He continueth his exhortation to good life, 5 assuring them against al deceiuers, that no committer of mortal sinne shal be saued: considering that for such sinnes it is that the Heathen shal be damned: • & that Christians must rather be the light of al others. 22 Them he commeth in particular and exhorteth husbands and vviues to do their duety one tovvardes the other, by the example of Christ and his obedient and beloued spouse the Church.
1Be ye therefore followers of God, as most dear children:Siate adunque imitatori di Dio, come figliuoli benamati:BE ye therfore folovvers of God, as most deere children:Estote ergo imitatores Dei, sicut filii carissimi, 2And walk in love, as Christ also hath loved us and hath delivered himself for us, an oblation and a sacrifice to God for an odour of sweetness.E camminate nell'amore, conforme anche Cristo ha amato noi, e ha dato per noi se stesso a Dio oblazione, e ostia di soave odore.and walke in loue, as Christ also loued vs, and deliuered him self for vs an oblation and host to God in an odour of svvetenes.et ambulate in dilectione, sicut et Christus dilexit nos, et tradidit semetipsum pro nobis, oblationem et hostiam Deo in odorem suavitatis. 3But fornication and all uncleanness or covetousness, let it not so much as be named among you, as becometh saints:E non si senta neppur nominare tra voi fornicazione, o qualsisia impurità, o avarizia, come a' santi si conviene:But fornication and al vncleannes, or auarice, let it not so much as be named among you, as it becommeth sainctes:Fornicatio autem, et omnis immunditia, aut avaritia, nec nominetur in vobis, sicut decet sanctos: 4Or obscenity or foolish talking or scurrility, which is to no purpose: but rather giving of thanks.Né oscenità, né sciocchi discorsi, o buffonerie, che son cose indecenti; ma piuttosto il rendimento di grazie.or filthines, or foolish talke, or scurrilitie, being to no purpose: but rather giuing of thankes.aut turpitudo, aut stultiloquium, aut scurrilitas, quæ ad rem non pertinet: sed magis gratiarum actio. 5For know you this and understand: That no fornicator or unclean or covetous person (which is a serving of idols) hath inheritance in the kingdom of Christ and of God.Imperocché voi siete intesi, come nissun fornicatore, o impudico, o avaro, che vuoi dire idolatra, sarà erede nel regno di Cristo, e di Dio.For vnderstanding knovv you this, that no fornicatour, or vncleane, or couetous person (vvhich is the seruice of Idols) hath inheritance in the kingdom of Christ and of God.Hoc enim scitote intelligentes: quod omnis fornicator, aut immundus, aut avarus, quod est idolorum servitus, non habet hæreditatem in regno Christi et Dei. 6Let no man deceive you with vain words. For because of these things cometh the anger of God upon the children of unbelief.Niuno vi seduca con vane parole: imperocché per tali cose viene l'ira di Dio sopra i figliuoli contumaci.Let no man seduce you vvith vaine vvordes. For, for these things commeth the anger of God vpō the children of diffidence.Nemo vos seducat inanibus verbis: propter hæc enim venit ira Dei in filios diffidentiæ.
7Be ye not therefore partakers with them.Non vogliate adunque aver società con essi.Become not therfore partakers vvith them.Nolite ergo effici participes eorum. 8For you were heretofore darkness, but now light in the Lord. Walk then as children of the light.Conciossiachè una volta eravate tenebre: ma adesso luce nel Signore. Camminate da figliuoli della luce.For you vvere sometime darkenes, but novv light in our Lord. Vvalke as children of the light, (Eratis enim aliquando tenebræ: nunc autem lux in Domino. Ut filii lucis ambulate: 9For the fruit of the light is in all goodness and justice and truth:Or il frutto della luce consiste in ogni specie di bontà, nella giustizia, e nella verità:for the fruite of the light is in al goodnes, and iustice, and veritie)fructus enim lucis est in omni bonitate, et justitia, et veritate: 10Proving what is well pleasing to God.Disaminando voi quello, che sia accetto al Signore:prouing vvhat is vvel pleasing to God:probantes quid sit beneplacitum Deo: 11And have no fellowship with the unfruitful works of darkness: but rather reprove them.E non vogliate aver parte alle opere infruttuose delle tenebre, che anzi riprendetele.and communicate not vvith the vnfruitful vvorkes of darkenes, but rather reproue them.et nolite communicare operibus infructuosis tenebrarum, magis autem redarguite. 12For the things that are done by them in secret, it is a shame even to speak of.Imperocché le cose, che da coloro sì fanno di nascosto, sono obbrobriose anche a dirsi.For the things that are done of them in secrete, it is shame euen to speake.Quæ enim in occulto fiunt ab ipsis, turpe est et dicere. 13But all things that are reproved are made manifest by the light: for all that is made manifest is light.Ma tutte le cose, che sono da riprovarsi, son messe in chiaro dalla luce: dappoiché tutto quello che manifesta (le cose), è luce.But al things that are reproued; are manifested by the light. for al that is manifested, is light.Omnia autem, quæ arguuntur, a lumine manifestantur: omne enim, quod manifestatur, lumen est. 14Wherefore he saith: Rise, thou that sleepest, and arise from the dead: and Christ shall enlighten thee.Per la qual cosa dice: levati su tu, che dormi, e risuscita da morte, e Cristo ti illuminerà.for the vvhich cause he saith: Rise thou that sleepest, and arise from the dead: and Christ vvil illuminate thee.Propter quod dicit: Surge qui dormis, et exsurge a mortuis, et illuminabit te Christus. 15See therefore, brethren, how you walk circumspectly: not as unwise,Badate adunque, o fratelli, di camminar cautamente: non da stolti.See therfore, brethren, how you vvalke vvarily. not as vnvvise, but as vvise:Videte itaque, fratres, quomodo caute ambuletis: non quasi insipientes, 16But as wise: redeeming the time, because the days are evil.Ma da prudenti: ricomperando il tempo: perché i giorni sono cattivi.redeeming the time, because the daies are euil.sed ut sapientes: redimentes tempus, quoniam dies mali sunt.
17Wherefore, become not unwise: but understanding what is the will of God.Per questo non siate imprudenti: ma intelligenti dei voleri di Dio.Therfore become not vnvvise, but vnderstanding vvhat is the vvil of God.Propterea nolite fieri imprudentes, sed intelligentes quæ sit voluntas Dei. 18And be not drunk with wine, wherein is luxury: but be ye filled with the Holy Spirit,E non vi ubbriacate col vino, nei quale è lussuria: ma siate ripieni di Spirito santo,And be not drunke vvith vvine vvherein is rioteousnes, but be filled vvith the Spirit,Et nolite inebriari vino, in quo est luxuria, sed implemini Spiritu Sancto, 19Speaking to yourselves in psalms and hymns and spiritual canticles, singing and making melody in your hearts to the Lord:Parlando tra di voi con salmi, e inni, e canzoni spirituali, cantando, e salmeggiando co' vostri cuori al Signore,speaking to your selues in psalmes & hymnes, and spiritual canticles, chaūting and singing in your hartes to our Lord:loquentes vobismetipsis in psalmis, et hymnis, et canticis spiritualibus, cantantes et psallentes in cordibus vestris Domino, 20Giving thanks always for all things, in the name of our Lord Jesus Christ, to God and the Father:Rendendo sempre grazie per ogni qualunque cosa a Dio, e Padre nel nome del Signor nostro Gesù Cristo.giuing thankes alvvaies for al things, in the name of our Lord IESVS Christ to God & the Father.gratias agentes semper pro omnibus in nomine Domini nostri Jesu Christi Deo et Patri, 21Being subject one to another, in the fear of Christ.Subordinati gli uni agli altri nei timore di Cristo.Subiect one to an other in the feare of Christ.subjecti invicem in timore Christi. 22Let women be subject to their husbands, as to the Lord:Le donne siano soggette a' loro mariti, come al Signore:Let vvomen be subiect to their husbandes, as to our Lord:Mulieres viris suis subditæ sint, sicut Domino: 23Because the husband is the head of the wife, as Christ is the head of the church. He is the saviour of his body.Conciossiachè l'uomo è capo della donna: come Cristo è capo della Chiesa: ed egli è Salvatore del corpo suo.because the man is the head of the woman: as Christ is the head of the CHVRCH. Him self, the sauiour of his body.quoniam vir caput est mulieris, sicut Christus caput est Ecclesiæ: ipse, salvator corporis ejus. 24Therefore as the church is subject to Christ: so also let the wives be to their husbands in all things.Quindi siccome la Chiesa è soggetta a Cristo, così ancora le donne a' loro mariti in tutto.But as the CHVRCH is subiect to Christ, so also the vvomen to their husbands in al things.Sed sicut Ecclesia subjecta est Christo, ita et mulieres viris suis in omnibus.
25Husbands, love your wives, as Christ also loved the church and delivered himself up for it:Uomini amate le vostre mogli, come anche Cristo amò la Chiesa, e diede per lei se stesso,Husbands, loue your vviues, as Christ also loued the CHVRCH, and deliuered him self for it:Viri, diligite uxores vestras, sicut et Christus dilexit Ecclesiam, et seipsum tradidit pro ea, 26That he might sanctify it, cleansing it by the laver of water in the word of life:Affine di santificarla, mondandola colla lavanda di acqua mediante la parola di vita,that he might sanctifie it, cleansing it by the lauer of vvater in the vvord,ut illam sanctificaret, mundans lavacro aquæ in verbo vitæ, 27That he might present it to himself, a glorious church, not having spot or wrinkle or any such thing; but that it should be holy and without blemish.Per farsi comparir davanti la Chiesa vestita di gloria, senza macchia, e senza grinza, od altra tal cosa, ma che sia santa, ed immacolata.that he might present to him self a glorious CHVRCH, not hauing spot, or wrinkle, or any such thing, but that it may be holy and vnspotted.ut exhiberet ipse sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam, aut rugam, aut aliquid hujusmodi, sed ut sit sancta et immaculata. 28So also ought men to love their wives as their own bodies. He that loveth his wife loveth himself.Così anche i mariti amar debbono le loro mogli, come i corpi proprj: Chi ama la propria moglie ama se stesso.So also men ought to loue their vviues as their ovvne bodies. He that loueth his vvife, loueth him self.Ita et viri debent diligere uxores suas ut corpora sua. Qui suam uxorem diligit, seipsum diligit. 29For no man ever hated his own flesh, but nourisheth and cherisheth it, as also Christ doth the church:Conciossiachè nissuno odiò mai la propria carne, ma la nudrisce, e ne tiene conto, come fa pur Cristo della Chiesa:For no man euer hated his ovvne flesh: but he nourisheth & cherisheth it, as also Christ the CHVRCH:Nemo enim umquam carnem suam odio habuit: sed nutrit et fovet eam, sicut et Christus Ecclesiam: 30Because we are members of his body, of his flesh and of his bones.Perché siamo membra del corpo di lui, della carne di lui, e delle ossa di lui.because vve be the members of his body, of his flesh & of his bones.quia membra sumus corporis ejus, de carne ejus et de ossibus ejus. 31For this cause shall a man leave his father and mother: and shall cleave to his wife. And they shall be two in one flesh.Per questo l'uomo abbandonerà il padre, e la madre sua, e starà muto alla sua moglie: e i due saranno una carne.For this cause shal mā leaue his father & mother: and shal cleane to his vvife, and they shal be tvvo in one flesh.Propter hoc relinquet homo patrem et matrem suam, et adhærebit uxori suæ, et erunt duo in carne una.
32This is a great sacrament: but I speak in Christ and in the church.Questo sacramento è grande, io però parlo riguardo a Cristo, ed alla Chiesa.This is a great sacramēt. but I speake in Christ and in the CHVRCHSacramentum hoc magnum est, ego autem dico in Christo et in Ecclesia. 33Nevertheless, let every one of you in particular love his wife as himself: And let the wife fear her husband.Per la qual cosa anche ognun di voi ami la propria moglie, come se stesso: la moglie poi rispetti il marito.Neuertheles you also euery one, let eche loue his vvife as him self: and let the vvife feare her husband.Verumtamen et vos singuli, unusquisque uxorem suam sicut seipsum diligat: uxor autem timeat virum suum.
5:3
Witham
Covetousness.[Ver. 3 and 5. Covetousness, avaritia, pleonexia. See St. Jerome on these verses, who expounds it of an insatiable lust, as to the sins of uncleanness and impurity. (p. 380.) But see also St. Chrysostom who, by pleonexia, (Chap. 4:19.) expounds, an immoderate desire of riches: chrematon om. ig. (p. 829.) And here, hom. xvii. p. 847, o gar auto chrematon eromen, kai somaton. And hom. xviii, on the fifth verse, he expounds the word, pleonektes, os estin eidololatres, qui est idolatra, of him who is, properly speaking, an avaricious man; who adores mammon, or riches, who takes pains to leave an inheritance to others, and deprives himself of it, etc. (p. 853.) chruso douleuontes, 851.] The Latin word is generally taken for a coveting or immoderate desire of money and riches. St. Jerome and others observe, that the Greek word in this and divers other places in the New Testament may signify any unsatiable desire, or the lusts of sensual pleasures; and on this account, St. Jerome thinks that it is here joined with fornication and uncleanness. But St. Chrysostom in the last chapter, (ver. 19. hom. xiii. and Ephesians 5:3.) shews that by the Greek word is understood avarice, or an immoderate desire of riches, when he tells (hom. xviii) that this sin is condemned by those words of Christ, Luke 16:13. You cannot serve God and mammon. (Witham)
5:4
Witham
Nor obscenity.[Ver. 4. Scurrilitas, quae ad rem non pertinet, eutrapelia ta oukanekonta. St. Chrysostom, log. ig. p. 848 and 849, describes the vice of eutrapelia in these words: entha aichrotes, ekei e eutrapelia....e eutrapelia malaken poiei psuchen, etc. ...porro touto christianou, to komodein....ei kalon to pragma, ti tois mimois aphietai; ...parasiton to pragma, mimon, orcheston, gunaikon, pornon, porro psuches eleutheras, porro eugenous....ei tis aichros, outos kai eutrapelos. Where there is filthiness, there is eutrapelia. It is this that makes the mind effeminate....Far be it from a Christian to play the comedian. If this were commendable, why is it left to buffoons? It is the business of flattering hangers-on, or trencher friends, of fools in a play, of debauched women, but far be it from persons of a higher rank, well born, and of good breeding. If any man be void of honour, void of shame, such a one is given to eutrapelia. A man will scarce find it worth his while to consult the Latin translation in Fronto-Ducaeus, which in this and many other places is far from being exact. I know that Aristotle, (lib. iv. de moribus. Ephesians 14, p. 42. Ed. Aurel. Allobrog.) and St. Thomas Aquinas, the doctor of the schools, (lib. ii. Q. 60. a. 5. and 22.; Q. 168. a. 2.) take eutrapelia in a different sense, when it is a facetious innocent way of jesting, containing rather instructive admonitions; and so, St. Thomas Aquinas tells us, it may be reckoned among the moral virtues; but then, even as Aristotle tells us, it must be without all words of immodesty and buffoonery, which is against good manners: otherwise it degenerates into scurrility.] What is here meant by this word, St. Chrysostom tells us at large in the moral exhortation after his 17th homily; to wit, jests with immodest suggestions or a double meaning, and raillery or buffoonery against the rules of good conversation, scarce made use of by any but by men of low condition and of a mean genius, which is not to the purpose of a Christian, who must give an account to God of all his words. (Witham)
5:5
Witham
Nor covetous person, which is a serving of idols. It is clear enough by the Greek that the covetous man is called an idolater, whose idol in mammon; though it may be also said of other sinners, that the vices they are addicted to are their idols. (Witham)
5:6
Estius
The apostle here puts them in mind of the general judgment, when the angel of God will, on account of their crimes of avarice, fornication, etc. fall on the children of unbelief; by which are meant the wicked. He had before assured them that the perpetrators of such crimes would be excluded from the kingdom of heaven; and now he moreover informs them, that the severest punishments will be inflicted on such wicked persons. (Estius)
5:7
Estius
Be ye not, therefore, partakers with them: do not imitate their wickedness, or the wrath of the Almighty will likewise fall on you. (Estius)
5:8
Estius
By darkness is here meant the state of infidelity into which they had been plunged so far as to adore stones as God, and committed without remorse the above-mentioned grievous sins. But delivered by Christ from this darkness, they have become light in the Lord, shining in faith and justice. (Estius)
5:9
Witham
For the fruit of the light. So the Latin and divers Greek copies; not the fruit of the spirit, as we read in many Greek manuscripts; and in this Dr. Wells thought fit to change the Protestant translation. (Witham)
5:10
Estius
With solicitude seek out what things are pleasing to God, and carefully perform them. (Estius)
5:11
Estius
You are light, they are darkness; do you, therefore, shew by the light of your good works how base and detestable their works of darkness are. (Estius)
5:14
Witham
Rise, thou that sleepest. The sense may be taken from Isaias 60:1. St. Jerome thinks they may be cited from some work not canonical. (Witham)
5:23
For the husband is the head of the wife. Though St. Paul here speaks of a man, who is a husband, we may rather translate man than husband, being the same sentence and same words as 1 Corinthians 11:3. where even the Protestant translation has, that the man is head of the woman.
Witham
He (Christ) is the saviour of his mystical body, the Church: though some expound it, that the husband is to save and take care of his wife, who is as it were his body. (Witham)
5:24
Challoner
As the church is subject to Christ. The Church then, according to St. Paul, is ever obedient to Christ: and can never fall from him, but remain faithful to him, unspotted and unchanged to the end of the world. (Challoner)
5:26
Witham
Cleansing it by the laver [Ver. 26. Lavacro aquae in verbo vitae, to loutro tou udatos en remati loutron, be taken for a bath of water, or the water itself. See Titus 3:5. Vitae is now wanting in the Greek. See Estius. St. Chrysostom, by the word, understands the form of baptism in the name of the Father, etc. (Hom. xx.)] of water, in the word of life. By this washing is generally understood the sacrament of baptism; and by the word of life, not the word of the gospel preached, but the words or form used in the administration of baptism, according to Christ's institution: but this is not so certain. (Witham)
5:27
Witham
Not having spot or wrinkle. St. Augustine and others expound it of the glorious Church of Christ, in heaven: others even of the Church of Christ in this world, as to its doctrine, sacraments, and discipline, or practices approved by the Catholic Church. (Witham)
5:28
Witham
He that loveth his wife, loveth himself. St. Paul would have this a love like that which a man hath for himself, or for his own flesh, when they are now joined in wedlock, and are become as it were one flesh and one person, as to a civil life and society. See Matthew 19:5. The wife is to be considered as a part of the husband, as a member of his body, of his flesh, and of his bones. The words are to be taken with an allusion to what Adam said, (Genesis 2:23.) This is now bone of my bones, etc. And so, according to the apostle, speaking figuratively, the Church, which is the spouse of Christ, is framed as it were of his bones and of his flesh sacrificed on the cross. (Witham)
5:32
Witham
This....sacrament, (or mystery)....in Christ, and in the Church. This sacrament, in construction, must be referred to what immediately went before, that is to the conjunction of marriage betwixt man and wife; and this is called a great sacrament, or mystery, as representing the union or spiritual nuptials of Christ with his spouse, the Church. (Witham)
5:24
5:1
The epistle vpon the 3 Sū day in Lent.
Concordanza Io. 13, 34
5:3
Concordanza Col. 3, 5.
5:5
See the heretical corruption of this place in the Annotation Col. 3. v. 5.
5:14
Concordanza Es. 9, 60
Liturgia The Epistle vpon the 20 Sunday after Pentecost.
5:15
Concordanza Col. 4, 5.
5:17
Concordanza Ro. 12, 2.
5:21
21. Sauiour of his body.] None hath saluation or benefite by Christ, that is not of his body the Church. No ⸢s⸣aluation out of the oath CHVRCH. And vvhat Church that is, S. Augustine expresseth in these vvordes. The Catholike Church onely is the body of Christ, vvhereto she is •ead. out of this body the Holy Ghost quickeneth no man. And a litle after, He that vvil haue the Spirit, let him bevvare he remains not out of the CHVRCH, let him bevvare he enter not into it f•inedly. August. ep. 50 ad Bonifacium comitem in fine.
Concordanza Col. 3, 18.
5:22
Liturgia The Epistle in a votiue masse for mariage.
Concordanza Tit. 2, 5.
5:23
Concordanza 1 Pe•. 3, 1.
It is much to be noted, that in the first English Bibles, there is not once the name of CHVRCH in al the Bible, but in steede thereof, Congregatiō. vvhich is so notorious a corruption that thē selues in the later bibles correct it for shame, but yet suffer the other to be read and vsed still. See the Bible printed in the yere 1562.
Concordanza Ge. 3, 16.
Concordanza 1 Cor. 11, 3.
5:24
24. Subiect to Christ.) The CHVRCH is alvvaies subiect to Christ, that is, not onely vnder him, The CHVRCH neuer erreth. but euer obedient to his vvordes and commaundement. Vvhich an euident and inuincible demonstration that she neuer rebelleth against Christ, neuer falleth from him by error, Idolatrie, or false vvorship, as the Heretikes novv, and the Donatistes of old did teach.
5:25
25. Loued the Church.] Christs loue tovvard his Church. Loe Christes singular loue of the CHVRCH, for vvhich onely & the members thereof he effectually suffered his Passion, and for vvhose continual cleansing and purifying in this life, he instituted holy Baptisme and other Sacraments: that at length in the next life it may become vvithout al spot, The Church triumphant vvithout spot and vvrinkle. vvrinkle, or blemish. for, in this vvorld by reason of the manifold infirmities of diuers her members, she can not be vvholy vvithout sinne, but must say alvvaies, Dimitte nobis debita nostra, Forgiue vs our detes. August. li. 2. Retract. c. 18.
5:29
29. At Christ the Church.] It is an vnspeakable dignitie of the CHVRCH, vvhich the Apostle expresseth often els vvhere, The manifold dignitie of the Church but specially in this vvhole passage, to be that creature onely for vvhich Christ effectually suffered, to be vvashed and embrued vvith vvater and bloud issuing out of his holy side, to be nourished vvith his ovvne body (for so doth S. Irenaeus expound li, 5. in principio) to be his members, Aug. li. 8 de Symb. ad Catech. c. 9. to be so ioyned vnto him as the body and members of the same flesh, bone, and substance to the head, to be loued and cherished of him as vvife of husband, yea to be his vvife and most deere spouse, taken and formed (as S. Augustine often saith) out of his ovvne side vpon the Crosse, as Eue our first father Adams spouse vvas made of his tibbe. In Psal. 126. & in Psal. 127. & tract. 9 in Ioan. & tract. 120. In respect of vvhich great dignitie and excellencie, the same holy father affirmeth the CHVRCH to be the principal creature, and therfore named in the Creede next after the Holy Ghost, The Church is the principal creature. and he proueth against the Macedonians, the Holy Ghost to be God, because he is named before the Church in the confession of our faith. Of vvhich Incomparable excellencie of the Church, so beloued of Christ and so inseparatly ioyned in mariage vvith him, if the Heretikes of our time had any sense or consideration, they vvould neither thinke their cōtemptible companie or cōgregation to be the glorious spouse of our Lord, The Church can not erre. nor teach that the Church may erre, that is to say, may be diuorced from her spouse for Idolatrie, superstition, Heresie, or other abominations: Vvherevpon one of these absurdities vvould ensue, that either Christ may sometimes be vvithout a Church & spouse in earth (as he vvas al the vvhile there vvere no Caluinists, Absurdities that folow, if the Church may erre. if their Church be the spouse of Christ) or els if the Catholike Church onely is and hath been his vvife, and the same haue such errors as the Heretikes falsely pretend, that his vvife so deere and so praised here, is notvvithstanding a very vvhoore. Vvhich horrible absurdities proue and conuince to any man of common sense, both that the Catholike Church alvvaies is, and that it teacheth truth alvvaies, and to honour God truely and sincerely alvvaies: vvhatsoeuer the adulterous generation of Heretikes thinke or blaspheme.
••. This is a great Sacrament.] Mariage a great Sacramēt of Christ and his Church prefigured in the first parēts. Adam (saith S. Augustine tract. 15 in Io.) vvho vvas a forme or figure of him that vvas to come, yea rather God in him gaue vs a great token of a Sacrament. For both he deserued sleeping to take a vvise, and of his ribbs his vvife vvas made vnto him: because of Christ sleeping on the Crosse the Church vvas to be made out of his side. In an other place he maketh Matrimonie a Sacramēt of Christ and his Church: in that, that as the maried mā must forsake father & mother and cleaue vnto his vvife, so Christ as it vvere left his father, MATRIMONIA a Sacrament. exi•an••ing him self by his incarnatiō, & left the Synagogue his mother, & ioyned him self to the Church. Li. 12 c. 8. cont. Faustum. In diuers other places he maketh it also a Sacrament, specially in that it is an inseparable bond betvvixt tvvo, and that can neuer be dissolued but by death: signifying Christs perpetual and indissoluble coniunction vvith the Church his one onely spouse. de Gen. ad lit. li. 9 c. 7. Cont Pelag. de pec. orig. li. 2. c. 34. De fid. et ep. c. 7. De bono coniug. c. 7. & 18. And in an other place. The good of Mariage (saith he) among the people of God is in the holines of a Sacrament. De bono cōiugali c. 24.
Vvho vvould haue thought such mysteries and Sacramēts to be in Mariage that the ioyning of man & vvife together should represent so great a myserie, if the Apostle him self & after him this holy father and others, had not noted it? or vvho can maruel that the holy Church taketh this to be a Sacrament, The grace giuen by this Sacrament. and to giue grace of sanctification to the parties maried, that they may liue together in mutual fidelitie, bring vp their children in faith aud feare of God, and possesse their vessel (as the Apostle speaketh) in sanctification and honour, 1 Thes. 4. and not in passion of lust and ignominie, as the Heathen do vvhich knovv not God, and as our brutish nevv Maisters seeme to do that commend mariage aboue al things so farre as it feedeth their concupiscences, The protestāts fleshly estimation of mariage. but for grace, Sacrament, mysterie, or sanctification thereby, they care no more then the Heathen or brute beastes do? And thus vve gather that matrimonie is a Sacrament, and not of the Greeke vvord Mysterie onely, 〈Greek〉 Sacramentum. as Caluin falsely saith, not of the Latin vvord Sacrament, both vvhich vve knovv haue of their nature a more general signification, and that in the Scriptures also: but vvhereas these names are here giuen to Matrimonie by the Apostle, & are not giuen in the Scriptures to Baptisme and the Eucharist, let them tel vs vvhy they also apply these vvordes from their general signification to signifie specially and peculiarly those tvvo Sacramēts neuer so named expresly in Scripture. and do not likevvise folovv the Catholike Church in calling matrimonie by the same name, vvhich is here so called of the Apostle, specially vvhereas the signification in it, is as great as in any other of the Sacraments, and rather greater.
5:30
Concordanza Gen. 2, 24.
5:31
Concordanza Mat. 19, 5.
5:1
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Ephesians: Shorter and Longer Versions 1
I have become acquainted with your name, much-beloved in God, which ye have acquired by the habit of righteousness, according to the faith and love in Jesus Christ our Saviour. Being the followers
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 6.63
… is “after the image of God” must be understood to be in our “inner man,” which is also renewed, and whose nature it is to be “after the image of Him who created it,” when a man becomes “perfect,” as “our Father in heaven is perfect,” and hears the command, “Be ye holy, for I the Lord your God am holy,” and learning the precept, “Be ye followers of God,”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 3.25
… And many now too keep the Saviour’s command, being merciful ‘as their Father which is in heaven ,’ and observing the exhortation, ‘Be ye therefore followers of God as dear children, and walk in love, as Christ also hath loved us
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 19
… v. 44 ), then He brings in this as the reward. For there is nothing that brings us so near to God, and makes us so like Him, as this well-doing. Therefore Paul also, when he says, “Be ye followers of God” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 13
On the other hand, writing to the Ephesians, he interposes no mention of himself, but leads them all straight to the one point, “Be ye imitators of God,” is his word. (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 148.5
… He will, I hope, do what he knows to be enjoined on him by Him who, speaking through the apostle, says: “Forgiving one another, if any man have a quarrel against any: even as God in Christ has forgiven you;” “Be ye therefore followers of God, as dear children; and walk in love, as Christ also hath loved us.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 7.6
… just as nearness may in a sense be signified in things distant from each other, not in respect of place, but of a sort of imitation. For it is also said, “Be ye transformed by the renewing of your mind;” to whom he likewise says, “Be ye therefore imitators of God as dear children.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 64.3
… Is it indeed a proud thing to imitate God? Hear the Apostle, “Be ye imitators of God as dearly beloved children.”
Early Popes (Pseudo-Isidorian Decretals) The Epistle of Pope Anterus 1
… but be filled with the Holy Spirit; speaking to yourselves in psalms, and hymns, and spiritual songs, singing and making melody in your hearts to the Lord; giving thanks always for all things unto God and the Father in the name of our Lord Jesus Christ, submitting yourselves one to another in the fear of Christ.”
5:2
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Ephesians: Shorter and Longer Versions 1
… For, on hearing that I came bound from Syria for the common name and hope, trusting through your prayers to be permitted to fight with beasts at Rome, that so by martyrdom I may indeed become the disciple of Him “who gave Himself for us, an offering and sacrifice to God,”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 1.8
… And again that he spoke of love, it was because when He came into the world, He said thus to His disciples:— This is My commandment, that ye love one another . And again He said:— I have called you My friends (lovers). And the blessed Apostle said thus:— God loved as in the love of His Son. Of a truth Christ loved us and gave Himself for us .
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 1.12
… “The grace of our Lord Jesus Christ, and the love of God.” We have heard of the love of the Father. The same love which is the Father’s is also the Son’s. For He Himself said: “He that loveth Me shall be loved of My Father, and I will love him.” And what is the love of the Son, but that He offered Himself for us, and redeemed us with His own blood.
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 1.17
109. Lest, however, men should wrest the Scripture, that “God gave Him up,” the Apostle himself has said in another place, “Peace from God the Father, and our Lord Jesus Christ, Who gave Himself for our sins;” and again:
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Against Marcionists and Manichæans 2
… For love is of those who are like minded. And how does Paul say again “Love one another even as Christ also loved us and gave Himself for us?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 10
When the blessed Paul exhorts us to anything of special importance, so truly wise and spiritual as he is, he grounds his exhortation upon things in Heaven: this itself being a lesson he had learned from the Lord. Thus he saith also elsewhere, “Walk in love, even as Christ also hath loved us.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 69
… For if men are masters of themselves, much more the Only-begotten Son. And to show that this is true, hear what Paul saith, “He emptied Himself, and gave Himself for us.” ( Philip. ii. 7 .) But, as I said, a terrible thing is vainglory, very terrible (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 80
… On this account He saith again in a condescending way, “Which Thou gavest Me.” For had He indeed waited to hear and learn, this would have fallen far short of His glory. For that He came to this of His own will, is clear from many passages. As when Paul saith, that “He so loved us, as to give Himself for us” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 99.3
… Far be it from us to believe so in the case of that incorporeal and immutable nature. In it, therefore, hearing and seeing are one and the same thing. In this way smelling also is said to exist in God; as the apostle says, “As Christ also hath loved us, and hath given Himself for us an offering and a sacrifice to God for a sweet-smelling savor.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 112.5
… “If God be for us, who can be against us? He that spared not His own Son, but gave Him up for us all.” But the originator of this cup is also one with Him who drank it; and hence the same apostle likewise says, “Christ loved us, and gave Himself for us an offering and a sacrifice to God of a sweet-smelling savor.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 113.1
1. After that His persecutors had, through the treason of Judas, taken and bound the Lord, who loved us, and gave Himself for us,
san Cirillo di Alessandria † 444 d.C. The Anathemas of Cyril in Opposition to Nestorius 1
X. Holy Scripture states that Christ is High Priest and Apostle of our confession, and offered Himself on our behalf for a sweet-smelling savour to God and our Father.
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Letters 124
What hope then do they, who deny the reality of the human person in our Saviour’s body, leave for themselves in the efficacy of this mystery? Let them say by what sacrifice they have been reconciled, by what blood-shedding brought back. Who is He “who gave Himself for us an offering and a victim to God for a sweet smell
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 58
… drink it ?” and seeing that that is certain which the Lord also says, according to John’s Gospel, “For God so loved the world that He gave His only begotten Son, that everyone who believes in Him may not perish, but have eternal life ;” as also what the Apostle Paul says, “Christ loved us and gave Himself for us, a victim to God for a sweet-smelling savour
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 68
… But what must we feel to be the intercessory power of His life Who died and rose again by His own inherent power. For the blessed Apostle says the Father “spared not His own Son, but gave Him up for us all ;” and again, he says, “For Christ loved the Church, and gave Himself up for her, that He might sanctify it
5:3
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Antiochians 11
Let no one addicted to idleness eat, lest he become a wanderer about, and a whoremonger. Let drunkenness, anger, envy, reviling, clamour, and blasphemy “be not so much as named among you.”
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 17
… for he would have added these (admonitions) too, had he been in the habit of extending pardon to such, or at all willed it to be extended—(he) who, not willing pollution to be contracted even by a word, says, “Let no base speech proceed out of your mouth.” Again: “But let fornication and every impurity not be even named among you, as becometh saints,”
san Basilio † 379 d.C. The Letters 160.3
… As the apostle Paul says, “Fornication and all uncleanness…let it not be once named among you as becometh saints,”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Selections from the Letters of St. Ambrose 63.11
… For what have I to do with judging them that are without?” And to the Ephesians: “But fornication, and all uncleanness, and covetousness let it not even be named among you, as becometh saints.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 17
Ver. 3 . “But fornication, and all uncleanness or covetousness, let it not even be named among you, as becometh saints.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 5.11
… “Let fornication and uncleanness be not so much as named among you:” and once more: “But know this that no fornicator or unclean person, or covetous person who is an idolater hath inheritance in the kingdom of Christ and of God.”
5:4
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.28.2
… so is also our walk in life required to be more circumspect, when we are directed not merely to abstain from evil actions, but even from evil thoughts, and from idle words, and empty talk, and scurrilous language:
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.42
In Paul’s Epistle to the Ephesians: “Foolish speaking and scurrility, which are not fitting for the occasion, let them not be even named among you.”
san Teona di Alessandria † 300 d.C. The Epistle of Theonas, Bishop of Alexandria, to Lucianus, the Chief Chamberlain 2
… Be it far from you that you should sell the privilege of access to the emperor to any one for money, or that you should by any means place a dishonest account of any affair before your prince, won over either by prayers or by bribes. Let all the lust of avarice be put from you, which serves the cause of idolatry rather than the religion of Christ.
san Basilio † 379 d.C. The Letters 22.1
… The Christian ought not to say anything behind his brother’s back with the object of calumniating him, for this is slander, even if what is said is true. He ought to turn away from the brother who speaks evil against him; he ought not to indulge in jesting;
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 6
… For this cause he also built theatres in the cities, and having trained those buffoons, by their pernicious influence he causes that kind of pestilence to light upon the whole city, persuading men to follow those things which Paul bade us flee, “foolish talking and jesting.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 7
… For their call was from fornication unto chastity; from love of life unto sundry kinds of death; from drunkenness unto fasting; from laughter unto tears and compunction; from covetousness unto utter indigence; from safety unto dangers: and throughout all they required the strictest circumspection. For, “Filthiness,” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 17
Ver. 4 . “Nor filthiness, nor foolish talking, or jesting, which are not befitting; but rather giving of thanks.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 12
Now the practices at marriages seem to be a matter of indifference, but they are the causes of great mischiefs. All is full of lawlessness. “Filthiness, and foolish talking, and jesting, let it not proceed,” saith he, “out of your mouth.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 15
Everywhere the devil leads the dance, he has entered into all, is master of all. Christ is dishonored, is thrust aside; the Church is made no account of. Do ye not hear Paul saying, Let “filthiness and foolish talking and jesting” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 24
… First let us restrain our hands from grasping, and then let us give alms. Let us not simply confound everything, with the same hands both slaying and showing mercy forsooth. After this, let us go to some other virtue, and from that, to another. “Filthiness and foolish talking and jesting, let it not be even named among you.” (
5:5
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 17
… “But let fornication and every impurity not be even named among you, as becometh saints,” —so far is it from being excused,—“knowing this, that every fornicator or impure (person) hath not God’s kingdom. Let none seduce you with empty words: on this account cometh the wrath of God upon the sons of unbelief.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 51.27
… although among them there are both adulterers and fraudulent persons, who are held guilty of the crime of idolatry, according to the saying of the apostle: “For know this with understanding, that no whoremonger, nor unclean person, nor covetous man, whose guilt is that of idolatry, hath any inheritance in the kingdom of Christ and of God.”
san Gregorio Taumaturgo † 270 d.C. Canonical Epistle 2
… Wherefore it seemed good to excommunicate such persons, lest the wrath (of God) should come upon the whole people, and upon those first of all who are set over them in office, and yet fail to make inquiry. For I am afraid, as the Scripture says, lest the impious work the destruction of the righteous along with his own. “For fornication,” it says,
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 3.12
… “For know this, that no shameless person, none that is impure, or covetous (which meaneth idolatry), hath inheritance in the kingdom of Christ and of God.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Selections from the Letters of St. Ambrose 63.11
… “But fornication, and all uncleanness, and covetousness let it not even be named among you, as becometh saints.” And immediately he adds: “For this ye know, that no immodest person, nor unclean, nor covetous, which is an idolator, hath any inheritance in the kingdom of Christ and of God.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 4
… For if Paul calls “the covetous man an idolater” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 15
… for woe to those who say these things, though they say them in jest. For tell me, has not God uttered such a threat as this, saying, “Ye cannot serve two masters”? ( Matt. vi. 24 .) And dost thou set at nought the threat? Does not Paul say that it is Idolatry, and does he not call “the covetous man an Idolater”? (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 14.5
… Nay, hear the apostle’s view of the matter. “For this ye know,” he writes, “that no whore-monger or unclean person, nor covetous man, who is an idolater, hath any inheritance in the kingdom of Christ and of God.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 130.14
14. I think it unnecessary to warn you against covetousness since it is the way of your family both to have riches and to despise them. The apostle too tells us that covetousness is idolatry,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 4.4
… for they who become the temple of God certainly inherit the kingdom of God. But the apostle says, among many other things, "Neither the covetous, nor extortioners, shall inherit the kingdom of God." For in another place the same apostle compares covetousness to the worship of idols: "Nor covetous man," he says, "who is an idolater;"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 4.5
… ‘for know this, and understand, that no whoremonger, nor unclean person, nor covetous man, who is an idolater, hath any inheritance in the kingdom of Christ and of God;’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 4.9
… Scripture declares openly, "Neither covetous nor extortioners shall inherit the kingdom of God;" and "He that putteth out his money to usury," and "No whoremonger, nor unclean person, nor covetous man, who is an idolater, hath any inheritance in the kingdom of Christ and of God."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 4.12
… Or could anything be said in stronger terms, than that covetousness should be called idolatry, as the same apostle declared?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 4.18
… Indeed, it speaks to the same effect elsewhere: "For this ye know, that no whoremonger, nor unclean person, nor covetous man, which is an idolater, hath any inheritance in the kingdom of Christ and of God. Let no man deceive you with vain words."
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 147
… The same teaching is given us in the Apostle’s words to the excellent Titus “Looking for that blessed hope, and the glorious appearing of the great God and our Saviour Jesus Christ.” Here he calls the same both Saviour, and great God, and Jesus Christ. And in another place he writes, “In the kingdom of Christ and of God.”
5:6
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.27.4
… “If any man that is called a brother be a fornicator, or covetous, or an idolater, or a railer, or a drunkard, or an extortioner, with such an one go not to eat.” And again does the apostle say, “Let no man deceive you with vain words; for because of these things cometh the wrath of God upon the sons of mistrust. Be not ye therefore partakers with them.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 39.6
… from such withdraw thyself.” And again he says, “Let no man deceive you with vain words; for because of these things cometh the wrath of God upon the children of disobedience. Be not ye therefore partakers with them.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 63.5
… since it is written, “Let no man deceive you with vain words, for because of these things cometh the wrath of God upon the children of disobedience; be not ye therefore partakers with them.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Unity of the Church 23
… for because of these things cometh the wrath of God upon the children of disobedience. Be not ye therefore partakers with them.”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 16.18
… For because of these things cometh the wrath of God upon the children of disobedience.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Acts or Disputation Against Fortunatus the Manichaean 2
… "Either make the tree good, or make the tree evil." Who is it that can make nature? If therefore we are commanded to make a tree either good or evil, it is ours to choose what we will. Therefore concerning that sin of man and concerning that habit of soul formed with the flesh the apostle says: "Let no one seduce you;"
Anonymous A Treatise Against the Heretic Novatian by an Anonymous Bishop 17
… and every one was judged according to those things that were written in the book, according to their own works.” Moreover, too, the apostle, giving good advice, thus exhorts us, saying, “Let no one deceive you with vain words: for because of these things the wrath of God cometh upon the children of disobedience. Be not partakers with them.”
Pseudo-Clement The First Epistle of the Blessed Clement, the Disciple of Peter the Apostle 3
… The name alone, indeed, without works, does not introduce into the kingdom of heaven; but, if a man be truly a believer, such an one can be saved. For, if a person be only called a believer in name, whilst he is not such in works, he cannot possibly be a believer. “Let no one,” therefore, “lead you astray with the empty words of error.”
5:7
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 18
… because, to wit, withal “a little leaven spoileth the flavour of the whole lump.” Again to Timotheus: “Lay hands on no one hastily, nor communicate with others’ sins.” Again to the Ephesians: “Be not, then, partners with them: for ye were at one time darkness.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 18
Ver. 7, 8 . “Be not ye, therefore, partakers with them. For ye were once darkness, but are now light in the Lord.”
