, doce et loquere, ad haec exhortare; et inobedientes aut contradicentes argue cum omni imperio. Ubi notandum, hanc partem cum omni imperio, quamvis non incommode ad tria praecedentia verba referri possit; videri tamen ad proximum verbum argue, proprie referendum esse. Deinde non praecipi Tito, ut imperiose agat, id quod apud Ezech. 34. reprehenditur in pastoribus populi, his verbis: Cum auctoritate imperabatis eis et cum potentia: sed ut auctoritatem praeferat, maxime quando increpandi sunt et arguendi refractarii. Unde quidam vertunt: cum omni auctoritate. Liquet ergo, praeceptum hoc Apostoli non esse contrarium illi, quo Timotheum admonet, ut cum omni patientia arguat 2 Tim. 4. Non enim pugnat auctoritatis ostensio cum mansuetudine et patientia. Quanquam Gregorius parte tertia curae past. admon. 17. diversitatis horum praeceptorum aliam assignat rationem, videlicet ex diversitate ingeniorum Titi et Timothei, quod illum Apostolus videret mansuetioris esse spiritus, hunc autem paulo ferventioris. Fotest et ex parte auditomm ratio diversitatis adferri. Nam et supra de Cretensibus dixit: Increpa illos dure.
Nemo te contemnat. Auctoritatis servandae praeceptum est, quasi dicat: Ita te gere in officio tuo, ne quis te despiciat et ut Hieronymi verbis hoc ipsum repetam: Nolo te talem exhibeas, ut possis ab aliquo merito contemni. Sic enim futurum, ut doctrinae et increpationis tuae fructus pereat, praesertim si vita tua te laicis infericrem ostendat. Quia vehementer Ecclesiam Christi destruit, meliores laicos esse quam clericos, ut ait idem Hieronymus. Observa Paulum non hic dicere, quod Timotheo: Nemo adolescentiam tuam contemnat. Unde colligitur, grandioris aetatis fuisse Titum quam Timotheum.
2:1
… La comunità dovrà, tuttavia, conoscere il contenuto di queste lettere dalla voce di coloro per mezzo dei quali Paolo esercita la sua superiore autorità di Apostolo (I Tim. 2, 1 sg.; 4, 12; 6, 3 sg. 21; Tit. 2, 1 sg.; 3, 15; II Tim. 4, 22).
2:3
Il termine vi è usato 30 volte in questo senso tecnico di nemico di Dio e dei suoi fedeli, eccetto 3 casi in cui διάβολο (plurale) è l'attributivo «accusatore» (I Tim. 3, 11 [detrahentes]; II Tim. 3, 3 e Tit. 2, 3 [criminator]; cf. s. Policarpo, 5, 2). Ricorre anche 36 volte ὁ αἰτανᾶς (Mt. 4, 1 a diabolos = Mc. 1, 13 a satana; Volgata sempre satanas e mai satan), oltre le voci affini αἰδάλωνες …
2:11
… Anche l'Incarnazione era detta p. (s. Ignazio, Ad Philad. 9, 2: era il primo tema dell'εὐαγγέλιον; forse II Pt. 1, 16). La p. del Cristo è l'inizio e l'epilogo, l'inaugurazione e la conclusione, la fede e la « beata speranza » (Tit. 2, 11-13; Col. 3, 1-4); non si limita all'episodio terminale del dramma umano; perciò « aspettare la p. » (I Cor. 1, 7; Phil. 3, 20; Rom. 8, 19-25) non equivale a aspettare la fine del mondo. …
BIBL.: v. TIMOTEO; C. Toussaint, Tite, in DB, V (1912), coll. 2247-53; P. Schepens, De demonstratione divinitatis Christi ex Tit. 2, 13, in Gregorianum, 7 (1926), pp. 240-43; J. Vargha, « Apparuit gratia Dei... » (Tit. 2, 11 1992), in Verbum Domini, 15 (1934), pp. 3-6; J.-M. …
2:13
… VI, capp. 6-7, de initif.; Denz-U, 798,800) e l'Apostolo ci ammonisce di indossare come clmo la s. della salute (I Thess. 5,8), di essere gioiosi nella s. (Rom. 12,12) e di vivere piamente in questo mondo nell'aspettazione della beata s. (Tit. 2, 13). Per questo stesso motivo non esiste condizione di vita e grado di santità da cui la s. debba o possa essere esclusa. …
BIBL.: v. TIMOTEO; C. Toussaint, Tite, in DB, V (1912), coll. 2247-53; P. Schepens, De demonstratione divinitatis Christi ex Tit. 2, 13, in Gregorianum, 7 (1926), pp. 240-43; J. Vargha, « Apparuit gratia Dei... » (Tit. 2, 11 1992), in Verbum Domini, 15 (1934), pp. 3-6; J.-M. …
… pensiero. È frequente l'espressione: « Grazia e pace da Dio, Padre nostro e dal Signore Gesù Cristo » (Rom. 1, 7; Gal. 1, 3). Gesù è mandato dal Padre per salvare il mondo (Gal. 4, 4; Rom. 8, 3) è il Figlio proprio, ἴδιος, del Padre (Rom. 9, 5; Tit. 2, 13). Cristo continuando a sussistere come Dio nella natura divina ha preso la nostra natura, facendosi uomo (Phil. 2, 6) ed egli: « è l'immagine del Dio invisibile, primogenito di tutta …
2:14
… pro multis effunditur in remissionem peccatorum »: Mt. 26, 28), poiché nello stile biblico queste due espressioni, anche separatamente prese (per la traditio corporis cf. Is. 53, 12; Mt. 20, 28; Rom. 8, 32; Gal. 1, 4; 2, 20; Eph. 5, 25; I Tim. 2, 6; Tit. 2, 14; Hebr. 10, 10; per l'effusio sanguinis cf. Rom. 3, 25; 5, 9; Eph. 1, 7; I Cor. 14, 20; Hebr. 9, 7; I Pt. 1, 19; I Io. 1, 7) indicano sempre un'immolazione sacrificale. …
2:15
… S. Paolo ha così viva questa coscienza di essere fedele maestro di verità divina, che osa dire ai Galati: « Se anche un angelo del cielo vi predichi un Vangelo diverso dal mio sia anatema » (Gal. 1, 8). A Tito comanda « di parlare e di esortare e di rimproverare con ogni potestà » (Tit. 2, 15).
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Reims 1582), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.