5:8
Tertulliano † 220 d.C. A Treatise on the Soul 21
… nor to make a generation of vipers bring forth fruits of repentance.” And if so, the apostle too was in error when he said in his epistle, “Ye were at one time darkness, (but now are ye light in the Lord:)”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 2.14
… But he who is mindful of God, if we consider what it is to be mindful of Him, is not in death, according to the saying, “In death there is no one who remembers Thee.” Are the darkness of men, and death, such as they are by nature? On this point we have another passage,
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 1.5
71. Or is the Spirit not good, Who of the worst makes good men, does away sin, destroys evil, shuts out crime, pours in good gifts, makes apostles of persecutors, and priests of sinners? “Ye were,” it is said, “sometime darkness, but now are ye light in the Lord.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 20
… And yet for all that, He did not abhor her, nor loathe her for her surpassing deformity. Wouldest thou hear her deformity described? Hear what Paul saith, “For ye were once darkness.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 22
He speaks of certain “principalities, and powers, and world-rulers of this darkness.” What darkness? Is it that of night? No, but of wickedness. “For ye were,” saith he, “once darkness” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 11
A thick mist, a darkness and cloud is spread over all the earth. And, showing this, the Apostle said, “For we were once darkness.” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 39.3
… and the darkness comprehendeth it not” ). Therefore we should congratulate our dear Blæsilla that she has passed from darkness to light,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 8.10
… They themselves verily are evil when they hold these evil opinions; and they shall become good when they hold the truth, and shall consent unto the truth, that Thy apostle may say unto them, “Ye were sometimes darkness, but now are ye light in the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 9.4
… Oh, if only they were wearied out with their fasting, and said, “Who will show us any good?” And we would answer, and they hear, O Lord. The light of Thy countenance is lifted up upon us. For we are not that Light, which lighteth every man, but we are enlightened by Thee, that we, who were sometimes darkness, may be light in Thee.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 13.2
… But it is good for it always to hold fast unto Thee, lest, in turning from Thee, it lose that light which it hath obtained in turning to Thee, and relapse into a light resembling the darksome deep. For even we ourselves, who in respect of the soul are a spiritual creature, having turned away from Thee, our light, were in that life “sometimes darkness;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 13.10
… it was other than Thou, hath known no other state than that as soon as it was made, it was, without any interval of time, by Thy Gift, which is borne over everything mutable, raised up by that calling whereby Thou saidst, “Let there be light, and there was light.” Whereas in us there is a difference of times, in that we were darkness, and are made light;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 13.12
… And because our soul was troubled within us, we remembered Thee, O Lord, from the land of Jordan, and that mountain equal unto Thyself, but little for our sakes; and upon our being displeased with our darkness, we turned unto Thee, “and there was light.” And, behold, we were sometimes darkness, but now light in the Lord.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 13.14
… Whence we have in this pilgrimage received “an earnest” that we should now be light, whilst as yet we “are saved by hope,” and are the children of light, and the children of the day,—not the children of the night nor of the darkness, which yet we have been.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 11.33
… And who will dispute that the rest are justly called “light?” For even we who are yet living by faith, hoping only and not yet enjoying equality with them, are already called “light” by the apostle: “For ye were sometimes darkness, but now are ye light in the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 4.6
… because God (who commanded the light to shine out of darkness, that through the grace of the New Testament and the partaking of the resurrection of Christ the words might be spoken to us “For ye were sometimes darkness, but now are ye light in the Lord”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 22.11
… This is from not understanding how the light shineth in darkness, and the darkness comprehendeth it not, till by the word of God those who were darkness are made light, and it is said to them, "Ye were once darkness, but now are ye light in the Lord."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 3.12
… where men are holy servants of the Lord, and are fighting with holiness for God, not against Petilianus, or any flesh and blood like him, but against principalities and powers, and the rulers of the darkness of this world, such as are all enemies of the truth, to whom I would that we could say, "Ye were sometime darkness, but now are ye light in the Lord,"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Concerning Man’s Perfection in Righteousness 30
… “Every man is a liar.” As for the passage also which he has quoted in reference to Wisdom, when it is said, “Men of truth shall be found in her,” we must observe that it is undoubtedly not “ in her ,” but in themselves that men shall be found liars. Just as in another passage: “Ye were sometimes darkness, but now are ye light in the Lord,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 2.15
… and there was light, and divided”—that is, made to differ—“between the light and the darkness.” For when there was only darkness, He did not find what He should make to differ; but by making the light, He made to differ; so that it may be said to the justified wicked, “For ye were sometime darkness, but now are ye light in the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 17.5
… This the Apostle calls darkness. This darkness the devil and his angels are the rulers of. This is not the natural, and unchangeable darkness: this darkness changes, and becomes light; it believes, and by believing is enlightened. When this takes place in it, it will hear the words, “For ye were sometimes darkness, but now are ye light in the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 26.5
… He was able to do what the Lord was doing, not in himself, but in the Lord. “For ye were sometimes darkness, but now are ye light in the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 2
… because, if not enlightened, he would have been darkness; but, by enlightenment, he became a light. For unless he had been enlightened he would have been darkness, as all those once impious men, to whom, as believers, the apostle said, “Ye were sometimes darkness.” But now, because they had believed, what?—“but now are ye light,” he says, “in the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 3
… A blind man in the sunshine has the sun present to him, but is himself absent from the sun. Be ye not then darkness. For this is perhaps the grace regarding which we are about to speak, that now we be no more darkness, and that the apostle may say to us, “We were sometime darkness, but now light in the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 11.4
… and this perhaps pertains to the matter. Came to the Lord, and came by night; came to the Light, and came in the darkness. But what do they that are born again of water and of the Spirit hear from the apostle? “Ye were once darkness, but now light in the Lord; walk as children of light;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 22
… if thou wilt turn away, thou wilt become cold. In thy sin thou wast dark; thou turnest in order to be enlightened; if thou turnest away, thou wilt become dark. Therefore, because in thyself thou wast darkness, when thou shalt be enlightened, thou wilt be light, though in the light. For saith the apostle, “Ye were once darkness, but now light in the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 35.8
8. Behold, even lamps bear witness to the day, because of our weakness, for we cannot bear and look at the brightness of the day. In comparison, indeed, with unbelievers, we Christians are even now light; as the apostle says, “For ye were once darkness, but now light in the Lord: walk as children of light:”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 79
… “Of this darkness,” he says, that is, of the lovers of this world: of whom, nevertheless, there were some elected, not from any deserving of their own, but by the grace of God, to whom he says, “Ye were sometimes darkness; but now are ye light in the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 95.4
… Therefore the prince of this world, that is, the prince of the darkness thereof, or of unbelievers, out of whose hands that world is rescued, to which it is said, “Ye were at one time darkness, but now are ye light in the Lord:”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 110.2
… just as the apostle, after saying, “For ye were at one time darkness, but now are ye light,” that none might attribute the doing of this to themselves, added, “in the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Ten Homilies on the First Epistle of John 1.10
… But why new? “Because the darkness is past, and the true light now shineth.” Lo, whence it is new: because the darkness pertains to the old man, but the light to the new man. What saith the Apostle Paul? “Put ye off the old man, and put ye on the new.” And again what saith he? “Ye were sometime darkness, but now light in the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Ten Homilies on the First Epistle of John 1.11
… mark well: behold he was in darkness, while he was a pagan: now is he made henceforth a Christian; thanks be to God, say all joyfully; the apostle is read, where he saith joyfully, “For ye were sometime darkness, but now light in the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 60.2
2. What is “to the end” ye know. For “the end of the law is Christ.” Those that are changed ye know. For who but they that do pass from old life into new?…“For ye were sometime darkness, but now light in the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 62.4
… As though to conquered Jebusites, in order that there may be builded up Jerusalem, is said, “Put ye off the old man, and put on the new.” And now to them builded in Jerusalem, and shining by the light of Grace, is said, “Ye have been sometime darkness, but now light in the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 66.13
… in death she was, in thyself. Thence it is that ye ought not to have been exalted in yourselves. Therefore in death she was, in thyself: where will it be in life, save in Him that said, “I am the Way, the Truth, and the Life”? Just as to certain believers the Apostle saith, “Ye were sometime darkness, but now light in the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 74.13
… How do I understand the Ethiopian peoples? How but by these all nations? And properly by black men: for Ethiopians are black. They are themselves called to the faith who were black; the very same indeed, so that there is said to them, “for ye were sometime darkness, but now light in the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 86.4
… Look thou where thou art and from thy Head assume dignity. For thou wert in darkness, “but now light in the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 88.11
11. “Shall thy wondrous works be known in the dark, and thy righteousness in the land where all things are forgotten?” ( ver. 12 ), the dark answers to the land of forgetfulness: for the unbelieving are meant by the dark, as the Apostle saith, “For ye were sometimes darkness;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 104.1
… 1 ). Where art Thou magnified? “Confession and beauty Thou hast put on.” Confess ye, that ye may be beautified, that He may put you on. “Clothed with light as a garment” ( ver. 2 ). Clothed with His Church, because she is made “light” in Him, who before was darkness in herself, as the apostle saith: “Ye were sometime darkness, but now light in the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 112.4
4. “Unto the right-hearted there ariseth up light in the darkness” ( ver. 4 ). Justly do the godly direct their heart unto their God, justly do they walk with their God, preferring His will to themselves; and having no proud presumption in their own. For they remember that they were some time in darkness, but are now light in the Lord.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 132.20
… “As many of you as have been baptized into Christ, have put on Christ.” “And her saints shall rejoice and sing.” Whence shall they rejoice and sing? Because they have been clothed with salvation: not in themselves. For they have become light, but in the Lord; for they were darkness before.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 140.4
4. “Deliver me, O Lord, from the wicked man” ( ver. 1 ). Not from one only, but from the class; not from the vessels only, but from their prince himself, that is, the devil. Why “from man,” if he meaneth from the devil? Because he too is called a man in a figure. …Now then being made light, not in ourselves, but in the Lord,
5:9
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 18
Ver. 9, 10 . “For the fruit of the light is in all goodness and righteousness and truth, proving what is well-pleasing unto the Lord.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 19
He is still cleansing away the root of bitterness, still cutting off the very groundwork of anger.
5:11
Tertulliano † 220 d.C. On Idolatry 9
We observe among the arts also some professions liable to the charge of idolatry. Of astrologers there should be no speaking even;
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.18
… “Putting away lying,” (says he,) “speak every man truth with his neighbour;” and again, using the very words in which the Psalm expresses his meaning, (he says,) “Be ye angry, and sin not;” “Let not the sun go down upon your wrath.” “Have no fellowship with the unfruitful works of darkness;”
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 18
… “Lay hands on no one hastily, nor communicate with others’ sins.” Again to the Ephesians: “Be not, then, partners with them: for ye were at one time darkness.” And yet more earnestly: “Communicate not with the unfruitful works of darkness; nay rather withal convict them. For (the things) which are done by them in secrecy it is disgraceful even to utter.”
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 21
… But I will descend even to this point of contest now, making a separation between the doctrine of apostles and their power . Discipline governs a man, power sets a seal upon him; apart from the fact that power is the Spirit, but the Spirit is God. What, moreover, used (the Spirit) to teach? That there must be no communicating with the works of darkness.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 18
Ver. 11, 12, 13 . “And have no fellowship with the unfruitful works of darkness, but rather even reprove them. For the things which are done by them in secret it is a shame even to speak of. But all things when they are reproved, are made manifest by the light.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 19
He is still cleansing away the root of bitterness, still cutting off the very groundwork of anger.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 38.19
… if thou consent not to him, and if thou reprove him; this is, not to communicate with him, not to consent to him. For there is a communication, when an agreement either of the will or of the approbation is joined to his deed. This the Apostle teaches us, when he says, “Have no communication with the unfruitful works of darkness.”
Socrate Scolastico † 440 d.C. The Ecclesiastical History of Socrates Scholasticus 5.19
… My observation to Eudæmon, when he first related the circumstance, was this: ‘Whether, O presbyter, your counsel has been profitable for the Church or otherwise, God knows; but I see that it takes away the means of rebuking one another’s faults, and prevents our acting upon that precept of the apostle,
5:12
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 17
… and that “they who are in the flesh,” that is, in the sense of the flesh, “cannot please God:” and, “If ye live according to flesh,” he says, “it will come to pass that ye die.” But what do we understand “the sense of the flesh” and “the life of the flesh” (to mean), except whatever “it shames (one) to pronounce?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 5
… Then when we have cleansed the soul from all the passions. For sin is darkness, and a deep darkness; as is clear, because men do it unconsciously and secretly. For, “every one that doeth evil hateth the light, neither cometh to the light.” ( c. iii. 20 .) And, “It is a shame even to speak of those things which are done of them in secret.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Good of Marriage 8
… for it is worse to violate the marriage of another, than to cleave unto an harlot: and adultery will be a good, because incest is worse; for it is worse to lie with a mother than with the wife of another: and, until we arrive at those things, which, as the Apostle saith, “it is a shame even to speak of,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 96.5
5. As these things are so, beloved, I warn you in the love of Christ to beware of impure seducers and sects of obscene filthiness, whereof the apostle says, “But it is a shame even to speak of those things which are done of them in secret:”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 71.7
… in Thee to hope, from the time when Thou didst arm me against the Devil, so that in the girding of Thy host being armed with Thy faith, love, hope, and the rest of Thy gifts, I waged conflict against Thine invisible enemies, and heard from the Apostle, “There is not for us a wrestling against flesh and blood, but against principalities, and powers,” etc.
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. The Ecclesiastical History of Theodoret 4.19
… there where the Holy Scriptures had been read might be heard unseemly clapping of hands with unmanly and indecent utterances; there outrages were offered to the Virgins of Christ which the tongue refuses to utter, for “it is a shame even to speak of them.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 1
… But perhaps mankind seems to them to be of less value than these senseless objects. They bring down the substance of God into stones and into dogs; but many heretics into fouler things than these. But we could never endure even to hear of these things.
5:13
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 1.8.5
… For Anthropos and Ecclesia spring from Logos and Zoe. Moreover, he styled life (Zoe) the light of men, because they are enlightened by her, that is, formed and made manifest. This also Paul declares in these words: “For whatsoever doth make manifest is light.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 128.3
… You have some question, you say, to ask concerning the holy scriptures. If so, ask it publicly; let your maids and your attendants hear it. “Everything that is made manifest is light.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 2.13
46. It is not, therefore, what one does, but the intent with which he does it, that is to be considered. For this is the light in us, because it is a thing manifest to ourselves that we do with a good intent what we are doing; for everything which is made manifest is light.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 95.2
… “For all things,” says the apostle, “that are reproved, are made manifest by the light.”
5:14
sant'Ippolito † 235 d.C. The Refutation of All Heresies 5.2
… And he enchants the eyes of the dead, as he says, and raises up again those that are slumbering, after having been roused from sleep, and after having been suitors. And concerning these, he says, the Scripture speaks: “Awake thou that sleepest, and arise, and Christ will give thee light.”
sant'Ippolito † 235 d.C. Treatise on Christ and Antichrist 65
… for the dew from thee is healing to them.” The Lord says, “Many in that day shall hear the voice of the Son of God, and they that hear shall live.” And the prophet says, “Awake, thou that sleepest, and arise from the dead, and Christ shall give thee light.”
Archelao † fl. 278 d.C. The Acts of the Disputation with the Heresiarch Manes 43
… but rather, when he has once found out its use, he will keep it with all the greater carefulness. Precisely in this way, then, the law of Moses served as a sort of guardian to the people, like the lamp, until the true Sun, who is our Saviour, should arise, even as the apostle also says to us: “And Christ shall give thee light.”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 3.28
… that He might shew that, as man, He knows not; for ignorance is proper to man . If however He is the Word, if it is He who is to come, He to be Judge, He to be the Bridegroom, He knoweth when and in what hour He cometh, and when He is to say, ‘Awake, thou that sleepest, and arise from the dead, and Christ shall give thee light
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 7
… for which the wicked not caring, are deservedly deprived of the blessedness arising from it. For, ‘let the wicked be taken away, so that he shall not see the glory of the Lord .’ For although, when they shall hear the universal proclamation of the promise, ‘Awake, thou that sleepest, and arise from the dead
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 40
… Every time is suitable for your ablution, since any time may be your death. With Paul I shout to you with that loud voice, “Behold now is the accepted time; behold Now is the day of salvation;” and that Now does not point to any one time, but is every present moment. And again “Awake, thou that sleepest, and Christ shall give thee light,”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 45
… For who shall endure His unrestrained power and light? Do I enquire what there is common to the loins and to truth? What then is the meaning to S. Paul of the expression, “Stand, therefore, having your loins girt about with truth?”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 3.22
… for as “no man says Lord Jesus, except in the Holy Spirit,” so Christ is seen not by the eye of flesh, but by the grace of the Spirit. Whence, too, the Scripture says: “Rise, thou that sleepest, and arise from the dead, and Christ shall shine upon thee.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Decease of His Brother Satyrus 2.93
… Rest is good, but life is better. And so the Apostle rouses him that is resting to life, saying: “Rise, thou that sleepest, and arise from the dead, and Christ shall give thee light.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Widows 10
66. Peter’s mother-in-law, it is written, rose up and ministered to them. Well is it said, rose up, for the grace of the apostleship was already furnishing a type of the sacrament. It is proper to the ministers of Christ to rise, according to that which is written: “Awake, thou that sleepest, and arise from the dead.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 64
… For to this last it is said, “Let him that thinketh he standeth, take heed lest he fall;” and to the other, “Shall not he that falleth arise?” and, “Lift up the hands which hang down, and the feeble knees.” Again, to these He saith, “Watch;” but to those, “Awake, thou that sleepest and arise from the dead.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 18
Ver. 14 . “Wherefore he saith, Awake thou that sleepest, and arise from the dead, and Christ shall shine upon thee.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 46.3
… So it came to pass that the second Adam, that is the blood of Christ, as it dropped from the cross, washed away the sins of the buried protoplast, the first Adam, and thus the words of the apostle were fulfilled: “Awake, thou that sleepest, and arise from the dead, and Christ shall give thee light.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 60.3
… Before Christ’s coming Abraham is in the lower regions: after Christ’s coming the robber is in paradise. And therefore at His rising again “many bodies of the saints which slept arose, and were seen in the heavenly Jerusalem.” Then was fulfilled the saying: “Awake thou that sleepest, and arise from the dead, and Christ shall give thee light.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 8.5
… but the former course satisfied and vanquished me, the latter pleased me and fettered me. Nor had I aught to answer Thee calling to me, “Awake, thou that sleepest, and arise from the dead, and Christ shall give thee light.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 164
… For it may be that the apostle intended by the word “dead” to denote unbelievers, as being spiritually dead, like those of whom it was said, “Let the dead bury their dead,” and by the word “living” to denote those who believe in Him, having not heard in vain the call, “Awake, thou that sleepest, and arise from the dead, and Christ shall give thee light;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.10
… risen again to whom he says, “If ye have risen with Christ, mind the things that are above.” The same sense he elsewhere conveyed in other words, saying, “That as Christ has risen from the dead by the glory of the Father, so we also may walk in newness of life.” So, too, “Awake thou that sleepest, and arise from the dead, and Christ shall give thee light.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 4.3
… For burial was the fitting disposal of a dead body. But by those who were to bury it He meant those who were dead in soul by the impiety of unbelief, such, namely, as are awakened when it is said, “Awake thou that sleepest, and arise from the dead, and Christ shall give thee light.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Nature and Grace 25
… For, as I have already remarked, those who are forsaken by the light of righteousness, and are therefore groping in darkness, produce nothing else than those works of darkness which I have enumerated, until such time as it is said to them, and they obey the command: “Awake thou that sleepest, and arise from the dead, and Christ shall give thee light.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 38.3
… Yet doth he call them dead; where, but in the soul within? For as we may often see in a household, itself sound and well, the master of the same house lying dead; so in a sound body do many carry a dead soul within; and these the Apostle arouses thus, “Awake, thou that sleepest, and arise from the dead, and Christ shall give thee light.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 48.2
… their death invisible was neither enquired into nor perceived. He sought them out who had known them to be dead; He Alone knew them to be dead, who was able to make them alive. For if the Lord had not come to raise the dead, the Apostle would not have said, “Rise, thou that sleepest, and arise from the dead, and Christ shall give thee light.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 77.7
… They who were dead in unbelief, are aroused by the Word. Of this hour said the Lord, “The hour shall come, and now is.” For with His Own Word did He raise them that were dead in unbelief; of whom the Apostle says, “Arise thou that sleepest, and rise up from the dead, and Christ shall give thee light.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 23.9
… if it lived foolishly, and becomes wise, it dies for the better. For the Scripture teaches us that there is a death for the worse, and that there is a death for the better. In any case, they had died for the worse, of whom it said, “Let the dead bury their dead;” and, “Awake, thou that sleepest, and arise from the dead, and Christ shall give thee light;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 3.9
… Let the people of God also say, “I slept, and took rest; and rose, for the Lord will take me up;” that they may be joined, and cleave to their Head. For to this people is it said, “Awake thou that sleepest, and arise from the dead, and Christ shall lay hold on thee.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 46.11
… Why then wouldest thou by land come to Him, who filleth all lands? Lo, He hath already come: watch thou. By growing He waketh even sleepers; if yet there is not in them so deep sleep, as that they be hardened even against the mountain coming; but they hear, “Awake, thou that sleepest, and arise from the dead, and Christ shall give thee light.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 49.2.3
… Doth then he that sleepeth live, and he that riseth live not? Is not he that sleepeth more like death? And who are they that sleep? They whom the Apostle Paul rouseth, if they choose but to awake. For to certain he saith, “Awake, thou that sleepest, and arise from the dead, and Christ shall give thee light.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 63.2
… Whatsoever soul shall have forgotten her God, sleepeth. Therefore the Apostle saith to certain persons that forgot their God, and being as it were in sleep, did act the follies of the worship of idols—the Apostle, I say, saith to certain persons, “Rise, thou that sleepest, and rise up from the dead, and Christ shall enlighten thee.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 71.20
… What dost thou think to be the wonderful works of God? What is more wonderful among God’s wonderful works, than the raising the dead? But am I by any means dead, thou sayest? Unless dead thou hadst been, there would not have been said to thee, “Rise, thou that sleepest, and arise from the dead, and Christ shall enlighten thee.”
5:15
sant'Ippolito † 235 d.C. A discourse by the most blessed Hippolytus, bishop and martyr, on the end of the world, and on Antichrist, and on the second coming of our lord Jesus Christ 11
Finally, hear Paul as he speaks boldly, and mark how clearly he discovers these: “Beware of evil workers, beware of the concision. Beware lest any man spoil you through philosophy and vain deceit. See that ye walk circumspectly, because the days are evil.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 19
Ver. 17, 18 . “Wherefore,” he adds, “be ye not foolish, but understand what the will of the Lord is; and be not drunk with wine, wherein is riot.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 24
… iii. 3 .) But again there is need also of another “preparation” after baptism, so that we may do nothing unworthy of “peace.” And then, since the feet are usually a token of the way of life, hence he is constantly exhorting in this language, “Look, therefore, carefully how ye walk.” (
Pseudo-Clement The Second Epistle of the Same Clement 6
If, moreover, it chance that we go to a place in which there are no Christians, and it be im portant for us to stay there a few days, let us be “wise as serpents, and harmless as doves;” and let us “not be as the foolish, but as the wise,”
5:16
Tertulliano † 220 d.C. De Fuga in Persecutione 9
… he does not say, however, that they should be sent into exile. But when he urges us not to give place to evil, he does not offer the suggestion that we should take to our heels, he only teaches that passion should be kept under restraint; and if he says that the time must be redeemed, because the days are evil,
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 6.54
… and as one loving to see “good days,” in which the word of righteousness will be the Sun, he will see them, God taking him away from this “present evil world,” and from those evil days concerning which Paul said: “Redeeming the time, because the days are evil.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 8.11
11. Therefore when we have said, “Lead us not into temptation,” there follows, “But deliver us from evil.” Now whoso wishes to be delivered from evil, bears witness that he is in evil. And thus saith the Apostle, “Redeeming the time, because the days are evil.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 34
2. But as concerning these days which we are passing now, the Apostle says, “Redeeming the time, because the days are evil.”
5:17
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 19
Ver. 17, 18 . “Wherefore,” he adds, “be ye not foolish, but understand what the will of the Lord is; and be not drunk with wine, wherein is riot.”
5:18
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.18
… touch not the unclean thing; separate yourselves, ye that bear the vessels of the Lord.” (The apostle says further:) “Be not drunk with wine, wherein is excess,”
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 17
… not seeing into the fact that its very foundations have been dug out by the apostle, when he puts restraints upon drunkennesses and revellings, as withal here: “And be not inebriated with wine, in which is voluptuousness.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 1.8
… but He Who is invoked by the priest is given by God, wherein is the gift of God and the ministry of the priest. For if the Apostle Paul judged that he was not able to give the Holy Spirit himself by his own authority, and considered himself so far unequal to this office that he wished us to be filled by God with the Spirit,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 50
That table at that time was not of silver nor that cup of gold, out of which Christ gave His disciples His own blood; but precious was everything there, and awful, for that they were full of the Spirit.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 19
Ver. 18, 19, 20, 21 . “But be filled with the Spirit; speaking one to another in psalms and hymns and spiritual songs, singing and making melody with your heart to the Lord; giving thanks always for all things in the name of our Lord Jesus Christ to God even the Father; subjecting yourselves one to another in the fear of Christ.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 22.8
… advising rather as a physician than as an apostle (though, indeed, an apostle is a spiritual physician). He evidently feared that Timothy might succumb to weakness, and might prove unequal to the constant moving to and fro involved in preaching the Gospel. Besides, he remembered that he had spoken of “wine wherein is excess,”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 54.9
… Contrariwise they tell us that warm food and old wine are good for the old who suffer from humours and from chilliness. Hence it is that the Saviour says “Take heed to yourselves lest at any time your hearts be overcharged with surfeiting and drunkenness, and cares of this life.” So too speaks the apostle: “Be not drunk with wine, wherein is excess.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 79.7
… It is not the number of feet that makes the difference but delicacy of flavour. I know that the apostle has said: “every creature of God is good and nothing to be refused if it be received with thanksgiving.” But the same apostle says: “it is good neither to eat flesh nor to drink wine,” and in another place: “be not drunk with wine wherein is excess.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 107.8
… Some, I know, hold it a greater virtue to disdain a pleasure which is actually before them, but I think it a safer self-restraint to shun what must needs attract you. Once as a boy at school I met the words: ‘It is ill blaming what you allow to become a habit.’ Let her learn even now not to drink wine “wherein is excess.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 108.11
… By Zoar I mean that “heifer of three years old” which was formerly called Bela and in Syriac is rendered Zoar that is ‘little.’ She called to mind the cave in which Lot found refuge, and with tears in her eyes warned the virgins her companions to beware of “wine wherein is excess;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 49.14
… Certainly the universal expectation of the bystanders was that Lazarus, one who had been dead four days, would live again; let us hear, and rise again. How many are there in this audience who are crushed down under the weighty mass of some sinful habit! Perhaps some are hearing me to whom it may be said, “Be not drunk with wine, wherein is excess;”
5:19
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.18
… “Ye gave wine to my holy ones to drink.” This prohibition from drink was given also to the high priest Aaron and his sons, “when they went into the holy place.” The command, to “sing to the Lord with psalms and hymns,”
Tertulliano † 220 d.C. To His Wife 2.6
… and, wont as she was formerly to minister to the “saints,” will sometimes have to minister to the “unjust.” And will she not hence recognise a prejudgment of her own damnation, in that she tends them whom (formerly) she was expecting to judge ? whose hand will she yearn after? of whose cup will she partake? What will her husband sing
Tertulliano † 220 d.C. To His Wife 2.8
… neither is troublesome to the other. The sick is visited, the indigent relieved, with freedom. Alms (are given) without (danger of ensuing) torment; sacrifices (attended) without scruple; daily diligence (discharged) without impediment: (there is) no stealthy signing, no trembling greeting, no mute benediction. Between the two echo psalms and hymns;
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 19
“Giving thanks always,” he says, “for all things.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 125.15
… When your turn comes, you will recite the psalms, a task which requires not a well modulated voice but genuine emotion. The apostle says: “I will pray with the spirit and I will pray with the understanding also,” and to the Ephesians, “make melody in your hearts to the Lord.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 48.3
… bearing tribulation, and especially bearing with one another in love (for what can he bear who is not patient with his brother?), or guarding against the craft and wiles of the tempter, and by the shield of faith averting and extinguishing his fiery darts, or “singing and making melody to the Lord in your hearts,” or with voices in harmony with your hearts;
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. The Ecclesiastical History of Theodoret 3.14
… She however took the outrage for honour, and returned home, where, as was her wont, she kept up her attack upon him with her spiritual songs,
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.15
… For those who worship God will take pleasure in those things whereby God is worshipped, while His shield-bearers will be wrath at those things wherewith God is wroth. In psalms and hymns and spiritual songs
5:20
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 19
… And then shall we be able also to be counted worthy of the lovingkindness which cometh of God, through the grace and mercies of His only-begotten Son, with whom to the Father, together with the Holy Ghost, be glory, might, honor, now and forever and ever. Amen.
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 147
… Amen.” And a little before he says, “For this cause I bow my knee unto the Father of our Lord Jesus Christ of whom the whole family in heaven and earth is named.” And considerably farther on he says “Giving thanks always for all things unto God and the Father in the name of our Lord Jesus Christ.”
5:21
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 2
Moreover, ye were all distinguished by humility, and were in no respect puffed up with pride, but yielded obedience rather than extorted it,
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.13
158. Or as Paul wrote: “Submitting yourselves mutually to God and the Father in the fear of Christ”?
5:22
papa san Clemente I † 99 d.C. The Second Epistle of Clement 14
… but if we shall not do the will of the Lord, we shall come under the Scripture which saith, “My house became a den of robbers.” So, then, let us elect to belong to the church of life, that we may be saved. I think not that ye are ignorant that the living church is the body of Christ (for the Scripture, saith, “God created man male and female;”
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Philadelphians: Shorter and Longer Versions 4
… and one Church which the holy apostles established from one end of the earth to the other by the blood of Christ, and by their own sweat and toil; it behoves you also, therefore, as “a peculiar people, and a holy nation,” to perform all things with harmony in Christ. Wives, be ye subject to your husbands in the fear of God;
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.18
… Now, when I find to what God belong these precepts, whether in their germ or their development, I have no difficulty in knowing to whom the apostle also belongs. But he declares that “wives ought to be in subjection to their husbands:”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 37
… It is well for the wife to reverence Christ through her husband: and it is well for the husband not to dishonor the Church through his wife. Let the wife, he says, see that she reverence her husband, for so she does Christ; but also he bids the husband cherish his wife, for so Christ does the Church.
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.13
156. Or as a woman to a man, as we read: “Let the wives be subject to their husbands;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 1
Observe that he calls saints, men with wives, and children, and domestics. For that these are they whom he calls by this name is plain from the end of the Epistle, as, when he says, “Wives, be in subjection unto your own husbands.” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 127.3
… While they mourn for the husbands they have lost they rejoice at their own deliverance and freedom to choose fresh partners—not, as God wills, to obey these
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Continence 23
… Husband and wife receive command and pattern how they ought to be one with another. The command is, “Let wives be subject unto their own husbands, as unto the Lord; because the husband is the head of the wife;”
5:23
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.18
… Now, when I find to what God belong these precepts, whether in their germ or their development, I have no difficulty in knowing to whom the apostle also belongs. But he declares that “wives ought to be in subjection to their husbands:” what reason does he give for this? “Because,” says he, “the husband is the head of the wife.”
san Dionigi di Alessandria † 265 d.C. Exegetical Fragments 1.2
… so the mind of the man who has once been enervated by pleasures is not easily diverted from the tendency thus assumed, because he has not “respect unto all the commandments of the Lord.” Again: “Christ is the head of the Church.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 4.3
32. But the saying, that in respect of the Incarnation God is the Head of Christ, leads on to the principle that Christ, as Incarnate, is the Head of man, as the Apostle has clearly expressed in another passage, where he says: “Since man is the head of woman, even as Christ is the Head of the Church;”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.14
… but it is not written that God suffers men to sit on His right hand, but only to sit there in the Person of Christ. For He is the foundation of all, and is the head of the Church,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 26
… Are all in like manner ours, as “we are Christ’s, and Christ is God’s?” In no wise, but even to the very simple the difference is evident, although the same expression is used of God, and Christ, and us. And elsewhere also having called the husband “head of the wife,” he added, (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 20
Ver. 23, 24 . Then, he proceeds with arguments and says that “the husband is the head of the wife, as Christ also is the head of the Church, being Himself the Saviour of the body. But as the Church is subject to Christ, so let the wives be to their husbands in everything.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 48.9
… That Christ Himself, although in the flesh a virgin, was in the spirit a monogamist, having one wife, even the Church,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Correction of the Donatists 11
… For there is but one bread which is the sacrament of unity, seeing that, as the apostle says, "We, being many, are one bread, and one body." Furthermore, the Catholic Church alone is the body of Christ, of which He is the Head and Saviour of His body.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 1.18
… “Thy father and I have sought Thee sorrowing.” Thy father and I, she saith, “for the husband is the head of the woman.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 82.2
… Women preserve chastity, which men will not preserve; and in that they preserve it not, would wish to appear men: as though he was in sex the stronger, only that the enemy might more easily subdue him. There is a struggle, a war, a combat. The man is stronger than the woman, the “man is the head of the woman.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 40.5
5. If haply any one asks, what person is speaking in this Psalm? I would say briefly, “It is Christ.” But as ye know, brethren, and as we must say frequently, Christ sometimes speaks in His own Person, in the Person of our Head. For He Himself is “the Saviour of the Body.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 89.5
5. Let us see then what God hath sworn. “I have sworn,” He saith, “to David My servant; thy seed will I establish for ever” ( ver. 4 ). But what is the seed of David, but that of Abraham. And what is the seed of Abraham? “And to thy seed,” He saith, “which is Christ.” But perhaps that Christ, the Head of the Church, the Saviour of the body,
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Letters 12
… For even then in the priests was prefigured the Spiritual marriage of Christ and His Church: so that since “the man is the head of the woman
Ecumenical Councils The XXX Canons of the Holy and Fourth Synods, of Chalcedon 25
The “Steward of the Church” was to “take care of the revenues of the church widowed” by the death of its bishop, who was regarded as representing Him to whom the whole Church was espoused (see
5:24
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Continence 25
25. But, say they, how is the flesh by a certain likeness compared unto the Church? What! doth the Church lust against Christ? whereas the same Apostle said, “The Church is subject unto Christ.”
5:25
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to Polycarp: Shorter and Longer Versions 5
Flee evil arts; but all the more discourse in public regarding them. Speak to my sisters, that they love the Lord, and be satisfied with their husbands both in the flesh and spirit. In like manner also, exhort my brethren, in the name of Jesus Christ, that they love their wives, even as the Lord the Church.
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.18
… This, however, is a comparative trifle; for he actually derives from the same source the condition of his Christ and his Church; for he says: “even as Christ is the head of the Church;” and again, in like manner: “He who loveth his wife, loveth his own flesh, even as Christ loved the Church.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 14.16
… howbeit, each man hath his own gift from God, one after this manner, and another after that.” And those who are joined together by God both mind and keep the precept, “Husbands love your wives, as Christ also the church.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 73.6
… For it is the Church alone which, conjoined and united with Christ, spiritually bears sons; as the same apostle again says, “Christ loved the Church, and gave Himself for it, that He might sanctify it, cleansing it with the washing of water.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 75.2
… Moreover, too, the Apostle Paul, more openly and clearly still manifesting this same thing, writes to the Ephesians, and says, “Christ loved the Church, and gave Himself for it, that He might sanctify and cleanse it with the washing of water.”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 3.10
… and therefore he, cutting off very sharply these dishonest follies and invented excuses, and having arrived at the subject of instructing them how men should behave to their wives, showing that it should be as Christ did to the Church, “who gave Himself for it, that He might sanctify and cleanse it by the washing of water by the Word,”
san Basilio † 379 d.C. The Hexæmeron 7.5
… What does this mean? However hard, however fierce a husband may be, the wife ought to bear with him, and not wish to find any pretext for breaking the union. He strikes you, but he is your husband. He is a drunkard, but he is united to you by nature. He is brutal and cross, but he is henceforth one of your members, and the most precious of all.
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.26
… For this is the peculiar name of this Holy Church, the mother of us all, which is the spouse of our Lord Jesus Christ, the Only-begotten Son of God (for it is written, As Christ also loved the Church and gave Himself for it
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.54
54. What of the laboriousness of his teaching? The manifold character of his ministry? His loving kindness? And on the other hand his strictness? And the combination and blending of the two; in such wise that his gentleness should not enervate, nor his severity exasperate? He gives laws for slaves and masters, rulers and ruled, husbands and wives,
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 4.3
… “Since man is the head of woman, even as Christ is the Head of the Church;” whilst in the words following he has added: “Who gave Himself for her.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 27
And this he always does. For when he was upon the subject of alms, he brought Him forward and said, “Ye know the grace of the Lord, that though He was rich, yet for our sakes he became poor.” ( 2 Cor. viii. 9 .) And when he was exhorting to charity, it was from Him that he exhorted in the words “As Christ also loved us.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 19
Elsewhere I grant He gives to the husband abundant precedence, both in the New Testament, and the Old saying, ( ἡ ἀποστρόφή σου , LXX. Gen. iii. 16 .) “Thy turning shall be towards thy husband, and he shall rule over thee.” Paul doth so too by making a distinction thus, and writing, (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 20
Ver. 25 . “Husbands, love your wives, even as Christ also loved the Church.”
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 1.16
… For he has one Church, concerning which the same Apostle says,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 14.22
… And it is by this original example, which God Himself instituted, that the apostle admonishes all husbands to love their own wives in particular.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Continence 22
… that He might set forth unto Himself a glorious Church, not having spot, or wrinkle, or any such thing, but that it may be holy and unspotted. So,” saith he, “husbands also ought to love their own wives, as their own bodies. Whoso loveth his own wife, loveth himself.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Morals of the Catholic Church 30
… God, when the divine majesty has begun to disclose itself as far as suffices for man while a dweller on the earth, such fervent charity is produced, and such a flame of divine love is kindled, that by the burning out of all vices, and by the purification and sanctification of the man, it becomes plain how divine are these words, "I am a consuming fire,"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 3.49
… but He Himself invisibly cleanses, and that He does to the whole Church without exception. Nor, indeed, may we refuse to believe the words of the Apostle Paul who says concerning Him, "Husbands, love your wives, even as Christ also loved the Church, and gave Himself for it, that He might sanctify and cleanse it with the washing of water by the word."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 3.56
… whereas the baptism which the disciples of Christ administered was never called by the name of any one of them, that it should be understood to be His alone of whom it is said, "Christ loved the Church, and gave Himself for it, that He might sanctify and cleanse it with the washing of water by the word."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Marriage and Concupiscence 1.11
It is certainly not fecundity only, the fruit of which consists of offspring, nor chastity only, whose bond is fidelity, but also a certain sacramental bond in marriage which is recommended to believers in wedlock. Accordingly it is enjoined by the apostle: “Husbands, love your wives, even as Christ also loved the Church.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Marriage and Concupiscence 1.38
… For in this sense must be understood that which the apostle whom we have so often quoted says elsewhere: “Christ loved the Church, and gave Himself for it; that He might sanctify and cleanse it by the washing of water by the word; that He might present it to Himself a glorious Church, not having spot, or wrinkle, or any such thing.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 1.9
… And to the testimony of the law on the occasion mentioned, He added, “What, therefore, God hath joined together, let not man put asunder.” The Apostle Paul also applied this witness of the law when he admonished husbands that their wives should be loved by them.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 2.12
… And this is done by him who does not seek his joy from without, so as to draw his delight in a fleshly way from the praises of men. For the flesh, which ought to be subject, is in no way the head of the whole nature of man. “No man,” indeed, “ever yet hated his own flesh,” as the apostle says, when giving the precept as to loving one’s wife;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 1.21
… And yet the wife is subject to the husband, because it is fitting that she should be, and so much the more in subjection is she, in proportion to her greater chastity; and the husband for his part loveth his wife truly, as it is written, “In honour and sanctification,” as a coheir of grace: as “Christ,” saith the Apostle, “loved the Church.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 15.4
… Wouldest thou know that it is He that baptizeth, not only with the Spirit, but also with water? Hear the apostle: “Even as Christ,” saith he, “loved the Church, and gave Himself for it, purifying it with the washing of water by the Word, that He might present to Himself a glorious Church, not having spot, or wrinkle, or any such thing.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 62.4
… expressing not so much the punishment of the traitor as the reward awaiting the Redeemer! For He said, “What thou doest, do quickly,” not as wrathfully looking to the destruction of the trust-betrayer, but in His own haste to accomplish the salvation of the faithful; for He was delivered for our offences, and He loved the Church, and gave Himself for it.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 80.3
… For Christ, who is the vine with us, and the husbandman with the Father, “loved the Church, and gave Himself for it.” And then read the apostle, and see what he adds: “That He might sanctify it, cleansing it with the washing of water by the word.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Seven Books of John Cassian on the Incarnation of the Lord, Against Nestorius 5.11
… “Husbands, love your wives even as Christ also loved the Church.” And again: “So also ought men to love their wives even as their own bodies. He that loveth his wife loveth himself. For no man ever hated his own flesh, but nourisheth and cherisheth it, as Christ also doth the Church, for we are members of His body.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 147
… And very properly does the Church cling to this name; for she has heard Paul, escorter of the Bride, exclaiming “I have espoused you to one husband that I may present you as a chaste virgin to Christ,” and again “Husbands love your wives as Christ also loved the Church,”
5:26
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 18
… For these are the deliberate judgments of Christ, “loving the Church,” who “hath delivered Himself up for her, that He may sanctify her (purifying her utterly by the laver of water) in the word, that He may present the Church to Himself glorious, not having stain or wrinkle”—of course after the laver—“but (that) she may be holy and without reproach;”
Tertulliano † 220 d.C. Five Books in Reply to Marcion 4
Sprinkled, by speaking words of presage, those
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 3.8
… and it was for this cause that the Word, leaving His Father in heaven, came down to be “joined to His wife;” and slept in the trance of His passion, and willingly suffered death for her, that He might present the Church to Himself glorious and blameless, having cleansed her by the laver,
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 3.5
… and before the whole six days’ formation of the things that were made, the Spirit of God moved upon the face of the water . The water was the beginning of the world, and Jordan the beginning of the Gospel tidings: for Israel deliverance from Pharaoh was through the sea, and for the world deliverance from sins by the washing of water with the word
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.33
… in which ye shall again be taught the reasons of every thing which has been done, and shall receive the proofs thereof from the Old and New Testaments,—first, of the things done just before Baptism,—next, how ye were cleansed from your sins by the Lord, by the washing of water with the word
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 16
… Thus are we also gendered by the words of God. Since in the pool of water it is the words of God which generate and fashion us. For it is by being baptized into the Name of the Father and of the Son and of the Holy Ghost that we are gendered. And this birth is not of nature, but of the promise of God. ( John iii. 3 ;
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 20
Ver. 26 . “And gave Himself up,” he says, “for it, that He might sanctify and cleanse it.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 82
That is, “there is no falsehood in it, and all that is said in it must needs come to pass”; and again, it signifieth nothing typical or bodily. As also Paul saith concerning the Church, that He hath sanctified it by the Word. For the Word of God is wont also to cleanse. (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 4.3
5. For neither are they "devoted to the Church" who seem to be within and live contrary to Christ, that is, act against His commandments; nor can they be considered in any way to belong to that Church, which He so purifies by the washing of water, "that He may present to Himself a glorious Church, not having spot or wrinkle, or any such thing."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Concerning Man’s Perfection in Righteousness 20
… present yourselves holy and unblameable and unreprovable in His sight.’ In the same strain, he says to the Ephesians: ‘That He might present to Himself a glorious Church, not having spot, or wrinkle, or any such thing but that it should be holy and without blemish.’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Concerning Man’s Perfection in Righteousness 35
… He cleanses it, therefore, now “by the laver of the water in the word,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 4.2
In the praise of the saints they conceal themselves, saying “that baptism perfectly renews men, inasmuch as the apostle is a witness who testifies that, by the washing of water, the Church is made out of the heathen holy and spotless;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 4.17
… what does it profit them that—in opposition to the Manicheans, who do away with baptism—they say “that men are perfectly renewed by baptism,” and apply the apostle’s testimony for this,—“who testifies that, by the washing of water, the Church is made holy and spotless from the Gentiles,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 56.5
5. Accordingly the Church, which Christ cleanseth with the washing of water in the word, is without spot and wrinkle,
5:27
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 12.12
But when we have understood how each of the sins through which there is a way to Hades is a gate of Hades, we shall apprehend that the soul, which has “spot or wrinkle or any such thing,”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.21
… For then, because the works were become imperfect and mutilated from the transgression, He is said in respect to the body to be created; that by perfecting them and making them whole, He might present the Church unto the Father, as the Apostle says, ‘not having spot or wrinkle or any such thing, but holy and without blemish
san Basilio † 379 d.C. The Letters 265.2
… He preaches partial baptisms after the one baptism, and the ashes of a heifer sprinkling the Church which, through its faith in Christ, has not spot or wrinkle, or any such thing;
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 3.2
… Let my soul rejoice in the Lord: for He hath clothed me with a garment of salvation, and a robe of gladness: He hath crowned me with a garland as a bridegroom , and decked me with ornaments as a bride : that the soul of every one of you may be found not having spot or wrinkle or any such thing
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.117
… that we may feed His flock with knowledge, not with the instruments of a foolish shepherd, according to the blessing, and not according to the curse pronounced against the men of former days: may He give strength and power unto his people, and Himself present to Himself
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On Virginity 1
… And if we must extol with laudations this gift from the great God, the words of His Apostle are sufficient in its praise; they are few, but they throw into the background all extravagant laudations; he only styles as “holy and without blemish
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On Virginity 15
… What then is the practical lesson from this? The chaste and thoughtful virgin must sever herself from any affection which can in any way impart contagion to her soul; she must keep herself pure for the Husband who has married her, “not having spot or blemish or any such thing
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Treatise Concerning the Christian Priesthood 4
… For the Church of Christ, according to St. Paul, is Christ’s Body, and he who is entrusted with its care ought to train it up to a state of healthiness, and beauty unspeakable, and to look everywhere, lest any spot or wrinkle,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 3
… Do we not see our own servants, first scouring the table with a sponge, and cleaning the house, and then setting out the entertainment? This is what is done by the prayers, by the cry of the herald. We scour the Church, as it were, with a sponge, that all things may be set out in a pure church, that there may be “neither spot nor wrinkle.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Timothy 6
… For think not, I pray, that he means it of the Church; for there he would not have any vessels of wood or of earth, but all of gold or silver where is the body of Christ, where is that “pure virgin, without spot, or wrinkle, or any such thing.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 1
[4.] Since then “He hath purged our sins,” let us continue pure; and let us receive no stain, but preserve the beauty which He hath implanted in us, and His comeliness undefiled and pure, “not having spot or wrinkle or any such thing.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 14
… therefore we are “near to vanishing away,” and to destruction. Let us scrape off this old age. It is indeed no longer possible to do it by Washing, but by repentance it is possible here [in this life]. If there be in us anything old, let us cast it off; if any “wrinkle,” if any stain, if any “spot,” let us wash it away and become fair (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 28
… What should we not perform? What should we not endure? I entreat you, let us conceive some desire for those blessings, let us long for that Bridegroom, let us be virgins as to the true Virginity. For the Lord seeks after the virginity of the soul. With this let us enter into Heaven, “not having spot, or wrinkle, or any such thing” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 90
… And now also do we see the words fulfilled. For the church of Christ “not having spot or wrinkle or any such thing”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 125.20
20. I lay great emphasis on these points that I may deliver a young man who is dear to me from the itching both of the tongue and of the ears: that, since he has been born again in Christ, I may present him without spot or wrinkle
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 1.30
… “I will get me,” he says, “to the mountain of myrrh;” to those, that is, who have mortified their bodies; “and to the hill of frankincense,” to the crowds of pure virgins; “and I will say to my bride, thou art all fair, my love, and there is no spot in thee.” Whence too the Apostle:
Sulpicio Severo † 420 d.C. The Doubtful Letters of Sulpitius Severus 2.11
… For although it is not allowed to any Christian to commit sin, and it befits all without exception who are purified through the sanctification of the spiritual bath, to lead an unstained life, that they may be thoroughly identified with the Church, which is described as being “without
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 10.1
1. Let me know Thee, O Thou who knowest me; let me know Thee, as I am known. O Thou strength of my soul, enter into it, and prepare it for Thyself, that Thou mayest have and hold it without “spot or wrinkle.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 93.34
34. Therefore it is the same Church also which within the Lord’s net is swimming along with the bad fishes, but is in heart and in life separated from them, and departs from them, that she may be presented to her Lord a “glorious Church, not having spot or wrinkle.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 3.18
… it exists not in the bad, whether they make disturbances abroad, or are endured within the Church with lamenta tions, baptizing and being baptized. But just as those who are tolerated with groanings within the Church, although they do not belong to the same unity of the dove, and to that "glorious Church, not having spot or wrinkle, or any such thing,"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 4.10
17. Now, therefore, the question is, how could men of the party of the devil belong to the Church, which has no spot, or wrinkle, or any such thing,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 5.16
… or that he no longer has lawfully what yet is in accordance with law in his possession. But the birthright rests only in a holy conversation and good life, to which all belong of whom that bride consists as her members which has no spot or wrinkle,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 5.24
35. If therefore heresy is rendered "unable to engender sons to God through Christ, because it is not the bride of Christ," neither can that crowd of evil men established within the Church, since it is also not the bride of Christ; for the bride of Christ is described as being without spot or wrinkle.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 5.27
… For if they both are themselves there, and are themselves the bride of Christ, can she then be as she is described "without spot or wrinkle,"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 6.3
… while she is one dove, modest and chaste, a bride without spot or wrinkle,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 7.10
… Do even the unrighteous who are not changed in heart in baptism, while "they renounce the world in words and not in deeds" yet belong to the members of the Church? Let them consider whether such a Church is the actual rock, the very dove, the bride herself without spot or wrinkle.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 7.51
Chapter 51.— 99. Taking all these things, therefore, into consideration, I think that I am not rash in saying that there are some in the house of God after such a fashion as not to be themselves the very house of God, which is said to be built upon a rock, which is called the one dove, which is styled the beauteous bride without spot or wrinkle,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Correction of the Donatists 9
… righteousness, as though it were conferred upon him by himself, whereas it is said to him, "For what hast thou that thou didst not receive?" or venture to boast himself as being without sin in this world, as the Donatists themselves declared in our conference that they were members of a Church which has already neither spot nor wrinkle, nor any such thing,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Concerning Man’s Perfection in Righteousness 35
Then shall the Church realize, fully and perfectly, the condition of “not having spot, or wrinkle, or any such thing,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 4.17
… Wherefore in baptism all sins are forgiven, and, by that very washing of water in the word, the Church is set forth in Christ without spot or wrinkle;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 2.8
… For the Pelagians dare to say even this: that the right eous man in this life has no sin at all, and that in such men there is even at the present time a Church not having spot or wrinkle or any such thing,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 2.19
… For we shall see it with the dove’s eyes,—such eyes as are declared to belong to the spouse of Christ, whom God hath chosen for Himself a glorious Church, not having spot or wrinkle,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Ten Homilies on the First Epistle of John 4.1
… Whence does this appear? From this: that while many hear, not all are persuaded of that which is said, but only they to whom God speaks within. Now they to whom He speaks within, are those who give place to Him: and those give place to God, who “give not place to the devil.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 9.6
… or whether man say to God, “Thou satest on the throne Who judgest equity,” giving the name of God’s throne to his soul, so that his body may peradventure be the earth, which is called God’s “footstool:” for “God was in Christ, reconciling the world unto Himself:” or whether the soul of the Church, perfect now and without spot and wrinkle,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 18.17
17. “He hath sent down from on high, and hath fetched Me ( ver. 16 ): by calling out of the Gentiles for an inheritance “a glorious Church, not having spot, or wrinkle.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 45.20
20. “Out of Thy garments is the smell of myrrh, amber, and cassia” ( ver. 8 ). Out of Thy garments is perceived the smell of fragrant odours. By His garments are meant His Saints, His elect, His whole Church, which he shows forth, as His garment, so to speak; His robe “without spot and wrinkle,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 51.12
… Hear also in this place one humbled, because with hyssop purged: “Thou shalt wash me,” that is, shalt cleanse me: “and above snow I shall be whitened.” “Although,” he saith, “your sins shall have been like scarlet, like snow I will whiten.” Out of such men Christ doth present to Himself a vesture without spot and wrinkle.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 147.24
… but wait, see what followeth. Since He gave them as wool, a garment is made of them. For as the Church is called the Body of Christ, so is the Church also called the garment of Christ: hence cometh that which is said by the Apostle, “that He might present it to Himself a glorious Church, not having spot or wrinkle.”
5:28
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 3.1
… for we are members of His body, of His flesh, and of His bones. For this cause shall a man leave his father and mother, and shall be joined unto his wife, and they two shall be one flesh. This is a great mystery: but I speak concerning Christ and the Church.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 20
Ver. 28 . “Even so ought husbands to love their own wives,” saith he, “as their own bodies.”
Tirannio Rufino † 411 d.C. The Apology of Rufinus. Addressed to Apronianus, in Reply to Jerome's Letter to Pammachius 1.23
… And first of all, as to these poor weak women about whom he makes himself merry, because they say that after the resurrection they will not have their frail bodies since they will be like the angels. Let us hear what he has to say about them. In the third book of his Commentaries on the Epistle of Paul to the Ephesians, on the passage in which it is said,
san Girolamo † 420 d.C. Jerome's Apology for Himself Against the Books of Rufinus 1.28
28. The sixth and last point which I am told that he brings against me (that is if my brother has not left anything unreported) is that, in the interpretation of the Apostle’s words,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 15.7
… and we are to understand that the husband is to rule his wife as the soul rules the flesh. And therefore, says the apostle, “He that loveth his wife, loveth himself; for no man ever yet hated his own flesh.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 21.7
7. For the apostle, in speaking of the love which husbands ought to have for their wives gives, as an example, the love of the soul for the body. The words are: "He that loveth his wife, loveth himself: for no man ever yet hated his own flesh, but nourisheth and cherisheth it, even as Christ the Church."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 2
… “Not of bloods, nor of the will of the flesh, nor of the will of man.” The apostle puts flesh for woman; because, when she was made of his rib, Adam said, “This is now bone of my bone, and flesh of my flesh.” And the apostle saith, “He that loveth his wife loveth himself; for no one ever hated his own flesh.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 49.1.6
… and so shalt thou avoid his head, and he shall not grasp thy heel. But wherefore said He this to Eve? Because through the flesh man doth slip. Our flesh is an Eve within us. “He that loveth his wife,” he saith, “loveth himself.” What meaneth “himself”? He continueth, and saith, “For no man ever yet hath hated his own flesh.”
Pseudo-Cyprian Of the Discipline and Advantage of Chastity 5
… and both of them are associated by a natural link in mutual concord, lest, by any discord arising from the separation of the members, the compact of the divine covenant should be broken. Yet he adds, and says: “Because he who loves his wife, loves himself. For no one hates his own flesh; but nourishes and cherishes it, even as Christ the Church.”
5:29
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.18
… How much honour is given to the flesh in the name of the church! “No man,” says the apostle, “ever yet hated his own flesh” (except, of course, Marcion alone), “but nourisheth and cherisheth it, even as the Lord doth the Church.”
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 8
18. For “through Him” comes every succour to our souls, and it is in accordance with each kind of care that an appropriate title has been devised. So when He presents to Himself the blameless soul, not having spot or wrinkle,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 20
Ver. 29 . “For no man ever hated his own flesh, but nourisheth and cherisheth it.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 15
Let us not then despise one another, lest we be neglectful of ourselves. “For no man ever yet hated his own flesh, but nourisheth and cherisheth it.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Christian Doctrine 1.24
24. No man, then, hates himself. On this point, indeed, no question was ever raised by any sect. But neither does any man hate his own body. For the apostle says truly, “No man ever yet hated his own flesh.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Continence 19
… It is not then itself that is our enemy: and when its faults are resisted, itself is loved, because itself is cared for; “For no one ever hated his own flesh,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Continence 21
… as now, in this corruption and mortality, when as yet “the corruptible body weigheth down the soul;” and, what the Apostle saith, “the body is dead by reason of sin;” yet the same himself beareth such witness unto our flesh, that is, to our lowest and earthly part, as to say, what I made mention of a little above, “No one ever hated his own flesh.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Continence 22
… So,” saith he, “husbands also ought to love their own wives, as their own bodies. Whoso loveth his own wife, loveth himself.” Then he added, what we have already made mention of, “For no man ever hated his own flesh, but nourisheth it, and cherisheth it; as also Christ the Church.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Continence 25
… What therefore each one living after Christ doth with his flesh, whereas he both lusts against its evil lust, which he restrains, hereafter to be healed, which he holds, not yet healed; and yet nourisheth and cherisheth its good nature, since “no one ever hated his own flesh,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Patience 7
… Whence the Lord Jesus exhorting his Martyrs to patience, hath promised of the very body a future perfect entireness, without loss, I say not of any limb, but of a single hair. “Verily I say unto you,” saith He, “a hair of your head shall not perish.” That so, because, as the Apostle says, “no man ever hated his own flesh,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Care to Be Had for the Dead 9
9. And yet, by reason of that affection of the human heart, whereby “no man ever hateth his own flesh,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Care to Be Had for the Dead 22
… More diligently however doth each man these things for his own near and dear friends, in order that they may be likewise done unto him by his. But as for the burying of the body, whatever is bestowed on that, is no aid of salvation, but an office of humanity, according to that affection by which “no man ever hateth his own flesh.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 2.69
… For if we seek unity by war, our war could not be praised in more glorious terms, seeing that it is written, "Thou shall love thy neighbor as thyself." And again it is written, "No man ever yet hated his own flesh."
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 71
… And hence the same Apostle says in another place, “For no one ever hated his own flesh, but nourisheth and cherisheth it
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 13.1
… And indeed if any one craves to wash for luxury and pleasure, neither on any other day do we allow this to be done. But if it is for bodily need, neither on the Lord’s day do we forbid it. For it is written, No man ever hated his own flesh, but nourisheth it and cherisheth it (
5:30
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.2.3
… flesh is increased and supported, how can they affirm that the flesh is incapable of receiving the gift of God, which is life eternal, which [flesh] is nourished from the body and blood of the Lord, and is a member of Him?—even as the blessed Paul declares in his Epistle to the Ephesians, that “we are members of His body, of His flesh, and of His bones.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 20
Ver. 30 . “Because we are members of His body, of His flesh and of His bones.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 46
[3.] Those men then at that time reaped no fruit from what was said, but we have enjoyed the benefit in the very realities. Wherefore it is necessary to understand the marvel of the Mysteries, what it is, why it was given, and what is the profit of the action. We become one Body, and “members of His flesh and of His bones.” (
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Letters 59
… For this cause a man shall leave father and mother and shall cleave to his wife, and there shall be two in one flesh
5:31
Tertulliano † 220 d.C. A Treatise on the Soul 11
… because the apostle also says, that “that is not first which is spiritual, but that which is natural, (or in possession of the natural soul,) and afterward that which is spiritual.” For, inasmuch as Adam straightway predicted that “great mystery of Christ and the church,”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.5
… teaching the Galatians, moreover, that the two narratives of the sons of Abraham had an allegorical meaning in their course; and to the Ephesians giving an intimation that, when it was declared in the beginning that a man should leave his father and mother and become one flesh with his wife, he applied this to Christ and the church.
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.18
… “For this cause shall a man leave his father and his mother, (and shall be joined unto his wife), and they two shall be one flesh. This is a great mystery.”
Tertulliano † 220 d.C. On Exhortation to Chastity 5
… If, however, (it take place) a second time, or oftener, immediately (the flesh) ceases to be “one,” and there will not be “two (joined) into one flesh,” but plainly one rib (divided) into more. But when the apostle interprets, “The two shall be (joined) into one flesh”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 4.49
… “For it is written, For this cause shall a man leave his father and mother and shall be joined to his wife, and they two shall be one flesh. This is a great mystery; but I speak concerning Christ and the Church.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 14.17
But since the Apostle understands the words, “ And they twain shall be one flesh, ” of Christ and the church,
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 48.1
… For when the Apostle Paul says, “For this cause shall a man leave his father and mother, and shall cleave unto his wife; and they two shall be one flesh. This is a great mystery; but I speak concerning Christ and the Church;”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 3.8
… Whence it was that the apostle directly referred to Christ the words which had been spoken of Adam. For thus will it be most certainly agreed that the Church is formed out of His bones and flesh; and it was for this cause that the Word, leaving His Father in heaven, came down to be “joined to His wife;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 20
Ver. 31 . “For this cause shall a man leave his father and mother, and shall cleave to his wife, and the twain shall become one flesh.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 22.1
… I have forgotten my father, I am born anew in Christ. What reward do I receive for this?” The context shows—“The king shall desire thy beauty.” This, then, is the great mystery. “For this cause shall a man leave his father and his mother and shall be joined unto his wife, and they two shall be” not as is there said, “of one flesh,”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 123.12
… Thus divided they were subsequently joined together in marriage; in the words of scripture “the twain shall be one flesh,” not two or three. “Therefore shall a man leave his father and his mother, and shall cleave unto his wife.” Certainly it is not said “to his wives.” Paul in explaining the passage refers it to Christ and the church;
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 1.16
… We are therefore bound to traverse the same course of argument and show that chastity was always preferred to the condition of marriage. And as regards Adam and Eve we must maintain that before the fall they were virgins in Paradise: but after they sinned, and were cast out of Paradise, they were immediately married. Then we have the passage,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 12.8
… There is a significance in the words of the apostle when he calls Adam "the figure of Him that was to come;" and when he says, "A man shall leave his father and mother, and shall cleave to his wife, and they two shall be one flesh. This is a great mystery; but I speak concerning Christ and the Church."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 22.38
… The holy Church, too is in secret the spouse of the Lord Jesus Christ. For it is secretly, and in the hidden depths of the Spirit, that the soul of man is joined to the word of God, so that they two are one flesh; of which the apostle speaks as a great mystery in marriage, as referring to Christ and the Church.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 41.7
… ‘Now ye are the Body of Christ, and members in particular.’ If then the Body of Christ and His members belong to One, do not thou make two of them. For He left ‘father and mother, and clave to his wife, that two might be one flesh.’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 79.4
… For Christ is the Head of the Body. The Head is in Heaven, the Body is on earth; the Head is the Lord, the Body His Church. But ye remember it is said, “They shall be two in one flesh.” “This is a great mystery,” says the Apostle, “but I speak in Christ and in the Church.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 11.10
… Who when they are understood amiss, God raineth snares upon sinners; but when they are understood aright, He maketh the hearts of the godly and believing fruitful. As, for instance, the passage, “and they two shall be in one flesh,”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 147
… This is a great mystery; but I speak concerning Christ and the Church.”
5:32
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 1.8.4
… for, when writing of the conjugal union in this life, he expressed himself thus: “This is a great mystery, but I speak concerning Christ and the Church.”
Tertulliano † 220 d.C. A Treatise on the Soul 21
… What had he that was spiritual? Is it because he prophetically declared “the great mystery of Christ and the church?”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.18
… This is a great mystery.” In passing, (I would say that) it is enough for me that the works of the Creator are great mysteries in the estimation of the apostle, although they are so vilely esteemed by the heretics. “But I am speaking,” says he, “of Christ and the Church.”
Tertulliano † 220 d.C. On Fasting 3
Adam had received from God the law of not tasting “of the tree of recognition of good and evil,” with the doom of death to ensue upon tasting. However, even (Adam) himself at that time, reverting to the condition of a Psychic after the spiritual ecstasy in which he had prophetically interpreted that “great sacrament”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 3.1
… For there is no one who will find fault with your discourse, however contentious and contradictory he may be. Yet, while everything else seems rightly spoken, one thing, my friend, distresses and troubles me, considering that that wise and most spiritual man—I mean Paul—would not vainly refer to Christ and the Church the union of the first man and woman,
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 37
… and so perhaps you think the Man is honoured; but He is born of a Virgin, and this is on the Woman’s side. They two, He says, shall be one Flesh; so let the one flesh have equal honour. And Paul legislates for chastity by His example. How, and in what way? This Sacrament is great, he says, But I speak concerning Christ and the Church.
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Widows 15
… For God took a rib from the man, and formed the woman so as to join them one to the other, and said: “They shall be one flesh.” He said this not of a second marriage but of the first, for neither did Eve take a second husband, nor does holy Church recognize a second bridegroom. “For that is a great mystery in Christ and in the Church.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 66
… Therefore also John calls Him a bridegroom, therefore Paul again saith, “For I have espoused you to one husband;” and, “This is a great mystery, but I speak concerning Christ and the Church.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 20
Ver. 32 . “This is great mystery: but I speak in regard of Christ and of the Church.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 12
What? is marriage a theater? It is a mystery and a type of a mighty thing; and even if thou reverence not it, reverence that whose type it is. “This mystery,” saith he, “is great, but I speak in regard of Christ and of the Church.” (
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 1.16
… but after they sinned, and were cast out of Paradise, they were immediately married. Then we have the passage, “For this cause shall a man leave his father and mother, and shall cleave to his wife, and the twain shall become one flesh,” in explanation of which the Apostle straightway adds,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Marriage and Concupiscence 1.23
… “Of me was that word spoken in paradise before the entrance of sin: ‘A man shall leave his father and his mother, and shall cleave unto his wife; and they two shall become one flesh.’” This the apostle applies to the case of Christ and of the Church, and calls it then “a great sacrament.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Marriage and Concupiscence 2.12
… The very same thing which the apostle says, “This is a great sacrament: but I speak concerning Christ and the Church,” was also spoken by Adam when he said, “For this cause shall a man leave his father and his mother, and shall cleave unto his wife; and they twain shall be one flesh.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 11.10
… but when they are understood aright, He maketh the hearts of the godly and believing fruitful. As, for instance, the passage, “and they two shall be in one flesh,” if one interpret it with an eye to lust, He raineth a snare upon the sinner. But if you understand it, as he who says, “But I speak concerning Christ and the Church,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 55.3
… neither ought we to speak of ourselves as alien from Christ, of whom we are members, nor to count ourselves as if we were any other thing: because “The two shall be in one flesh.” “This is a great Sacrament,” saith the Apostle, “but I speak in regard of Christ and the Church.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 72.17
… For Christ’s coming shall make present to believers the kingdom of God. But how to understand “for Him” is difficult; except that when prayer is made for the Church, for Himself prayer is made, because she is His Body. For concerning Christ and the Church hath been sent before a great Sacrament,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 75.4
… But whether Head speaketh or whether members speak, Christ speaketh: He speaketh in the person of the Head, He speaketh in the person of the Body. But what hath been said? There shall be two in one flesh. “This is a great Sacrament:” “I,” he saith, “speak in Christ and in the Church.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 119.19
… For this also was at the beginning, “They two shall be one flesh:” which great mystery the Apostle Paul expounding, saith, “I speak concerning Christ and the Church.”
5:33
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 20
Ver. 33 . “Nevertheless do ye also severally love each one his own wife even as himself; and let the wife see that she fear her husband.”
5:1
1. ESTOTE ERGO IMITATORES DEI, SICUT FILII CHARISSIMI. — Syrus vertit, estote igitur מתדמין metdammin, id est conformes Deo. Pendet haec sententia a fine capitis praecedentis, ubi dixit: «Donantes invicem, sicut et Deus in Christo donavit vobis.» Cui statim subdit initium hujus capitis: «Estote ergo imitatores Dei;» ut scilicet sicut Deus vobis condonavit offensas vestras, ita et vos proximis condonetis ea quae in vos peccarunt; et sicut Deus, inquit Hieronymus, solem oriri facit et pluit super bonos et malos, sic etiam vos bonitatem vestram super omnes homines effundatis. Rationem et stimulum subdit dicens: «Sicut filii charissimi,» q. d. Filiorum est imitari suos parentes; alioqui degeneres et spurii habebuntur; atqui pater noster, scilicet Deus, clementissimus est et benignissimus in omnes, facillimeque offensas nobis condonat: ergo et nos qui sumus ejus filii, clementissimos, facillimos in offensis nostris condonandis, et beneficentissimos in fratres et proximos nostros esse decet; unde explicans subdit:
5:2
2. ET AMBULATE IN DILECTIONE, SICUT ET CHRISTUS DILEXIT NOS. — Magna dignitas est Deum imitari; et «hoc est, ait Ambrosius, lib. I De Abraham, cap. II, quod pro magno inter septem sapientium dicta celebratur: Sequere Deum. Sic Abraham facto praevenit dicta sapientium, et secutus Deum exivit de terra et cognatione sua.» Rursum, Deum in potentia, magnificentia et caeteris similibus, ait Hieronymus, imitari non possumus: possumus tamen in humilitate, mansuetudine et charitate eum a longe sequi et imitari. Hinc «Christus, ait S. Augustinus, serm. 10 De Verbis Domini, clamat: Tollite jugum meum super vos, et discite a Me non mundum fabricare, non cuncta visibilia et invisibilia creare, non ipso in mundo mirabilia facere, et mortuos suscitare; sed quoniam mitis sum et humilis corde.» Scripsit D. Thomas Opuscul. 62 De divinis Moribus, in quo pulchre docet quos mores Dei, et quomodo imitari debeamus, quos non. Primo, inquit, Dei immutabilitatem imitari oportet per constantiam in adversis et prosperis; praescientiam, per providentiam novissimorum; aequanimitatem, ut nullo tristi casu turbemur; veracitatem, sinceritatem, patientiam, clementiam, charitatem, etc. Secundo, alii mores Dei sunt, in quibus non est imitandus, sed admirandus; scilicet primo, quod ipse solus occulta cordium scrutatur; secundo, quod solus seipsum perfecte cognoscit, amat, fruitur ac laudat: tertio, quod ipse sibi solus sufficit, et non indiget extrinseco; quarto, quod ab ipso solo omne bonum procedit, omnium beatitudo in ipso solo consistit; quinto, quod ipse solus habet immortalitatem, et inhabitat lucem inaccessibilem; sexto, quod ipse solus de nihilo fecit aliquid, ipse solus omnia in esse conservat; septimo, quod ipse solus peccata condonat; octavo, quod ipse solus sciat diem judicii et numerum electorum. Ipsi soli honor et gloria in saecula. Amen. Denique nihil, inquit, dignius, quam ut homo sui conditoris sit imitator, et secundum modum propriae facultatis executor. SICUT ET CHRISTUS DILEXIT NOS, ET TRADIDIT SEMETIPSUM PRO NOBIS OBLATIONEM ET HOSTIAM DEO IN ODOREM SUAVITATIS. — Urget S. Cyrillus in Concilio Ephesino τὸ «pro nobis» contra Nestorium. Citatis enim hisce Apostoli verbis, ex illis elicit anathematismum 10, dicens: «Si quis Christum non pro nobis tantum, sed pro seipso quoque sacrificium obtulisse dixerit (nulla enim oblatione indigebat, qui peccatum nullum norat), anathema sit.» Nota et delicias amoris Christi: «Dilexit nos,» inquit, tenerrime et efficacissime, non verbo et lingua, sed opere et veritate: quia ex dilectione hac erga nos, sponte et liberrime «tradidit,» non opes aut vestes suas, non fratres aut cognatos, non angelos suos, sed «semetipsum,» totum Deum et hominem, quantus quantus est, ut nihil sui sibi retineret, sed totum se daret et traderet «pro nobis» peccatoribus et hostibus suis, «pro nobis,» inquam, id est, pro lytro et expiatione peccatorum nostrorum; «oblationem,» non aridam et incruentam, uti erat olim oblatio similae et panum; sed cruentam, uti olim oves et boves Deo mactabantur et offerebantur; scilicet «hostiam,» id est victimam, et pacificam, et pro peccato, et quae esset pariter holocaustum, totaque in cruce immolaretur, consumeretur, et cederet Deo, sicut olim per ignem et fumum hostia cremata tota ascendebat ad Deum, ut Deus illius odore et oblatione placaretur, et quasi pasceretur, eamque acceptaret «in odorem suavitatis,» id est, in odorem acceptissimum et gratissimum. Ex dictis patet Apostolum alludere ad sacrificia vetera tum victimarum, quae immolabantur in genere holocaustorum; tum thymiamatis, quod adolebatur ad Deum propitiandum in altari thymiamatis, quod erat in Sancto, ante Sanctum Sanctorum; ita ut fumus et fragrantia thymiamatis ascenderet ad Sanctum Sanctorum, et Deus in Sancto Sanctorum residens super propitiatorium, illam fragrantiam exciperet, et quasi odoraretur, itaque placaretur et conciliaretur. Unde nota secundo: «In odorem suavitatis,» id est, suavem vel suavissimum. Levit. I, 9, et alibi hebraice habetur לריח ניחוח lereach nichoach, id est, in odorem quietis. «Odor quietis» vocatur odor suavissimus, quo suavissime pascitur odoratus, ut in eo jucundissime et placidissime conquiescat. Hinc Septuaginta et ex eis Paulus vertunt, εἰς ὀσμὴν εὐωδίας, id est in odorem redolentiae vel bonae fragrantiae, ut vertit S. Hieronymus, praefat. in Zachariam: tali enim pascitur, et in tali suavissime conquiescit, recreatur et reconciliatur odoratus. Ulterius nota tertio: Anthropopathōs tribuitur Deo odoratus, per quem odore sacrificiorum quasi gratissimo pascatur: quia sacrificia haec reddebant Deum placatum, ejusque iram sedabant et quiescere faciebant, itaque peccata expiabant per fidem in Christum, quem protestabantur futurum mediatorem, et cujus sacrificium hisce suis sacrificiis adumbrabant; erantque haec sacrificia Deo grata admodum non ex opere operato, uti sacrificium legis novae, sed ex opere et devotione operantis. Erant enim actus obedientiae et latriae nobilissimi, quibus quasi odore fragrantissimo pascebatur Deus. Unde Chaldaeus pro «oblatio in odorem suavitatis, vel suavis fragrantiae,» vertit, «ut oblatio suscipiatur a Deo cum beneplacito.» Sic Genes. cap. VIII, 20, dicitur de Noe: «Obtulit holocausta super altare, odoratusque est Dominus odorem suavitatis, et ait: Nequaquam ultra maledicam terrae propter homines,» q. d. Hujus sacrificii Noe fumus et odor, qui cum fumo ascendebat, ad similitudinem suavis odoris, placuit Deo, quasi foetorem peccatorum hominum abstulit a naribus Dei, ut plane eo placatus decerneret, propter peccata hominum, amplius terrae non inducere diluvium. Unde Chrysostomus illud, «Odoratus est Dominus odorem suavitatis,» sic exponit: Quia, inquit, justi Noe virtus fumum et odorem victimae suae Deo fecit odorem fragrantiae. Sic Plato et Lucianus inducunt deos Gentium quasi suaviter odorantes sacrificia, eorumque nidore gaudentes. Haec ergo est sententia et mens Apostoli, q. d. Sicut Christus dilexit nos, ut se pro nobis in victimam Deo gratissimam, suavissimam et acceptissimam immolandum in cruce dederit: ita nos invicem diligere debemus, et non tantum injurias mutuas condonare, sed et bona vitamque pro salute proximorum exponere; et sicut illa victima Christi fuit Deo suavissima et gratissima: ita et nostra haec, qua nos et nostra pro salute proximorum offerimus et impendimus, erit Deo jucundissima, omnemque foetorem peccatorum nostrorum a naribus Dei absterget. Charitas enim operit multitudinem peccatorum.
5:3
3. Omnis immunditia. — Quaevis obscenitas et libido tactuum et immundorum operum. «Nisi Philosophorum quidam,» ait Hieronymus Cynicus, «qui docerent omnem titillationem carnis et seminis emissionem ex quolibet attritu vel tactu provenientem non esse vitandam tempore, quibusdam quoque sapientibus mundi turpi et obscenae haeresi assentientibus, exstitissent, nunquam sanctus Apostolus, ad Ephesios scribens, omnem immunditiam fornicationi conjunxisset.» AUT AVARITIA. — Graece πλεονεξία, nimia habendi cupido. Quaenam ea sit, dicam vers. 5. NEC NOMINETUR IN VOBIS (μηδὲ ὀνομαζέσθω, ne nominetur quidem), SICUT DECET SANCTOS, — id est Christianos, qui vocatione, baptismo et professione sunt, id est esse debent, sancti, q. d. Adeo ab omni immunditia alieni debent esse Christiani, utpote sancti et Deo consecrati, ut ne nomen quidem immunditiae aut operis alicujus immundi audiatur inter eos.
5:4
4. AUT TURPITUDO, — id est, ut Syrus, obscenitas, puta verborum; et sic distinguitur ab immunditia, quae est operum. AUT SCURRILITAS. — Graece εὐτραπελία, id est urbanitas, quam Aristoteles, lib. IV Ethic., cap. VIII, et S. Augustinus, et ex iis S. Thomas, II II, Quaest. CLXVIII, art. 2, docet esse virtutem, quae seria, animique rigorem et vigorem (ne scilicet animus nimis seriis occupationibus intendat, seque et corpus debilitet et exhauriat) moderatur et temperat per jocos et ludos decentes, efficiendo scilicet primo, ut ludi et joci sint honesti; secundo, ut sint decentes et congruentes personae, loco et tempori: alius enim jocus saecularem, alius sacerdotem et monachum decet; alius in mensa, alius in schola, alius in cubiculo; tertio, ut sint moderati, ne mentis harmoniam dissolvant, ait Ambrosius. Unde Aristoteles virtuti eutrapeliae, sive urbanitati, vitium per excessum opponit βωμολογίαν, id est scurrilitatem, cum scilicet jocus est nimius, vel intempestivus, vel indecens, scilicet quia est ineptus, aut mordax, aut maledicus, aut spurcus, aut cachinnos et dissolutiones excitans, aut indecorus, ut cum quis verbis sacrae Scripturae ad nugas et jocum abutitur: quae maxima et gravissima est scurrilitas, habetque adjunctam irreverentiam in Deum, Deique verbum: unde eam gravibus verbis vetat Concilium Tridentinum, sess. IV. Per defectum vero eutrapeliae vitium opponit Aristoteles ἀγροικίαν, id est rusticitatem. Qui enim nimis graves et severi sunt, nullosque jocos aut ludos admittunt, aut Catones sunt, aut rustici, nimium tetrici, agrestes, morosi et melancholici. Contra S. Chrysostomus hic in morali negat apud Christianos eutrapeliam, id est urbanitatem, esse virtutem, multisque docet Christianum non decere jocos, sed potius luctum et fletum; sic etiam Apostolus eutrapeliam hic ut vitium insectatur. Verum intelligunt eutrapeliam non moderatam jam dictam, sed immoderatam, scilicet βωμολογίαν, id est scurrilitatem; quam Aristoteles fatetur a vulgo jocis et salibus nimiis addicto eutrapeliam quoque dici. Hanc esse mentem Apostoli, et consequenter Chrysostomi, patet ex verbis Apostoli subsequentibus, cum ait: «Quae ad rem non pertinent,» graece τὰ οὐκ ἀνήκοντα, id est, quae non sunt decentia. Indecentem ergo et indecoram eutrapeliam, sive urbanitatem tantum hic vetat Apostolus. Talem apud Christianos esse jocularitatem illam, quae tantum risum movet audientibus, docet hic Hieronymus. «Est enim haec,» inquit, «a sanctis nostris propellenda, quibus nos magis convenit flere atque lugere. In Hebraico quoque Evangelio legimus Dominum ad discipulos loquentem: Et nunquam, inquit, laeti sitis, nisi cum videritis fratrem vestrum in charitate.» Verum ne haec scrupulosum quem faciant, intellige jocularitatem illam dedecere Christianos, quae nihil spectat quam ut risum excitet. Si enim ulterius alio referatur, v. g. ad honestam recreationem, laetitiam, animi excitationem, sanitatem corporis tuendam, ut scilicet homo alacrior fiat, vegetior et aptior ad suas functiones Deique obsequium, honesta est, decetque Christianos. Sic Paulus, Antonius, Hilarion aliique Eremitae suos habuere jocos, sed Christianos et sale conditos. SED MAGIS GRATIARUM ACTIO, — supple, nominetur in vobis, qui estis Christiani et sancti, q. d. In mensis, in conviviis, in colloquiis, in recreationibus nolite vos pascere et oblectare loquendo turpia, stulta, scurrilia: hoc enim faciunt Gentes, quae Deum et Christum non agnoscunt; sed potius loquimini de Christo, Christi gratia, vocatione, et beneficiis immensis vobis exhibitis, ut inde mutuo excitetis vos ad gratiarum actionem. Hinc illa Christianis olim, uti jam Religiosis, familiaris in omni salutatione et congressu vox, Deo gratias. «Nam quid melius, inquit S. Augustinus, epist. 77, et animo geramus, et ore promamus, et calamo exprimamus, quam, Deo gratias? Hoc nec dici brevius, nec audiri laetius, nec intelligi grandius, nec agi fructuosius potest. Deo gratias, qui te tam fideli pectore ditavit,» etc.
5:5
5. HOC SCITOTE INTELLIGENTES, QUOD OMNIS FORNICATOR, AUT IMMUNDUS, AUT AVARUS, QUOD EST IDOLORUM SERVITUS, NON HABET HAEREDITATEM IN REGNO CHRISTI ET DEI. — Nota: In Graeco legit noster Interpres, ἥ ἐστιν εἰδωλολατρεία, quod, scilicet avaritiae vitium, quo laborat avarus, quodque in eo latet et continetur, est idolorum servitus, sive est idololatria. Jam Graece legitur, ὅ ἐστιν εἰδωλολάτρης, id est qui (scilicet avarus) est idolorum servus; vel ad verbum, est idololatra. Quaeres, quaenam hic intelligatur avaritia? Primo, S. Hieronymus hic vers. 3, intelligit inexplebilem cupiditatem non pecuniae, sed voluptatum carnalium, sive libidinum, qua animus insatiabilis per omnia obscenitatum genera, perque omnes luxuriae modos discurrit, ut omni libidine suam cupiditatem expleat. Et ratio S. Hieronymi est, quia avaritia ponitur hic ab Apostolo inter libidines, uti et cap. praeced., vers. 19. Et Graecum πλεονεξία est studium immodicum plus habendi, usurpandi, occupandi, quam sibi competat, sive in opibus, sive in honoribus, sive in uxoribus, sive in deliciis. Haec est idolorum servitus, quia fornicator et obscenus amasiae et suo peni, aeque ac mercator lucris, superbus honoribus, gulosus ventri, quasi idolo suo servit. Addit Adamus, taxari hic obscenitates spurcissimas Simonis Magi et asseclarum, qui libidines suas referebant in honorem Dei, imo eas tanquam sacrificium offerebant patri universorum: sic enim revera non Deum, qui libidines execratur, sed daemonem, qui iis delectatur, colebant. Patrem enim universorum colebant eum, qui libidinibus delectatur et colitur, qui non est alius quam daemon, ac consequenter committebant idololatriam. Idololatria enim non tantum idolorum, sed et daemonum, adeoque cujusvis rei quae vere Deus non est, cultum significat. Verum planius secundo, Chrysostomus, Theophylactus, Oecumenius, Cyprianus, qui pro «avarus» vertit, «fraudator,» et alii, imo ipse Hieronymus huc tandem hoc versu inclinat; hi, inquam, proprie accipiunt avaritiam pro immodica cupiditate opum, qua per fas et nefas eas avarus accumulat. Sumitur enim hic avaritia in actu completo, tuncque est peccatum mortale, et excludit a regno Dei, ut hic ait Apostolus. Id patet, quia si per avaritiam intelligeret libidinem, tam dixisset de fornicatione et immunditia quam de avaritia, quod sint idolorum servitus. Nam et fornicator et immundus venerem suam habet pro Deo, sicut gulosus suum ventrem habet pro Deo. Jam autem Apostolus de sola avaritia dicit, quod sit idolorum servitus; ergo avaritiam distinguit a fornicatione, immunditia et libidine. Secundo, quia graece πλεονεξία, et latine «avaritia,» proprie et communiter significant hanc auri et argenti cupidinem, praesertim cum a cupidine veneris et aliarum rerum secernitur, uti hic secernitur per conjunctionem disjunctivam. Secus est cap. praeced., vers. 19; ibi enim avaritia conjungitur et denominat immunditiam; ait enim: «In operationem immunditiae omnis, in avaritiam,» id est, ut avare et cupide omnem immunditiam operentur. Tertio, quia Coloss. III, 5, a libidine et concupiscentia mala avaritiam distinguens, dicit eam esse «idolorum servitutem»; ergo proprie avaritiam accipit: si ibi, ergo et hic. Ibi enim idem iisdem pene verbis dicit, quod hic. Quaeres secundo: Cur avaritia prae aliis vitiis dicitur «idolorum servitus,» id est idololatria? Respondeo primo, quia avari omnem spem vitae et victus ponunt in suis opibus; ergo illas quasi pro Deo habent. Id enim est Deus cuique, a quo vitam et vitae necessaria sperat et exspectat. Secundo, quia, sicut idololatrae colunt imagines aureas et argenteas, ita avari colunt signatas suas effigies auri et argenti. Unde pulchre Theophylactus: «Quod David, inquit, Psalm. CXIII, dixit: Simulacra Gentium argentum et aurum; hoc magna sapientia invertit Paulus dicens: Argentum et aurum sunt simulacra et idola avarorum.» Tertio, quia haec avaritia inexplebilis est, et cum caeterae cupiditates ipso usu sedentur, et satientur saltem ad tempus, v. g. cupiditas gulae satiatur cibo et potu, abitque in fastidium; cupiditas veneris satiatur fornicatione, abitque in nauseam et virium ac spirituum defectum: avaritia tamen sola nullis opibus sedatur, sed magis accenditur. «Crescit enim amor nummi, quantum ipsa pecunia crescit.» Et, «quo plus sunt potae, plus sitiuntur aquae.» Unde avaritia totum cor et mentem hominis absorbet et sibi vindicat, ut avarus noctes et dies non cogitet, non somniet aliud, quam de occupandis et augendis lucris, illisque et mammonae corpus per assiduos labores et curas, animam per fraudes, usuras aliaque scelera immolat. Avarus ergo prae aliis suae gulae aut veneri addictis dicitur idololatra, et habere suas opes pro Deo, quia eis totum se dat et impendit prae aliis omnibus. Id enim cuique Deus est, quod semper in mente habet, animoque versat, cui totus intendit, quod pro suo ultimo habet fine, in quo totum suum cor et amorem defigit, ad quod omnia sua studia, cogitationes et actiones refert, cui curas omnes, labores vitamque ipsam impendit. Vide Chrysostomum hic in morali fuse docentem, avaros non per hyperbolen, sed vere esse et dici idololatras. «Sicut enim, inquit, idololatrae venerantur idola, nec ea prae reverentia tangere audent: ita avarus pecunias, quasi idolum veneratur, nec eas audet contingere, sed inani tantum earum aspectu delectatur.» Idem, hom. 64 in Matth.: «Sicut idolum, inquit, lapideum templis, sic avari aurum claustris et vectibus sepiunt, pro templo arcam praeparantes: deinde adorant ipsi quod concluserunt, oculosque et animam malunt quam thesaurum perire.» Hos Herodes sophista Aloadas cognominat, qui postquam Martem incarcerassent, ei sacrificarunt. Ita Philostratus in Herode.
5:6
6. NEMO VOS SEDUCAT INANIBUS VERBIS, — non Philosophi, non Poetae lascivi vos seducant, non Simon Magus, qui nulla requirit bona opera, sed solam fidem docet sufficere ad salutem. Ex quo hoc idem dogma suum Lutherus et Calvinus mutuati sunt. Hoc enim dogma inane, nugax, fallax et fraudulentum seducit homines, ut laxent frena omnibus libidinibus et vitiis, itaque pereant et damnentur. PROPTER HAEC ENIM (fornicationem scilicet, immunditiam et avaritiam) VENIT IRA DEI IN FILIOS DIFFIDENTIAE. — «Venit,» graece ἔρχεται, id est «venit» in praesenti tempore, non in praeterito. Est hebraismus. «Venit,» id est venire solet, «ira,» id est vindicta, quae est effectus irae, «Dei in filios diffidentiae,» ἀπειθείας, id est inobedientiae, vel «incredulitatis;» vel, ut Hieronymus, insuasibilitatis, et, ut S. Cyprianus, contumaciae, q. d. In homines inobedientes, incredulos, insuasibiles, intractabiles, ut dixi cap. II, vers. 2, qui cum monentur vel audiunt, turpitudines jam dictas esse foedas et illicitas, aut non credunt, aut non obtemperant recta docenti et monenti. Unde juste vindictam suam in eos exercet Deus, ut saepe in hac vita peste, fame, gladio et mille aerumnis; post mortem vero semper aeterna morte et igne eos puniat, nisi prius resipuerint.
5:7
7. NOLITE ERGO EFFICI PARTICIPES EORUM. — Graece συμμέτοχοι, id est comparticipes, q. d. Nolite cum sceleribus eorum jam dictis communicare et participare.
5:8
8. ERATIS ENIM ALIQUANDO TENEBRAE, — id est eratis tenebricosi. Est metonymia cum emphasi. Sicut enim scelestum vocamus «scelus,» sic hic «tenebras» vocat tenebricosos et tenebriones infidelitate et ignorantia, tum Dei, tum rerum agendarum. Ignorabatis enim fornicationem, immunditiam, et his similia esse tanta et tam gravia peccata. Nota: Eusebius, lib. VI De Praeparatione, et Theodoretus, De Curand. Graecan. affect., fuse demonstrant, quanta fuerit caecitas et perversum judicium Gentium in gentilismo, etiam quoad illa, quae ratio naturalis, et lex naturae dictat. Etenim, inquiunt, Persae et sorores, et matres, et filias suas nefandis sibi matrimoniis jungebant; humanis carnibus vescebantur Scythae, et filios suos immolabant; Massagetae cognatos senes comedebant; Hyrcani senes avibus, Caspii canibus devorandos objiciebant; Lacedaemones furtum laudabant quasi rem ingeniosam et solertem; alii conjuges suas hospitibus in symbolum hospitii adulterio polluendas concedebant. Quanta fuerint scelera Chananaeorum patet Levit. XVIII, et Deut. X et XVI. Considera divini Platonis quam improbae sint leges de non subveniendo valetudinariis, de licenter mentiendo, de occidendis infantibus, et de communione uxorum. Lycurgus jubet suis legibus, hospites finibus pelli, pueros impune prostitui, feminas licenter exponi. Haec et plura Theodoretus et Eusebius. Merito S. Augustinus in Sentent., sent. 343: «Sequamur, ait, Christum lumen verum, nec ambulemus in tenebris. Tenebrae autem metuendae sunt morum, non oculorum; et si oculorum, non exteriorum, sed internorum, unde discernitur, non album et nigrum, sed justum et iniustum.» NUNC AUTEM (estis) LUX IN DOMINO. — Q. d. Nunc Christiani facti estis lucidi: quia illuminati estis fide, gratia et doctrina Christi, ut cognoscatis tum Deum verum trinum et unum, tum ea quae agenda sunt, ut Deo illi vero placeatis. Ergo: UT FILII LUCIS AMBULATE. — Id est vivite eo modo, quo decet vivere eos qui tantam lucem, id est cognitionem Dei, divinaeque voluntatis et rerum agendarum sunt adepti. Facite ut cognitio haec non sit otiosa, nec in anima sopita deliteat, sed in voluntatem et opera emanet, ut opera fidei quasi proles matri suae respondeant. Nota, peccata dici tenebras: primo, quia peccantes oderunt lucem, et quaerunt tenebras: pudet enim eos in luce palam coram hominibus tam pudenda facere, et peccare; secundo, quia peccata rationis judicium excaecant. Unde Prov. XIV, 22, dicitur: «Errant qui operantur malum.» Semper enim peccatum oritur, vel ex errore, vel ex imprudentia, inconsideratione et inadvertentia aliqua rationis et intellectus: ac rursum dum committitur, eamdem adauget, offuscatque rectum prudentiae et conscientiae dictamen per proclivitatem ad idem peccatum iterandum, quam animo ingenerat. Contra, virtus et bona opera dicuntur lux: primo, quia amant lucem, Dei hominumque conspectum; secundo, quia manant a luce, id est dictamine fidei et prudentiae; tertio, quia eamdem lucem adaugent; quarto, quia alios illuminant, et quasi lux sancti exempli coram aliis resplendent; quinto, quia oriuntur a Deo, qui est prima increataque lux omnia transcendens, illuminans, calefaciens, vegetans, vivificans, continens, et ad se quasi sol convertens, ait S. Dionysius, De Divinis Nominibus, cap. IV. Vide Rom. XIII, 12.
5:9
9. FRUCTUS ENIM LUCIS EST (id est situs est) IN OMNI BONITATE, ET JUSTITIA, ET VERITATE. — Corrupte Graeci jam legunt, καρπὸς τοῦ πνεύματος, id est fructus spiritus. Legendum est enim, fructus τοῦ φωτός, id est lucis, uti legit Noster, Syrus et passim veteres. De luce enim praecessit, non de spiritu, fructus ergo lucis, id est fidei, prudentiae et virtutis Christianae, situs «est in omni bonitate,» ἀγαθωσύνη, id est benignitate et beneficentia, de qua dixi Galat. V, 22: hanc opponit iracundiae, asperitati et malignitati; «et justitia:» hanc opponit fraudibus; «et veritate:» hanc opponit mendacio et hypocrisi. Ita Chrysostomus, q. d. Ex fructibus lucis ostendetis vos esse filios lucis, si videlicet non iracundos, asperos, malignos, sed benignos et beneficos; non fraudulentos, sed justos; non mendaces et hypocritas, sed sinceros et veraces vos exhibueritis.
5:10
10. PROBANTES (δοκιμάζοντες, explorantes, exquirentes) QUID SIT BENEPLACITUM DEO. — Nimirum hoc primum Christiani studium esse oportet, ut exquirat quid de se exigat Deus, qua in re Deo maxime placere possit, quomodo sanctam ejus voluntatem et beneplacitum agnoscere et adimplere possit, haec summa, hic apex perfectionis Christianae: ut cum S. Paulo non tantum in statu vitae deligendo, sed qualibet in re dicat: Domine, quid me vis facere? Et cum Christo: Fiat voluntas tua de me, in me, per me, circa me, tam in vita quam in morte, tam in tempore quam in aeternitate.
5:11
Vers. 11. NOLITE COMMUNICARE OPERIBUS INFRUCTUOSIS TENEBRARUM, — nolite commercium habere, aut misceri vos operibus peccatorum et peccantium, qui quasi tenebriones lucem fugiunt. Haec enim opera nullum fructum nisi seram et inutilem poenitentiam ac remorsum conscientiae afferunt. Magis autem redarguite. — q. d. Redarguite tum verbo, tum exemplo purae et sanctae vitae, eorum tenebras, id est pudendas libidines et peccata.
5:12
Vers. 12. QUAE ENIM IN OCCULTO FIUNT AB IPSIS, TURPE EST DICERE. — «Ab ipsis,» scilicet filiis diffidentiae et tenebrarum, de quibus egit vers. 6, 7, 11. Ita Hieronymus. Notat obscenitatem tum Paganorum, tum potius Simonis Magi, et Gnosticorum, de quibus abominanda narrat Epiphanius, citatque hunc locum Apostoli.
5:13
Vers. 13. OMNIA AUTEM QUAE ARGUUNTUR, A LUMINE MANIFESTANTUR. — Respicit ad id quod dixit vers. 11: «Magis autem redarguite,» scilicet libidines et vitia jam dicta vers. 3. Eo enim respicere Apostolum hoc vers. 13, significant Graeca. Non enim habent τὰ πάντα καί, sed τὰ καὶ πάντα, id est ταῦτα πάντα, id est «haec omnia,» scilicet fornicatio, immunditia, scurrilitas, quae jam dixi et redargui; et, ut Hieronymus legit, quae sunt arguta a me, arguuntur et manifestantur, id est argui et manifestari debent, a lumine, q. d. Dum dico vos scelera jam dicta debere arguere, simul moneo ut recte tenebriones istos et tenebras scelerum jam dictas redarguatis, debere vos afferre lucem sanctae doctrinae et vitae. OMNIA AUTEM QUAE ARGUUNTUR, A LUMINE MANIFESTANTUR. — Lumen enim debet manifestare peccata tenebricosa, quae arguimus. Sicut enim nox et tenebrae infidelitatis vel impietatis ipsis peccatoribus occultant et celant sua peccata: ita lumen sanctae doctrinae et vitae a filiis lucis, id est Christianis, allatum, eadem peccata illis regerit, asperit et manifestat. Unde pro eo quod sequitur: «Omne enim quod manifestatur, lumen est,» verti potest ex Graeco cum Syro, Erasmo, Vatablo, «omne enim quod manifestat (tenebras peccatorum jam dictas), lumen est»; Graecum enim φανερούμενον est vocis mediae et tam significat id quod manifestat, quam id quod manifestatur. Noster tamen significantius vertit, «id quod manifestatur.» Probat enim Apostolus id quod arguitur, debere a lumine manifestari: quia, inquit, id quod arguitur, et arguendo manifestatur, et manifestando per poenitentiam emendatur (haec enim per metalepsin significat verbum «manifestatur»), lumen est, id est, luminosum fit, et abjicit tenebras peccatorum. Inde enim recte sequitur: Ergo illud idem a lumine debet manifestari. Nihil enim fit luminosum, et tenebras abjicit, nisi lumine illustretur et manifestetur, q. d. Videte ergo, o Christiani, quomodo, ut filii lucis, ambulare, quantam lucem afferre debeatis, nimirum tantam, quae tenebras gentilismi et impietatis non tantum retegat, sed et easdem illuminet, lucidas faciat, imo in lucem christianismi transmutet. Rursum, ne putetis vestram redargutionem et illuminationem frustraneam fore. «Omne enim quod manifestatur, lumen est.» Quidquid scilicet a vobis filiis lucis manifestabitur, arguetur, emendabitur, lumen est: id est, lumen fidei et sanctae vitae recipiet, et luminosum fiet; sicque ex tenebrosis lucidos, ex Paganis Christianos, ex obscenis castos facietis, quando illi videntes vestram puram et sanctam vitam ac doctrinam, deserent suos errores et libidines, ut vos vestramque fidem ac sanctitatem aemulentur. Ita Theophylactus.
5:14
14. PROPTER QUOD (ut scilicet tenebriones et tenebras jam dictas manifestet et illuminet) DICIT — Isaias, inquiunt aliqui, cap. LX, vers. 1: «Surge, illuminare Jerusalem, quia venit lumen tuum, et gloria Domini super te orta est.» Sed haec sententia Pauli, «Surge qui dormis,» etc., multum differt ab illa Isaiae. Ergo cum S. Hieronymo dico: haec sententia Pauli in Scripturis non invenitur; alludit tamen ad locum Isaiae jam dictum. Unde S. Thomas ait Apostolum haec verba non sumpsisse ex libro aliquo apocrypho, nec etiam spiritu prophetico ea protulisse, sed velut exposuisse quibusdam de suo admixtis jam dictam sententiam Isaiae: «Surge, illuminare Jerusalem,» etc. Quod ergo Paulus ait, «dicit,» id est inclamat, supple, Spiritus Sanctus, et Deus noster tum interius in anima cujusque peccatoris per sanctas inspirationes et excitationes ad poenitentiam; tum exterius per me Paulum (hoc loco et alibi) aliosque concionatores, quemque in peccato existentem compellans: «dicit,» inquam, et inclamat id quod sequitur: «Surge qui dormis,» etc. SURGE QUI DORMIS, ET EXSURGE A MORTUIS. — Tu scilicet, o peccator, qui dormis somno, et mortuus es morte peccatorum ac vitiosae consuetudinis, inde evigila et exsurge. Nota primo, peccatorem quasi in tenebris, ut praecessit, et nocte versantem dormire, et peccatum esse quasi somnum. Peccator enim, inquit Chrysostomus et Theophylactus, vacat et caret actione honesta, nec intelligit ea quae salutis sunt, aeque ut dormiens; rursum, somnia videt, et imaginatur voluptates et opes, quae non subsistunt, aeque ut dormiens. «Dormierunt, inquit Psaltes, somnum suum, et nihil invenerunt omnes viri divitiarum in manibus suis.» Secundo, peccatum est mors animae, et peccator est mortuus; quia caret omni sensu et motu vitali gratiae, ipsaque anima spiritali, id est gratia, foetetque coram Deo, et virulenti est odoris, ait Theophylactus, perinde ut cadaver mortuum. Hinc tertio, patet necessitas gratiae praevenientis et excitantis, ut hominem ab hoc somno et morte animae excitet. Sicut enim dormiens non potest seipsum a somno, nec mortuus seipsum a morte excitare: ita nec peccator potest se a peccato excitare, sed excitari debet a Deo Deique gratia. Hujus typo et symbolo Christus Lazarum mortuum (qui speciem gerebat peccatoris) suscitaturus, valida voce illi inclamavit: Lazare, veni foras. Haec una omnium concionatorum aeque ut Pauli deberet esse vox: «Surge qui dormis, et exsurge a mortuis;» hocce unum deberet eorum esse studium, non ut aures scalpant, non ut famam doctrinae concilient, non ut audiant: Quam bene, quam eloquenter peroravit! sed ut quasi mallei conterentes petras et dura hominum corda, vehementi spiritu et zelo peccatores a somno et morte peccati excitent, et in lucem ac vitam gratiae revocent. Moraliter S. Augustinus, in illud Psalm. CXXXI, «Si dedero somnum oculis meis»: «Omnes, inquit, istae felicitates, quae videntur, saeculi, somnia sunt dormientium. Et quomodo qui videt thesauros in somnis, dormiens dives est; sed evigilabit, et pauper erit: sic omnia ista vana hujus saeculi, de quibus homines gaudent, in somno gaudent: evigilabunt quando nolent, si non modo evigilant quando utile est; et invenient somnia illa fuisse, et transisse, sicut dicit Scriptura: Velut somnium surgentis. Et alio loco: Dormierunt somnum suum, et nihil invenerunt omnes viri divitiarum in manibus suis. Iste ergo, qui vult invenire locum Domino, dixit etiam: Si dedero somnum oculis meis. Sunt autem quidam qui non dormiunt, sed dormitant: aliquantulum retrahunt se ab amore temporalium, et rursus revolvuntur in eum, et quasi dormitantes caput crebro inclinant. Evigila, excute somnum, dormitando casurus es. Non vult Psalmus oculis suis dare somnum, nec palpebris dormitationem, eum qui vult invenire locum Domino.» ET ILLUMINABIT TE CHRISTUS. — Alludit ad dormientem in multam lucem: huic enim excitator dicere solet: Surge, jam dudum dies est, evigila, solem splendentem aspice. Pari modo Paulus et quivis concionator peccatores a somno peccati excitat dicens: Surge, dies est gratiae, sol justitiae Christus jam illuxit, omnesque qui somno peccatorum evigilantes oculos aperuerunt, et surrexerunt, illuminavit suae gratiae et justitiae lumine: surge, evigila et tu, aperi oculos, et te pariter illuminabit. Sic dicit Rom. XIII, 11: «Hora est jam nos de somno surgere. Nox praecessit, dies autem appropinquavit. Abjiciamus ergo opera tenebrarum, et induamur arma lucis.» Nota: Pro «illuminabit te» graece est ἐπιφαύσει σοι, id est «illucescet, orietur tibi Christus»; ut, sicut sol lunae, ita ipse tibi suum lumen gratiae communicet, quo factus speculum divinae lucis possis et alios illustrare, et de tenebris peccatorum erutos manifestare, in lucem adducere, et lucidos facere. Notat Hieronymus, pro ἐπιφαύσει quosdam legere ἐφάψεταί σου ὁ Χριστός, id est «continget te Christus,» et ita legit Ambrosius et Augustinus in Psal. III. Quin et Chrysostomus, tam hanc quam priorem lectionem affert, quasi hic sermo sit ad Adamum (et consequenter ad nos Adae filios, qui in Adamo continebamur, eoque peccante mortui sumus) in monte Calvariae sepultum, quem Christus ibidem crucifixus, sanguine suo e cruce distillante contingens redemerit, et ad lumen vitamque divinam reduxerit. «Scio, inquit Hieronymus, audisse me quemdam de hoc loco in Ecclesia disputantem: qui in theatrale miraculum, nunquam ante visam formam populo exhibuit, ut placeret: Testimonium hoc, inquiens, ad Adam dicitur in loco Calvariae sepultum, ubi crucifixus est Dominus. Qui Calvariae idcirco appellatus est, quod ibi antiqui hominis esset conditum caput. Illo ergo tempore, quo crucifixus Dominus super ejus pendebat sepulcrum, haec prophetia completa est dicens: Surge, Adam, qui dormis, et exsurge a mortuis: et, non ut legimus, ἐπιφαύσει σοι ὁ Χριστός, id est orietur tibi Christus; sed ἐφάψεται, id est continget te Christus: quia videlicet tactu sanguinis ipsius et corporis dependentis vivificetur atque consurgat: et tunc typum quoque illum veritate compleri, quo Eliseus mortuus mortuum suscitavit. Haec utrum vera sint nec ne, lectoris arbitrio derelinquo.» Ubi nota: Licet Hieronymus hic et alibi hanc sententiam de Adamo in Calvariae monte sepulto, ibique Christi sanguine resuscitato, suggillare videatur, tamen passim illam docent et tradunt Patres. Unde S. Augustinus, serm. 71 De Temp.: «Et vere, fratres, ait, non incongrue creditur quod ibi erectus sit medicus, ubi jacebat aegrotus, et dignum erat ut ubi occiderat humana superbia, ibi se inclinaret divina misericordia; et sanguis ille pretiosus etiam corporaliter pulverem antiqui peccatoris, dum dignatur stillando contingere, redemisse credatur.» Sic et Tertullianus, lib. II Carminum contra Marcionem, cap. IV. Hic hominem primum suscepimus esse sepultum. Hic patitur Christus, pio sanguine terra madescit, Pulvis Adae ut possit veteris cum sanguine Christi Commixtus, stillantis aquae virtute lavari. Idem docent Origenes, Epiphanius, Athanasius, Cyprianus, et passim Patres, uno excepto Hieronymo, ut dixi Matth. XXVII, 33, videturque communis traditio. Hac etiam de causa pictores sub cruce Christi calvariam (Adae) pingunt, ut ex Alberto Magno notavit Molanus, cap. LXVIII De Imaginibus. Verum quod ad praesentem locum attinet, communis et vera lectio est ἐπιφαύσει, id est «illucescet,» non ἐφάψεται, id est «continget te Christus.» Ita enim legit Noster, Syrus, et passim jam Graeca et Graeci. Itaque legendum esse patet ex praecedentibus: hactenus enim a vers. 8, de luce et illuminatione egit, non autem de contactu. Denique aptissime dicitur dormienti et mortuo: Surge qui dormis, et exsurge a mortuis, et illuminabit te Christus, ut solem justitiae aspicias; minus autem recte dicitur: Et continget te Christus. Adde, Apostolum de Adamo non loqui, sed de peccatoribus quibuslibet; cuique enim peccatori inclamat: «Surge qui dormis,» etc.
5:15
Vers. 15. 15. VIDETE ITAQUE, FRATRES (non jam in tenebris, sed in Evangelii clara die et luce, quando vivendi et cernendi est facultas, constituti), QUOMODO CAUTE (ἀκριβῶς, id est diligenter, circumspecte, accurate, scientes et cogitantes vos vestraque omnia in tanta luce ab omnibus videri et notari) AMBULETIS (conversemini) NON QUASI INSIPIENTES. — Valde enim insipientes sunt qui ad solem hunc Evangelii oculos claudunt, vel sub eo pudenda faciunt, quasi adhuc in nocte et tenebris ignorantiae Dei versarentur. Maxime autem insipientes sunt, qui tempus hoc breve nobis ad beatam aeternitatem comparandam concessum prodigunt, imo eo abutuntur, ut aeternam miseriam sibi accersant. Unde sequitur:
5:16
Vers. 16. 16. REDIMENTES TEMPUS, QUONIAM DIES MALI SUNT. — Anselmus explicat, q. d. Apostolus: Tempus et anteactae vitae peccata flendo et poenitendo redimite. Ut respiciat Apostolus ad vers. 8: «Eratis enim aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino;» unde immediate ante praemisit: «Videte itaque, fratres, quomodo caute ambuletis, non quasi insipientes,» utpote nunc facti lux in Domino, «redimentes tempus,» ut illud olim luxu et peccatis perditum, jam recuperetis, ac tanto diligentius et ferventius illud expendatis, quanto illud olim negligentius et licentius prodegistis, ut illius jacturam hac diligentia et fervore sarciatis et redimatis: hoc enim proprie est redimere. Verum sic potius dixisset Apostolus: Redimentes tempus praeteritum; jam autem dicens tantum, «Redimentes tempus,» videtur intelligere praesens. Sequitur enim: «Quoniam dies mali sunt;» alioqui dixisset: Quoniam dies praeteriti mali fuerunt; nisi τὸ «sunt» ample accipias pro «fuerunt et sunt»; uti enim fuerunt mali, sic etiamnum sunt mali. Est ergo haec expositio probabilis aeque ac moralis et pia. Excitat enim eos qui in infidelitate, luxu et peccatis, aut in desidia et tepiditate multum temporis multosque annos perdiderant, ut hoc damnum recuperent novo fervore, intendendo, et duplicando, ac triplicando acta, abstinentiae, mortificationis, charitatis et aliarum virtutum, in modico vitae quod eis restat, ut paucis annis, qui supersunt usque ad mortem, tantum meritorum sua sedulitate acquirant, quantum alii, qui a puero Deo servierunt, quantumque ipsimet acquisivissent, si priores annos in fide et obsequio Dei fervide expendissent. Hoc secundum Latinam versionem, nam Graecum ἐξαγοραζόμενοι non «redimentes,» sed «ementes,» et ad verbum «exementes» significat, de quo mox. Secundo, alii exponunt sic: Deus, inquiunt, saepe peccatoribus tempus, quod secundum naturae cursum vivere deberent, propter peccata diminuit, juxta illud Psal. LIV, 24: «Viri sanguinum et dolosi non dimidiabunt dies suos.» Quam ob causam illis 120 annis, quos usque ad diluvium Deus hominibus praescripserat, 10 annos detraxit Gen. VI. Cum igitur Deus soleat tempus vitae propter peccata diminuere, is qui bene agit, recte dicitur illud redimere, quoniam illud vitae spatium, quod alioqui si peccaret, erat sibi Dei judicio detrahendum, quasi bonis operibus redimit, impletque dies omnes sibi ad vivendum a natura definitos, itaque moritur plenus dierum instar Abrahae. Tertio, S. Augustinus, serm. 24 De Verbis Apostoli, asserit eum tempus redimere, qui illud aufert negotiis saecularibus, ut quiete sua fruatur Deoque vacet: «Quando, inquit, aliquis tibi infert litem, perde aliquid ut Deo vaces, non litibus: id enim quod perdis, pretium est temporis. Sicut enim das nummos et panem emis, itaque aliquid amittis et aliquid acquiris: sic perde nummos, ut emas tibi quietem, id est, tempus vacandi Deo: hoc enim est tempus redimere.» Rursum scripsit in hanc Apostoli sententiam idem Augustinus hom. 10, inter 50, tom. X, ex qua accipe hos flosculos: «Dies malos duae res faciunt, malitia et miseria. Regenerati dies malos ducimus, quousque finiatur poena mortalitatis, et succedat gratia summae felicitatis. Nemo dicat: Parentes nostri dies bonos habuerunt, nos malos habemus. Recitata est ipsis et haec Apostoli sententia. Ex eo quod lapsus est Adam et de paradiso projectus, nunquam fuerunt dies nisi mali. Istos pueros qui nascuntur interrogemus, quare a ploratu incipiant qui et ridere possunt. Lacrymae testes sunt miseriae.» Et inferius: «Redimere tempus hoc est, quando aliquis tibi ingerit litem, perde aliquid, ut redimas tempus quo vaces Deo: sic enim dum vestem emis, nummos amittis, vestem acquiris. Punicum est proverbium: Ut habeas tempus quietum, perde aliquid. Pestilentia ante ostium venit, et nummum quaerit: duos illi da, et ducat se. Pestilentia est homo malus, litigator, calumniator, proditor. Iste talis sic est, quomodo pustula mala in corpore, quam cum aliqua particula tollis de corpore, ne venenum totum corpus occupet, et animam petat. In lite everteris cogitationibus tuis, irritaris adversus adversarium tuum: ecce tempus perdidisti. Quanto melius nummum amitteres, et tempus redimeres? Calumniosus vero hic non gaudeat. Ille qui propter vitandam calumniam tempus a te redemit, hic tolerat dies malos: tu qui calumniis pasceris, et hic habes dies malos, et post dies ipsos habiturus es in die judicii pejores.» Quarto, S. Hieronymus censet tempus cum a Deo datum sit, ut hominibus in bonis operibus serviat, quasi captivum teneri, quando in malis operibus insumitur; ideoque per bona opera redimendum, et ex captivitate in libertatem quasi vindicandum esse. «Quando tempus, inquit, in bono consumimus, emimus illud, et proprium facimus, quod malitia hominum venditum fuerat: sicque dies malos in bonos vertimus, et facimus illos non praesentis saeculi, sed futuri.» Proprie ergo S. Hieronymus accipit «redimere,» quasi sit rursus emere id quod venditum erat. Sic Nazianzenus ait, ἐξηγοράσατο κόσμον μεγάλης τιμῆς, id est redimit mundum magno pretio: nam Christus pretio sanguinis eum redemit e captivitate peccati et diaboli. Verum nota: «Redimere» hic idem est quod «emere»; sic redemptores vectigalium vocamus eorumdem «emptores.» Nam graece est ἐξαγοραζόμενοι τὸν καιρόν, id est mercantes et ementes occasionem et opportunitatem, sive tempus hoc opportunum ad bene agendum, ad lucra coelestia comparanda, q. d. Studiose emite opportunitatem proficiendi in via Dei et virtute, et bona opera ac merita accumulandi: emite, inquam, eam quarumvis rerum dispendio. Ita Theophylactus, v. g. conviviorum et recreationum jactura emite tempus studendi, orandi, bene faciendi. Unde S. Augustinus, hom. 1 inter 50: «Quid est, ait, redimere tempus, nisi, cum opus est, etiam detrimento temporalium commodorum, ad aeterna quaerenda et capessenda spatia temporis comparare?» Vis scire quam pretiosum sit hoc tempus, vis scire ejus pretium? interroga damnatos, ipsi id sciunt per experientiam. Prodeat ex abysso unus dives Epulo. Dic nobis, o Epulo, quid dares pro anno uno, pro die, pro hora hujus temporis? «Darem,» inquit, «mundum universum, darem mille mundos, si haberem; darem delicias omnes, opes omnes, tormenta omnia. O si daretur vel momentum resipiscendi, poenitendi, veniam emerendi: illud emerem omnibus laboribus, poenitentiis, afflictionibus, quas unquam homines tolerarunt, aut etiamnum tolerant in Purgatorio vel inferno, etiamsi illae centum millia, imo mille milliones annorum durarent!» Interroga animas in Purgatorio. Dicent illae: Si possemus redire ad tempus merendi et satisfaciendi, emeremus illud non auro, non gemmis totius orbis, sed sanguine et vita, imo mille mortibus. Interroga Beatos. Dicent illi: Beati mortales! o si sciretis quae merita, quae lucra gloriae comparare possitis singulis temporis momentis, vos illa emeretis omni sudore et dolore. O si nobis redire liceret ad tempus merendi, emeremus unam horam omnibus equuleis, ignibus, bestiis, martyriis, cuperemusque illa pati quae unquam Sancti passi sunt usque ad diem judicii. O si redire liceret, nos aliter illud expenderemus quam expendimus: sumus jam inter Angelos, nos extremum potentiae exsereremus, ut inter Seraphinos et Cherubinos ascribi mereremur. O momentum pretiosum, ex quo pendet aeternitas! Quot hic momenta in otio deperdis, tot aeternitates gloriae, quas acquirere poteras laborando, patiendo, animas convertendo, perdis, et irrevocabiliter perdis: ut, si in coelo poenitere posses, non alterius rei quam temporis perditi, aut minus strenue expensi, te poeniteret. Quoniam dies mali sunt. — Id est, quoniam dies hujus vitae miseri, multis aerumnis, periculis et tentationibus expositi sunt, quae occasionem bene agendi vel adimunt, vel minuunt, vel periculo exponunt, inquit Anselmus. Sic enim Hebraei «bonum» vocant quod jucundum est; «malum,» id quod triste est et miserum. Sic Christus, Matth. VI, 34, dicit: Sufficit diei malitia, id est afflictio et miseria, sua. Rursum dies mali, id est incerti, instabiles, breves sunt aeque ac pleni curarum, distractionum et laqueorum peccati et damnationis. Nam inter caeteras malitias, id est miserias, dierum hujus vitae est incertitudo, instabilitas et brevitas eorumdem, aeque ac molestia, curae et angores; juxta id quod ait Jacob Pharaoni: «Dies peregrinationis meae centum triginta annorum sunt, parvi et mali,» Genes. XLVII, 9. Quo alludit hic Paulus, q. d. Emite tempus bene agendi et merendi, quia dies hujus vitae et temporis sunt incerti, instabiles et breves, aeque ac molesti et anxii; incertum, instabile et breve habetis tempus procurandi salutem aeternam: videte ergo ut hoc temporis momentum, ex quo pendet aeternitas vestra, bene expendatis. Tertio, proprie dies mali sunt, quia pleni sunt infidelitate et peccatis. «Dies malos, ait S. Augustinus loco citato, duae res faciunt, malitia et miseria. Ex quo enim lapsus est Adam, et de paradiso expulsus, nunquam fuerunt dies nisi mali.» Sicut grassante haeresi vel ebrietate et libidine (uti fit in bacchanalibus) dicunt concionatores: O Christiani, cavete vobis hoc tempore, quia dies mali sunt, q. d. Tempus hoc redimite, nec sinite vos abduci a communi hominum turba ad gulam et venerem, ne tempus cum anima perdatis. Sic ait S. Joannes, epist. I, cap. V, vers. 19: «Mundus totus in maligno positus est;» tempore enim Pauli omnia erant plena infidelitate et sceleribus, infidelibus et sceleratis. Hos ergo quasi fures temporis pretiosissimi fugiendos et arcendos docet Apostolus: perinde ac Philosophus cuidam amico fabulis cum eo tempus terere volenti severo vultu dixit: «Abi hinc, fur temporis.» Idem dicamus, cum quis fabulo, rugivendulus, aut similis temporiperda nos invadit, ac ad sua otia nugasque sollicitat: tanto enim pejor et nocentior est fur temporis fure pecuniae, quanto tempus quod suffuratur, pretiosius est pecunia. Maxime autem perstringit hic Apostolus Simonianos et Gnosticos, haereticos impios et impuros, de quibus dixi vers. 11: «Nolite communicare operibus infructuosis tenebrarum, magis autem redarguite. Quae enim in occulto fiunt ab ipsis, turpe est et dicere,» q. d. In tanta temporum calamitate et malitia, cum hinc haereses infames et spurcae grassantur, quae suadent tempus in deliciis veneris et ventris transigere; inde infidelitas, idololatria, libidines, ebrietates, rixae, omniaque scelera dominantur et increscunt: vos, o Christiani, nolite iis auscultare, cum iisque tempus cum anima prodigere; sed potius illud redimite, atque Deo et studio sapientiae et virtutum Christianarum impendite, ac nominatim quovis pretio quovisque damno redimite tempus, vacando precibus et Dei laudibus, ac excipiendis ejus sanctis inspirationibus, quibus Deus interius mentem vestram illustrat, pulsat, excitat, inflammat ad majorem sanctimoniam, ut ei magis placeatis, magnisque passibus tendatis ad perfectionem. Unde sequitur: «Propterea nolite fieri imprudentes, sed intelligentes quae sit voluntas Dei. Et nolite inebriari vino in quo est luxuria; sed implemini Spiritu Sancto, loquentes vobismetipsis in psalmis, et hymnis, et canticis spiritualibus, cantantes et psallentes in cordibus vestris Domino; gratias agentes semper pro omnibus.» Ecce hoc est redimere tempus, dum, quod alii dant et perdunt in compotationibus et luxuriis, hoc fideles dant orationi, psalmis, hymnis, canticis spiritualibus, etc. Nota primo: Graecum ἐξαγοραζόμενοι verbum est mercatorum, qui curiose merces omnes considerant, ut emant meliores ad lucrum, cui soli intendunt, quodque omnibus deliciis et conviviis anteponunt: tanto studio decet nos aucupari occasionem et merces bonorum operum. Secundo, sicut hi mercatores merces emendo, eas sibi proprias suasque faciunt: sic tempus quasi nobis appropriamus, dum illud assumimus et impendimus ad propria bonorum operum et meritorum lucra. Non est nobis, inquit Oecumenius, tempus stabile; advenae enim sumus. Eme ergo ipsum et facito proprium, scilicet bona operando in hoc tempore, quae in futuro te glorificent. Tertio, praesens tempus dicitur καιρός, id est, occasio et opportunitas, scilicet mercandi et lucra nostra augendi, sicut in nundinis mercatoribus est occasio emendi et vendendi sua. «Vita nostra, inquit Nazianzenus in Sententiis, est quasi mercatus, cujus dies cum abierit, tempus amplius non erit emendi quae velis,» ut singuli meminerint sibi hanc occasionem sedulo et studiose captandam et amplectendam esse: est enim fronte capillata, a tergo occasio calva. Ubi haec occasio transierit, ubi hae nundinae, hoc tempus vitae tuae effluxerit, non habebis vel momentum poenitendi, bene agendi, mercandi, et lucra coelestia comparandi. Sic ergo vive, talia et tanta fac, qualia et quanta voles te fecisse, cum tempus hoc elapsum erit; qualia et quanta te fecisse voles et optabis, cum in aeternitate consistes. Quod enim nunc facis et operaris, per totam aeternitatem tibi proderit, magnasque opes et gloriam tibi pariet: quod nunc negligis, negligis et perdis irreparabiliter, ut per totam aeternitatem hanc negligentiam, hoc tempus neglectum recuperare et redimere non possis. Hunc occasionis et temporis stimulum saepe nobis adhibet Apostolus, Rom. XIII, 11: «Et hoc, inquit, scientes tempus, quia hora est jam nos de somno surgere.» Galat. VI, 10: «Dum tempus habemus, bonum operemur ad omnes.» I Corinth. VII, 26 et 29, ubi tempus hoc vocat breve, et instantem necessitatem. Vide ibi dicta. Eumdem stimulum adhibet Sapiens, Eccles. IX, 10: «Quodcumque, inquit, facere potest manus tua, instanter operare: quia nec opus, nec ratio, nec sapientia, nec scientia erunt apud inferos, quo tu properas.» O quam sapiens, quam providus est, qui haec cogitat, haec agit, qui ita vivit, uti in hora mortis optabit se vixisse, qui ea jam facit, quae in aeternitate constitutus gaudebit se fecisse!
5:18
18. ET NOLITE INEBRIARI VINO, IN QUO (scilicet vino, vel in quo, scilicet inebriari, q. d. In ebrietate) EST LUXURIA. — Nota: Pro «luxuria» graece est ἀσωτία, id est luxus, lascivia, qualis est eorum qui assidue potant et comessantur, ut pene semper sint temulenti. Hi enim in omni ἀσωτία, id est crapula, spurcitia, impudicitia et sordibus volutantur. «Nolim, inquit Cicero, lib. II De Finibus, mihi fingere asotos qui in mensam vomant, et de conviviis auferantur, crudique postea rursus se ingurgitent.» Sic latine «luxuria,» ut vertit Noster, non tantum rem veneream, sed et hunc luxum significat, ait Erasmus. Secundo, tamen ἀσωτία, cum Theophylacto et aliis, potest accipi pro luxuria et libidine. Venter enim mero aestuans despumat in libidinem, quasi in ἀσωτίαν. Hoc sensu ita in Sotam ludit Martialis lib. IV, epigramm. 9: Sota Clinici Labulla Deserto sequeris Clitum marito. Et donas, et amas, ἥκις ἀσωτία. Sota enim significat «parcum»: Labulla tamen erat asota, id est prodiga, perdita, luxuriosa, relicto marito sequens adulterum. Clemens Alexandrinus, lib. II Paedag., cap. 1 et 11, ἀσώτους dici vult quasi ἀσώστους, id est salute privatos, quia tam opes, quam corporis et animae salutem perdunt et prodigunt. Vere S. Hieronymus in cap. I ad Titum, vers. 7: «Ubicumque, ait, saturitas et ebrietas, ibi libido dominatur: specta ventrem, et genitalia, qualis ordo membrorum, talis et vitiorum. Nunquam ego ebrium castum putabo, qui etsi vino consopitus dormiverit, tamen potuit peccare per vinum. Dicat quisque quod volet, ego loquor conscientiam meam. Scio mihi abstinentiam et nocuisse intermissam, et profuisse repetitam.» Idem Hieronymus, epist. 83 ad Oceanum: «Violentia, inquit, scurrarum est et comessatorum, venterque mero aestuans cito despumat in libidines.» Et inferius: «Noe ad unius horae ebrietatem nudat femora sua, quae per sexcentos annos sobrietate contexerat. Lot per temulentiam nesciens libidine miscet incestum, et quem Sodoma non vicit, vina vicerunt.» Hinc Plato, lib. II De Legibus, prope finem, ita de vino sancit: «In civitate nec servus, nec serva unquam vinum gustet, nec ipsi quidem magistratus illo quo magistratum gerunt anno: neque gubernatores, neque judices, dum munus suum exercent, ullo modo vinum gustent.» Nimirum verissimum est illud Heracliti adagium: «Anima sicca sapientissima.» Quod pulchre explicat et demonstrat Galenus in libro cui titulus est: Quod corporis temperiei respondeant mores animi. Et Clemens Alexandrinus, lib. II Paedag.: «Jubar est, ait, anima sicca sapientissimum et perspicax, neque madescit vini halitu in modum nebulae crassescens.» Idem lib. VII Stromat.: «Vinum, inquit, et carnium sagina, robur quidem adducunt corpori, sed animum reddunt languidum.» Nam, ut ait S. Ephrem, tract. De Timore Dei, initio tomi III: «Qui corporis sui carnes delicate nutrit, concupiscentias malas pascit.» SED IMPLEMINI SPIRITU SANCTO, — q. d. Studete non ut vino, sed ut gratia Spiritus Sancti impleamini. Modum et viam subdit dicens:
5:19
Vers. 19. 19. LOQUENTES VOBISMETIPSIS (scilicet dum in unum convenitis, sive in templum ad orandum et agapen, sive in domum ad mensam et cibum) IN PSALMIS, ET HYMNIS, ET CANTICIS SPIRITUALIBUS, CANTANTES ET PSALLENTES IN CORDIBUS VESTRIS DOMINO. — S. Hieronymus ita hymnos a psalmis et canticis distinguit: «Hymni, ait, sunt qui Dei fortitudinem et majestatem praedicant, et ejusdem semper, vel beneficia, vel facta mirantur: quod omnes psalmi continent, quibus Alleluia vel praepositum, vel subjectum est. Psalmi autem proprie ad ethicum locum pertinent, ut per organum corporis quid faciendum, et quid vitandum sit noverimus. Qui vero de superioribus disputat, et concentum mundi, omniumque creaturarum ordinem atque concordiam subtilis disputator edisserit, iste spiritale canticum canit.» Rursum, in officio Ecclesiastico facile jam est distinguere hymnos a psalmis et canticis. Nota primo: Docet hic Apostolus, qualis debeat esse Christianorum agape, mensa et convivia, scilicet non ut carnibus et vino corpus et mentem obruant; sed ut spiritu et spiritualibus sanctisque colloquiis et hymnis, praesertim de Christo Christique beneficiis, invicem se oblectent, pascant, impleant, sicque studeant ebrietati, non corporali, sed spiritali. Rursum, ut cantionibus non lascivis, sed piis et sacris se recreent, et Deum laudent. Solet enim in conviviis animus excitari, hilarescere, et in lepores cantusque resolvi. Hinc Zeno rogatus, cur, cum natura esset servus, et secta Stoicus, in convivio tamen hilaresceret? respondit: Et lupinum, cum sit suapte natura amarum, tamen aqua maceratum dulcescit: ita naturale est, cibo potuque rigato corpore, discuti tristitiam. Testis est Laertius, lib. VII, cap. I. Unde nota secundo, Hebraeos antiquissimos in conviviis ad communem recreationem solitos adhibere musicam. «Vinum, inquit Ecclesiasticus, cap. XL, vers. 20, et musica (ecce musicam cum vino, scilicet in conviviis et symposiis, conjungit) laetificant cor, et super utraque dilectio sapientiae.» Et cap. XLIX, vers. 2: «In omni ore quasi mel indulcabitur ejus (Josiae) memoria, et ut musica in convivio vini.» Idem vero pulchrius, cap. XXXII, vers. 7: «Gemmula carbunculi in ornamento auri, et comparatio (id est compositio et concentus: hoc enim est Graecum σύγκριμα) musicorum in convivio vini. Sicut in fabricatione auri signum est smaragdi, sic numerus (id est numerosa melodia musicorum) in jucundo et moderato vino,» q. d. Sicut annulum aureum ornat pala et carbunculo, vel signum, graece σφραγίς, id est sigillum, ex smaragdo: ita convivium ornat musica. Idem testatur David, Psal. LXVIII, vers. 13: «Adversum me loquebantur qui sedebant in porta (id est judices et seniores populi, qui in portis publica judicia exercendi causa sedere solebant), et in me psallebant qui bibebant vinum,» q. d. Passim in suis symposiis perstringebant me suis contumeliosis canticis. Clarius vero id docet Isaias, cap. V, vers. 12: «Cithara et lyra, et tympanum, et tibia, et vinum in conviviis vestris.» Quem morem suae gentis secutus Christus post ultimam coenam paschalem procedens ad passionem in montem Olivarum, hymnum cum Apostolis Deo cecinit, Marc. cap. XIV, vers. 26. Inde tertio, Christum imitantes Apostoli, ut patet ex hoc loco Pauli, et primi Christiani in suis agapis et conviviis musicam et cantica adhibebant, non lasciva, nec profana, sed sacra, scilicet hymnos in laudem Dei. Testis est Cyprianus, epist. ad Donatum: «Et quoniam, inquit, nunc feriata quies, ac tempus est otiosum, quidquid inclinante jam sole in vesperam diei superest, ducamus hunc diem laeti, nec sit vel hora convivii gratia coelesti immunis: sonet psalmos convivium sobrium, ut tibi tenax memoria est, vox rauca, aggredere hoc munus ex more; magis quosvis, etiam agricolas, opifices, nautas, textores et textrices hortatur ad psalmos aliaque pia cantica concinenda. «Quoniam, inquit, hoc genus delectationis est animae nostrae valde cognatum et familiare, ne daemones lasciva et meretricia cantica introducentes, omnia evertant; psalmos Deus construxit, ut ex re simul caperetur voluptas et utilitas.» Et post multa de utilitate psallendi haec addit: «Haec dico, non ut vos tantum laudetis, sed ut filios et uxores doceatis talia cantare cantica, non solum in texendo, aliove opere faciendo, sed maxime in mensa. Quando enim diabolus ut plurimum insidiatur conviviis, cum et ebrietatis et ingluviei, risusque profusi, et remissi animi auxilio utitur, tunc maxime oportet, et ante mensam, et in mensa se munire psalmorum praesidio, et simul cum uxore ac liberis surgentes a convivio hymnos sacros Deo canere.» CANTANTES ET PSALLENTES IN CORDIBUS VESTRIS DOMINO, — q. d. Haec cantica spiritalia, hi psalmi non ex solis labiis, sed ex imo corde prodeant. Hortatur ergo Christianos Apostolus ad laetitiam et exultationem spiritalem, ut semper laeti et exultantes in sua vocatione et christianismo jubilent, Deoque gratias agant, eique in laetitia et amore serviant, aliosque ad eamdem laetitiam, amorem et gratiarum actionem excitent. Haec enim sunt indicia Spiritus Sancti cor inhabitantis, qui hunc spiritum gaudiis suis afflat. Beati qui illo fruuntur, illumque excitant et augent. Illis nihil difficile, nihil triste accidit, sed laeto spiritu, alacri et magno omnia ardua et tristia superant et transcendunt. S. Augustinus haec verba Apostoli per antitheses eleganti carmine expressit, cum ait: Non vox, sed votum; non chordula musica, sed cor; Non cantans, sed amans, cantat in aure Dei. «Audiant, ait S. Hieronymus, illi quibus psallendi in ecclesia officium est, Deo non voce, sed corde cantandum; nec in tragoedorum modum guttur et fauces dulci medicamine colliniendas, ut in ecclesia theatrales moduli audiantur et cantica, sed in timore, in opere, in scientia Scripturarum.»
5:20
20. GRATIAS AGENTES SEMPER PRO OMNIBUS, — pro gratiis, donis et beneficiis a Deo acceptis. «Quidquid sapientiae, quidquid te virtutis habere confidis, Dei virtuti et Dei sapientiae deputa Christo,» ait S. Bernardus, serm. 13 in Cant. Vide de gratiarum actione ea quae dixi I Thessal. v, 17. Pulchre quoque S. Hieronymus hic: «Christianorum, inquit, proprie virtus est, etiam in his quae adversa putant, referre gratias creatori: nam in beneficiis Dei quae nobis accidunt, gratulari, hoc et Gentilis facit et Judaeus. Sed juxta apostolum haec virtus est maxima, ut in ipsis periculis atque miseriis Deo gratiae referantur, et semper dicamus Benedictus Deus; minora nescio sustinere quam mereor; haec ad mea peccata parva sunt, nihil mihi dignum redditur. Hic animus Christiani est, hic crucem suam tollens sequitur Salvatorem, quem nec orbitas, nec damna debilitant, quem, ut Flaccus ait: Si fractus illabatur orbis, impavidum ferient ruinae.» IN NOMINE DOMINI NOSTRI JESU CHRISTI, — per nomen Jesu Christi, id est, per Christum, qui haec dona, gratias et beneficia nobis promittit et obtinuit. Est metonymia. «Nomen» enim pro re nomine significata ponitur. Sic saepe alibi jubemur invocare nomen Domini, id est, Dominum suo nomine significatum. DEO ET PATRI. — Refert ad «gratias agentes.» Jubet enim ut gratias agamus «Deo et Patri,» id est, ut Syrus, Deo Patri. Dicit tamen «Deo et Patri,» ut duos titulos innuat quibus Deo ad gratiarum actionem obstricti sumus. Primus est, quod sit Deus noster, a quo corpus, animam, gratiam et bona omnia accepimus. Secundus, quod sit pater, qui paterno affectu nos quasi filios suos omnibus suis bonis pascit et inebriat. Hinc est quod regius Psaltes toties omnes ad Dei laudem et gratiarum actionem invitat: hinc toties canit recinitque Halleluia, id est, laudate Deum. Est enim hoc coeleste Beatorum canticum et jubilum. Ita S. Joannes, Apoc. cap. xix, vers. 1, 3, 4, 6, audivit viginti quatuor seniores omnesque Sanctos in coelis identidem resonantes Halleluia. Hinc Ecclesia tempore paschali assidue jubilat Halleluia. Olim quoque, teste S. Hieronymo, virgines et monachi hac voce Halleluia noctu ad preces Deumque laudandum vocabantur in templum. Franciscus Alvarez in Ethiopica legatione, cap. xli, refert ad Torretanam ditionem coenobium visi Religiosorum, Halleluia ab hoc eventu nuncupatum. Asceta vixerat in vicinia vigiliis, jejuniis et orationibus assidue vacans: is a beatis mentibus in coelo audierat saepius ingeminari Halleluia suavissimo concentu: eaque voce ad praefectum monasterii relata, illi auctor extitit monasterii tum inchoati hoc nomine appellandi, ut Halleluia diceretur. Haec vox Halleluia coelitus quasi aspirata animavit olim Christi athletas ad martyria, acerbissimaque tormenta cum gaudio subeunda. Lege acta SS. Felicis, Fortunati et Achillei martyrum, 23 aprilis. Denique in publica et gravissima peste quae Romae contigit anno 591, cum S. Gregorius Pontifex ad eam sedandam publicam supplicationem instituisset, et B. Virginis imaginem cum litania circumtulisset angelo e coelis illi accinente, Regina coeli, laetare, Halleluia, lues omnino sedata est: visusque est angelus alter gladium exertum in homines vibrans, eum in vaginam recondere: visus est, inquam, in mole Adriani, quae exinde castellum S. Angeli est appellata, uti referunt Sigonius, lib. I De Regno Italiae; S. Antoninus, IV part., tom. XV, cap. xxiv, § 2; Petrus Canisius, lib. V Marialis, cap. xxii.
5:21
21. Subjecti invicem in timore Christi. — Est nova ethica sententia. Apostolus enim, ut alias dixi, per sententias more veterum non connexas, sed disparatas, tradit praecepta de moribus et vita Christiana. Nota: Sententia haec indefinita accommodate ad personas singulas intelligi debet, scilicet, ut subjecti sint ii non qui superiores, sed qui inferiores sunt, quorum est parere. Pari modo accipienda est vox «invicem»; non enim vult ut quisque vicissim alteri subjectus sit: sic enim parentes filiis, reges populo vicissim subjecti esse deberent. Sed «invicem,» id est, ut Syrus vertit, alius alteri; alius, puta inferior, subjectus sit alteri, scilicet Superiori. Nam, ut Hieronymus docet, Apostolus ponit hic generale principium politiae Christianae, puta obedientiam, scilicet ut subjecti sint et obediant singulis suis Superioribus; illudque in sequentibus per species et partes explicat, cum jubet mulieres viris, filios parentibus, servos dominis subjectos esse. Nota: Quod addit, «in timore Christi,» significat subjectos nos Superioribus nostris esse debere, non ex timore poenae vel hominum, sed ex timore Christi: quia scilicet Christum reveremur, eumque timemus offendere, q. d. Ex timore filiali, id est ex amore Christi, obedite Superioribus vestris, qui vicarii sunt Christi: ut, cum eis paretis, in Christum conjiciatis oculos vestros, et putetis vos Christo parere; cum eos auditis, videtis, putetis vos Christum audire, videre; sicque opus praeceptum faciatis, non quia hic homo illud praecepit, sed quia Christus per hunc hominem quasi vicarium suum loquens et mandans illud praecepit. Ita fiet, ut non tam reverentiam et obedientiam homini, qui Superior est, quam Christo in homine qui Superior est, exhibeatis.
5:22
22. MULIERES VIRIS SUIS SUBDITAE SINT SICUT DOMINO, — id est, ut aliqui exponunt, mulieres obediant viris quasi dominis suis. Sic enim Sara Abrahamum maritum «dominum» vocat, Genes. xviii, 12: «Dominus, inquit, meus (maritus meus Abraham) vetulus est.» Sed sic dicendum fuisset: Sicut dominis; jam autem dicit Apostolus: «Sicut Domino.» Adde, in Graeco esse articulum demonstrativum τῷ Κυρίῳ, quasi communem omnium Dominum nostrum, ut vertit Syrus, demonstret. «Sicut Domino» ergo, id est, sicut Christo. Ita Graeci. Explicat enim quod vers. praecedent. dixit: «Subjecti invicem in timore Christi.» Scilicet, ut propter Christum Christique timorem, reverentiam et amorem mulieres subjectae sint viris, quasi Christo ipsimet, cujus locum et personam viri repraesentant. Ita et Aristoteles, lib. I Oeconom., cap. iv, et lib. II, cap. i, ii et iii, uxori et matrifamilias haec dat praecepta. Primo, «Mulier suum arbitrium omnino exuere debet, ut marito obtemperet; sitque maritus pro corde, oculis et lingua: arrideat ridenti, compatiatur tristi, non adulatoris modo vel chamaeleontis, sed ut socia et dimidiatum corpus ejus, et cum eo unus spiritus.» Secundo, «Mulier nunquam sit otiosa ab opere, nec digiti a colo, aut penso telave sint, neve otiosam patiatur ancillarum filiarumque cohortem; id enim ad augendam rem familiarem pertinet, et animum ab adulteriis et venereis retrahit; quae sese otiosis insinuant facile.» Tertio, «Nullum permittat domum ingredi sine praecepto viri. Non pandat secreta domus.» Quarto, «Filios filiasque instituat, nec vagari permittat, longiusque a suo latere discedere: verba omnia impudica et cantiones aliis prohibeat, nec praecinat.» Quinto, «Reipublicae negotiis non se immisceat.» Sexto, «Non sit litigiosa cum domesticis, vel vicinis; non curiosa, non maledica, non pervicax marito; non vino, nec gulae dedita, non sordida, non nimium compta: pulchrum enim tunc caeteris spectaculum, miserum marito est.» Uxor ergo viro non sit obstrepera, sed subdita et consona ut Echo, ut eam hoc illius aenigma ornet: «Virgo modesta nimis, legem bene servo pudoris. Ore procax non sum, nec sum temeraria lingua; Ultro nolo loqui, sed do responsa loquenti.»
5:23
23. IPSE (Christus) SALVATOR CORPORIS EJUS. — Nota «ejus,» id est sui. Est Hebraismus: Hebraei enim idem habent pronomen absolutum et reciprocum. Graeca et Syrus non habent «ejus,» sed tantum «corporis.» Christi enim corpus, id est Ecclesia, antonomastice dicitur «corpus,» q. d. Christus dat salutem corpori suo, id est Ecclesiae, sicut caput quod omnes sensus continet, salutem dat corpori, in illud influendo et dirigendo per visum, phantasiam et rationem. Ita Theophylactus.
5:25
25 et 26. CHRISTUS DILEXIT ECCLESIAM, ET SEIPSUM TRADIDIT PRO EA, UT ILLAM SANCTIFICARET, MUNDANS (eam) LAVACRO AQUAE (sacramento Baptismi, quo corpus per aquam, anima per gratiam Spiritus Sancti abluitur) IN VERBO VITAE, — id est per sacram et vivificam verborum baptismi formam, non deprecatoriam aut concionatoriam, sed consecratoriam et sacramentalem; scilicet hanc: «Ego te baptizo in nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti,» quae qua instrumentum Dei, animam sanctificat et vivificat. Ita Chrysostomus, Theodoretus, Ambrosius, Anselmus, D. Thomas. Quare perperam Beza, Vatablus et Novantes accipiunt verbum Evangelii, quod promittit gratuitam justificationem, et vitam spiritalem per Christum, et, si ei credas, inquiunt, illam hoc ipso tibi conferet. Nam Apostolus hic lavacro aquae et verbo vitae, id est, materiae et formae ut baptismi, tribuit quod sanctificet et mundet Ecclesiam, id est ex immunda et peccatrice faciat mundam et sanctam: atqui lavacrum aquae, ipsaque ablutio baptismi non sanctificat nec mundat Ecclesiam illi concionando, et in concione sua promittendo sanctitatem et munditiem, sed re ipsa ex opere operato sanctitatem et munditiem Ecclesiae conferendo: ergo nec verbum vitae sive forma baptismi sanctificat et mundat concionando, sed re ipsa ex opere operato sanctitatem et munditiam conferendo. Aeque enim et pari modo tribuit Apostolus sanctificationem hanc verbo vitae atque lavacro aquae. Secundo, juxta Novantes, fides sola est quae justificat; baptismus autem nihil justitiae operatur, sed tantum signum est justitiae per fidem acceptae, eamque obsignat quasi sigillum; atqui si ante baptismum per fidem Ecclesia est sanctificata et justificata: ergo falsum est quod baptismus eam sanctificet et mundet; quod tamen hic ait Apostolus. Tertio, «verbum vitae,» seu forma baptismi non est alia (ut patet tum Matth. xxviii, 19, tum traditione et praxi totius Ecclesiae) quam haec: «Ego te baptizo in nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti;» atqui haec verba non sunt concionatoria: sic enim dicendum esset: Hortor te ut baptizari velis, ut velis credere in Patrem, Filium, et Spiritum Sanctum; sed practica sunt, et operatoria: significant enim, Ego te in corpore aqua, et per hoc in anima baptizo et abluo a peccatis: si hoc significant, ergo idem faciunt et praestant; alioqui enim verba haec falsa essent, et forma baptismi esset mendax. Quarto, in parvulis id est clarissimum. Hi enim non verbo Evangelii et concionis, utpote quod non intelligunt, sed forma baptismi consecratoria justificantur. Dices: S. Hieronymus hic per «verbum» accipit «verbum doctrinae.» Respondeo hunc sensum esse tropologicum, ut ipse Hieronymus fatetur. Dices secundo: S. Augustinus, tract. 80 in Joan.: «Accedit, ait, verbum ad elementum, et fit Sacramentum: unde est ista tanta virtus aquae, ut corpus tangat, et cor abluat, nisi faciente verbo, non quia dicitur, sed quia creditur?» ergo intelligit in Sacramentis esse verbum concionatorium quod fidem excitat, et fide creditur. Respondeo: Hic locus est pro nobis. Non enim dicit Augustinus: Accedit verbum ad elementum, et fit concio; sed, «fit Sacramentum,» id est sacrum signum, significans et efficiens id quod significat, v. g. ablutionem animae in baptismo. Hoc enim clare significant verba illa: «Unde est ista tanta virtus aquae, ut corpus tangat, et cor abluat, nisi faciente verbo?» Nec enim verbum concionatorium, sed sacramentale facit ut aqua baptismi cor, id est animam, abluat. Quod ergo addit Augustinus: «Non quia dicitur, sed quia creditur,» tantumdem est ac si dicat: Verbum accedens ad elementum, id est Sacramentum, v. g. baptismi, operatur et abluit animam, «non quia dicitur,» id est, non quia pronuntiatur, non propter externum verborum sonum, uti faciunt et operantur carmina magica; «sed quia creditur,» id est, propter verborum sensum et significationem energicam, efficacem et operativam, quae oculis non cernitur, sed fide ab Ecclesia et Christianis creditur et comprehenditur. Nota: «In verbo vitae,» id est in verbo vitali, vivifico, quod vitam, id est spiritum et gratiam, animae confert. Vocem vitae non habent jam Graeca et Graeci, nec Hieronymus, nec Ambrosius.
5:27
Vers. 27. UT EXHIBERET (graece παραστήσῃ, id est, ut Syrus, statueret, excitaret, sisteret, et sistendo quasi sponsam copularet et adjungeret) IPSE SIBI (non tantum mundam et puram, sed et) GLORIOSAM (graece ἔνδοξον, multo decore et gloria illustrem) Ecclesiam, non habentem maculam (peccati), AUT RUGAM (vetustatis), AUT ALIQUID HUJUSMODI, SED UT SIT SANCTA ET IMMACULATA, — q. d. Christus Ecclesiam, id est fideles suo spiritu et gratia renovavit, sanctificavit, illustravit, abstulitque ab eis maculas peccatorum et rugas vetustatis. Dices: Si in Ecclesia non est macula nec ruga, sed Ecclesia tota est sancta, ergo soli sancti et justi sunt in Ecclesia; injusti vero, licet fideles sint et Christo credant, ab ea excluduntur. Respondeo, Ecclesiam dici «sanctam,» sine macula et ruga, non quod omnes qui in ea sunt, tales sint; sed quod praecipua Ecclesiae pars, quae Christo proxime adhaeret, scilicet Sancti, qui non tantum fide, sed et gratia ac charitate Christi sunt praediti, tales sint. Tota ergo Ecclesia dicitur «sancta,» primo, quia caput Ecclesiae, scilicet Christus, et praecipua ejus membra sancta sunt. Hinc aliquando soli Sancti vocantur corpus Christi (quod est Ecclesia), intellige perfectissimum et potissimum, ut dixi cap. praeced., vers. 16. Sicut ergo totus homo dicitur ratiocinari, videre, audire, scilicet per caput, quia non pes aut manus, sed solum caput proprie ratiocinatur, videt, audit: ita Ecclesia tota dicitur sancta per suum caput et collum, id est per Christum et Sanctos, qui ei proxime adhaerent quasi collum suo capiti. Sic dicitur de Antuerpia, quod sit dives, scilicet propter mercatores qui in ea sunt divites, cum alioqui multi alii in ea sint pauperes. Sic dicitur docta Universitas Lovaniensis, quia Doctores habet egregie doctos, etiamsi in ea multi alii sint non ita docti. Secundo, dicitur Ecclesia «sancta,» quia sancta habet Sacramenta, sanctas leges, sanctum sanguinem Christi; et Christus, quantum est ex parte sua, eam plane sanctificavit, quia omnia sanctitatis media illi dedit. Nota: Per «maculam et rugam» alludit ad maritos, qui curant tales vel ducere, vel facere suas uxores, ut omni macula et ruga careant: per maculam autem et rugam Apostolus hic intelligit peccata, non levia et venialia (haec enim sunt in Ecclesia et Sanctis in hac vita), sed mortifera. Adde, sicut Ecclesia, ita et Ecclesiae puritas et sanctitas inchoatur in hac vita, sed perficietur in coelo. Unde S. Augustinus, lib. II Retract., cap. xviii, docet Ecclesiam esse sine omni macula et ruga, non quod talis sit in hac vita, sed quod talis futura sit in coelo. Nota secundo: Comparat Apostolus virum Christo, uxorem Ecclesiae, docetque amorem et reliqua quae Christus Ecclesiae praestitit, debere maritum praestare uxori suae; ac consequenter, sicut Christus Ecclesiam emundavit et sanctificavit, ita debere maritos sua sancta conversatione uxores ab omni levitate, dicacitate, superbia aliisque feminarum vitiis emundare, ut fiant totae sanctae, non habentes maculam et rugam. Unde subdit Apostolus: «Ita (scilicet uti Christus dilexit Ecclesiam, quemadmodum jam dixi) et viri debent diligere uxores suas.»
5:28
28. VIRI DEBENT DILIGERE UXORES SUAS UT CORPORA SUA. — Secunda ratio, qua maritos excitat ad dilectionem uxorum. Quisque, inquit, non odit, sed diligit, nutrit et fovet corpus et carnem suam, adeoque seipsum; atqui mulier est quasi caro et corpus viri; scriptum est enim Genes. ii, 24: «Erunt duo in carne una,» id est duo, scilicet maritus et uxor, erunt una caro, id est unus homo, et una persona civilis, ut dixi I Cor. vi. Ergo vir diligere, nutrire et fovere debet uxorem suam, «sicut Christus» diligit, nutrit et fovet sua gratia et Sacramentis, praesertim Eucharistia, «Ecclesiam suam,» quasi carnem et corpus suum.
5:29
29. Nemo enim unquam carnem suam odio habuit. — Uxor autem est caro viri, sicut Ecclesia est caro et corpus Christi. Scriptum est enim: «Erunt duo in carne una.» Prudenter S. Bernardus in Psal. Qui habitat, serm. 10: «Caeterum, inquit, sic amet anima carnem, ut non ipsa in carnem transisse putetur, dicaturque ei a Domino: Non permanebit spiritus meus in homine, quia caro est. Diligat anima carnem suam, sed multo magis suam ipsius animam servet: amet Adam Evam suam, sed non sic amet, ut voci ejus plus obediat quam divinae. Denique ne ipsi quidem expedit sic amari, ut videlicet cui interim caves a flagello paternae correptionis, thesaurizes iram aeternae damnationis.»
5:30
30. QUIA MEMBRA SUMUS CORPORIS EJUS, DE CARNE EJUS, ET DE OSSIBUS EJUS. — Hic probat Ecclesiam, id est nos fideles, esse corpus, vel de corpore Christi, et pari modo uxorem esse corpus, vel de corpore viri: quia sicut mulier, puta Eva, formata est de carne et ossibus Adae, ita Ecclesia formata est de carne et ossibus Christi; ac consequenter est quasi caro, ossa et membra Christi. Unde infert: Sicut Christus diligit Ecclesiam suam, quasi sua ossa, carnem et membra, ita viros debere diligere et fovere uxores suas quasi sua ossa, carnem et membra. Nota: Alludit Apostolus, imo citat verba illa Adae de Eva ex suo latere et costa formata, Genes. cap. ii: «Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea; haec vocabitur virago,» hebraice אישה issa ab איש is, q. d. Vira, ut olim veteres Latini dixerunt, teste Festo Pompeio: vira inquam a viro, uti graece Symmachus vertit ἀνδρὶς ἀπὸ τοῦ ἀνδρός, quia de viro sumpta est. Quae verba in sensu allegorico hic explicat Apostolus de Christo et Ecclesia, quasi Christus de Ecclesia ex se formata dixerit: «Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea.» Quaeritur hic primo, de sensu litterali quomodo intelligenda sint ea quae Genes. ii narrantur de hac formatione Evae ex Adamo, hisce verbis: «Immisit, inquit, Dominus soporem in Adam, cumque obdormisset, tulit unam de costis ejus, et replevit carnem pro ea; et aedificavit Dominus Deus costam, quam tulerat de Adam, in mulierem, et adduxit eam ad Adam, dixitque Adam: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea,» etc. Respondeo primo, non parabolice aut metaphorice, ut volunt Origenes et Cajetanus, haec dici, sed proprie accipienda esse, uti verba sonant. Ita Patres et Interpretes passim. Dices, ergo Adam monstrosus erat ante costam sublatam, vel certe post eam sublatam remansit mancus, et una costa mutilus. Respondet Catharinus, Deum cum carne aliam costam Adamo restituisse. Secundo, et melius, D. Thomas, I part., Quaest. xcii, art. 3, respondet illam costam fuisse instar seminis quod individuo superfluum est, sed ad generationem prolis est necessarium. Sic et costa haec Adae ut privatae personae superflua erat; illi tamen fuit necessaria, quatenus ipse erat caput naturae, et omnium hominum seminarium, ex quo tam Eva quam caeteri homines producerentur. Dico secundo: Deus cum costa videtur et carnem adhaerentem costae ex Adamo sustulisse: ait enim hic vers. 23: «Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea.» Ergo Eva non tantum ex osse et costa, sed etiam ex carne Adae costae adhaerente formata est. Dico tertio: Ex costa hac carnosa, quasi fundamento, illi admiscendo aliam materiam, vel per creationem, ut vult D. Thomas supra, vel potius ex aere circumstante (eo quod post primam veram creationem nullam materiae partem de novo produxerit Deus) mirabili artificio mulierem efformavit. Dico quarto: Ex vers. 22, cap. ii Genes., videtur Deus costam hanc in alium locum ab Adamo dormiente parum separatum tulisse, ibique ex ea Evam aedificasse, eamque scientia et gratia replevisse, sicut repleverat Adamum, ibique cum Eva collocutus esse. Deinde expergefacto Adamo Evam ad eum quasi ad sponsum adduxit, ut matrimonio indissolubili illos, id est unum et unam, copularet. Unde admirans Adam, quasi in raptu costam sibi auferri, et ex ea Evam formari vidisset, ait: «Hoc nunc os ex ossibus,» etc., id est, haec Eva facta est ex uno ossium meorum. Denique cur ex costa et latere Adae facta sit Eva, pulchras rationes dat S. Thomas supra, art. 2 et 3. Nota: Haec formatio Evae ex Adamo allegorice significabat formationem Ecclesiae ex Christo, ut hic satis significat Apostolus. Unde quaeritur secundo, quomodo verum sit, Ecclesiam, id est, nos fideles formatos esse de carne et ossibus Christi? Respondet primo, S. Hieronymus et Irenaeus, lib. V, cap. ii, id verum esse, quia sumus ejusdem cum Christo naturae, quia similem cum Christo humanam carnem et ossa habemus. Hic sensus non plane satisfacit. Sic enim pari modo dicere possemus, nos formatos esse ex carne et ossibus Mosis, Jeremiae, Pharaonis et cujusvis alterius hominis, quia eamdem cum ipso humanam carnem et ossa habemus, quod tamen nemo concesserit. Secundo, alii sic exponunt, q. d. «de carne,» id est de infirmitate et passionibus; «de ossibus,» id est de divinitate Christi per gratiae communicationem participamus. Sed hoc mysticum est. Dico ego tertio, cum Cajetano et aliis: Sicut ex latere et costa Adae dormientis formata est Eva, ita ex carne et ossibus Christi in cruce immolati et dormientis, id est morientis, formata est Ecclesia. Quod intellige cum Cyrillo et Chrysostomo symbolice et meritorie, quia scilicet per pretium et meritum carnis, sanguinis et ossium Christi immolatorum in cruce instituta et sanctificata est Ecclesia. Unde in hujus rei symbolum et significationem de latere Christi mortui fluxit sanguis et aqua: ut aqua significaret baptismum, qui est principium Ecclesiae et Sacramentorum, a Christi sanguine et morte manare, suamque efficaciam trahere; sanguis significaret Eucharistiam, quae omnium sacramentorum complementum est et finis, pariter a Christi sanguine et morte manare. Sub quibus duobus cetera omnia sacramenta comprehenduntur: cetera enim omnia ad haec duo referuntur, et hisce duobus quasi initio et fine concluduntur. Hinc S. Augustinus, tract. 120 in Joan., ait omnia sacramenta ex latere Christi emanasse: quod intelligo non de merito (erat enim Christus jam mortuus, qui nihil agere aut mereri poterat), sed mysterio, symbolo et significatione, ut dixi. Hinc quarto, Irenaeus, lib. V, cap. ii; Cyrillus, lib. X, in cap. xxiii Joannis; Chrysostomus, Theophylactus et Nyssenus exponunt de Eucharistia, per quam Christi carni et ossibus re ipsa conjungimur, et quasi incorporamur, ut fiamus de carne et ossibus Christi, Christique membra. Ubi nota verba Nysseni tractatu circa illa verba, «Exivit sanguis et aqua»: «Paucae, inquit, guttae sanguinis Christi totum mundum restaurantes, fiunt hominibus quasi coagulum lactis, illos cogentes et conjungentes in unum.» Quia scilicet merito sanguinis Christi cogimur et conjungimur in unam Ecclesiam, quae est corpus Christi, sicut lac per coagulum cogitur et conjungitur in unum caseum. Secundo et potius, quia per Eucharistiam omnes realiter conjungimur in ipsissimo Christi corpore quod manducamus. Hic sensus symbolicus est: Eucharistia enim proprie est cibus Ecclesiae, non mater; unde Ecclesiam et fideles non format aut generat, sed pascit et nutrit. Tertius ergo sensus litteralis est et genuinus.
5:31
31. PROPTER HOC RELINQUET HOMO PATREM ET MATREM SUAM, ET ADHAEREBIT UXORI SUAE; ET ERUNT DUO IN CARNE UNA. — Pergit Apostolus citare verba Adae de Eva, Genes. ii, sed in sensu litterali. Ab allegorico enim sensu sententiae praecedentis, «Hoc nunc os ex ossibus meis,» etc., ut ibi dixi, redit hic et resilit ad sensum litteralem, ut probet viros debere diligere uxores suas, sicut Christus dilexit Ecclesiam: Quia, inquit, uxor est quasi os, caro et membrum viri, utpote ex eo formata. Unde subdit: «Propter hoc,» quod scilicet mulier sit caro de carne viri, et os de ossibus ejus producta et creata, ut ei matrimonii vinculo associetur, «relinquet homo patrem et matrem suam, et adhaerebit (graece προσκολληθήσεται, id est agglutinabitur) uxori suae, et erunt duo in carne una.» Quibus verbis clare significat, inter humanas necessitudines arctissimum et inviolabile esse vinculum matrimonii: ideoque Deum ex Adami costa fecisse Evam, ut significaret maritum et uxorem non tam duos quam unum esse hominem (hoc enim significat: «Erunt duo in carne una,» ut dixi I Cor. vi), ac consequenter eos debere esse unum amore et voluntate, adeoque, si sit opus, conjugem conjugis causa debere patrem et matrem deserere, ut conjugi suae adhaereat. Moraliter vide Chrysostomum, qui hic in morali hom. 20, pulchras leges nuptis sponso et sponsae praescribit. Allegorice: «Primus vates Adam, inquit Hieronymus, de Christo hoc prophetavit, quod scilicet Christus reliquerit patrem suum Deum, et matrem suam coelestem Jerusalem, et venerit ad terras propter suum corpus (Ecclesiam), et de suo eam latere fabricatus sit, et propter illam Verbum caro factum sit.»
5:32
32. SACRAMENTUM HOC MAGNUM EST, EGO AUTEM DICO IN CHRISTO, ET IN ECCLESIA. — Quaeres, quodnam sit hoc Sacramentum, seu quid demonstret pronomen «hoc». Primo, Lutherus, Calvinus, Erasmus et Beza volunt demonstrare matrimonium et conjunctionem non Adami et Evae, sed Christi et Ecclesiae, quasi dicant: Conjunctio Christi et Ecclesiae est «magnum Sacramentum,» id est magnum et sacrum arcanum, et, ut graece est, mysterium. Verum expositioni huic omnino obstat pronomen «hoc», quod demonstrat id quod praecessit, scilicet matrimonium Adami et Evae illis verbis Geneseos explicatum: «Propter hoc relinquet homo patrem et matrem suam, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una,» q. d. Hoc quod vir adhaereat uxori, sintque vir et uxor duo in carne una, hoc, inquam, Sacramentum magnum est. Ita Chrysostomus, Hieronymus, Theophylactus, Oecumenius, et passim Patres, qui «Sacramentum» hic accipiunt, non pro ipsa re sacra significata, sed pro signo rei sacrae, quod scilicet significat conjunctionem Christi et Ecclesiae; hoc enim est quod addit Apostolus: «Ego autem dico in Christo et in Ecclesia,» q. d. Hoc Sacramentum magnum est, non in se, uti Sacramentum est et signum; sed in suo signato, scilicet Christo et Ecclesia: quatenus enim significat unionem illam magnam et admirabilem Christi et Ecclesiae, eatenus magnum est Sacramentum, magnum, inquam, sua significatione et repraesentatione rei magnae. Secundo, Magister sententiarum in IV, dist. xxvi, et ibi Dominicus Soto, et passim alii (favetque D. Thomas et Ambrosius, imo Concilium Florentinum in Instructione Armenorum) docent pronomen «hoc» demonstrare matrimonium de quo praecessit, non Adae, aut alicujus in particulari, sed in genere quolibet, modo sit legis novae. Apostolus enim loquitur Ephesiis Christianis, et per eos omnibus conjugibus legis novae, q. d. Matrimonium jam in Christi Ecclesia magnum est Sacramentum, quia perfectissime significat unionem Christi et Ecclesiae jam factam, adeoque est unum e septem Ecclesiae Sacramentis proprie dictis. Unde illud, «in Christo et in Ecclesia,» sic accipi potest, q. d. In Christianismo et Ecclesia Christiana magnum est matrimonii Sacramentum. Verum huic expositioni obstare videtur illud idem quod priori sententiae obstare dixi. Nam pronomen «hoc» respicit et demonstrat id quod immediate praecessit, scilicet: «Relinquet homo patrem et matrem suam, et adhaerebit uxori suae;» quae sunt verba Adae, Gen. ii. Adam autem loquebatur non de matrimonio post tot saecula futuro in lege nova; sed de matrimonio quod tunc erat, quodque tunc ipse contrahebat cum Eva. Pronomen ergo «hoc» demonstrat conjunctionem illam Adae et Evae, sive primam matrimonii institutionem, non autem Sacramentum matrimonii in lege nova. Dico ergo tertio: Pronomen «hoc» primo et proprie demonstrat matrimonium Adami et Evae, vel potius matrimonii in connubio Adami et Evae institutionem; et sensus est, q. d. Haec prima matrimonii in Adamo et Eva institutio, omneque deinceps matrimonium, magnum est Sacramentum, id est, ut Graeca, mysterium (et, ut Syrus, arcanum), allegoria, typus rei sacrae, scilicet conjunctionis Christi et Ecclesiae, qui quasi reliquit Deum patrem et matrem Synagogam, ut Ecclesiae suae sponsae adhaereret; et vice versa Ecclesia. Objicit Erasmus, in Graeco non esse «Sacramentum,» sed «mysterium;» ergo de proprie dicto Sacramento intelligi nequit Apostolus. Respondeo, nego consequentiam: Graeci enim Sacramenta vocant mysteria, ut mysteria corporis Christi vocant Sacramentum Eucharistiae. Objicit secundo, S. Augustinus, tract. 9 in Joan., et lib. De Nupt. et Concupiscent., cap. xxii, ait magnitudinem hujus Sacramenti non esse nec spectari in singulis hominibus: sic enim minimum est hoc Sacramentum; sed in Christo et Ecclesia. Respondeo: Vult dicere Augustinus magnitudinem hujus Sacramenti non tam spectandam esse in ipsa ratione Sacramenti ut signum est, quam in ipsa significatione Sacramenti, seu in ipso signato et significato, q. d. Non tam magnum est Sacramentum, quod duo conjuges fideles Sacramento matrimonii in unam carnem jungantur, quam magnum est Christum et Ecclesiam conjugio jungi, quod conjuges illo suo matrimonio repraesentant. Duo enim conjuges respectu Christi et Ecclesiae minimi, et quasi nulli sunt. Imo Novantes volunt pronomen «hoc» demonstrare matrimonium, non Adae, sed Christi. Concedent ergo nobis pronomen «hoc» demonstrare potius matrimonium Christianorum, quam Adae. De hoc enim Christianorum matrimonio verissime dicitur: «Sacramentum hoc magnum est, ego autem dico in Christo et in Ecclesia.» Denique Ephesiis Christianis haec scribit Apostolus, et Christianos conjuges incitat ad mutuum amorem per hoc, quod matrimonium eorum sit Sacramentum Christi et Ecclesiae: ergo designat et demonstrat non tantum Adae, sed et ipsorum matrimonium. Ex hoc enim concludit, conjuges Christianos debere invicem diligere, eo modo, quo Christus dilexit Ecclesiam: quia nimirum hanc Christi et Ecclesiae dilectionem suo matrimonio analogice repraesentant. Ex quibus omnibus concludo, sensum plenissimum fore, si uterque, id est tam secundus, quam tertius conjungantur, q. d. Apostolus: Matrimonium Adae et aliorum ante Christum fuit Sacramentum, id est typus futurae unionis Christi et Ecclesiae; matrimonium vero fidelium legis novae post Christum, qui moriens in cruce ex seipso formavit Ecclesiam sponsam suam, est Sacramentum, id est signum perfectissimum ejusdem unionis jam factae, ideoque proprie dictum a Christo in Ecclesia Sacramentum est institutum, conferens conjugibus gratiam et mutuum hunc amorem, idque ut hic amor verus et perfectus, sit typus amoris Christi et Ecclesiae. Unde ego Paulus vos Ephesios aliosque fideles conjuges hortor, ut hunc amorem excitetis et foveatis, ne Sacramentum hoc in vobis sit mendax et fallax, neve falso repraesentetis hunc Christi et Ecclesiae amorem et concordiam, ut, cum Christus cum Ecclesia optime et amantissime concordet, vos cum uxoribus vestris litigetis, rixemini, sitis discordes. Hunc esse sensum indicat Concilium Tridentinum, sess. xxiv, initio, Concilium Florentinum, loco citato, Augustinus mox citandus, et passim Catholici Doctores. Non aliud velle Augustinum patet. Nam cap. x, lib. De Nupt. et Concupiscent., docet Sacramentum nuptiarum fidelibus conjugatis commendari ab Apostolo in epistola ad Ephesios, hoc scilicet loco. In ipsis ergo nuptiis et matrimonio fidelium agnoscit esse hoc magnum Sacramentum, quod hic commendat Apostolus. EGO AUTEM DICO, IN CHRISTO ET IN ECCLESIA. — Supple, significanda et repraesentanda per matrimonium, q. d. Sacramentum matrimonii magnum est, non quatenus est conjunctio duorum hominum conjugum; sed quatenus significat et repraesentat Christum et Ecclesiam conjuges, eorumque conjugium spiritale. Unde per hebraismum brevius secundo, sic explices, «in Christo et in Ecclesia,» id est Christi et Ecclesiae. «Bet» enim, id est «in,» Hebraeis saepe sumitur vice regiminis, id est genitivi, «in Christo,» id est Christi; «in Ecclesia,» id est Ecclesiae, q. d. Hoc Sacramentum matrimonii magnum est, non ut est duorum conjugum, sed ut Christi et Ecclesiae est Sacramentum, id est sacrum signum. Dico quarto: Cum pronomen «hoc» demonstret matrimonii institutionem, sive matrimonium in genere, hinc secundario et consequenter demonstrat matrimonium legis novae: hoc enim Christus revocavit ad primam matrimonii in Genesi institutionem, sustulitque polygamiam, et repudium lege veteri permissum; ita ut in lege nova quasi idem sit matrimonium cum eo quod fuit inter Adamum et Evam. Adde secundo, matrimonium legis novae longe melius et perfectius quam matrimonium Adae significat conjunctionem Christi et Ecclesiae. Imo Christus reliquit Patrem, scilicet synagogam (vel potius congregationem infidelium) quem habuerat in gentilismo, scilicet diabolum, et matrem, scilicet coetum infidelium, ut Christo suo sponso adhaereret Ecclesia. Ita Hieronymus, Chrysostomus, Theodoretus, Theophylactus, Anselmus, D. Thomas hic, et Augustinus in Psal. cxxxviii. Potest tertio, clare cum Syro verti, Sacramentum hoc magnum est, ego autem dico de Christo et Ecclesia (Hebraeis enim «beth,» id est «in,» subinde ponitur pro «min,» id est «de»); vel, ut graece est, εἰς Χριστόν καὶ εἰς τὴν Ἐκκλησίαν, in Christum et in Ecclesiam, id est quatenus hoc Sacramentum matrimonii refertur ad Christum et Ecclesiam, eosque repraesentat, eatenus magnum est Sacramentum. Noster tamen Interpres etiam recte vertit, «in Christo et in Ecclesia,» quia Graecum εἰς saepe pro ἐν capitur. Quod dupliciter capi potest: Primo, «in Christo et in Ecclesia,» scilicet significanda, ut jam explicui. Secundo, «in Christo et in Ecclesia,» id est in Christi Ecclesia (ut sit hendiadys); vel «in Christo,» id est in christianismo (juxta Can. 37), «et in Ecclesia,» scilicet Christi et Christiana, magnum et proprie dictum est hoc matrimonii Sacramentum. Nota: Cum Apostolus hic loquitur et inculcat unionem Christi cum Ecclesia, primario loquitur et intelligit unionem propriam et realem, quae facta est per incarnationem, qua Christus, id est Verbum divinum, naturam humanam, et consequenter homines hominumque Ecclesiam sibi univit et maritavit. Haec enim arctissima est unio et origo caeterarum, hancque significavit matrimonium Adae cum Eva. Secundario tamen loquitur et intelligit mysticam unionem, qua Christus per gratiam et charitatem copulatur Ecclesiae. Ad hanc enim in praecedentibus conjuges Christianos Christi exemplo adhortatur. Notat hinc secundo, S. Hieronymus, et cum eo Augustinus, S. Leo, et alii Patres, Adamum fuisse primum vatem qui prophetavit de Christo, ejusque cruce, et Ecclesia ex latere Christi crucifixi formanda, haecque omnia in sopore, vel ut Septuaginta vertunt, in exstasi (in qua Evam ex latere Adae formavit Deus) Adamum cognovisse. Inde tamen non sequitur causam horum omnium, scilicet lapsum et peccatum suum, Adamo adhuc innocenti et sancto a Deo revelari debuisse, aut revelatum fuisse.
5:33
Vers. 33. VERUMTAMEN. — πλήν, quod male Erasmus vertit, «quanquam»: proprie enim significat «verumtamen,» «enimvero,» q. d. Itaque et vos, o conjuges Christiani, in quibus perfectissimum est hoc matrimonii Sacramentum, quique perfectissime vestro matrimonio repraesentatis unionem Christi et Ecclesiae jam factam, facite ut Sacramentum quod repraesentatis et geritis, re ipsa praestetis et exprimatis, ut nimirum quisque maritus diligat uxorem quasi suam carnem, imo quasi seipsum, sicut Christus diligit Ecclesiam, et uxor quaeque timeat, id est revereatur, ait Hieronymus, virum suum, sicut Ecclesia reveretur et colit Christum. Est enim haec conclusio, ut fatetur etiam Beza, omnium officiorum viri et uxoris, qua uno verbo concludit et docet Apostolus, quid vir uxori, quid uxor viro debeat, eamque infert tum ex aliis antedictis, tum ex magno hoc matrimonii Sacramento, quod immediate ante inculcavit. Nota: Viro quasi capiti competit amor; uxori quasi subditae convenit timor et reverentia. Docentur ex hoc loco uxores, non procaciter et inverecunde obloqui maritis, sed eos revereri, eosque cum reverentia alloqui: uti discipuli reverenter alloquuntur suos praeceptores, sicut Sara reverita est maritum suum Abraham; discantque cum Sara maritos habere et vocare dominos suos, Gen. xviii, vers. 12. Hujus amoris et reverentiae maritalis illustre exemplum, inquit Plutarchus, dedit uxor Phocionis, quae maritum suum, suas opes, mundum suum et thesaurum vocabat. Illustrior vero fuit uxor Tigranis, regis Armeniae, quae, ut refert Xenophon, cum ex aula Cyri, regis Persarum, ad maritum revertisset, ab eo interrogata quid de Cyro et Cyri pulchritudine sentiret, respondit: Abs te, inquit, o marite, deos testor, nusquam oculos deflexi, itaque qualis sit forma Cyri prorsus ignoro. Illustrissima vero fuit S. Monica de qua S. Augustinus, lib. IX Confess., cap. IX: «Educata, inquit, pudice et sobrie, potiusque a te subdita parentibus, quam a parentibus tibi, o Domine (Deum enim alloquitur), ubi plenis annis nubilis facta est, tradita viro (Patricio infideli) servivit veluti domino, et sategit eum lucrari tibi, loquens te illi moribus suis, quibus eam pulchram faciebas, et reverenter amabilem atque mirabilem viro suo.» Pulchre Sapiens de amore conjugum ita sancit Proverb. v, 19: «Sit tibi uxor sicut cerva charissima, et gratissimus hinnulus.» Ubi nota, apte amorem conjugum comparari amori cervi et cervae: nam, ut docent Aristoteles, Aelianus, Plinius et Oppianus, primo, cervi cervaeque amor est singularis; secundo, cerva amabilis est et in deliciis homini; tertio, cervus et cerva carent felle: pari modo in connubiis olim Junoni pronubae sacrificantes fel eximebant et abjiciebant, ad charitatem conjugum designandam, ait Plutarchus; quarto, cervus et cerva caste, nec nisi secreto congrediuntur; quinto, velocissimi sunt ad invicem opitulandum; sexto, cervorum in cervas amor uti ardentissimus, ita et fortissimus est. Unde de iis canit Seneca: «Si conjugio timuere suo, Poscunt timidi praelia cervi. Et mugitu dant concepti Signa furoris.» Septimo, cervae mari suo fidae sunt, donec is ab alio cervo duellatore victus succumbat, unde Nemesianus: «Cerva marem sequitur.» Octavo, cervus mox a congressu in scrobem se abdit, quasi libidinis eum pudeat, donec pluvia ablutus, et quasi purificatus in pascua redeat. Nono, cervus et cerva post conceptum congressu abstinent, q. d. Sapiens: Tale sit tibi, o homo, conjugium, talis uxor, qualem jam cervam descripsi, scilicet unica, amabilis, sincera, blanda, casta, collaborans, ardens, fortis, fida, verecunda. Ita Venerabilis Beda in Prov. v. Sed quid si uxor male morata, austera et litigiosa sit? Vir sua prudentia, gravitate, patientia eam toleret, aut convertat; faciat illud Apostoli: «Alter alterius onera portate.» Sic Christus tulit onera et peccata Ecclesiae sponsae suae, eamque suo sanguine expiavit. Habebat et Socrates rixosam uxorem Xantippem nomine, quae semper jurgia excitabat, ut illo studente, mensam everteret. Aliquando post diuturna jurgia ira commota, quod ille taceret, aquae poculum capiti ejus illa superfudit. «Haud ignorabam, ait Socrates, post tonitrua pluviam secuturam.» Ad quem Alcibiades domi nobilis: «Quomodo, inquit, perfers hanc rixosam uxorem, nec domo ejicis?» cui Socrates: «Qui ovis vesci vult, glocitantium gallinarum strepitu offendi non debet. Equidem sic domi patientiam disco, ut foris melius exercere queam.» Ita Laertius in ejus Vita, et A. Gellius, lib. I, cap. xvii. Decet igitur quemque tolerare incommoda, et in Domino gaudere, quo fiet ut leviora reddantur. Nam, ut ait Virgilius, «Quisque suos patitur manes.» Varro quoque in satyra Menippaea, quam de officio mariti scripsit: «Vitium, inquit, uxoris aut tollendum, aut ferendum est. Qui tollit vitium, uxorem commodiorem praestat; qui fert, sese meliorem facit.» Quicumque ergo elegisti uxorem, et rixosam experiris, «mulierem» cogita, Xantippem cogita: tu Socrates esto, imo Christus esto, cogita te habere domesticum patientiae exercitium, ut discas alia quaevis facilius perferre et superare. Multi cruces foris quaerunt, tu domi habes, illa te docebit patientiam: patientia autem opus perfectum habet, ut ait S. Jacobus.
5:1
Posita exhortatione ad benignitatem et misericordiam, quae sunt effectus charitatis, hic ostendit eis exemplum. Circa quod duo facit. Primo inducit eos ad imitationem exemplaris, scilicet Dei; secundo ostendit in quo debent ipsum imitari, ibi et ambulate, et cetera. Dicit ergo: dixi quod debetis donare invicem, sicut et Deus in Christo donavit vobis, ergo estote imitatores Dei, quia hoc necessarium est, licet difficile sit. Eccle. II, v. 12: quid est, inquam, homo, ut possit sequi regem factorem suum? Numquam tamen perficietur natura humana, nisi in coniunctione ad Deum. Unde Iob XXIII, 11: vestigia eius secutus est pes meus. Ergo imitandus est, taliter quomodo habemus possibilitatem, quia ad filium pertinet patrem imitari. Et ideo subdit sicut filii, patrem scilicet per creationem. Deut. XXXII, 6: nonne ipse est pater tuus qui possedit, et fecit, et creavit te? Et addit charissimi, quos scilicet elegit ad participationem sui ipsius. Sequitur et ambulate, et cetera. Ubi primo ponit imitandi modum, quia in charitate; secundo ostendit immensae charitatis signum, ibi et tradidit, et cetera. Quod ergo simus filii charissimi, hoc facit charitas Dei. Rom. VIII, 15: non enim accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus: abba, pater. Ipse enim spiritus testimonium reddit spiritui nostro, quod sumus filii Dei. Debemus ergo ipsum in dilectione imitari. Et dicit ambulate, id est semper proficite. Gen. XV: ambula coram me, et esto perfectus. Et hoc in dilectione, quia dilectio est tale bonum in quo debet homo proficere, et tale debitum quod debet homo semper solvere. Rom. XIII, 8: nemini quidquam debeatis, nisi ut invicem diligatis. Vel in dilectione, quae est via sequendi Deum magis de propinquo. I Cor. XII, 31: adhuc excellentiorem viam vobis demonstro. I Cor. XIII, v. 1: si linguis hominum loquar et Angelorum, et cetera. Col. III, 4: super omnia haec charitatem habentes, et cetera. Et hoc exemplo Christi.
5:2
Unde subdit sicut et Christus dilexit nos. Io. XIII, 1: cum dilexisset suos, qui erant in mundo, in finem dilexit eos. Et quia, secundum Gregorium, probatio dilectionis, exhibitio est operis, ideo subdit et tradidit semetipsum pro nobis. Apoc. I, 5: dilexit nos, et lavit nos a peccatis nostris. Gal. II, 20: in fide vivo filii Dei, qui dilexit me et tradidit in mortem seipsum pro me. Is. LIII, 12: tradidit in mortem animam suam, et cetera. Haec autem mors fuit nobis utilis et necessaria, ideo subdit oblationem et hostiam, et cetera. Loquitur autem hic apostolus more veteris legis, in qua, ut dicitur Lev. IV, 25 ss., quando quis peccaverat, offerri debebat pro eo hostia et oblatio, quae dicitur pro peccato. Item, quando quis agebat gratias Deo, vel aliquid consequi volebat, oportebat offerri hostiam pacificam, ut dicitur Lev. III, 9, quae quidem erat in oblationem suavissimi odoris domino, ut dicitur ibidem. Haec autem facta sunt per Christum, quia, ut a peccatis mundaremur et gloriam consequeremur, tradidit semetipsum pro nobis in oblationem per ea quae in vita gessit. Is. LIII, 7: oblatus est, quia ipse voluit, et cetera. Et hostiam Deo pro peccato. Et hoc in odorem suavitatis. Alludit autem hic, quod dicitur Lev. III, 5 s. Sed certe ille odor non erat tunc Deo acceptus secundum se, sed secundum suam significationem, inquantum significabat oblationem odoriferam corporis Christi filii Dei. Gen. II: ecce odor filii mei, sicut odor agri pleni. Cant. I, 3: trahe me post te, curremus in odorem unguentorum tuorum. Sic autem debemus nos sacrificare Deo spiritualiter. Ps. l, v. 19: sacrificium Deo spiritus, et cetera.
5:3
Supra, posita monitione, apostolus docuit ut deposita vetustate Ephesii novitatem assumerent prohibendo vitia spiritualia, hic prohibet eisdem vitia etiam carnalia. Dividitur autem in duas. Primo enim prohibet vetustatem vitiorum carnalium; secundo inducit ad novitatem, ibi videte itaque, fratres, et cetera. Prima iterum dividitur in tres. Primo excludit vetustatem vitiorum; secundo proponit poenam eorum, ibi hoc autem scitote, etc.; tertio excludit fallaciam, ibi nemo vos seducat, et cetera. Prima iterum in duas. Primo excludit quaedam vitia principalia; secundo excludit quaedam adiuncta, ibi aut turpitudo, et cetera. Excludit autem tria vitia, scilicet luxuriam naturalem, quae est cum non sua, unde dicit fornicatio. Os. IV, 12: spiritus enim fornicationum decepit eos. I Cor. VI, v. 18: fugite fornicationem. Sic faciebat Iob c. XXXI, 1: pepigi foedus cum oculis meis, ut nec cogitarem de virgine. Dicitur autem fornicatio a fornice, id est arcu triumphali, iuxta quem erant lupanaria. Prov. XX: intravit super eos fornicatio, et cetera. Et omnis immunditia, id est omnis pollutio contra naturam, scilicet quae non ordinatur ad generationem. Gal. V, 12: manifesta sunt opera carnis, quae sunt fornicatio, immunditia, luxuria, et cetera. Tertio excludit avaritiam, dicendo aut avaritia. Sed quare hoc? Numquid est idem cum peccatis carnalibus? Respondeo. Dicendum est quod non, nec totaliter est divisa, sed medium inter spiritualia et carnalia peccata: quod patet sic. In peccato sunt duo, scilicet obiectum peccati, et delectatio in obiecto. Quaedam ergo sunt peccata quorum obiectum et delectatio est spiritualis, sicut ira. Nam vindicta, quae est obiectum irae, et delectatio eius, est quid spirituale, et similiter inanis gloria. Quaedam vero sunt omnino carnalia et obiectum et delectatio; sicut gula et luxuria. Sed avaritia tenet medium, quia eius obiectum est carnale, scilicet pecunia, sed delectatio est spiritualis, quia animo quiescit quis in pecunia. Et ideo connumeratur avaritia cum peccatis carnalibus ratione obiecti, cum spiritualibus vero ratione delectationis. Hebr. ult.: sint mores sine avaritia. Vel dicendum est, quod avaritia opponitur iustitiae, unde ponitur pro specie luxuriae, quae est adulterium, quod est iniustus usus mulieris alterius: sicut avaritia iniustus usus pecuniae. Sed supra dixit: qui furabatur, etc., hic autem dicit quod nec nominetur, etc., quia in pugna spirituali vitia carnalia primo occurrunt vincenda: quia frustra pugnat quis contra intrinseca, nisi primo vincat extrinseca, scilicet carnalia, contra quae semper remanet bellum. Et ideo dicit nec nominetur in vobis, sicut decet sanctos, scilicet abstinere a factis, a cogitationibus, et a dictis. Is. XIV: perdam Babylonis nomen, et reliquias, et progeniem et germen. Eccli. c. XLI, 15: curam habe de bono nomine, quia hoc decet sanctos. II Cor. VI, 4: in omnibus exhibeamus nosmetipsos sicut Dei ministros, et cetera. Sequitur aut turpitudo, et cetera. Ubi ponit quaedam vitia adiuncta. Circa quod duo facit. Primo adiuncta vitia excludit; secundo ad contraria eorum inducit, ibi sed magis gratiarum actio, et cetera. Tria ergo vitia excludit, scilicet turpitudinem, quae est in tactibus turpibus et amplexibus et osculis libidinosis. Prov. VI, 32: qui autem adulter est, propter cordis inopiam, perdet animam suam, et turpitudinem, et ignominiam congregat sibi. Item, stultiloquium, id est verba provocantia ad malum. Eccli. IX, 11: colloquium illius quasi ignis exardescit, scilicet malae mulieris. Et scurrilitatem, id est verbum ioculatorium, per quod aliqui volunt inde placere aliis. Matth. XII, v. 36: de omni verbo otioso quod locuti fuerint homines, reddent rationem de eo in die iudicii. Et haec omnia sunt mortalia, inquantum ad mortalia peccata ordinantur, quia aliquid etiam si bonum sit ex genere, inquantum ad mortale ordinatur, est mortale. Deinde inducit ad contraria, scilicet gratiarum actiones.
5:4
Unde dicit sed magis gratiarum actio. Is. LI, 3: gaudium, et laetitia invenietur in ea, gratiarum actio, et vox laudis.
5:5
Supra prohibuit apostolus peccata carnalia, hic comminatur poenam damnationis, quae peccatoribus infligitur. Circa quod duo facit. Primo enim de hoc eos certificat; secundo sigillatim peccata recitat, ibi quod omnis fornicator, et cetera. Dicit ergo hoc scitote intelligentes, id est actualiter, non solum habitualiter, pro certo habete. I Io. III: haec scripsi vobis, ut sciatis, et cetera. Et quid? Quod omnis fornicator, aut immundus, aut avarus, quod est idolorum servitus, non habet haereditatem in regno Christi et Dei. Nota quod vocat hic avaritiam idololatriam, quoniam idololatria est, quando honor soli Deo debitus, impenditur creaturae. Nunc autem Deo dupliciter honor debetur, scilicet ut in eo finem nostrum constituamus, et ut in eo fiduciam nostram finaliter ponamus; ergo qui hoc in creaturis ponit, reus est idololatriae. Hoc autem facit avarus, qui finem suum in re creata ponit, et etiam totam suam fiduciam. Os. VIII, 4: argentum suum et aurum suum fecerunt sibi idola, ut interirent. Et hoc, quia, ut dicitur Prov. XI, 28: qui confidit in divitiis suis, corruet. Sed cum in aliis peccatis ponat homo finem suum in creatura, cui amore inhaeret, quare etiam in illis non dicitur peccator idololatra? Respondeo. Idololatrare est aliquid exterius indebite colere. Nunc autem in aliis peccatis ponitur finis in interioribus quasi in propria exaltatione. Sed qui ponit finem in divitiis, ponit in eis finem ut in re exteriori, sicut idololatra. Sed numquid avari honorem Deo debitum exhibentes creaturae, realiter sunt idololatrae, et per se? Dico quod non, quia in moralibus actus seu opera iudicantur ex fine. Ille ergo per se est idololatra, qui intendit per se cultum exhibere creaturae. Hoc autem non intendit avarus per se, sed per accidens hoc facit, inquantum superflue et inordinate diligit. Et quid de tali? Non habebit haereditatem, quippe quia filii et haeredes, ut dicitur Rom. VIII, 17. Nunc autem tales non sunt filii, qui sic carnales sunt; ergo haereditatem non habent, quia, ut dicitur I Cor. c. XV, 50: caro et sanguis regnum Dei non possidebunt, id est Deum, qui dicit Ez. XLIV, v. 28: ego haereditas eorum. Sed posset quaeri: si haereditas ista est ipse Deus, cum sit indivisibilis et impartibilis, quare dicit in regno Christi et Dei divisive, ac si haereditas ista sit divisibilis? Respondeo. Haereditas nostra consistit in fruitione Dei, nunc autem Deus aliter se fruitur, et nos eo; quia Deus seipso perfecte fruitur, quia seipsum perfecte cognoscit et totaliter diligit quantum cognoscibilis et diligibilis est. Non autem sic nos, quia licet ipsum perfecte cognoscamus in patria, et per consequens diligamus, quia qui aliquid simplex attingit, ipsum totum cognoscit, etsi non totaliter, sicut lux solis si esset punctalis, humanus oculus ipsam totam apprehenderet, non totaliter, oculus vero aquilae ipsam totaliter comprehenderet. Sic et si Deum perfecte cognoscimus in patria et perfecte diligimus, sed ipsum totaliter non comprehendimus, ideo videtur ibi esse quaedam imperfectio et particularitas. Et ideo dicit Christi et Dei coniunctim, quasi partem cum parte ponendo, id est quia per Christum et non per alium habetur haereditas. Deinde cum dicit nemo vos seducat, hic excludit fallaciam seductorum. Et circa hoc duo facit. Primo enim ponit admonitionem; secundo subiungit ipsius rationem, ibi eratis enim aliquando tenebrae, et cetera. Prima iterum in duas, quia primo monet eos, ut non seducantur verbis, eis credendo; secundo ut non communicent eis mala faciendo, ibi nolite ergo effici, et cetera. Prima adhuc in duas, quia primo removet seductiones; secundo ostendit seductionis signum, ibi propter hoc enim venit ira, et cetera. Notandum est ergo quod in vitiis carnalibus solum docuit cavere seductionem, quia a principio, ut homines possent libere frui concupiscentiis, cogitaverunt invenire rationes, quod fornicationes et huiusmodi venerea non essent peccata. Et ideo dicit inanibus verbis, quia sine ratione sunt talia verba, quae dicunt quod huiusmodi non sint peccata, nec excludant a regno Dei et Christi. Col. II, 8: videte ne quis vos seducat per prophetiam et inanem fallaciam. Et quod tales sint seductores et talia verba seducentia, ostendit, quia nisi peccata carnalia essent peccata, non punirentur a Deo, quia cum Deus sit iustus, non infligit poenam sine culpa. Nunc autem talia puniuntur a Deo, ergo peccata sunt.
5:6
Minorem probat, cum dicit propter haec enim venit ira Dei, scilicet propter peccata carnalia, in filios diffidentiae, ut patuit in diluvio; item in Sodomitis; item tribus Beniamin fere tota consumpta fuit propter haec. Dicit autem filios diffidentiae, quia sic peccantes diffidunt de vita aeterna; quia si sic faciens speraret vitam aeternam, magis esset praesumptio, quam spes, quae est certa expectatio futurae beatitudinis ex meritis, et cetera. Unde supra IV, 19: qui desperantes semetipsos tradiderunt impudicitiae in operationem immunditiae omnis, in avaritiam. Sap. VII: nullum pratum sit quod non pertranseat luxuria nostra, et cetera. Et sequitur in fine capitis: quia tales non speraverunt mercedem iustitiae, et cetera. Dicit ergo, quod in filios diffidentiae, id est qui non confidunt de gaudiis aeternis, venit ira Dei, scilicet propter peccata. Vel diffidentiae, id est de quibus non est confidendum, quantum est ex parte meritorum.
5:7
Et ideo concludit nolite ergo effici participes eorum, communicando scilicet eis in talibus operibus. II Cor. VI, 14 s.: quae enim participatio iustitiae cum iniquitate, aut quae societas lucis ad tenebras, aut quae communicatio Christi ad Belial, aut quae pars fidelis cum infideli?
5:8
Supra prohibuit apostolus peccata carnalia, comminando poenam et removendo fallaciam, hic assignat rationem sumptam ex eorum conditione, et duo facit. Proponit enim primo eorum conditionem; secundo ex eis duas conclusiones inducit, ibi ut filii lucis sitis, et cetera. Ponit autem duas conditiones: primo praeteritam, secundo conditionem praesentem, ibi nunc autem lux, et cetera. Dicit ergo eratis aliquando tenebrae, id est excaecati ignorantia et errore. Supra IV, 18: tenebris obscuratum habentes intellectum. Ps. LXXXI, 5: nescierunt, neque intellexerunt, in tenebris ambulant. Item, tenebrosi per peccatum. Prov. IV, 12: via impiorum tenebrosa, nesciunt ubi corruant. Sed notandum est, quod indeterminate non dicit tenebrosi, sed tenebrae, quia sicut quilibet videtur esse quod principaliter est in eo, sicut tota civitas videtur esse rex et quod rex facit, civitas dicitur facere: ita quando peccatum regnat in homine, tunc totus homo dicitur peccatum et tenebrae. Sequitur nunc autem lux, et cetera. Ubi ponit conditionem praesentem; quasi dicat: nunc autem habetis lucem fidei. Phil. II, 15: inter quos lucetis sicut luminaria in mundo. Matth. V, 14: vos estis lux mundi. Sed contra dicitur de Ioanne Baptista: non erat ille lux; quomodo ergo fideles alii lux dicuntur? Respondeo. Non dicuntur lux per essentiam, sed per participationem. Deinde cum dicit ut filii lucis ambulate, etc., concludit duas conclusiones. Dixerat enim, quod tenebrae fuerunt et quod nunc sunt lux. Et ideo primo concludit, ut se conforment ei, quod nunc sunt; secundo ut vitent ea quae prius fuerunt, ibi et nolite communicare. Prima in duas. Primo ponit admonitionem; secundo eam exponit, ibi fructus enim lucis, et cetera. Dicit ergo: quia nunc lux estis, faciatis opera lucis, ergo ut filii lucis ambulate. Io. XII, 35: ambulate dum lucem habetis, et cetera. Hoc autem exponit, cum dicit fructus enim, et cetera. Ambulat autem quis ut filius lucis dupliciter. Primo quantum ad substantiam, vel genus operis; secundo quantum ad modum, vel intentionem facientis. Primo ergo ponit opera, quae oportet facere; secundo qua debent fieri intentione, ibi probantes, et cetera. Dicit ergo: dixi ut ambuletis ut filii lucis, fructus autem lucis sunt opera fructifera et clara. Eccli. XXIV, 23: flores mei fructus honoris, et cetera. Et hoc in omni bonitate, et cetera. Ubi advertendum est, quod omnis actus virtutis ad tria reducitur. Nam oportet, quod agens ordinetur in se, ad proximum, et ad Deum.
5:9
In se, ut sit bonus in seipso et propter hoc dicit in omni bonitate. Ps. CXVIII, 66: bonitatem et disciplinam et scientiam doce me, et cetera. Item, ad proximum per iustitiam. Ideo dicit in iustitia. Ps. CXVIII, 121: feci iudicium et iustitiam, et cetera. Ad Deum per cognitionem et confessionem veritatis. Et ideo dicit et veritate. Zach. VIII, 19: veritatem enim et pacem diligite. Vel aliter, ut bonitas referatur ad cor, iustitia ad opus, veritas ad os. Supra IV, 25 et Zach. VIII, 16: loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo. Deinde cum dicit probantes, etc., ostendit qua intentione debeant operari, quia non ex abrupto, sed probantes, id est, ratione discernentes. Opus suum probet unusquisque, ut dicitur Gal. VI, 4. Et hoc quid sit beneplacitum Deo, id est ut intendatis facere, quod placet Deo. Rom. XV: probetis quae sit voluntas Dei bona, et beneplacens et perfecta. Deinde cum dicit et nolite communicare, etc., hortatur eos ne redeant ad statum quem reliquerunt, quia, ut dicitur Gal. c. II, 18: si enim, quae destruxi, haec iterum reaedifico, praevaricatorem me constituo; II Petr. II, 22: canis reversus ad suum vomitum, et sus lota in volutabro luti. Dividitur autem ista pars in duas. Primo ponit monitionem; secundo assignat rationem, ibi quae autem in occulto, et cetera. Prima iterum in duas. Primo monet eos ne malefaciant; secundo ut mala reprehendant, ibi magis autem redarguite, et cetera.
5:10
Dicit ergo probantes quid sit beneplacitum Deo, et nolite communicare operibus infructuosis tenebrarum, id est operibus carnalibus ducentibus ad tenebras perpetuas: quae quidem sunt infructuosa, quia non habent nisi momentaneam delectationem citissime transeuntem. Rom. VI, 21: quem ergo fructum habuistis tunc in illis, in quibus nunc erubescitis? Iud. I, 12: arbores autumnales infructuosae, bis mortuae, eradicatae, fluctus feri maris, despumantes suas confusiones, et cetera. Item, tenebrosa loca quaerunt propter turpitudinem, quia communicant in eis cum brutis. Iob XXIV, 15: oculus adulteri observat caliginem, dicens: non me videbit oculus, et operiet vultum suum, perfodit in tenebris domos, et cetera. Istis ergo nolite communicare, imitando, coadiuvando, consentiendo. Eccli. XIII, 22: quae communicatio homini sancto ad canem? Sed certe hoc non sufficit, nisi etiam eos reprehendatis, quia, ut dicit Augustinus, aliquando Deus punit communicantes insontes, quia aliqui boni non reprehendunt malos. Eccli. XVII, 12: mandavit autem unicuique de proximo suo. Et ideo dicit magis autem autem redarguite. II Tim. IV, 2: argue, obsecra, increpa, et cetera. Sed numquid semper peccamus si non reprehendimus? Respondet Augustinus: quod enim non reprehendis ex timore charitatis, ne scilicet peior efficiatur et scandalizatus affligat bonos, non peccas. Si autem ex timore cupiditatis, ne scilicet indignetur et perdas beneficia tua, sic peccas.
5:11
Supra posuit apostolus monitiones, hic assignat rationes earum. Duas autem monitiones posuit. Prima ut non communicarent operibus tenebrarum; secunda ut redarguerent peccatores. Secundum hoc ergo duo facit. Primo ponit rationem primae monitionis; secundo rationem secundae, ibi omnia enim quae arguuntur, et cetera. Dicit ergo: bene dixi: nolite communicare, immo debetis et tales increpare et redarguere. Quare?
5:12
Quia quae in occulto fiunt ab ipsis, turpe est dicere. Hoc autem est de vitiis carnalibus in quibus est turpitudo magna, quia minimum est ibi de bonis rationis, cum huiusmodi actus communes sint nobis et brutis. Sequitur omnia quae arguuntur, et cetera. Hic ponit apostolus rationem secundae monitionis, et facit duo. Primo enim ponit rationem; secundo assignat confirmationem, ibi propter quod dicit, et cetera. Quantum ergo ad primum, vult probare quod eos deceat delinquentes arguere, et hoc probat sic: quidquid ostenditur malum esse redarguitur, omnis enim redargutio manifestatio quaedam est; sed omnis manifestatio fit per lumen, vos autem estis lux; ergo decet vos arguere et eos manifestare. Ponit autem huius rationis maiorem, ibi omnia autem quae arguuntur, et cetera. Minorem autem ponit, ibi omne quod, et cetera. Quasi dicat: ideo decet eos arguere, quia, ut dicitur I Cor. II, 15: spiritualis iudicat omnia, et ipse a nemine iudicatur.
5:13
Unde Glossa sic exponit: omnia, scilicet peccata quae arguuntur a lumine, id est, a bonis et sanctis hominibus, qui sunt filii lucis, manifestantur, scilicet per confessionem. Prov. XXVIII, 13: qui autem confessus fuerit et reliquerit ea, misericordiam consequetur. Omne autem, scilicet malum, quod manifestatur per confessionem, lumen est, id est in lumine vertitur.
5:14
Deinde confirmat hoc per auctoritatem, dicens propter quod dicit: surge, et cetera. Glossa sic exponit: propter hoc quod sit lumen, dicit, scilicet spiritus sanctus: o tu qui dormis, surge, et cetera. Sed haec non est consuetudo Pauli. Et ideo dicendum est, quod apostolus introducit figuram positam Is. LX, 1: surge, illuminare, Ierusalem, etc., dicens propter quod dicit, scilicet Scriptura, surge a negligentia boni operis, tu scilicet qui dormis. Prov. VI, 9: usquequo, piger, dormies? Ps. XL, 9: numquid qui dormit, non adiiciet, ut resurgat? Et exurge a mortuis, id est, ab operibus mortuis, seu mortificantibus. Hebr. IX, 14: emundabit conscientiam nostram ab operibus mortuis, et cetera. Is. XXVI, 19: vivent mortui tui, interfecti mei resurgent. Exurge ergo, et illuminabit te Christus. Ps. XXVI, 1: dominus illuminatio mea, et cetera. Idem XII, 4: illumina oculos meos, ne unquam obdormiam in morte. Sed numquid possumus per nos resurgere a peccato, quia dicit: surge, et illuminabit te Christus? Respondeo. Dicendum est, quod ad iustificationem impii duo requiruntur, scilicet liberum arbitrium cooperans ad resurgendum et ipsa gratia. Et certe hoc ipsum habet liberum arbitrium a gratia praeveniente, et postea meritorie operari a gratia subsequente. Unde dicitur Thren. ult.: converte nos, Deus, et convertemur.
5:15
Supra prohibuit fallaciarum carnalium vetustatem, hic hortatur ad contrariam novitatem. Et primo hortatur ad novitatem contrariam fallaciae; secundo ad novitatem contrariam luxuriae, ibi et nolite inebriari, et cetera. Prima in tres. Primo inducit ad cautelam contrariam fallaciae; secundo ostendit novitatem cautelae, ibi redimentes tempus, etc.; tertio docet modum cautelae, ibi propterea nolite fieri, et cetera. Dicit ergo itaque, scilicet ex praemissis, videte quomodo caute ambuletis. Cautio est quaedam conditio prudentiae, per quam aliquis vitat impedimenta agendorum, et hanc cautelam debent omnes habere. Prov. c. IV, 23: oculi tui videant recta, et palpebrae tuae praecedant gressus tuos. Hoc autem pertinet ad sapientes, et ideo dicit non quasi insipientes, qui scilicet nesciunt vitare impedimenta. Ps. LXXV, 6: turbati sunt omnes insipientes corde. Sed ut sapientes. Eccle. II, 14: sapientis oculi in capite eius: stultus in tenebris ambulat. Quidam dicunt: si non caste, tamen caute. Sed sic non accipit apostolus, sed dicit caute, ac si diceret: cavete ab hominibus contrariis castitati.
5:16
Necessitatem autem huius cautelae ostendit, cum dicit redimentes tempus, etc.; quod potest exponi dupliciter. Redimit enim aliquis quandoque rem suam, dando enxenia vel aliquid pro ea, sicut dicitur aliquis redimere vexationem suam dando enxenia, vel pecuniam, vel quando dimittit de iure suo. Dicit ergo: totum tempus hoc est tempus calumniae, et ideo sitis redimentes tempus, quoniam dies mali sunt. Ex quo peccavit Adam, ex tunc semper paratae sunt insidiae impellentes ad peccatum. Non sic autem in statu innocentiae, in quo non oportebat hominem ab aliquo licito abstinere, quia in eius voluntate non erat impellens aliquid ad peccatum. Modo autem oportet nos tempus redimere, quoniam dies mali sunt, id est debemus malitiam dierum vitare, diem malum praecavere, ut dicitur Eccle. VII, 15, et etiam a quibusdam licitis abstinere. I Cor. c. X, 23: omnia mihi licent, sed non omnia aedificant. In hunc autem modum dicitur aliquis vexationem suam redimere, quia dimittit aliquid de iure suo perire. Vel aliter: redimentes tempus, et cetera. Contingit quandoque quod aliquis per magnum tempus vitae vivit in peccato, et hoc est tempus perditum. Sed quomodo redimet, cum homo non sufficiat ad debita persolvenda? Respondeo. Dicendum est quod tanto magis debet vacare operibus bonis, quanto prius instetit malis. I Petr. I: sufficit enim praeteritum tempus ad voluntatem gentium consumendam his, qui ambulaverunt in luxuriis, vinolentiis, desideriis, et cetera. Sed prima expositio est melior. Deinde cum dicit propterea nolite fieri, etc., docet modum cautelae, dicens: propterea, scilicet ut possitis tempus redimere, nolite fieri imprudentes. Nota quod differentia est inter sapientiam et prudentiam. Prudentia enim est quaedam sapientia, sed non universalis sapientia. Prov. c. X, 23: sapientia autem est viro prudentia. Sapiens enim simpliciter dicitur, qui habet de omnibus ordinare: sapiens autem secundum quid dicitur, qui habet ordinare de his de quibus est sapiens. I Cor. III, 10: ut sapiens architectus fundamentum posui. Quia sapientis est ordinare, ut dicitur I methaphysicae. Omnis autem ordinator respicit finem; ille ergo simpliciter est sapiens, qui cognoscit finem, vel qui agit propter finem universalem, scilicet Deum. Deut. IV, 6: haec est enim sapientia vestra, et cetera. Sapientia enim est divinarum rerum cognitio, ut dicit Augustinus, IV de Trinitate. Prudentia vero est particularis rei providentia, quando scilicet quis ordinat facta sua. Et ideo sapientia est viro prudentia.
5:17
Propter hoc ergo dicit: nolite fieri imprudentes, sed intelligentes, et cetera. Sicut ratio speculativa ordinat de agendis et iudicat: oportet autem conclusiones habere et iudicare per principia, et similiter in operabilibus. Istud autem primum principium, per quod debemus iudicare omnia et regulare, est voluntas Dei; et ideo intellectus in moralibus et divinis debet habere pro principio voluntatem Dei, quia, si hanc habeat pro principio, fit prudens intellectus. Deut. c. XXXII, 29: utinam saperent et intelligerent, et cetera. Hoc autem docuit dominus, Matth. c. XXVI, 42: fiat voluntas tua.
5:18
Supra induxit ad novitatem contra vetustatem fallaciae, hic hoc idem facit contra vetustatem vitiorum carnalium. Vel dicamus quod prius reprehenderit peccata carnalia quantum ad luxuriam, hic autem quantum ad gulam. Duo autem facit. Primo enim prohibet vetustatem; secundo inducit statum ad novitatem, ibi sed impleamini, et cetera. Dicit ergo: dixi quod fornicatio et omnis immunditia non nominetur in vobis; sed ad hoc cavendum debetis a vino superfluo abstinere, quia cibus et potus superfluus est causa luxuriae, et praecipue vinum, quod calefacit et movet. Prov. XX, 1: luxuriosa res vinum, et tumultuosa ebrietas. Esth. c. I, 10: cum esset rex hilarior, et post nimiam potationem incaluisset mero, et cetera. Os. c. IV, 11: fornicatio, et vinum, et ebrietas auferunt cor. Unde Hieronymus: quem Sodoma non vicit, vina vicerunt Lot. Nolite ergo, et cetera. Sed impleamini spiritu sancto. Inter omnia quae multos spiritus generant est vinum, unde generat animositatem et facit homines per talenta loqui, ut dicitur III Esd. III, 21. Et ideo convenienter docet eos contra hoc repleri spiritu sancto, qui generat fervorem devotionis. Rom. XII, 11: spiritu ferventes. Item, etiam generat gaudium et laetitiam spiritualem. Rom. XIV, 17: iustitia, et pax, et gaudium in spiritu sancto. Item, facit audacter loqui. Act. II, 4: repleti sunt omnes spiritu sancto, et coeperunt loqui, etc., et ideo qui eos loquentes audiebant, credebant eos ebrios. Sed numquid habemus spiritum sanctum in nostra potestate? Respondeo et dico quod habere spiritum sanctum est dupliciter: vel receptive, et sic non est in nostra potestate eum recipere, sed ex dono Dei eum recipimus. Rom. V, 5: charitas Dei diffusa est in cordibus nostris, et cetera. Vel dispositive, et sic adhuc non sumus sufficientes eum recipere, id est nos disponere sine gratia Dei. II Cor. III, 5: non sumus sufficientes cogitare aliquid a nobis quasi ex nobis, sed sufficientia nostra ex Deo est. Vel aliquis dicitur recipere spiritum sanctum, non tamen plenus esse spiritu sancto, quando scilicet habet gratiam spiritus sancti quantum ad aliquam et non quantum ad omnem hominis operationem. Tunc autem dicitur plenus spiritu sancto, quando eo utitur generaliter. Modus autem repletionis est in dilectione Dei et proximi. Et ideo cum dicit loquentes, etc., primo tangit modum repletionis ex parte Dei; secundo ex parte proximi, ibi subiecti invicem, et cetera. Circa primum tria facit. Primo ponitur spiritualis meditatio; secundo spiritualis exultatio, ibi cantantes, etc.; tertio gratiarum actio, ibi gratias agentes, et cetera. Prima in duas, quia primo ponit modum meditationis, secundo materiam eius, ibi in Psalmis, et cetera. Dicit ergo loquentes vobis, et cetera. Est autem duplex locutio. Una exterior, hominis ad homines; alia interior, hominis ad seipsum. Talis autem debet esse compunctiva. Iob X, 1: loquar in amaritudine animae meae. Item, debet fieri in secreto. Matth. VI, v. 6: tu autem cum oraveris, intra in cubiculum tuum, et clauso ostio, ora patrem tuum. Et Sap. VIII, 16: intrans in domum meam, conquiescam cum illa. Materiam vero meditationis tangit, cum dicit in Psalmis, et cetera. Psallere est uti Psalterio. Et sic in Psalmis, id est bonis operationibus. Ps. LXXX, 3: sumite Psalmum, et date tympanum, Psalterium iucundum, et cetera. Et hymnis, id est laudibus divinis. Ps. CXLVIII, 14: hymnus omnibus sanctis eius, et cetera. Et canticis spiritualibus, scilicet de spe aeternorum. Rom. XII, 12: spe gaudentes. Ps. XCI, 4: in decachordo Psalterio cum cantico in cithara. Ps. XCVII, 1: cantate domino canticum novum, et cetera. Meditemur ergo de recta operatione quid faciendum, de divina laudatione quid imitandum, de caelesti iucundatione quid et quomodo serviendum. Sic ergo effectus spiritus sancti primus est sacra meditatio, secundus spiritualis exultatio, quia ex frequenti meditatione ignis charitatis in corde accenditur. Ps. XXXVIII, 4: concaluit cor meum intra me, et in meditatione mea exardescet ignis, et cetera. Et hinc generatur laetitia spiritualis in corde.
5:19
Et ideo dicit cantantes et psallentes, id est ut affectus nostri afficiantur gaudio spirituali ad operanda bona. I Cor. XIV, 15: psallam spiritu, psallam et mente. Col. III, 16: in omni sapientia docentes et commonentes vosmetipsos in Psalmis et hymnis et canticis spiritualibus, in gratia cantantes et psallentes in cordibus vestris domino. Ex hoc error haereticorum confunditur dicentium quod vanum est cantare domino cantica vocalia sed spiritualia tantum. Nam in laudibus Ecclesiae est aliquid per se considerandum, et hoc est quod apostolus dicit in cordibus. Aliquid vero propter duo, scilicet propter nos, ut mens nostra incitetur ad devotionem interiorem; sed si ex hoc aliquis commoveatur ad dissolutionem, vel in gloriam inanem, hoc est contra intentionem Ecclesiae. Item, propter alios, quia per hoc rudes efficiuntur devotiores. IV Reg. III, 15: cumque caneret psaltes, facta est super eum manus domini. Tertius effectus est gratiarum actio: quia ex hoc quod aliquis sic affectus est ad Deum, recognoscit se omnia habere a Deo. Quanto enim aliquis magis afficitur ad Deum, et ipsum cognoscit, tanto videt eum maiorem et se minorem; imo prope nihil, in comparatione ad Deum. Iob XLII, 5: oculus meus videt te, idcirco me reprehendo, et cetera.
5:20
Et ideo dicit gratias agentes semper pro omnibus, scilicet donis, vel prosperis, vel adversis. Ps. XXXIII, 1: benedicam dominum in omni tempore, et cetera. Quia haec etiam sunt nobis dona in via. Iac. I, 2: omne gaudium existimate, etc., Act. V, 41: ibant apostoli gaudentes, et cetera. I Thess. V, 18: in omnibus gratias agite. Sed hoc in nomine domini nostri Iesu Christi, quia omnia bona proveniunt per eum. Rom. V, 1: pacem habemus ad Deum per dominum nostrum Iesum Christum, per quem accessum, et cetera. Sed addit Deo, inquantum actor noster est per creationem, et patri, inquantum misit nobis Christum, per quem regeneravit nos. Et sic gratias Deo, quantum ad bona naturae; patri, quantum ad bona gratiae.
5:21
Sed quantum ad proximum, ponit modum repletionis, dicens subiecti invicem in timore Christi, id est non propter timorem humanum, sed Christi.
5:22
Supra apostolus posuit praecepta generalia ad omnes, hic ponit ea quae pertinent ad speciales quasdam personas et status. Et quia secundum philosophum in politicis domus habet tres connexiones, sine quibus non est perfecta, scilicet viri et mulieris, patris et filii, domini et servi; ideo, haec tria prosequens, instruit: primo mulierem et virum; secundo patrem et filium, cap. VI, ibi filii, obedite, etc.; tertio servos et dominos, ibi servi, obedite, et cetera. Prima in duas. Primo enim monet mulieres de subiectione; secundo viros de dilectione, ibi viri, diligite, et cetera. Prima in duas. Primo ponit admonitionem; secundo eius rationem, ibi quoniam vir caput est, et cetera. Dicit ergo mulieres viris suis subditae sint, quia certe mulier, si primatum habeat, contraria est viro suo, ut dicitur Eccli. c. XXV, 30. Et ideo specialiter monet eas de subiectione. Et hoc sicut domino, quia proportio viri ad uxorem quodammodo est sicut servi ad dominum, quantum debet regi mandato domini; sed differentia est in hoc, quod dominus utitur servis suis quo ad id quod est sibi utile: sed vir utitur uxore et liberis ad utilitatem communem. Et ideo dicit sicut domino; non quod vere sit dominus, sed sicut dominus. I Petr. III, 1: mulieres subditae sint viris suis, et cetera. Deinde subdit rationem suam. Circa quod tria facit. Primo eam proponit; secundo exemplum inducit, ibi sicut Christus, etc.; tertio ex exemplo intentum concludit, ibi sed sicut, et cetera. Ratio autem haec est, quoniam vir est caput mulieris, in capite autem viget sensus visus, Eccle. II, 14: sapientis oculi in capite eius, et ideo vir debet gubernare mulierem ut caput eius. I Cor. XI, 3: caput quidem mulieris vir.
5:23
Deinde ponit exemplum, cum dicit sicut Christus caput est Ecclesiae. Supra I, 22 s.: ipsum dedit caput supra omnem Ecclesiam, quae est corpus ipsius, et hoc non ad utilitatem suam, sed Ecclesiae, quia ipse est salvator corporis eius. Act. IV, 12: non est enim aliud nomen sub caelo datum hominibus, in quo oporteat nos salvos fieri. Is. c. XII, 2: ecce Deus salvator meus, et cetera. Ex hoc autem concludit intentionem, cum dicit sed sicut, et cetera.
5:24
Quasi dicat: non est conveniens, quod membrum repugnet ipsi capiti in aliquo; nunc autem, sicut Christus caput est Ecclesiae, suo modo, ita vir est caput mulieris: non debet ergo mulier inobediens esse viro, sed sicut Ecclesia subiecta est Christo, Ps. LXI, 2: nonne Deo subiecta erit anima mea, etc., ita et mulieres viris suis. Gen. III, v. 16: sub viri potestate eris. Et hoc in omnibus, scilicet quae non sunt contra Deum; quia dicitur Act. V, 29: obedire oportet Deo magis, quam hominibus. Deinde cum dicit viri, diligite uxores vestras, etc., monet viros ad dilectionem uxorum. Et primo facit hoc, secundo assignat rationem huius, ibi sicut Christus, et cetera. Dicit ergo viri, diligite uxores vestras, quia certe ex amore, quem habet vir ad uxorem, magis caste vivit et pacifice uterque se habet. Si autem vir aliam magis diligit, quam suam, se et suam discrimini exponit. Col. III, 19: viri, diligite uxores vestras, et nolite amari esse ad illas. Tangit autem rationem huius triplicem. Primam sumit ex exemplo Christi, cum dicit sicut et Christus, etc.; secundam ex parte viri, ibi qui suam uxorem diligit, etc.; tertiam ex parte mandati divini, ibi propter hoc relinquet, et cetera. Circa primum tria facit. Primo proponit exemplum dilectionis Christi; secundo signum, ibi et tradidit, etc.; tertio concludit intentum ita et viri, et cetera.
5:25
Dicit ergo: sicut et Christus dilexit Ecclesiam. Supra eodem: estote imitatores Dei sicut filii charissimi, et cetera. Signum autem dilectionis Christi ad Ecclesiam ostenditur, quia tradidit semetipsum pro ea. Gal. II, 20: dilexit me, et tradidit semetipsum pro me, et cetera. Is. LIII, 12: tradidit in mortem animam suam, et cetera. Sed ad quid? Ut illam sanctificaret. Hebr. c. ult.: Iesus ut sanctificaret per suum sanguinem populum, et cetera. Io. XVII, 17: sanctifica eos in veritate. Iste est effectus mortis Christi. Effectus autem sanctificationis est mundatio eius a maculis peccatorum.
5:26
Ideo subdit dicens mundans eam lavacro aquae. Quod quidem lavacrum habet virtutem a passione Christi. Rom. VI, 3: quicumque baptizati sumus in Christo Iesu, in morte ipsius baptizati sumus, consepulti enim sumus cum illo per Baptismum in mortem. Ez. XXXIX: effundam super vos aquam mundam, et cetera. Zac. XIII, 1: erit fons patens domui David, et cetera. Et hoc in verbo vitae, quod adveniens aquae dat ei virtutem abluendi. Matth. c. ult.: euntes ergo docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine patris, et filii, et spiritus sancti. Finis autem sanctificationis est puritas Ecclesiae.
5:27
Ideo dicit ut exhiberet sibi gloriosam Ecclesiam; quasi dicat apostolus: indecens est quod immaculatus sponsus sponsam duceret maculatam. Et ideo sibi exhibet eam immaculatam: hic per gratiam sed in futuro per gloriam. Unde dicit gloriosam, scilicet per claritatem animae et corporis. Phil. III, v. 21: reformabit corpus humilitatis nostrae, et cetera. Et ideo addit non habentem maculam. Ps. c, 6: ambulans in via immaculata, et cetera. Ps. CXVIII, 1: beati immaculati in via, et cetera. Neque rugam, id est, sine defectu passibilitatis; quia, ut dicitur Apoc. VII, 16: non esurient, neque sitient amplius. Aut aliquid huiusmodi, sed ut sit sancta, per confirmationem gratiae, et immaculata ab omni immunditia. Et haec omnia intelligi possunt de exhibitione, quae erit in futuro per gloriam. Si autem de exhibitione per fidem, tunc diceretur: ut exhiberet sibi, scilicet per fidem, Ecclesiam gloriosam, quia gloria magna est sequi dominum, ut dicitur Eccli. XXIII, 38, non habentem maculam, scilicet criminis mortalis. Maculata es in iniquitate tua, Ier. II, v. 22. Neque rugam, id est duplicitatem intentionis, quam non habent qui recte coniuncti sunt Christo et Ecclesiae. Iob XVI, 9: rugae meae testimonium dicunt contra me, et cetera. Sed magis sanctam per intentionem, et immaculatam per omnimodam puritatem.
5:28
Ex hoc tertio concludit intentum, dicens ita et viri debent diligere uxores suas, ut corpora sua.
Supra induxit viros ad dilectionem uxorum, ex parte Christi, vel exemplo dilectionis quam habet Christus ad Ecclesiam, hic ostendit idem ex parte ipsiusmet viri. Et facit duo: primo ponit rationem; secundo confirmat eam per exemplum, ibi sicut et Christus, et cetera. Ratio est talis: vir et mulier sunt quodammodo unum; unde sicut caro subditur animae, ita mulier viro; sed nullus unquam habuit carnem suam odio: ergo nec uxorem. Dicit ergo qui suam uxorem diligit, seipsum diligit. Matth. XIX, 6: itaque non sunt duo, sed una caro. Et ideo sicut peccaret contra naturam qui seipsum odio haberet, ita qui uxorem. Eccli. XXV, 1 s.: in tribus beneplacitum est spiritui meo, quae sunt probata coram Deo et hominibus: concordia fratrum, amor proximorum, et vir et mulier bene sibi consentientes. Quod autem sic debeant se diligere, probat dicens nemo enim carnem suam unquam odio habuit; quod patet per effectum, quia probatio dilectionis exhibitio est operis. Nam id quod pro viribus conservamus, diligimus. Sed quilibet nutrit et fovet carnem suam propter conservationem. I Tim. ult.: habentes autem alimenta et quibus tegamur, et cetera. Sed contra Lc. XIV, 26: qui non odit uxorem, etc., non potest esse meus discipulus. Respondeo. Dicendum est quod, ut apostolus dicit, sic homo uxorem debet diligere sicut se; se autem debet homo diligere infra Deum; sic ergo uxorem debet diligere, scilicet infra Deum. Dicit autem qui non odit uxorem, non quia praecipiat eam odire, quod esset peccatum mortale praecipere, sed praecipit eam ita ut se diligere; nunc autem minor dilectio est quasi quoddam odium respectu eius quod summe et plus diligitur, scilicet respectu Dei; ita nemo carnem suam odit, et cetera. Sed contra: qui diligit aliquem, non vult, nec appetit ab eo separari; sed sancti volunt a carne separari. Rom. VII, 24: infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis huius? Phil. I, 23: desiderium habens dissolvi, et cetera. Praeterea, nullus affligit quod diligit, sed sancti affligunt carnem suam in hoc mundo. I Cor. IX, 27: castigo corpus meum, et cetera. Praeterea, quidam occidunt se, sicut auditum est frequenter. Item de Iuda. Respondeo. Caro potest considerari in se: et sic non habetur odio, sed naturaliter quilibet appetit eam esse et fovet eam ut sit. Vel potest considerari caro inquantum est alicuius impeditiva quod volumus, et sic odio quodammodo habetur per accidens. Nam omne quod volumus, aut est bonum, aut malum: si bonum, vel est ut finis ultimus, scilicet vita aeterna, a qua impedimur per carnem. II Cor. V, 6: quamdiu sumus in hoc corpore, peregrinamur a domino. Et quia naturaliter appetimus finem nostrum et bene esse, nec hoc possumus quamdiu in hac carne sumus, ideo vellemus eam abiicere; non sicut malum odio habitum sed sicut bonum minus dilectum, impediens maius bonum. Et sic exponendae sunt auctoritates supra inductae: infelix, et cetera. Item: desiderium habens, etc.; vel consimiles. Vel illud quod volumus est bonum non ut finis sed disponens ad finem, sicut sunt habitus virtutum; hoc autem bonum impeditur per carnis lasciviam. Et ideo sancti affligunt et macerant carnem suam, ut subdatur spiritui ad repressionem concupiscentiarum, quia caro concupiscit impediens acquisitionem virtutum nos disponentium ad bonum ultimum. Et ideo qui sic affligit carnem suam, ut subdatur spiritui, non odit eam, sed procurat bonum eius, quia bonum eius est quod subiiciatur spiritui, sicut bonum hominis est quod subiiciatur Deo. Ps. LXXII, 28: mihi autem adhaerere Deo bonum est. Et sic intelligitur: castigo corpus meum, etc., et consimiles. Unde hoc non oportebat fieri in statu innocentiae, quamdiu homo subditus fuit Deo, et caro totaliter subdita fuit spiritui, in qua quidem mutua subiectione consistebat donum originalis iustitiae. Sed aliquando illud quod volumus est malum, et ideo, sicut boni carnem affligunt vel deponere volunt, inquantum impeditiva est boni quod appetunt, ita mali, inquantum caro est impeditiva mali quod appetunt, eam occidunt et se suspendunt, sicut Iudas. Deinde ostendit quod virum oportet uxorem diligere, et hoc per exemplum.
5:29
Unde dicit sicut et Christus Ecclesiam, scilicet dilexit, sicut aliquid sui, quia membra sumus corporis. Supra IV, 25: sumus enim invicem membra. Dicit autem de carne eius propter eamdem participationem naturae. Lc. ult.: spiritus autem carnem et ossa non habet, et cetera. Vel dicit de carne, mystice, quantum ad debiles qui sunt carnei, et de ossibus eius, quantum ad fortes qui sunt ossei.
5:31
Supra exhortatus est apostolus Ephesios ad amorem uxorum dupliciter, scilicet exemplo dilectionis Christi ad Ecclesiam, item ex amore hominis ad seipsum, hic tertio hortatur eos per auctoritatem Scripturae. Et circa hoc tria facit: primo auctoritatem inducit; secundo eam mystice exponit, ibi sacramentum hoc, etc.; tertio adaptat eam secundum litteralem sensum ad propositum suum, ibi verumtamen et vos, et cetera. Auctoritas haec dicitur Gen. II, 24 dicta est ab Adam vidente uxorem, scilicet de costa sua formatam. Sed contra dicitur Matth. XIX, 4 s. quod Deus hoc dixit. Respondeo: Adam ut a Deo inspiratus hoc dixit; Deus autem ut Adam inspirans et docens. Nos autem hoc idem dicimus et multa alia, quae dixit dominus, spiritu Dei docente; unde dicitur Matth. X, 20: non enim vos estis qui loquimini, et cetera. Notandum hic est quod in praedicta auctoritate triplex coniunctio viri ad mulierem designatur. Prima per affectum dilectionis, quia est tantus affectus utriusque ut patres relinquant. II Esdr. IV, 25: diligit homo uxorem suam magis quam patrem, et multi dementes facti sunt propter uxores suas, et cetera. Ibi multa. Hoc autem naturale est, quia appetitus naturalis est concors debitae actioni. Constat autem, quod omnibus agentibus superioribus inest appetitus ut propinent et communicent inferioribus, et ideo amor naturalis inest eis versus inferiora. Et quia homo respectu patris et matris est inferior, non superior, ideo ad uxorem, cuius est superior, et ad filios naturaliter plus afficitur quam ad parentes, et etiam quia uxor sibi coniungitur ad actum generationis. Secunda coniunctio est per conversationem. Unde dicit: et adhaerebit uxori suae, et cetera. Eccli. XXV, 1: in tribus beneplacitum est spiritui meo, et cetera. Tertia est per carnalem coniunctionem, ibi: et erunt duo in carne una, id est in carnali opere. In qualibet enim generatione est virtus activa et passiva; sed in plantis utraque est in eodem, in perfectis autem animalibus distinguuntur. Et ideo in actu generationis ita se habent masculus et foemina in animalibus sicut in plantis solo eodem uno corpore fit.
5:32
Consequenter exponit eam mystice, et dicit sacramentum hoc magnum est, idest sacrae rei signum, scilicet coniunctionis Christi et Ecclesiae. Sap. VI, 24: non abscondam a vobis sacramentum Dei. Notandum est hic, quod quatuor sacramenta dicuntur magna, scilicet Baptismus ratione effectus, quia delet culpam et aperit ianuam Paradisi; confirmatio ratione ministri, quia solum a pontificibus et non ab aliis confertur; Eucharistia ratione continentiae, quia totum Christum continet; item matrimonium ratione significationis, quia significat coniunctionem Christi et Ecclesiae. Et ideo si mystice exponatur, debet sic exponi littera praecedens: propter hoc relinquet homo, scilicet Christus, patrem et matrem. Reliquit, inquam, patrem, inquantum est missus in mundum et incarnatus. Io. XVI, v. 28: exivi a patre, et veni in mundum, et cetera. Et matrem, scilicet synagogam. Ier. XII, 7: reliqui domum meam, et dimisi haereditatem meam, et cetera. Et adhaerebit uxori suae, Ecclesiae. Matth. ult.: ecce vobiscum sum omnibus diebus, et cetera. Consequenter argumentatur secundum sensum litteralem exponendo praedictum exemplum. Quaedam enim sunt in sacra Scriptura veteris testamenti, quae tantum dicuntur de Christo, sicut illud Ps. XXI, 17: foderunt manus meas, etc.; et illud Is. VII, 14: ecce virgo concipiet, et cetera. Quaedam vero de Christo et aliis exponi possunt, sed de Christo principaliter, de aliis vero in figura Christi, sicut praedictum exemplum. Et ideo primo exponendum est de Christo et postea de aliis.
5:33
Et ideo dicit verumtamen et vos singuli, unusquisque uxorem suam diligat, quasi dicat: de Christo dicitur principaliter et si non singulariter, quia exponendum et implendum est in aliis in figura Christi. Dicit autem sicut semetipsum, quia sicut unusquisque se diligit in ordine ad Deum, ita debet uxorem diligere, non inquantum trahit ad peccatum. Lc. XIV, 26: si quis venit ad me, et non odit patrem et matrem, et uxorem suam, etc., sequitur: non potest meus esse discipulus. Sed quid de uxore? Uxor autem virum suum timeat, scilicet timore reverentiae et subiectionis, quia debet ei esse subiecta.
5:1
1. Estote ergo imitatores Dei, sicut filii charissimi. Graece, dilecti. Quod ait ergo, respicit ad capitis praecedentis illud postremum: Sicut et Deus in Christo donavit vobis, quasi dicat: Cum accepta remissione peccatorum facti sitis Dei filii, Deoque dilecti, debetis Deum patrem vestrum imitari; ut sicut ille vobis in Christo peccata condonavit, ita et vos invicem offensas condonetis.
5:2
2. Et ambulate in dilectione. Id est, sicut estis a Deo dilecti, sic et vos exercete opera mutuae dilectionis. Confirm&t eandem exhortationem exemplo Christi, dum subjicit: Sicut et Christus dilexit nos; non tantum ut Deus, dilectione communi cum Patre, sed etiam ut homo, charitate creata et infusa; cujus magnitudinem declarat, quod sequitur:
Et tradidit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Deo, in odorem suavitatis. Non omnis oblatio etiam hostia est; ideo non satis habuit dicere oblationem, sed addidit et hostiam. Qua voce sacrificium significatur, nec qualecunque, sed animalis oblati. Phrasis illa metaphovica: Jn odorem suavitatis, vel ut Graeca vox sonat, bonae fragrantiae (sic enim et Hieronymus legit in praefatione commentarii iu Zachariam) sumpta est ex veteri testamento, ubi de legalibus ac fumosis sacrificiis saepissime dicitur, ea acceptari a Deo in odorem suavitatis, id est, instar rei suaviter olentis. Igitur sensus est: Dilexit nes, adeo ut sponte semetipsum tradiderit pro redemptione nostri, seque obtulerit hostiam Deo acceptisjimam, quando in cruce mortem pro nobis subiit. Non exprimit Apostolus, sed cogitandum relinquit, nos etiam, ubi res postulat, debere Christi exemplo tradere nosmetipsos in mortem pro fratribus. Quod quidem expressit Joannes 1. Epist. 3. dicens: Quoniam ille animam suam pro nobis posuit: et nos debemus pro fratribus animas ponere.
5:3
3. Fornicatio autem et omnis immunditia, aut avaritia, nec nominetur in vobis. Redit ad praecepta sanctitatis. Fornicatio complectituc omnem sexuum commixtionem extra conjugium. Immunditia ad caeteras pertinet libidines seu pollutiones, quae contra naturam sunt, et ad generationem ordinari non possunt, ut bene S. Thora. exponit. De quo genere Hieronymum contra Cynicos philosophos aliosque nonnullos saeculi sapientes graviter et christiane scribentem in comment. videat lector castimoniae studiosus. Avaritiae nomen quid Paulo significet, ubi eam anrmmerat immunditiae peccatis, jam ad cap. 4, 19. dictum est ex Hieronymo. Qui et hoc loco repetit, Apostolum non de ea loqui avaritia, quae studet coacervandae pecuniae, sed qua quis insatiabilis et inexpletus per omnia turpitudinum genera lasciviaeque discurrit. Si quis autem, inquit, arbitratur avaritiam non hoc sensu accipiendam, reddat causam, cur Apostolus inter impudicitiae peccata mediam avaritiam extraordinarie posuerit. Porro S. Thomas, cum prius vulgatam expositionem adiuxisset, qua per avaritiam immoderatus amor pecuniae intelligitur, postea subjungit, intelligi posse eam luxuriae speciem, quae justitiae opponitur, id est, adulterium; quod est injustus usus uxoris alienae: sicut avaritia est iDJustus usus pecuniae. Verum hic sensus ad locum superioris capitis minus potest accommodari. Sed et hoc loco sub generali nomine fornicationis adulterium, sicut alibi, facile comprehenditur. Jam quod dicit Apostolus: nec nominetur in vobis, sive inter vos, ita intellige: Tam alienos esse vos volo ab his vitiis, ut si fieri potest, ne quidem audiantur aliquando nominari ex ore vestro, ne forte (quod proclive est in hujusmodi peccatis) ex ipso auditu concepta cogitatio carnem commoveat ad concupiscendum. Tale est, quod alibi praecipit: Fugite fornicationem, 1 Cor. 6. Et hinc quoque sumitur argumentum, ad idem genus peccatorum avaritiam, quam dixit, pertinere, quemadmodum et ex eo, quod sequitur:
Sicut decet sanctos. Sancti professione sunt omnes Christiani, sancti (inquam) vera sanctitate, quae est munditia Deo oblata: qua generaliter quidem apeccatis, per eorum remissionem, specialiter autem a sordibus carnalium peccatorum puri 6unt et mundi.
5:4
4. Aut turpitudo, aut stultiloquium, aut scurrilitas. Subaudi ex parte praecedenti, nec nominetur inter vos, longe absit a vobis. Turpitudo, sive obscoenitas secundum S. Thomam consistit in tactibus, amplexibus et osculis libidinosis. Potest famen hoc loco ad verba pertinere turpitudo, ut ad Col. 3. turpiloquium. Stultiloquium teste Hieronymo pertinet ad fatuas et ineptas fabulas, praesertim eas, in quibus sit aliquid obscoenitatis. Pro scurrilitate Graecis est euTparceAia, quae vox proprie urbanitatem seu comitatem significat, quam Philosophus 4. Eth. 8. in bonam partem accipit, et virtutem facit mediam inter duo vitia, scurrilitatem et rusticitatem. Non est autem putandum, Apostolum hanc euTpaiceXtav damnare voluisse, licet ita sentire Chysostomus videatur in parte morali sui commentarii: cum juxta ipsum Chrysostomum urbanitate usus sit Paulus, quando dixit: Utinam et abscindantur, qui V08 conturbant, Gal. 6. Sed eam vocem pro scurrilitate Apostolus posuit, quod plerumque, qui urbanitatem affectant, a medio virtutis aberrantes, ad scurrilitatem declinent. Qua in significatione etiam Pindarus Poeta Graecam vocem usurpasse legitur. Itaque recte noster interpres scurrilitatem vertit, quam nos, inquit Hieronymus, jocularitatem alio verbo possumus appellare. Ea est, quum in jocis et facetiis modas excaditur, praesertim admiscendo turpia. Et haec omnia S. Thomas affirmat esse mortalia peccata, in quantum ad mortalia ordinantur; ut saepe contingit in hujusmodi. Confer Cajetanum in 2. sec. q. 148. ad fin.
Quae ad rem non pertinet. Rectius in nonnullis codicibus plurali numero, pertinent: suffragantibus Hieronymo et Ambrosiano. Graece et Syriace, quae non conveniunt, id est, quae omnia dedecent Christianos, et sanctum eorum nomen dehonestant. Refertur enim ad tria praedicta, turpitudinem, stultiloquium et scurrilitatem.
Sed magis gratiarum actio. Scilicet nominetur, audiatur, sonet ex ore vestro. Id est, loco facetiarum et scurrilium jocorum, quibus homines carnales in congressibus et conviviis suis oblectare se solent, vo6, semper memores beneficiorum Dei, potius ea loquimini, quae sonant gratiarum actionem, et talibus colloquiis vos oblectate. Sic enim et infra monet, ut canentes et psallentes Domino, gratias agant semper pro omnibus. Hieronymus existimat Graeco nomine eu/aptaTia, propter consequentiam Apostolici contextus, hoc loco convenientius intelligi eam virtutem, qua grati, hoc est gratiosi apud homines appellantur. Nam ut stultiloquum et scurram non decet esse Christianum; ita decet sermonem ejus sale esse conditum, ut gratiam apud audientes habeat. Confirmat hunc sensum ex eo, quod apud Hebraeos gratiosus et gratias agens uno vocabulo dicatur, id quod ex materna lingua putat imitatum Apostolum etiam in Graeco sermone, ut Eucharistiam, quae proprie gratiarum actionem significat, pro gratiositate posuerft. Quae Hieronymi conjectura non est prorsus improbanda: quandoquidem et Graeci auctores su;(a'piaTOV vocact eum, qui jucundus, gratiosus et amabilis est. Atque ejus rei exemplum secundum LXX. profert idem Hieronymus ex Proverb. 11. cap., ubi nos legimus: Mulier gratiosa inveniet gloriam. Contendit enim, et aliorum interpretum collatione probat, legendum in Graeco s6)(apiaxoe;, pro eo, quod in exemplaribus legitur su^pr^axog. Sed haec non ita commemoramus, ut propterea priorem sensum, qui et pius et percommodus est, ac primum obvius, putemus posthabendum esse: licet hic posterior etiam Cajetano et Stapulensi magis arrideat. Certe vocabulum hoc so/apiOTia nec apu 1 Apostolum nec usquam alibi iu tota Scriptura reperitur in alia significatione quam gratiarum actionis.
5:5
5. Hoc enim scitote intelligentes. Graece est: Hoc enim estis, vel estote cognoscentes. Ac magis placet modus praeceptivus, verba enim sunt denuntiantismalum, quod cavere debeant: sicut 1 Cor. 6., ubi similiter denuntiaas ait: Nolite errare, neque fornicari etc. Et Gal. 5. Quae praedico vobis, sicut praedixi. Jam vero idem est: Estote intelligenteSj et: scitote; quod solum legit Hieronymus. Unde conjicere licet, remoto verbo: Estote } duas diversas interpretationes conflatas in unam. Scitote, intelligentes. Tametsi non rejicio, quod Erasmus annotat, quosdam codices non sots, sed ioxe legere; id est, scitote; quemadmodum et apud Oecumenium legisse videtur interpres ejus, dum vertit: Scitote scitote Graece siriptum est iots. Sed quia hoc in sacris codicibus rarissimum est, ac fere semper pro scitote Graeca habent yivcuoxsts: idcirco verisimilius arbitror, quod prius dixi.
Quod omnis fornicator, aut immundus, aut avarus, quod est idolorum servitus. Graece et Syriace: Qui est idololatra, id est, idolorum cultor ac cervus. Hieronymus legit: quod est idolis serviens. Videri potest in Latinis jam olim mutatam fuisse lectionem occasione loci Col. 3., ubi de avaritia dicitur: Quae est simulacrorum servitus. Quanquam nostra lectio facile sic accipitur, ut relativum quod non ad avarum, sed ad vitium eo nomine significatum, id est, avaritiam, referatur. Illud majoris quaestionis est, quem hic avarum dicat Apostolus: et quo sensu avarum, idololatram: et avaritiam, ilololatriam nominet. Eadem quaestio est de loco jam citato ad Col. 3. Et quidem plerique omnes avarum intelligunt usitato more eum, qui per fas et nefas studet opibus acquirendis; et hunc idololatram dici, quia unam eaudemque rem colunt avarus et idololatra: scilicet aurum et argentum, alter in simulacris, alter in nummis. Unde Theophylactus opinatur, Paulum ad Davidem alludere. Quod enim ille dicit Psalm. 113. Simulacra gentium argentum et aurum; hcc Paulus ad avaros transferens invertit, tanquam diceret: argentum et aurum sunt avarorum eimulacra, idola, Dii. Quod tamen non ita intelligendum, quasi avarus proprie sit idololatra. Non enim aurum ant pecuniam proprie colit pro Deo suo, sed talis recte dicitur quadam similitudine: quia sicut paganus idolum veneratur ut Deum, ita avarus nummos quasi rem sacram ac divinam diligenter asservat, reverenter habet, forma delectatur, usu consumere non audet, iisque, secundum poetam, tanquam parcere sacro cogitur, aut pictis tanquam gaudere tabellis. Unde et Joannes Cassianus lib. 7. inst. mon. cap. 7. de avaritia: Cernis, inquit, ad quantam labem rabies haec per gradus singulos crescat, ut etiam idolorum vel simulacrorum servitus Apostoli voce pronuntietur: eo quod figura Dei et imagine praetermissa, quam devote serviens Deo immaculatam in semetipso debuit custodire, hominum figuras impressas auro diligere pro Deo maluit et tueri. Quanquam fortasse rectius cum S. Thoma dixerimus, idcirco avaritiam vocari cultum idolorum: quia sicut paganus in idolo, sic avarus in idoli materia, quae est aurum et argentum, suam fiduciam collocat ejusque gratia omnia facit. Qua ratione et Dominus in Evangelio Matth. 6. homines avaros dicit servire mammonae, id est, divitiis. At vero S. Hieronymus, licet hanc etiam expositionem, quam vulgatam esse fatetur, adferat: ipse tamen, sibi constans, eandem hic avaritiam significari putat, de qua jam semel et iterum superius Apostolum exposuit. Nec arbitratur sibi obstare, quod avarus hic appelletur idolorum servus. Nam sicut passim apud Prophetas idololatria fornicatio vocatur; ita vicissim, inquit, fornicatio per idololatriam potest intelligi. Rationem hujus appellationis explicant alii, ut Sasboldus in comment. et Galenus noster catechesi 82., nempe quodSimoniani (quos ab Apostolo notatos existimant) infandas libidines ita exercebant, ut eas referrent in Dei honorem, et tanquam sacrificium acceptissimum offerrent Patri universorum. Talia namque de Gnosticis, e schola Simonis exortis, scribit Epiphanius haeresi 26. Vide etiam Theodoretum lib. 1. haeret. fabul. cap. 2. Hunc igitur execrabilem cultum existimant ab Apostolo vocari idololatriam.
Non habet haereditatem in regno Christi et Dei. Habet, pro habebit. Nam alibi loquitur in futuro: Non haereditabunt regnum Dei, 1 Cor. 6. et Gal. 5., vel certe, in praesenti, non habet haereditatem, id est, jus haereditatis aliquando percipiendae: quod jus habetur in hac vita per gratiam adoptionis. Unde intelligitur, vitia jam dicta gratiam, qua quis haeres est regni coelestis, excludere, proindeque gehennae obnoxium facere. Sed quaeritur, au hoc extendendum sit ad caetera paulo ante memorata, turpitudinem, stultiloquium et scurrilitatem. S. Thomas extendere videtur; facit enim ea mortalia, ut supra indicavimus. At Hieronymus eodem suo comment. sic extenuat, ut in iis locum non habeat ista Apostoli denunciatio. Probabile est, quod dicit Cajetanus, Apostolum haec tua non repetivisse, eo quod secundum genus suum non sint peccata mortalia. Quod sequitur, in regno Christi et Dei: non ita dictum quasi Christus non sit Deus, aut aliud sit regnum Christi, aliud Dei; sed unum idemque regnum coeleste significavit; quod Dei est, ut regis naturalis; Christi autem hominis, ut regis a Deo constituti Psalm. 2. et hac ratione Deo subjecti, juxta doctrinam Apostoli 1 Cor. 15.
5:6
6. Nemo nos seducat inanibus verbis. Id est, ne sinite vos decipi quorumdam vanis et fallacibus sermonibus, quasi hoc, quod dixi, non ita se habeat. Inania verba vocat, quibus veritas non subest, id est, falsa. Unde mendaces, vani vocantur.
Propter haec enim venit ira Dei in filios diffidentiae. Particula propter haec non est referenda ad illud postremuo, inanibus vernis; nam genus non convenit in Graeco, sed ad vitia pnus enumerata, fornicationem, immunditiam et avaritiam. Idque clarum est ex simili loco Col. 3. Propter quae venit ira Dei etc, cum proxime recensuisset membra mortificanda, fornicationem, immunditiam etc. Verbum venit tam hic quam ad Col. praesentis temporis est, -pxsxai. Unde Erasmu3, nimia licentia usus, utrobique vertit, venire solet. Neque enim sensum Apostoli assecutus est: nam verbum illud Graecum non significat veniendi consuetudinem; sed praesentem veniendi actum cum quadam adsignificatione futuri, ut 1 Joan. 2. Antichristus venit. Hinc illud aliquoties in Evangelio 6 sp^ousvoc, qui venturus est. Respicit igitur Apostolus ad futurum Dei judicium in impios, ut sit sensus, propter haec et hujusmodi peccat?. superventuram esse iram, id est, vindictam Dei, in eos qui talia committunt, sicut dicit 2 Thess. 1. In flamma ignis dantis vindictam iis, qui non noverunt Deum, et qui non obediunt Evangelio Christi; qui poenas dabunt in interitu aeternas etc. Estque notandum, Apostolum adversus vaniloquos et seductores munire volentem Ephesios, gravem illam denuntiationem hic repetere, cum exaggeratione poenao, quasi dicat: Qui talia facit, non solum excludetur ab haereditate regni coelestis, verum etiam incurret in pcenas gravissimas, qu?.e pro talibus peccatis ab irato Deo exspectandae sunt. Porro quod interpres hoc loco transtulit, in filios diffidentiae, id ad Coloss. 3., ubi eadem verba ab Apostolo repetuntur, vertit, super filios incredulitatis; cum m Graeco utrobique sit aitSL&ciac. Qua voce significatur vitium contumacis ac praefracti animi, non admittentis suasionein rationabilem. Hieronymus vocat insuasibilitatem; Cypr. epist. 64., quae ad Epictetum, legit: In filios contumaciae; alii hic vertunt, in filios inobedientes. Sunt enim iidem illi, de quibus ad Thess. Qui non obediunt Evangelio. Vocantur autem filii insuasibilitatis aut incredulitatis Hebraea phrasi, id est, homines impersuasibiles et increduli. Sic alibi filius iniquitatis, et hoc capite paulo infra filius lucis.
5:7
7. Nolite ergo effici participes eorum. Scilicet tiliorum diffidentiae. Hieronymus comparticipes legit, ut est in Graeco. Sensus est: Proinde cavete, ne sitis consortes et socii eorum in peccatis supra dictis: id est, nolite similia facere, ne vos una cum illis involvat ira Dei.
5:8
8. Eratis enim aliquando tenebrae: nunc autem lux in Domino. Tenebras fuisse eos dicit propter ignorantiam Dei et rerum agendarum, quae tanta, in eis fuerat, ut lapidem pro Deo colerent, et illa paulo ante enumerata non putarent esse peccata. De talibus capite superiori: Tenebris obscuratum habentes intellectum; et quae sequuntur. Nunc autem lucem in Domino ecsdem esse affirmat, quia per Christum ab illis tenebris purgati, fide et justitia lucebant. Notandus est hic locus adversus imputatores, pro justitia inhaerente. Nam quomodo lux, in quibus verum justitiae lumen non inest? Id vero tale esset, ac si quis aerem tenebrosum imputatione vocet lucidum.
Ut filii lucis ambulate. Sensus exhortationis est: Eecolite, q uid fueritis, et quid nunc sitis; fuistis aliquando tenebrae, perinde ut illi diffidentiae filii: nunc autem estis lux in Domino. Igitur ostendite moribus et conversatione vos esse filios lucis, id est, vos ad lucem pertinere. Quae lux est gratiae, in fide et sanctitate consisrens, et bonis operibus declaratur, juxta quod sequitur:
5:9
9. Fructus enim lucis est in omni bonitate, et justitia, et veritate. Hoc est, fructus, quem profert lux gratiae, situs est in omni genere virtutum ac bonorum operum; sive pertineant ad beneficentiam proximis impendendam, sive ad justitiam erga proximos servandam. Veritas ad utrumque praecedens videtur referendum, id est, ad bonitatem et justitiam; quod utriusque generis opera oporteat esse vera, recta, sincera, quaeque Dei judicio probentur. Nam sensu non dissimili cap. 4. nominavit justitiam et sanctitatem veritatis. Graeci codices habent: Fructus enim spiritus etc., sed refrag-antibus omnibus Latinis. At nec Hieronymus, Graecae lectionis meminit; nec dubium, quin Latina contextui magis quadret, quia de luce sermo erat, non de spiritu; fierique potest ut Graecis ansam mutandi textum dederit alius locus similis, qui e^t Gal. 5. Fructus autem spiritus est charitas etc.
5:10
10. Probantes quid sii beneplacitum Deo. Graece Domino. Pars haec ordinanda cum illa superiore, ut filii lucis ambulate; nam quod sequitui, fructus enim lucis etc. parenthesi claudendum. Probantes, inquit, hoc est in morem prudentissimi trapezitae, qui sculptum numisma, Hieronymi verba sunt, non solum oculo, sed et pondere et tinnitu probat, solicite explorantes, quae sint opera Deo placita; ut ea sola faciatis. Sic Rom. 12. ut probetis, quae sit voluntas Dei bona, et beneplacens, et perfecta.
5:11
11. Et nolite communicare operibus infructuosis tenebrarum. Fructui lucis opponit opera tenebrarum, sicut ad Gal. 5. fructui spiritus, opera carnis. Et quo manifostior sit antithesis, addit, infructuosis. Opera tenebrarum appellat, quae ex ignorantia Dei et verae justitiae procedunt: cujusmodiquaedamsuperius enumeravit. Eadem infructuosa vocat, non solum, quod fructum vitae non pariant operantibus, sed quia fructus illorum mors est Rom. 6., minus enim dicens, plus vult intelligi. Communicat autem hujusmodi operibus, qui ea facientibus consortem se praebet, similia faciendo.
Magis aute?n redarguite. Graece, mcgis autem et arguite, quemadmodum et Hieronymus habet. Sed et noster interpres paulo post vertit, arguuntur, verbo simplici, Caeterum Ambrosianus legit, et objurgate; et infra, objurgantur. Conjunctionem et habent etiam manuscripta quaedam Latina. Verbum, argu ite, dupliciter accipi potest. Arguit enim et qui reprehendit ac revincit: et qui prodit ac manifestat. Aut igitur sensus est: Nec vobis satis sit similia non facere, nisi et, dum ab aliis fiunt, reprehendatis ac doceatis non esse facienda: quem commentarium postulant verba nostri textus et Ambrosiani: redarguite, objurgate. Aut hic sensus est: Quin potius vos, quia lux estis, illa tenebrarum opera lumine operam vestrorum prodite, detegite, manifestate: ut omnibus appareat illorum turpitudo. Nam contraria juxta se posita magis elucescunt. Utrumque sensum adfert Oecumenius: sed hunc posteriorem magis exigit metaphora lucis, in qua hactenus versatur Apostolus: quam et mox explicat.
5:12
12. Quae enim in occulto fiunt ab ipsis, turpe est et dicere. Hoc quamvis ad filios diffidentiae, de quibus ante locutus fuerat, id est, ad infideles, referri possit, de quibus et capite superiori tale quid dixerat: alii tamen probabilius existimant hic notari familiam Simonis Magi, quae erat infandarum libidinum magistra. Ac sane eo refert hunc locum Epiphanius, de Simonis et sectactorum ejus haeresibus disserens. Possunt autem et illi sub filiis diffidentiae seu contumaciae comprehendi.
5:13
13. Omnia autem, quae arguuntur, a lumine manifestantur. Lux et lumen ep.dein est vox in Graeco, ne quis frustra in discernendo laboret. Illud a lumine, medium inter duo verba, potest cum utrolibet construi: sed convenientius cum sequentij ut sensus sit: Dixi, vos, qui estis filii lucis, arguere debere opera tenebrarum. Sic enim habet rei natura, ut quaecunque tenebrosa arguuntur, id est, produntur, ea manifestentur a lumine. Nam argui, seu prodi, non aliud est, quam in lucem proferri.
Omne enim quod manifestatur, lumen est. Graecum participium cpavspoujisvov, cum sit medium, potest etiam active exponi: Omne quod manifestat; aut ut Syrus interpres transtulit, omne quod revelat, lux est. Nam certe passiva acceptio obscuritatem habet et lumine indiget. Eam plerique quidem sic exponunt, omne quod manifestatur, id est, peccatum, dum a lumine proditur ac redarguitur, fit lux, id est, in justitiam convertitur per poenitentiam: et proinde debetis omoi studio opera tenebrarum arguere, ut qui ea faciunt, relictis tenebris ad lucem veniant, et lux fiant. Quem sensum in paraphrasi diligenter prosequitur Erasmus. Sed ut taceam, quam absurde sonet peccatum, quod manifesta tur, esse lucem, quaero, quomodo secuadum hunc sensum umversaliter dicat Apostolus: Omne quod manifestatur, lumen est? cum plurimi hoc modo manifestati maneant in tenebris; et lumen, quo manifestantur, oderint, dicente Evangelista: Lux in tenebris lucet, et tenebrae eam non comprehenderunt, Joan. 1. Et ipso Domino attestante: Lux venit in mundum, et dilexerunt homines magis tenebras quam lucem. Erant enim eorum mala opera. Otnnis enim, qui male agit, odit lucem, et non venit ad lucem, ut non arguantur opera ejus, Joan. 3. Quocirca multo probabilior est activa participii acceptio, quam et Cajetanus amplectitur, quamque consequentia textus Apostolici prorsus exigere videtur. Praeceperat enim Ephesiis, ut tanquam filii lucis ambularent, et opera tenebrarum arguerent; quandoquidem, inquit, omnia quae arguuntur, a lumine manifestantur. Et hoc probat, quia omne manifestans lumen est, id est, nulla res potest manifestare et in apertum proferre aliquid obscurum, nisi sit lux, aut lucis particeps. Quod quidem veritatem habet universalem, tam de luco spirituali, quam corporali. Ad quem intellectum potest et nostri interpretis versio aptari, si sic intelligatur: omne id, quod per se ac primo manifestatur, lux est; ut proinde nihil aliud queat manifestari nisi beneficio lucis. Porro verisimile est Apostolum, euphoniae gratia, potius ^avspoousvov, quam cpavspouv dicere voluisse. Ac forte minus in usu est hoc participium neutrum,,eo quod coincidat cum infinitivo.
5:14
14. Propter quod dicit: Surge qui dormis. Graece, expergiscere qui dormis. Et exsurge a mortuis, etilluminabit te Christus. Codex Laudensis pro te habet tibi. Graece: Et illucescet tibi Christus, quemadmodum et S. Ambrosius legit lib. 3. de Spiritu sancto cap. ult. Pro quo Hieronymus in commentario vertit: Orietur tibi. Commentator autem Ambrosiaster legit: Et continget te Christus. Sic et Augustinus in enarr. Psalm. 3. Cujus lectionis etiam Hieronymus meminit. Sed quisquis ita vertit, non legit in Graeco S7ii?a'jasi, ut nunc omnes codices habent, et quomodo Graeci commentatores legerunt, sed I^a^STat, ut observat idem Hieronymus. Quod autem ab eo narratur de quodam, qui testiroonium hoc exposuerit tanquam dictum a Christo pendente in cruce, ad Adam sub ea sepultum, qui sanguine redemptoris contactus vitam receperit: id nec ipse Hieronymus probat, et alibi velut fabulosum rejicit ac refellit, ut in comment. super Matth. 27. Quanquam idem Hieronymus epist. 17. admittit, Adamum illic fuisse sepultum, ubi Christus fuit postea crucinxus, quod idem a multis voteribus traditum est, quos refert Barun. anno Christi 34. sect. 112. Quaeritur, ubi scriptum sit hos testimonium a Paulo citatum. Existimat Hieronymus, nusquam in sacris literis exstare, sed vel sumptum ex apOcrypho quopiam, sicut alibi etiam ex Poetis ethnicis versiculos usurpat Apostolus; vel ipsum Spiritu sancto plenum, more prophetarum dicentium: Haec dicit Dominus, repente in verba, quae Christus in se loquebatur, erupisse, quasidicat: Haec Christus, siveSpiritus sanctus per me loquitur: Surge qui dormis etc. Verum haec, inquit S. Thomas, non est consuetudo Pauli. Quo?irca putat referendum esse ad locum Jcs. 60., ubi Propheta mysticam Jerusalem, id est, Ecclesiam, sic alloquitur: Surge, illuminare, quia venit lumen tuum, et gloria Domini super ie orta est. {Juia ecce tenebrae operient terram et caligo populos: super te autetn orietur Dominus. Hanc S. Thomae sententiam pluribus verbis probabilem reddit Cajetanus, eamque multi alii sequuntur, ac merito. Videtur enim Apostolus, agens de tenebris peccatorum et lumine gratiae, verba "prophetae generaliter ad Jerusalem dicta, in quibus luminis ac tenebrarum fit mentio, mutatis et additis quibusdam per accommouationem assumere pro exhortatione peccatoris, ut e somno ac morte, quae tenebrarum sunt, exurgens, a Christo illuminari mereatur. Ut sensus sit: Huc facit illud, quod scriptura dicit: Tu qui detinens somno peccatorum, expergiscere, et qui mortuus es in peccatis, resurge a mr>rte: et Christus, qui est verum lumen, per gratiam suam super te orietur, teque illuminabit. Quibus verbis excitatur quidem liberum arbitrium peccatoris, ut a peccatis resurgat: verum certe, ait S. Thomas, hoc ipsum habet liberum arbitrium a gratia praeveniente; sicut et postea meritorie operari, a gratia subsequente. Vel ut idem Doctor ait. 1. 2. quaest. 109- art. 7. ad 1. hanc scripturam explicans: Cum homo per liberum arbitrium a Deo motura surgere ccnatur a peccato, recipit lumen gratiae justificantis. Igitur haec illuminatio, quae peccatori surgenti a peccatis promittitur, ad gratiam pertinet, vel justificantem, vel 6ubsequentem.
5:15
15. Videte itaque fratres, quomodo caute ambuletis. Fratres, non est in Graeco, et pro caute, Graece est, diligenter, accurate, quod in re praesenti ferme idem est, quod caute et circum* specie. Vos, inquit, qui estis filii lucis, ideoque errare, quasi in tenebris, non debetis; videte, id est, utimini luce vestra ad videndum, quomodo bene et cir cumspecte conversemini, maxime cum iis, qui foris sunt, id est, infidelibus; hoc enim expressit Col. 4. Non quasi insipientes, sed ut sapientes. Explicatio est ejus, quod dixit, caute. Nam insipientes incaute et imprudenter ambulant, sapientes, caute et prudenter.
5:16
16. Redimentes tempus, quoniam dies mali sunt. Tempus, Graece xaipov, quod proprie temporis occasionem, sive opportunitatem significat. Et ita verterunt Erasmus et Theophylacti interpres. Sed sciendum, Apostolo plerumque idem esse xaipov, quod %p6\)Q\, ut recte Sasboldus annotavit. Atque isto modo tam Graeci, quam Latini interpretes, tempus intelligunt hoc loco, sensum hujusmodi reddentes: Quoniam dies mali sunt, id est, quia tempus hujus vitae plenum est tentationibus et laqueis peccatorum, juxta illud: Tentdtio est vita hominis super terram, Job. 7. secundum LXX., idcirco vos adhortor, ut redimatis tempus, id est, ut quovis pretio tempus hoc salutare faciatis vobis liberum ad serviendum Deo. Potius patimini bonorum temporalium dispendia, quam ut ea cum aliquo salutis aut Evangelii dispendio velitis retinere. Potest etiam sic recte accipi: Dies mali sunt, hoc est, viget adversum Christianos persecutio: ideo tempus redimite, id est, potius aliquod rerum vestrarum dispendium patimini, quam ut adversariis relinquatur occasio persequendi fidem Christi. Confer cum loco Col. 4, 5. Parent huic Apostoli praecepto non solum, qui relictis omnibus Christum sequuntur; verum etiam, qui cum res postulat, amittere aliquid de suo malunt, quam jus suum prosequendo temporis et tranquillitatis, quam in Deo habent, jacturam facere. Alibi tempus redimere dicuntur, qui moras trahunt ad evadendum, ut Dan. 2. rege dicente ad Chaldaeos: Certe novi, quod tempus redimitis. Gregorius quoque lib. 5, Mor. cap. 38. tempus redimere nos dicit, quando anteactam vitam, quam lasciviendo perdidimus, flendo reparamus. Sed hae significationes non conveniunt praesenti loco, ut nec alteri illi, qui est Col. 4., ubi idem hoc praeceptum repetitur. Porro dies malos vocat Apostolus non a temporis vitio, sed hominum, qui in tempore vivunt. Interdum vero mali dicuntur dies, propter afiiictionem et miseriam, quae hominibus in tempore accidit. Sic enim Jacob patriarcha Gen. 47. dies vitae suae malos appellavit.
5:17
17. Propterea nolite fieri imprudentes. Alii vertunt: Ne sitis imprudentes. Utrumque recipiunt Graeca. Sed intelligentes, quae sit voluntas Dei. Graece: Sed intelligentes voluntatem Domini. Sensus Apostoli est: Cum dies mali sint, et omnia peccandi periculis plena; ne sitis imprudentes et incauti in conversatione vestra, ne tempus bene agendi vobis efiiuat; sed date operam, ut. intelligatis, quid Deus a vobis velit fieri; et sicut supra dictum est, probate diligenter, quid sit beneplacitum Deo.
5:18
18. Et nolite inebriari vino, in quo est luxuria. Hic qaoque Apostolus, ut aliquoties supra, ad scripturam respicit; partim Prov. 23., ubi proeo, quod nos ex Hebraeo legimus: Ne intuearis vinum • LXX. verterunt, sicut hic in Graeco habetur: Ne inebriemini vino, partim Prov. 20., ubi secundum eosdem LXX. potius quam secundum Hebraicam voritatem legitur: Luxuriosa res vinum. Quam vero Apostolus ebrietatem, et quos ebriosos intelligat, alibi diximus. Neque enim hoc vitium restringit usque ad deliquium rationis. Illud in quo vel ad vinum referri potest, ut conveniat cum memorata sententia Sapientis, vel ad totum istud, inebriari vino. Quo quidem posteriori modo dictum Apostoli non habet ambiguitatem. Sed etsi, quod magis apparet, ad vinum referatur, nulla continetur hic injuria creaturae Dei. Non enim in vino luxuiia esse dicitur, ut in causa ejus vitii proprie effectiva, sed agente dumtaxat per modum occasionis; quae tantum improprie, et, ut ita dicam, abusive, causa vocari potest: ut in vino luxuria esse dicatur, eo quod ex vino largiter hausto corpus ita solet affici, ut tentante concupiscentia facile provocetur ad luxuriam. Nec dissimilis locutio Dan. 13. Species decepit te. Qucd tamen ne male intelligeretur, continuo additum est: Et concupiscentia subveriit cor tuum. Sic Ecclesiastici 19. Vinum et mulieres apostatare faciunt sapientes. Simile et illud, quod Ecclesia canit in festo sanctae crucis, fructus arloris seduxit nos. Ita et medici sine reprehensione loquuntur: Haec herba bilem provocat, illa Venerem ciet. Vide etiam, quae diximus ad Jllud 1 Cor. 8. Scientia inflat.
Luxuria, Graece aauma, non ad sola peccata libidinis pertinet; sed ad universum genus intemperantiae, lasciviae et prodigalit.itis extenditur: quemadmodum et axoAaatov, qua voce usi sunt LXX. in Proverbiis, generaliter dicitur de prodigo, lascivo et intemperante. Hoc generali modo luxuriam hic accipiunt Hieronymus et Graeci: tanquam sensus sit, ex vino immoderate sumpto homines velut impelli ad quodvis genus intemperantiae ac temeritatis. Alii vero non male putant ab Apostolo peculiariter significatam esse luxuriam, quae in libidine venerea consistit. Ad hanc enim incitari homines vino potos, experientia testis est. Unde illud verissime ab Hieronymo dictum: Venter mero aestuans facile despumat in libidinem. Facit quoque sensus hic ad taxandos Simonianos, qui, ut inter alia refert Epiphanius, solent peregrinis fratribus convivia extruere, et mero calefactis, praetextu fraternae charitatis, uxores suas communes facere.
Sed implemini Spiritu. Opponit hoc ei, quod dixit, inebriari vino, quasi dicat: Nolite repleri vino, unde ebrietas e.t luxuria: sed potius implemini Sniritu sancto, id est, gratia et laetitia spirituali, atque in universum bonis spiritualibus. Quaerit hic S. Thomas post Chrysostomum, an Spiritus sanctus sit in nostra potestate. Ad quod breviter respondetur, non esse, nisi quatenus per Dei gratiam libere exercemus opera bona, quae sunt Spiritus sancti dona, et per quae Spiritu sancto magis magisque replemur: ut explicat Chrysostomus. Nam ipsum secundum se Spiritum sanctum, qui Deus est et Dominus omnium, in nostra potestate esse, nullo modo fatendum est.
5:19
19. Loquentes vobismetipsis in psalmis et hymnis, et canticis spiritualibus. In praepositio non additur in Graeco; quemadmodum nec Col. 3., ubi haec fere eadem repetuntur. Psalmus et hymnus Graeca vocabula sunt. Quamvis apud auctores profanos psalmus in genere cantionem significet, praesertim eam, quae fit citharae pulsu; hymnus veroDeorum laudibus accommodari soleat: in sacris tamen literis utriusque non nisi sacrum argumentum est; ut Psalmi sint sacrae cantiones in genere, quales omnes Ps.ilmi Davidici: Hymni vero, qui proprie Dei laudes continent. Cantici nomen prorsus generale est, ideoque addidit spiritualibus. Hoc enim ad solum proximum vocabulum referendum est, non ad duo priora: quia, ut dictum est, Psalmus et Hymnus consuetudine scripturae tantum in sacris et spiritualibus intelliguntur. Jam quod ait: Loquentes vobismetipsis, quidam sic exponunt, meditantes interna ac tacita locutione. Sed illi Graecam phrasim non considerarunt, qua significatur allocutio mutua; quemadmodum annotavimus ad illud capitis praecedentis, donantes invicem. Praecipit igitur Ephesiis Paulus, ut impleantur Spiritu S., idque futurum docet, si pro lascivis et amatoriis cantionibus, quas in suis symposiis cantare solent ebriosi., recitent et canant inter se mutuo psalmos et hymnos et cantica spiritualia. Videtur autem significari modus alternatim cantandi, qui usque hodie per universam Ecclesiam frequentatur. Simul observa veterem Christianorum morem, quo Psalmos et hymnos cantabant, non solum in conventibus Ecclesiae, verum etiam in domibus privatis, aliisque in locis. Sic Paulus et Silas in carcere constituti Deum hymnis laudabant, ita ut ab aliis captivis audirentur, Act. 16.
Cantantes et psallentes in cordibus vestris Domino. Graece, in corde vestro; quemadmodum et Coloss. 3., per quod expressius insinuatur cantantium unitas et consensus, juxta illud Act. 4. Multitudinis credentium erat cor unum et anima una. Sentit autem Apostolus, non summis labiis tantum, aut ad mulcendas aures cantandum et psallendum esse Deo, si Spiritu sancto repleri volumuo; sed ex intimo cordis affectu. Audiant haec, inquit Hieronymus, illi quibus psallendi in Ecclesia officium est, Deo non voce, sed corde cantandum. Et iterum: Sic cantet servus Christi, ut non vox canentis, sed verba placeant, quae leguntur; ut spiritus malus, qui erat in Saule, ejiciatur ex his, qui similiter ab eo possidentur. Addo, quod intendit Apostolus: et ut ipsi qui cantant, sancto Spiritu repleantur.
5:20
20. Gratias agentes semper pro omnibus, in nomine Domini nostri Jesu Christi, Deo et Patri. Semper, idem quod alibi dicit, sine intermissione, id est, quam frequentissime, et quavis occasione, quemadmodum et semper orandum esse Christus docet Luc. 18. Quod ait, pro omnibus, dubium, rebus an hominibus. Cajetanus ad homines refert: Theophylactus de utrisque exponit. Verum multo rectius alii plerique ad res, non ad personas referunt. Non enim vult Apostolus, ut Deo gratias agamus pro omnibus hominibus, sunt enim quamplurimi adhuc infideles, et nondum gratiae Christi participes, pro quibus Ecclesia orare didicit, non gratias agere. Dicitur quidem 1 Tim. 2. pro omnibus hominibus, sed hoc refertur magis ad orationes, quam ad gratiarum actiones: ut patet ex verbis sequentibus: Ut quietam et tranquillam etc. Nam gratiarum actiones pro fidelibus proprie fiebant. Jubemur autem gratias agere pro omnibus rebus, utique bonis, quaecunque nobis accidunt, aut quaecunque a nobis habentur, seu prosperae sint, sive adversae: maxime vero pro bonis ad pietatem et salutem nostram pertinentibus. Quanquam electis omnia Deus in salutem facit provenire. Sic alibi de rebus aeque generali sententia praecipit: In omnibus gratias agite, 1 Thess. 5. Quod si pro omnibus bonis agendae sunt Deo gratiae: certa consequentia est, omne bonum nostrum, quod sumus, quod habemus, quod agimus, quod patimur, esse a Deo. Nam et adversa, per quae Deus electis suis cooperatur in bonum, hic comprehendi, diserte monent interpretes Graeci et Latini: nominatim Hieronymus, cujus inter alia lectu digna, quae scribit, haec sunt verba: Christianorum virtus est, etiam in his, quae adversa putantur, gratias referre creatori. Et infra: Sed juxta Apostolum haec virtus est maxima, ut in ipsis periculis atque miseriis Deo gratiae referantur, et semper dicamus: Benedictus Deus: minora me scio sustinere, quam mereor. Haec ad mea peccata, parva sunt. Nihil mihi dignum redditur, Hic animus Christiani est etc. Porro Chrysostomus ad ipsam etiam gehennam extendit, quatenus gehennae metu velut fraeno retrahuntur homines a peccatis. Quod sequitur: In nomine Domini nostri Jesu Christi, significat gratias pro omnibus bonis agendas Deo per Christum, utpote cujus nomine, respectu ac merito nobis omnia proveniunt: idque vel absolute, ut est omne bonum pietatis; vel in quantum ordinantur ad nostram salutem, etsi secundum se indifferentia; inter quae sunt adversitates et miseriae, et mors ipsa. Quo sensu verissimum est, quod Oecumenitis adscribit pro ratione hujus particulae; nam per Christi nomen omnia nobis contingunt. Pulchre vero Theophylactus ex hac generali sententia Apostoli colligit ac docet, ipsam quoque nostram gratiarum actionem inter ea bona, quae per Christum habemus, et pro quibus agendae sunt Deo gratiae, numerandam esse. Ex quibus liquet, graviter falli quosdam, qui nomen suum ponunt inter Theologos, qui fidem aut aliud quodcunque bonum nostrum salutare subtrahunt merito Christi. Jam quod dicit Apostolus: Deo et Patri, sic accipiendum, quomodo dixit 2 Cor. 1. Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi. Ut vocabulum Patris, non ad filios adoptivos referatur, sed ad Filium naturalem, quem proxime nominaverat. Ideo autem solum Patris expressit personam, quia Pater omnium bonorum est auctor sine auctore, et principium sine principio.
5:21
21. Subjecti invicem in timore Christi. Divertit ad informationem disciplinae domesticae; quam et prosequitur ferme usque ad medium sequentis capitis. Pendet vero sententia adhuc ab illo verbo, implemini spiritu. Non est autem sensus, omnes omnibussubjectos esse debere, quomodo Cajetanus videtur intellexisse, sed alios aliis, hoc enim significat Graeca vox aXXTjAoiq, id est, inferiores superioribus; quemadwodum patet ex praeceptis particularibus, qaae subjungit. Monet igitur, ut subditi obedientiam, quam debent, praestent superioribus; idque in timore Christi, hoc est, cum timore, qui convenit Christianis, quorum est non ad oculum obedire, sed ex animo et propter Deum, sicut infra praecipitur servis. Plerique Graeci codices legunt: Intimore Dei, id est, ut Theophylactus exponit, Dei timorem prae oculis habentes, et non solum spectantes temporale commodum. Oecumenii commentarius nostrae favet lectioni; quae eadem est apud omnes Latinos et in Graecis Complutensibus.
5:22
22. Mulieres viris suis subditae sint, sicut Domino. Graece, propriis subditae estote, tametsi Hieronymus negat, in Graecis codicibus omnino verbum haberi hoc loco, utpote ex praecedenti parte repetendum, ubi dictum est, subjecti invicem. Quod addit, sicut Domino, non hunc habet sensum, tanquam dominis, non enim viri jus habent dominorum in uxores velut ancillas; licet Sara virum suum Abraham, honoris causa, dominum vocasse legatur Gen. 28., sed, sicut Domino, Christo, id est, in viris suis considerantes Christum Dominum, qui est caput et sponsus Ecclesiae. Qui sensus explicatur in sequentibus.
5:23
23. Quoniam vir caput est mulieris, sicut Christus caput est Ecclesiae. Similitudo est in generali ratione capitis analogici, id est, superioris ac praefecti. Sicut enim Christus praeest Ecclesiae suae, eamque gubernat ac protegit, ad ipsius Ecclesiae utilitatem; ita maritus uxori suae praeesse debet eamque regere ad bonum ejus ac totius familiae. Unde sequitur:
Ipse salvator corporis ejus. Graece: Et ipse est, salvator corporis. Nam pronomen tjus additum non habet non solum Graecus textus, sed nec Syriacus. Hieronymus quoque et multa manuscripta Latina non agnoscunt. Graeci de marito sententiam exponunt, hoc modo: Idemque vir salutem dat corpori, hoc est, cujus ipse est caput; nam capitis est, salutem totius corporis procurare. Ideo justum est, ut sicut corpus capiti subjectum est, ita et uxor viro. Sed hoc multo magis in Christum competit, de quo Latini interpretantur. Christus enim, qui caput est Ecclesiae, idem et salvator ejus est, tanquam corporis sui; quia derivans in eam omne genus bonorum spiritualium, certissime et efficacissime eam ad salutem aeternam perducit. Per hoc autem insinuatur, extra Ecclesiam frustra sperari salutem: quemadmodum olim extra arcam. Est enim cum exclusione intelligendum, quod dicitur Christus salvator sui corporis. Non enim caput facit influere vitam et salutem in corpus alienum, sed tantum in suum, cujus est caput. De vocabulo salvatoris, pro quo neoterici quidam servatorem malunt, dicemus aliquid, cum exponenda nobis erunt illa verba Phil. 3. Unde etiam salvatorem exspectamus.
5:24
24. Sed sicut Ecclesia subjecta est Christo, ita et mulieres viris suis in omnibus. Subaudi, subjectae sint. Vocula sed vim habet subsumptionis; quasi diceret: Atqui Ecclesia subjecta est Christo, velut corpus capiti: sic igitur et mulieres viris suis subjectae esse debent. Quod addit, in omnibus, ad utrumque membrum videtur referendum. Nam Ecclesia quidem Christo subjecta est in omnibus sine exceptione: malieres autem viris suis subditae esse debent in omnibus, ad quae viri potestas, sive superioritas sese extendit. Ea autem sunt quaecunque ad gubernationem domesticam pertinent. Sed dicet aliquis: Multi in Ecclesia mali sunt, non Christi, sed diaboli voluntatem facientes; quomodo igitur absolute dicitur, Ecclesiam Christo subjectam esse in omnibus? Respondeo id absolute de Ecclesia verificari, quod ei competit secundum partes praecipuas magisque proprias, id est, eas, quae eundem cum capite spiritum participant. Hujusmodi autem sunt soli boni. Qua ratione etiam sancta vocatur Ecclesia in symbolo tidei.
5:25
25. Viri diligite uxores vestras, sicut et Christus dilexit Ecclesiam. Vicissim viros admonet officii erga uxores; scilicet ut benignos erga eas sese exhibeant, amorem ostendant, studeantque earum saluti, nec ullis immunditiis eas polluant, aut pollui sinant. Huc enim spectare videtur comparatio subjuncta de Christo, Ecclesiam suam sanctificante. Sic etiam Thessalonicenses admonet, ut vasa sua possideant in sanctificatione et honore 1. Epist. 4. Jam quod ait: Sicut et Christus dilexit etc,, non aequalitatem dilectionis exigit, sed imitationem. Respicere enim viri debent in Christum Ecclesiae sponsum, tanquam exemplar, quod in amandis uxoribus imitentur.
Et seipsum tradidit pro ea. Id est, adeo dilexit eam, ut semetipsum p/o ea daret in mortem; ad hoc nimirum, quod sequitur:
5:26
26. XJt illam sanctificaret. Id est, mundam Deo redderet ab omni impuritate peccati. Cujus sanctificationis etiam modum subjungit: Mundans lavacro aquae in verbo vitae. Quod in multis codicibus addebatur eam, mundans eam, merito Romani correctores omittendum censuerunt. Jam enim expressum erat, ut illam, ccutyjv; eam nec Graeca hic agnoscunt. Porro genitivus vitae nec in Graecis est, nec apud Latinos veteres, nec in antiquioribus Manuscriptis apud nos repertis. Catechismus quoque Romanus hunc locum citans, ubi de baptismi fructibus agit, non addit vitae. Cum autem per lavacrum aquae omnes uno consensu baptismi sacramentum intelligant: quaeritur, de quo verbo loquatur Apostolus. Et quidem Chrisostomus ac caeteri Graeci, Latinique posteriores referunt ad verba mystica baptizantis: In nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti; Augustinus autem tract. 80. in Joan. potius videtur intelligere verbum doctrinae evangelicae, quatenus fide suscipitur. De hoc enim verbo, non autem, ut quidam volunt, de verbo sacramenti, Augustinum loqui, apparet tum ex Evangelii loco, quem tractat: Jam vos mundi estis propter verbum, quod locutus sum vobis; tum ex aliis, quae citat, testimoniis, uno Pauli Rom. 10. Hoc est verbum fidei, quod praedicamus: quoniam si confessus fueris etc, ac duobus Petri, altero Act. 15. Fide purificans corda eorum, et altero 1. Epist. 3. Salvos facit baptisma, non carnis depositio sordium, sed conscientiae bonae interrogatio in Deum. Quae omnia de verbo fidei ejusve confessione loquuntur. Haec denique verbi acceptio valde consentanea est consuetudini Scripturae: quae formulam verborum sacramenti nusquam legitur verbum appellasse; sed passim eo nomine, etiam solitarie posito, sicut hic ponitur, Evangelii doctrinam significat: ut patet ex Actis et Epist. apostolicis. Ioo et eflectum baptismi, scilicet regenerationem, inuudaticnein, salutem, perinde ut Paulus hoc loco, etiam alii Apostoli tribuunt verbo fidei: ut Petrus in verbis jam citatis, et ejusdem Epistolae cap. 1., cum ait: Renati non ex semine corruptibili, sed incorruptibili, per verbum Dei vivi et permanentis in aeternum. Quod mox exponens subjungit: Hoc est autem verbum, quod evangelizatum est in vobis. Et Jacobus cap. 1. Genuit nos, inquit, verbo veritatis, ut simus initium aliquod creaturae ejus. His adde, quod si Paulus verbum sacramentale voluisset intelligi, potius hoc modo dixisset: Mundatis eam lavacro aquae et verbo, id est, per aquam et verba simul cum lotione prolata. Cum Augustino sentiunt Hieronymus, Primasius et Sedulius in commentariis; et inter neotericos Catharinus aliique nonnulli. Est autem observandum, quod, cum Scriptura alibi diversis locis nunc sacramento, nunc fidei tribuat mundationem et regenerationem nostram; hoc loco utrique simul eam adscribit, lavacro et verbo, id est, sacramento simul et fidei. Quod nota contra haereticos, qui ita fidem extollunt, ut sacramenta deprimant: solam signi ac sigilli rationem eis concedentes. Sensus igitur Apostoli est: Tradidit semetipsum Christus pro Ecclesia, ut eam ex immunda mundam sanctamque redderet: dum videlicet aquae baptismo per verbum Evangelii creditum ac fide susceptum mundat eam a peccatis. Juxta hunc sensum plenior est Apostoli sermo, quam si verbum sacramenti intelligeretur. Quod utique in lavacro aquae, quatenus est Christi sacramentum, comprehenditur. Si quaeras, quomodo Christus Ecclesiam mundet lavacro aquae, brevittr respondeo, velut instrumento virtutis divinae, id est, signo etficaci ex ipsius Christi institutione et promissione. Qua de re accuratior est aisputatio in 4. Sent. dist. 1.
5:27
27. Ut exhiberet ipse sibi gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam, aut rugam, aut aliquid hujusmodi: sed ut sit sancta et immaculata. Ipse, Graece, ipsam, quomodo et in Latinis nonnullis legitur. Secundum quam lectionem ita distinguitur sententia, ut post gloriosam hypostygme ponatur hoc modo: Ut exhiberet eam sibi gloriosam; nempe Ecclesiam non habentem maculam etc. Quo etiam facit articulus dictioni Ecclesiam praefixus in Graeco. Quanquam et Latinorum lectio simili modo distinguenda videtur. Quaeritur autem quando Christus Ecclesiam sibi talem exhibeat, qualis hic describitur, scilicet gloriosam et macula rugaque carentem, denique sanctam et immaculatam, sive, ut m Graeco est, irreprehensibilem. Graecorum commentarii totum hoc referunt ad tempus vitae praesentis, in quo Christus Ecclesiam suam ab nmnibus peccatorum maculis baptismi sacramento mundatam, sibi exhibet pulchram et omni genere virtutum exornatam. Eodem referunt glossa tam ordinaria, quam interlinealis. Item Liranus et Cajetanus, et ante hos Ambrosianus lib. 1. in Luc. ad illud cap. 1. Erant autem justi ambo ante Deum. Et lib. 4. iu caput Luc. 4., ubi dicit, Ecclesiam per baptismum esse virginem immaculatam et sine ruga; nec secus hunc locum intellexisse videtur Gregorius lib. 2. Mer. cap. 29. Quo pertinet et illud Nicolai Pap. I. ad consulta Bulg. cap. ult. Sancta Romana Ecclesia semper sine macula fuit, et sine ruga. Pro hoc intellectu potest adferri, quod Apcstolus per lavacrum aquae testatur Ecclesiam mundari: utique in hoc saeculo; quodque credimus Ecclesiam non modo triumphantem, verum etiam hanc militantem, esse sanctam. Sciendum est autem, ex hoc loco Pelagianos quaesivisse patrocinium sui dogmatis, quo docebant, hominem posse vivere sine peccatis, idque a multis etiam praestari. Contra quos disputans Augustinus ita eis respondet, ut doceat, Apostoli verba non ad Ecclesiam, qualis nunc est, sed qualis in consummatione saeculi ac beata resurrectione futura est, pertinere. Tunc enim et gloriosa erit, et prorsus omnique ex parte sancta et immaculata. Agit id ex professo toto fere libro de perfect. justit. Alia ejusdem loca sunt lib. 1. Retr. cap. 7., lib. 1. de nupt. et conc. cap. 34., lib. 4. contr. 2. epist. Pelag. cap. 7. et lib. de pecc. origin. cap. 40. Eadem expositio est apud Hieronymum lib. 3. dialogi contra Pelagian., nec non apud Primasium et Thomam in commentariis: licet hic etiam priorem sensum adducat. Augustini sententiam probabilem reddit alius Apostoli locus 2. Corinth. 11. Despondi vos, inquit, uni viro virginem castam exhibere Christo. Ubi manifeste tempus virginis desponsatae, nt praeteritum, distinguit a tempore ejusdem Christo exhibendae, tanquam adhuc futuro. Sic enim et hoc loco tempora distinguere videtur, quasi dicat: Nunc mundat, ut aliquando gloriosam et immaculatam exhibeat. Nam et utrobique idem in Graeco verbum est exhibere. Igitur in hoc saeculo mundatur et sanctificatur Ecclesia per baptismum et fidem; sed non perficitur haec ejus mundatio et sanctificatio, ut gloriosa, perfecte sancta et prorsus immaculata dici possit, donec finiatur hoc saeculum. Quo finitio, Christus Ecclesiam spbnsam suam, haec enim est constructio verborum Apostoli, totam macula, ruga et omni deformitate carentem, adeo ut sit omni ex parte sancta et irreprehensibilis, ipse sibi exhibebit, adducet, sistet gloriosam, id est, pulchritudine et gloria refulgentem, tam in corpore quam iu anima; copulaturus eam sibi vinculo ac foedere nuptiaium insolubili. De quibus futuri saeculi nuptiis, inter Christum et Ecclesiam celebrandis loquitur ipse Christus in parabola decem virginum Matth. 25. Loquitur et Joannes in Apoc. 19. dicens: Quia venerunt nuptiae agni: et uxor ejus praeparavit se. Qui et de gloria sponsae subjungit: Et datum est illi, ut cooperiat se byssino splendenti et candido etc. Haec omnia sententiam Augustini plurimum confirmant: et per haec liquide evanescit objectio Pelagianorum. Tametsi nec prior commentarius illis favet. Dicitur enim Ecclesia praesentis saeculi non solum sancta, verum etiam immaculata, non quod omni prorsus macula careat, sed quod in praestantioribus suis membris nullam habeat ejusmodi maculam, a qua simpliciter quis appellari possit maculatus. Tales enim solae sunt maculae mortalium peccatorum. Et idem judicium de ruga, et si quid hujusmodi. Ut autem in verbis Apostoli macula et ruga distinguantur: potest in macula intelligi deformitas operis, et in ruga duplicitas intentionis. Sic enim Anselmus et S. Thomas post Augustinum distinguunt. In eo autem, quod additur, aut aliquid hujusmodi, possunt intelligi reliquiae peccatorum; ut pravae inclinationes, et motus involuntarii et multiplices ignorantiae: quae omnia cessabunt in Ecclesia glorificata. Dicuntur autem haec a similitudine muiierum, quae propter maculas et rugas displicere solent viris suis: ideoque, ut ait Hieronymus, omni studio agunt, ut quod foedare videtur, abstergant, et exhibeant maritis corporum venustatem.
5:28
28. Ita et viri debent diligere uxores suas ut corpora sua. Digressus nonnihil Apostolus ad mysterium, nunc ad institutum revertitur. Nec est in Graeco conjunctio et, sed absolute legitar: Sic debent viri diligere suas uxores, ut sua corpora: ut illud sic referatur ad sequentem particulam, ut sua corpora. Juxta nostram vero lectionem, quam habent etiam veteres Latini, sermo refertur ad praecedentia, quasi dicat: Quemadmodum igitur Christus Ecclesiam suam ut corpus suum dilexit: ita et viri debent uxores suas deligere, tanquam corpora sua: hoc est, exemplo Chiisti ea, quae salutaria sunt, illis providere, sicut caput providet corpori. Vel novo argumento hic utitur Apostolus ad suum propositum, nempe quod quia prima mulier ex primo viro est: uxor est quodammodo pars mariti. Et hic sensus non male quadrat sequentibus.
Qui suam uxorem diligit, seipsum diligit. Efficax hortatio est ad diligendam uxorem, a sui ipsius dilectione. Qui enim diligit uxorem suam, corpus suum diligit, et proinde seipsum: inquantum caput et corpus unum quid constituunt. Exhortationem confirmat sequentibus verbis:
5:29
29. Nemo enim unquam carnem suam odio habuit, sed nutrit et fovet eam. Sententia absolute vera. Sicut enim nemo potest seipsum simpliciter odio habere: ita nec corpus aut carDem suam, quae aliquid est sui. At sicut seipsum quis odisse potest secundum quid, scilicet, ut peccatorem, miserum, imbecillem; ita et carnem suam multi oderunt, ut vitiosam, morbidam, spiritui rebellem. Quidam etiam occidunt, non odio carnis, nec odio sui, sed odio miseriarum, quas sic se putant effugere. Quomodo mater interdum occidit £lium, non odio filii, quanquam id etiam fieri potest, sed ut se ab onere egestatis vel ab ignominia liberet: aut ut ejus morte se ulciscatur de eo, quem odit: ut olim Progne et Medea: aut ut ipsum filium morti acerbiori eripiat, sicut illae de quibus Jeremias Tbrenorum 4. Manus mulierum misericordium coxerunt filios suos. Potest et sic intelligi: nemo sanae mentis carnem suam odio habet, neque extinguere eam vult: sed nutrit et fovet quoad usque potest Hoc enim nobis omnibus dictat lex naturae; contra quam obnitebantur insani Manichaei, docentes corpus odio habendum, quod ortum haberet a malo principio. Secundum priorem sensum late et docte partem hanc explicat 3. Thomas in comment. Caetemm recte unusquisque nutrit et fovet carnem suam, si carnis curam non faciat in desideriis: quod vetat Apostolus Rom. 13., sed curam impendat sustentationi ejus necessariam, quatenus serviat spiritui. Atque hoc modo viri uxores suas diligere debent.
Sicut et Christus Ecclesiam. Scilicet ut carnem suam nutrit ac fovet, omnia suppeditando, quae ad ejus salutem pertineant. Quomodo autem Ecclesia sit caro Christi, consequenter ostendit.
5:30
30. Quia membra sumus corporis ejus, de carne ejus et de ossibus ejus. Graeca habent praepositionem ix, sed eadem significatio est. Unde Hieronymus in sua versione Gen. 2. (ad quem locum respicit Apostolus) utramque praepositionem scripsit: Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea. Quomodo nos simus membra corporis Christi, manifestum est, quia quotquot fideles sumus, membra sumus Ecclesiae, quae est corpus Christi mysticum. Sed quomodo simus de carne ejus et de ossibus ejus, non perinde liquet, potius enim e contrario dicendum videbatur, Christum esse de carne nostra et de ossibus nostris, quia nostram assumpsit naturam, et sicut dicitur Hebr. 2. ideo quia pueri communicaverunt carni et sanguini, etiam ipse communicavit eisdem, ac semen Abrahae apprehendit. Propter hanc difficultatem quidam, inter quos Ambrosianus, totum hoc spiritualiter, ut ille loquitur, intelligunt, quasi non aliud significetur, quam habitudo capitis analogici ad membra, et vicissim membrorum ad caput. Quae quidem membra secundum eandem analogiam esse dicantur ex carne et ossibus sui capitis: quia ex eo dependent. Cajetanus refert Apostoli verba ad formationem Ecclesiae ex carne Christi et ossibus ejus in cruce, in qua nimirum Christus secundum humanam naturam, carne et ossibus constantem, patiens ac moriens Ecclesiam vivificavit. Porro secundum alios probat Apostolus, Ecclesiam esse carnem Christi, quia Christus est caput Ecclesiae tanquam corporis sui; cujus nos membra sumus, non quomodocumque secundum analogiam, sed ita, ut simus de carne ejus, scilicet Christi, et de ossibus ejus, inquantum sumus ejusdem cum illo naturae humanae participes: nec tamen ille potius de carne et ossibus nostris, propter assumptam ex nostro genere naturam 26 * humanam, sed nos de carne et ossibus ejus, quia in hac natura ipse caput est, nos membra. Hic sensus planus est et perspicuus, eumque tradunt Hieronymus et Aquinas; et bis vetustior Irenaeus, qui lib. 5. contra Haereses, citatis hujus loci verbis: Non (inquit) de spirituali alioqui ct invisibili hominb dixit haec Apostolus: Spiritus enim neque ossa, neque carnes habet: sed de ea dispositione, quae est secundum hominem, qui ex carnibus et nervis et ossibus consistit, qui de calice, qui est sanguis Christi, nutritur, et pane, qui est corpus ejus, augetur. Haec ille aliquanto post initium libri 5.
5:31
31. Propter hoc relinquet homo patrem et matrem suam, et adhaerebit uxori suae, et erunt duo in carne una. Graece quidem est, avxi tgutou, sed Hieronymus in comment. monet, hoc dictum esse ab Apostolo pro evsxsv toutgo, quod apud LXX. legitur Gen. 2. Prosequitur Apostolus id, quod versu 28. ex Genesi indicaverat, secundum posteriorem illius expositionem, deinde verbatim recitaverat versu praeced., quae ibi cap. 2. huc pertinentia leguntur: pauculis, quae media sunt, omissis. Et quia de Christo et Ecclesia loqui coeperat, insinuare vult, etiam haec verba, quae dicta sunt ad literam de viro et uxore, ad Christum et Ecclesiam 'mystice pertinere. Plerique putant, esse verba Adae, cujus erant praecedentia: Hoc nunc os etc. Alii, Scriptoris, id est, Mosis verba esse volunt ex eo, quod Adam dixerat, inferentis, insolubilem esse nexum matrimonii inter virum et foeminam, idque significasse videtur Dominus apud Matth. 19. referens ista ad Deum, sive quod idem est, ad Scripturam. Sic enim habet: Qui fecit ab initio, masculum et feminam fecit eos, et dixit: propter hoc etc. Sed sensum dicamus. Propter hoc, inquit, id est, quia mulier formata est ex ossibus et carne viri: relinquet vir patrem suum et matrem quoad cohabitationem et conversationem domesticam: tt adhaerebit uxori suae, Graece agglutinabitur ad uxorem suam, id est, firmissimo vinculo uxori suae conjungetur: eruntque duo in carne una, vel ut Graece et Hebraice, in carnem unam; hoc est, duo erunt velut una caro, unum corpus, unus homo: carnis enim nomine totum hominem Moses significasse videtur ex usu linguae Hebraicae, tametsi cum respectu ad copulam carnalem, qua conjuges quodammodo fiunt una caro. Nam de commixtione carnali sententiam hanc intellexerunt summi Pontifices Benedictus et Gregorius apud Gratianum 27. quaest. 2. cap. Lex, et cap. sunt. Itera Alexander III. cap. Verum, de conversione conjugatorum. Et Innocentius III. cap. Ad apostolicam ibidem. Nec secus commentatores hujus loci. Ut autem et hoc obiter admoneamus, in Hebraeo quidem non exprimitur numeralis vocula duo, tantum enim ibi legitur: Et erunt in catnem unam (quod nonr.ulli male retulerunt ad coiruptelas Hebraici textus): sed ex circumstantiis manifestum est satis intelligi. Qua de re egit vir eruditus Franciscus Lucas in suo Tract. de usu paraphraseos Chaldaicae. Porro quod verba jam recitata etiam ad Christum et Ecclesiam pertineant, docet Apostolus, dum proxime ait:
5:32
32. Sacramentum hoc magnum est; ego autem dico in Christo et in Ecclesia. Graece: Tn Christum et in Ecclesiam. Quomodo et veteres quidam Latini legunt, nominatim Tertullianus lib. de anima cap. 11. et 21. et lib. 5. contra Marcionem cap. 18. Et Augustinus in Psalm. 138., Beda etiam citante in commentario. Pro sacramentum Graece mysterium est; atque ita legit Ambrosianus. Itaque sensus Apostoli est: Sacramentum seu mysterium praecedentibus verbis significatum, raagnura est. Arctissima illa conjunctio viri et mulieris, de qua dictum est: Relinquet homo patrem et matrem etc., magnae alicujus sacrae et arcanae rei signum est. Ego autem dico, id est, mysterium hoc explico, et intelligendum doceo de Christo et Ecclesia. Per hoc enim, quod homo relictis parentibus adhaeret uxori, et cum ea una caro efficitur: mystice significatur filium Dei e sinu patris, et quasi patre relicto, matre etiam, id est, synagoga (vel coelesti Jerusalem) derelicta, in terras descendisse: et per assumptam carnem humanam Eccle^tae, quae ex hominibus constat, conjunctum esse, unumque cum ea corpus effectum, et per hoc indissolubili amoris vinculo conglutinatum. Matrem synagogam interpretatur Prosper sententia 328. ex Augustino; Hieronymus autem in comment. coelestem Jerusalem. Quam quidem, sicut et Patrem, Christus reliquisse dicitur, non quod absens ab illis essu coepit, sed figurato sermone et quadam similitudine nostri: quia apud nos, quae alibi esse incipiunt, priorem locum relinquunt. Ex hac Apostoli sententia manifestum est, conjugium non solum duorum primorum hominum, sed etiam, ac pleniori ratione, posterorum (nam primi homines non habuere parentes, quos relinquerent) esse sacramentum, id est, signum magnae cujusdam rei eacrae. Sed neque dubitandum est, quin juxta Catholicae Ecclesiae definitionem, matrimonium sit unum ex sacramentis novae legis, quae signa sunt ejus gratiae, quam significant, efficacia. An autem hoc ipsum ex praesenti loco Apostoli doceri possit, quaeritur. Certe Cajetano non videtur. At neque veteres hanc efficaciam probant ex isto loco, sed magis eam solent statuere ex facto Christi, qui nuptiis in Cana Galilaeae benedixit, utique benedictione spirituali. Quod etsi Scriptura non expresserit, in Concilio tamen Ephesino, tanquam traditione acceptum, et apud mrltos Patres legitur. Atque haec sententia nobis etiam probatur: et quam revera probabilis bit, late ostendimus scripto in 4. dist. 26. Quod enim ad hunc locum attinet, sententia Apostoli, qua dicit: Sacramentum hoc magnum est, veritatem habuit ab initio, quo dictum est, propter hoc relinquet homo etc. Nec tamen ab eo tempore coepit matrimonium esse sacramentum efficax gratiae, sed tale demum est a Christo novae lesris auctore institutum.
5:33
33. Verumtamen et vossinguli, unusquiscjue uxorem suam sicut seipsum diligat. Graece, sic diligat, sicut seipsum. Sensus ^st: Quod de Christo secundum mysterium dico, id secundum literam ad vos conjugatos pertinet. Itaque sicut Christus Ecclesiam diligit, ut corpus suum: ita et vos singuli quisque suam uxorem sic diligat tanquam seipsum, id est, velut eam, cum qua est una caro et unrs homo. Non jubetur aequalitas dilectionis erga se et uxorem: quia nec Christus aequaliter ae et Ecclesiam diligit: sed hoc repetit Apostolus, quod supra dixit, viros debere uxores suas diligere tanquam corpora sua, quodque is, qui suam uxorem diligit, seipsum diligit. Vide S. Thom. 2. sec. quaest. 26. art. 11. ad 2. et 4. TJxor autem timeat virum suum. Graece: Vxor autem ut timeat virum. Sic quoque multa Manuscripta Latina, suffragante etiam Hieronymo. Praeceptum hoc non excludit amorem uxoris erga virum, sed timorem amori vult esse conjunctum, quas? dicat: Praecipio, ut uxor non tantum diligat virum suum, verum etiam timeat et revereatur ut superiorem et caput suum, cui debet subjectionem, caveatque, ne eum offendat. Nam ut mulieres viros suos ament, alibi praecipit Tit. 2. CAP0TSEXT0M.
5:2
v. 2 ambulate in dilectione, ubi caritas est, non erit clamor, non ira (Chrys. Thph. Oec.); et eius dilectionis exemplar summum proponitur : sicut et Christus dilexit nos, tesübus veteribus N' AB innixi legunt critici óp3c, vos, id quod admonitioni (ambulate) eliam magis congruit tam proxime scil. appositum, dum in altero iam niagis remoto ab admonitione et allocutione bene fertur et praefertur zip huv. De dilect;jone Christi vide Ioan. 13,1.34; 15,9 sicut dilexit me Pater, et ego dilexi vos; Gal. 3,20; eamque exhibuit dando vitam pro nostra salute (cf. 55059503» notione generali xi0vc/av notione sacrificali speciali. Apud LXX 9osíx frequentissime legitur pro hebr n35, pro sacrificio cruento. Christi igitur sacrificium, in morte eius pro nobis oblatum explicite asseritur. Hoc. maximo dilectionis. documento exhibito monet apostolus, dilectionem opere esse praestandam, etsi iactura commodorum, pecuniae nobis quandoque subeunda sit ; ne igitur facile difficultasalute proximi. Valet enim illud : ille animam suam pro nobis posuit, et nos debemus pro fratribus animas ponere (4 Ioan. 3,16). Atque hoc Christi sacrificium pro nostra expiatione et redemptione oblatum (Rom. 3,25; 4 Cor. 1,23; 2 Cor. 3,14 etc.) esse Deo acceptissimum, ostenditur vertit Her. praefatione in Zach., Lap.), quibus vocibus in vetere testa- Hpt. Ew.) expiationem a Christo sacrificio suo factam nostro loco non efferri. Explicite eam expiationem non efferri verum est. Attamen nègari non potest expiationem clare contineri, uti generatim catholici interpretes sua 'explicatione ostendunt. Nam enuntiatur dictione Ónip bpv (pav) in nostrum emolumentum, commodum, beneficium (cf. Gal. 2,20). Porro notio expiationis ipso sacrificio, kaiean ti suggerilur et étiam explicite asseritur Ley. 4,4 etc. Num. 28,92; Ez. 45,45 et cf. Lev. 17,11. Et bene dicit Dam. vocari mortem Christi «e652o5i», quia quos mors tenebat captivos, ad vitam duxit, et esse suavissimi odoris munus $6gov pro universo mundo. Duo vitia praecipua gentilium apostolus iam paucis reprobavit 4,19. Nihilominus denuo ea attingit, ut fideles contra eiusmodi peccata mu-- niat, quorum pericula mediis intergentes viventibus deesse non poterant (cf. 4 Cor. 5,9-11); imo inter ipsos fideles non omnes se immaculatos servasse constat (1 Cor. 6,12-20; 2 Cor.-12,20). Unde
5:3
v. 3 fornicatio auiem et omnis immunditia, quaelibet impuritas, aut avaritia nee nomine- «non hanc intelligi qua pecuniam cupimus congregare, sed illam, qua scil. insatiabilis et inexpletus = omnia turpitadinum genera lasciviaeque discurrat ». At, uti supra 4,19 ita hic quoque, vera vocis notio relinenda est. Utrobique amorem intervenire graeci monent; Thph. «à yàg «TQ xal onudrov épOey xal copXvov, sim. n. et Euth. dicit de avaptaka Epos vào xa Qt); ei xal ygnudcovy. Harum rerum ne nomen quidem -esse proferendum, non polest esse mens apostoli; nam si accidunt, turpitudo suo nomine est reprobanda, et insuper ipse apostolus eodem momento nomina profert. Sensus itaque erit, ne sermones quasi ad animos recreandos de rebus turpibus inler eos misceantur ; nam sermones, - oi yàọ Àóyot, viam ad opera parant (ThpA.); praeterea eiusmodi seradconcupiscentiam. Alii explicant, ita puri estote, ut ne rumor quidem. seu fama eiusmodi sceleris inter vos patrati audiatur (Ew.). Parallelismus verbalis habetar los. 23,7 LXX xal tà òvópata xv 0c0v aücOv oux Ovop.uc0f oecat év piv. Talis enim puritas cogitationum et sermonum exigitur a fidelibus, sicul-decet sanctos ylos, qui erepti a pravitate mundi Deo sunt sacri, consecrati. Alia de quibus non sit sermo miscendus, vel qualia inter se. habere colloquia minime deceat, enumerantur vocibus
5:4
v. 4 aut turpi- | tudo, qua laeditur pudor nativus, «icypórņs deformitas, foeditas aut stultilequium, sermones fatui, stolidi, ineptae fabulae, aut scurrilitas cùtparehia, haec vox perse non caret bono sensu de comitate, urbanitate, at iam ab Aristotele declaratur nsrabeupévy fons (Rhet. 242; Hpt.), sales intempestive liberi, iurgia petulantia (cf. Wetst. ad h. 1.); nugae, facetiae insulsae ; quae ad rem non pertinet, 3 o)x &vixey (vel ut alia lectio habet «à oóx &výxovta) !, eiusmodi res non decent, non conveniunt, sanctum nomen «à» &y/ov, Deo consecratorum dehonestant. Quid eos deceat, indicatur sed magis gratiarum actio scil. nominetur in vobis ; vestra colloquia sint de variis beneficiis a Deo acceptis, de providentia et gubernatione Dei, de spe vocationis vestrae; omnia scil. hominem fidelem provocant ad gratiarum actionem et haec Dei opera inter vos expendite ; séu talia de vobis nota fiant. — s Explicat Origenes hoc loco eùyapıotiav, non de actione gratiarum, sed xa8'iv eJyaplovous xat yaplevtaçs xw&e expév (cat. Cram. p. 190); et censet fortasse apostolum usum esse lectione alia c5 éx'&AXov xeévn Aéfet, legitur quidem in catena iterum mendo aperto còypapıotia, sed ex subsequentibus elucet eoyapicía esse ponendum; nam statim affert yov; süyápiotog àvil voU coydouog ovi. Origenem sequitur, ut saepius, Hier. in hac epistola : « forsitan igitur gratiarum actio in hocloco non ista est nominata, iuxta quam gratias agimus Deo, sed iuxta quam grati, sive gratiosi et salsi apud homines appellamur », et cum Origene provocat ad versiones Aquilae, Theodotionis, Symmachi, qui, ubi nos legimus 1993 e9y ápaxoc, posuerunt yov) y&pttos, gratiosa; (cf. Prov. 11,16 mulier gratiosa, hebr. 1m); insuper asserit Hier. : « maxime cum apud Hebraeos gratiosus et gratias agens, uno, ut aiunt, sermone dicatur »; at in lexicis nostris sub Tn, yn solum sermo est de gratia, favore, misericordia. Cum Hier: sentit Cai. intelligi hoc loco. gratiosum sermonem, « et vere quadrat materiae ». Magno cum ictu monet apostolus, ut sciant et bene intelligant, eiusmodi sceleribus amitti hereditatem regni Dei
5:5
v. 5 hoc enim scitote? intelligentes, taxe xtvocxovzsc, Cf. LXX yvóvteçs qv66eo0s, est fere locutio hebraizans,qua notio verbi augetur, uti 4 Reg. 20,3 1wócxov oibev ó xacíjo coo (LXX), unde apparet opus non esse, uti in hebraeo solet, repetitione eiusdem verbi (Ew.) ; quare non est interpretandum : hoc enim scitis, intelligentes ; quod minime aptum estad antecedentia. Verum apostolus serio ac severe mandat; «o9co refertur ad sequentia, scil. intima persuasione animis insculpant quod omnis fornicator, aut immundus, aut avarus quod est idolorum servitus, 6 &cztv. ei&oXoMsens, avarus, id est, idololatra; refertur ad avarum. Cum avaritia per se non videatur eiüsdem esse foeditatis atque fornicatio, immunditia, apostolus explicite effert avarum quoque reum fieri posse perfectae apostasiae a Deo. Nam ut voracium deus venter est (Phil. 4,19), ita cupidorum quoque iustissime 1. Potest aliquod statui discrimen; & obx &. refertur ad A E TX oUX AVÝXOVTĚ notione generali : quaecumque demum non decent; patet latius talis dictió. 2. Indicativum scilis vult Abbott; at immerito; in NT.'enim tote generatim est ie EPH. 5,5-6. 145 deus dici potest pecunia, maxime cum in alio loco apostolus concupiscentiam idololatriam vocet ( Hier.) ; id innuit Christus quoque : non potestis Deo servire et mammonae (Matth. 6,24); avaritia enim totum cor et mentem absorbet et ita sibi vindicat totum hominem, ut die ac nocte de una pecunia sollicitus eius servandae et augendae gratia ad omnem iniustitiam paratus sit. Admonitionem etiam contra peccata carnis non fuisse supervacaneam, ex moribus lascivis eorum inter quos vitam agere debebant fideles, satis intelligitur; insuper ex opinionibus gentilium liberrimis aliquid potuisse haerere etiam apud fideles, sufficienter nos docet apostolus (1 Cor. 6,19 seq.). Unde graviter affirmat omnis, xxc, quilibet, quivis, non habet hereditatem in regno Christi et Dei; huius hereditatis excellentiam exposuit 4,12-14, eius divitias gloriae commemoravit 1,18; 2, 5-7. Quanta itaque foret iactura, si exciderent ex tali hereditate, ex tanta parle et gloriae quae ipsis reponitur non in regno terreno, sed in regno aeterno, in participatione bonorum eorum quae sunt bona, Christi el bona Dei, quia fideles sunt heredes Dei et coheredes Christi (Rom. 8,17) '. Adnotat Hier. ex sex vitiis modo recensilis v. 3.4 tria hic solum poni, quae excludant a essent a regno Dei quomodo tres quos specialiter separavit, videretur sententia esse crudelis, non ignoscere imbecillitati fragilitatis humanae, cum etiam per iocum dicta nos damnarent »; scurrilitatem. explicat ipse iocularitatem ; nihilominus addit, etsi iste non. excludatura regno, tamen « non tenebit eum locum, quem possessurus erat, si haec vitia non haberet. » Pro gravibus illis omnino non est locus neque pars ulla in regno Dei. | ; Et simul monet ne frivolis rationibus et captionibus sophisticis hominum lascivorum se sinant in errorem induci
5:6
v. 6. nemo vos seducat dnatátw decipiat inanibus verbis xevoiz Mot; vacuis sermonibus quibus nihil veri subest; talia verba vana, falsa, sed ad deceptionem apta, apud Corinthios iactata esse, docemur 1 Cor. 6,12 : omnia mihi licent; esca ventri et venter escis, corpus fornicationi. Contra eiusmodi fallacias apostolus suam confirmat asserlionem : propter haec enim, propter talia vitia venit ira Dei in filios dif identiae, judicium, poena, vindicta Dei irrumpit in contumaces, inobedientes ; 4x«/0::x explicatur ab Hier. insuasibilitas ; designantur itaque homines animo obstinato, pervicaces. In ea scelera ostensa est Hs Dei in diluvio, contra Sodoma et Gomorrha M 6:197. 1. Cum O«o3 careat articulo, per se potest intelligi utraque dictione unum designari Christum i. e. in regno eius qui est Christus (Messias) et Deus. At G«óc saepe ponitur sine articulo nec apparet ratio, cur hic emphatice Christi divinitas sit e(ferenda, utid, v. g. effertur Rom. 9,5. i / ticipes (Hier.) talium peccatorum : fornicationis, immunditiae, avaritiae, cf. 3,6: ne sitis socii in peccatis illis (et in ira). Quantopere teneantur longissime abesse ab eiusmodi sceleribus et -talium hominum societate, declarat apta metaphora
5:8
v. 8 eratis enim aliquando tenebrae, cf. 4,18, nunc autem luv in Domino; miseria anteacta et dignitas praesens breviter sed efficaciter pingitur; quae societas luci ad tenebras (2 Cor. 6,14)? En, qualis intercapedo, quale discrimen inter vestram conditionem praesentem et illa peccata! quod pro vobis transiit, est tempus anteactum, tenebrae, conditio et status peccatorum et dam- - nationis ; nune luz, nunc conditio et status salulis et illustrationis divinae quae in Domino vobis praebetur et in unione cum Christo habetur. Secundum indolem et naturam acceptam nunc degere oportet : ut flit lucis (cf. v. 6; 2,3) ambulate, ut tales qui indolem et naturam lucis acceptam nus, salubres effectus producit v. 9 fructus autem lucis situs est in omni bonitate et iustitia et veritate, Ària haec nomina universam morum amplitudinem designunt; ġyxðwsúóvņ est probitas, qua quis constanter id exsequitur in omnibus quod ut rectum. ac bonum cognoscit; iustitia norma est lege divina et lege positiva proposita (uti illa.subiecliva, ita haec obiectiva); veritas in eo consistit, ut quaelibet actio, quaelibet resita sit, prout esse oportet; unde ortae sunt locutiones: vera virtus, vera pietas, -verus amor etc. Lux itaque in Domino (v. 8), lux quam Christus attulit, et illustratio eius ac gratia semen est frugiferum, ex quo ille fructus vitae christianae exoritur; et ex tali fructu cognoscuntur filii lucis. Quantopere aliena sint a fructu lucis vitia enumerata v. 3- 5, non eget explicatione. et amarulentos, iustitiam adversus avaros, veritatem adversus falsam voluptatem ; similiter Thph. Lap.; de beneficentia in proximos impendenda, de iustitia erga proximos servanda, explicat. Est., veritatem ad utrumque praecedens refert, « quod utriusque generis opera oporteat esse vera, recta, sincera, quaeque Dei iudicio probentur »; ita fere Nat. quoque; inter alia Tust: proponit : nisi malueris bonitatem referre ad animum, iustum ad actiones externas, veritatem ~ ad verba et orationem. Alii intelligunt benignitatem, probitatem ommis generis seu vitam normae divinae consonam, veritatem fidei animo impressam, quae sit radix et fundamentum ayalwsóvns et iustitiae (ita Bels. Henle). Opponi haec tria tribus illis xoxío (4,31), &9wía, pedos (4,25) existimat Abbott. s Quasi per parenthesim adiunxit apostolus declarationem qui sit fruc- . tuslucis v. 9; nam quod sequitur v. 10. adnectitur ad v. 8 ut filii lucis ambulate, v. 10 probantes õoxıudtuvtes explorantes, exquirentes (ut bene FES EPH. D,10-13. / 141 ap. graecum exponit) singulis in rebus et casibus (Rom. 12,9), quid sit beneplacitum Deo sùdpectov tò Kogío, recle notat Hier. : « omnia facienda cum consilio, ut-cauti atque solliciti ea tantum quae scimus Deo placere ` faciamus; in morem prudentissimi trapezitae qui sculptum numisma non solum oculo, sed pondere et tinnitu probat ». Norma, qua explorent, data est v. 9; ex ea immediate sequitur, quod oportet vitari
5:11
v. 44. et nolite communicare operibus infructuosis tenebrarum; cf. v. 8; insuper eliam merito dicuntur opera tenebrarum, quia ex
5:12
v. 12 in occulto fiunt ; dicuntur £xxozx in oppositione ad fructum adeo praeclarum lucis; ergo lumentum non afferunt, sed maxima inferunt damna;)vana sunt in se Thom. notat, qui etiam bene allegat : quem ergo fructum-habuistis tunc. in illis, in quibus nunc erubescitis (Rom. 6,21)? Infructuosa sunt, quiaprorsus nihil habent de fructu spiritus (Gal. 5,22; ita in cat. Cr. p. 193). At minime satis est similia non facere; magis autem redarguite, aXXov. òè xol &Aéyyeve, polius autem etiam obiurgate; vult apostolus, ut etiam reprehendant eiusmodi vitia, eorum foeditatem clare evincant, et ita EXérysw erit, uti Thph. vocem explicat, «aiàedetv tob; tà cotuUca. NEÉTTOVTAG, instruere, docere, erudire. Et quanta sit necessitas eiusmodi reprehensionis et obiurgalionis!, quam fideles opportuno tempore et loco ostendere ac profiteri. debeant, indicatur ex permagna morum corruptione v. 12 quae enim in occulto fiunt ab ipsis, Lurpe est et dicere; solum nomen iam est foedum, et ea nominari iam est offensio auribus honestis ; nihilominus bonus quidam effectus et emendatio sperari potest. Ipsi quidem qui talia agunt fortasse non sibi conscii sunt tolius istius ignominiae; nam tenebris obscuratum habentes intellectum, alienati a vita Dei sunt per ignorantiam propter caecitatem cordis (4,18). In oppositione ad talem ignorantiam asserit apostolus
5:13
v. 13 omnia autem quaearguuntur, a lumine manifestantur, omnia peccata si clare vituperantur et reprehenduntur ét turpitudinis convincuntur, ipsa hac reprehensione quasilumine collustrata manifestantur, aperta fiuntet in sua foeditate' cognoscuntur. Nam, ut-Est. notat, argui seu prodi non aliud est quam in lucem proferri. Filii igitur lucis admonentur, ut lucem suam quam acceperunt turpitudine peccatorum illorum, lucere faciant reprehensionibus suis et bona doctrina in regione tenebrosa, ut in medio nationis pravae ac perversae luceant sicut luminaria in mundo (Phil. 2,15). Cum vos sitis lux, ad vos spectat redarguere tenebrarum opera (Cai.), vel ut Dam, dicit : cari, quia agitur de emendatione peccatoris; cf. v. 14. j 148 EPH. 5,13-14 silumen sumus et tenebras possumus manifestare appositione lucis, optima haec reprehensio fuerit: QuxvepoUv TÒ OXÓTOG T7 TOU QOTOS &yviÜEcet, Eey yos oUtoc ó xXXAtatoc. Et quantum commodum iam contineatur in ista reprehensione, qua turpia et foeda tamquam talia prodüntur et patefiunt, declaratur sententia generali: omne enim quod manifestatur, lumen est, oc &eziv, e : tenebris et ignoralione, qua antea iacebat et latebat, manifestatione prolatum est in lucem, in cognitionem. Ipsa manifestatione lux quasi facta est; nam peccatum agnitum tamquam peccatum et malum iam transfertur in regionem lucis Dei; fit collustratum lege et norma divina aliquo vero sensu lux, cum lux huius cognitionis mentibus peccatorum infunditur. Nam, ut Ambrst. dicit : « tunc. videntur peccata, cum obiurgantur, quia qui peccat, quamdiu non corripitur, minime sibi videtur peccare » ; peccata itaque quae videntur sunt lux, quatenus in lucem proferuntur: itaque obiurgatione illuminatur malum (Victor). Et qualis utilitas pro infidelibus ex tali obiurgalione exsistat, indicatur
5:14
v. 44 propter quod dicit t surge quidormis et exsurge a mortuis et clluminabit tè Christus, est admonitio fidelium ad eos directa qui sopore peccatorum sopili sunt et sua peccata non sentiunt, ut ex tali sopore evigilent, Eyetoe expergiscere; peccatores mortui sunt coram Deo; ex tali mortis conditione surgere debent, suscitantur autem obiurgatione; tunc etiam iis lux vera orietur : et. clluminabit te Christus, $xvgabos: cot. affalgebil tibi, seu illucescet tibi Christus, vera illa lux quae illuminat omnem hominem (Ioan. 1,9; 8,12) ; orietur tibi Christus, uti Hier. etiam habet et aliam lectionem affert &xupeóse: continget te Christus (al. £xvpaócetcvoU. Xorotoù, conlinges Christum). Videtur Aéye. sumi posse in notione (on dit; es heisst) dicitur; simili modo capi potest 4,8 et Rom. 15,10 et Gal. 3,16. Unde verba illa deprompta sint, pluribus inquirit Hier. et varias affert opiniones : qui simplici responsione contentus est, dicet ex apocryphis deprompta esse, sicutin aliis quoque locis eum fecisse maniféstum est; « alius vero quasi TPOSWTOTOLÉAY Spiritus sancti apostolus figuraverit, ad exhor ialionem poenitentiae haec dicta memorabit. Ego certe secundum paupertatulam meam omnes editiones veterum Scripturarum, ipsaque Hebraeorum volumina diligenter eventilans, nunquam hoc scriptum reperi ». Dein opinatur apostolum uti olim prophetae loquebantur : haec dicit Dominus, repente in haec verba erupisse. Similia apud Origenem (cat. p. 197) leguntur; Severianus (similiter Dam.) monet exstitisse tunc temporis charisma orationis et psalmorum, donum Spiritus sancti, uti legitur : unusquisque vestrum psalmum habet, zposevyhy Eye, quid ergo est? orabo spiritu, orabo et mente, psallam spiritu, psallam et mente (1 Cor. 14,15.26); manifestum est ergo hoc quod ibi commemoratur positum esse in unoaliquo psalmorum spiritualium vel orationum. — Alii frustra provocant ad Is. 60,1 vel9,2et 26,19vel 52,1 ; textum mutandum esse non improbabile ' censet Ew. : Aéyexat — dicitur, sed ubi ? a quo? unde melius DEOR òro Me, alii censent verba haec induci tamquam exemplum exhortationis et redargutionis ' christianae (Henle, Bels.). Certe quod Severianus monuit, optime videtur nodum solvere, esse verba ex aliquo hymno christiano, uti similia ab apostolo recitantur 1 Tim. 3,16; et similiter Theod. Aliqui. magnam quandam difficultatem et obscuritatem deprehendunt in v.12.13 et in particulis adhibitis; ita Ew. quiimo ad mutationem textus inclinat. Atres non videtur esse adeo implicata. Nam quod ipse praeprimis exspectandum esse dicit: omne quod arguitur a luce, emendatur, hoc revera in textu apostoli continetur forma utique diversa ; apostolo enim iuremerito ipsa iam manifestatio, ipsum iam ọxv:poðta: v. 13, patefactio peccatorum ut peccatorum est gressus primus et necessarius ad emendationem. Haec patefactio fit redargutione, et in ista manifestatione, quae peccatoribus per reprehensionem et institutionem seu doctrinam affertur, iam bene intellexit CArys. exhiberi seu praeparari emendationem, illud gavepoüca explicans : si enim qui fecit fueritin medium productus, si admonitus; si ductus poenitentia, si remissionem fuerit consecutus, annon expurgasti eius tenebras ? et postea sibi ipsi quasi obicit: at non corrigitur (meaadmonitione.et reprehensione), respondet : fac tu quod tuum est et apud Deum es excusatus. Et TAdM. ait ipsam manifestalionem adiuvare posse; omnis enim super suum delictum confusionem patietur tunc quando delictum fuerit manifestatum. k Quaeri potest in v. 13 quomodo iungendum sit $zó toŭ qocó; ; aliqui iungunt cum antecedente : quae arguuntur a ames manifestantur ; ita Chrys. Thph. : lux arguit quae fiunt in tenebris ; et Hier. : haec enim à luce arguta manifestantur, et Tust. censet parum referre, utrum iungas cum antecedenti vel cum sequenti; eundem semper esse sensum. At bene ddvartit Est. ;« sed convenientius construitur cum sequenti, ut sensus sit: dixi vos arguere debere opera tenebrarum; sic enim habet rei natura, ut quaecumque tenebrosa arguuntur, est, quam in lucem proferri » et ita iungunt Cai. Nat. Lap. et recentiores (excepto Ew.). Redargui est manifestari a luce, inquit Cai. textus apostolici; etiam-recentiores quidam coniecerunt eavepoüy esse legendum (apud Ew.). Praeceperat enim apostolus, ut opera tenebrarum arguerent, quia -omnia quae arguuntur, a lumine manifestantur. Et hoc probat, quia omne manifestans lumen est, id est, nulla res potest manifestare et in apertum proferre aliquid obscurum, nisi sit lux, aut lucis particeps; quod quidém veritatem habet universalem, tam de luce spirituali quam corporali. Praeterea Est. censet apostolum euphoniae gratia posuisse gzvepojpevov, ac forte minus in usu esse hoc participium eavegoóv eo quod coincidat cum infinitivo. Sic ille. At lectio communis optime contextui consonat. Nam omnino verum est: omne quod est absconditum, sed est notum, est in luce, est revera suo modo lux, quatenus sua manifestatione facta aliis innotescit.
5:15
caule ambuletis, non quasi insipientes, | uh Óc &cogot, &XX' c cogot, 16. é£ayopa- 46. sed^ut sapientes, redimentes tempus, | (óusvot tv xarpdv, ótt ai fjuéomt movnpat quoniam dies mali sunt. AT. Propterea | eigw. 47, òà x00cop3; yivecle &ogovee, à2X& 23. quoniam vir caput est mulieris, sicut t6) Àoutpé coU Ü0aroc tv puat, 27. iva napastion avtos taut £yOoEov thy exxAnatav, yy -. Nos , y ca 7 uh £yougav onihov 7| putida Ñ vt Tõv Torovv, AA’ iva 7, yla xo &uwaos. 98. oco Toy, AAA” iva Tj &yla. xal duwag. 28. 6 3 H ~ Y - 0ge(Aoucty xal oi &vDpse &yanüy TAs £autOYy quvaixag Gg T% tavtüvy coaca. ó &anóy thv iauroü yuvaixa avtov dyamG. 29. oobrlc ydg mote thv tauto oápxa épíonsev, AA% , I y , m , M xn XS ixvpéget xal Ü&Anxet aoti(v, xalws xai ó Xpta- T Y , , e 1*3 3 ` E tòs thv éxxXnctay, 30. Oct péAw écpitv coU céparog ajvoU. 34. dyti TojroU xacaAeljet " Y I i Y [or Y &yÜpmog Tv natépa xat thy pntépa xai RpocxohAnijoetar vij vuvauxf, xal Écovtat ot 820 elg odpxa uíav. 32. TÒ uvctüptov TOĞTO I $: /. 3 M ~ Aé H M PN » péya. Eaciy, éyo 5B Aéqo ets Rprotòy xai els ch» ExxXnolay. 33. ZANY xat peis oi xal’ Eva Exaotos thy tgutoð yuvaixa oŬTws AYATATW [4 £ t £ te M e ~ t v Óç &xutOv, f Ot yovi tva poptat 10v AvOpa. tuosis tenebrarum, verum etiam mandavit fidelibus : magis autem redarguite (v. 11). Unde quam maxime opus est, ut nunc moneat! : videte itaque àxo:&àc accurate, diligenter considerate, quomodo debeatis vos ipsi:ambulare, conversari, vitam agere, scil. non quasi insipientes cf. 418; 5,6; 4,17 in vanitate sensus; sed ut sapientes i. e. in oppositione ad insipientes, caute et prudenter, maxima circumspectione quasi in via EPH. 5,15-17. — 191 sidiis utitur ad propositum assequendum. Alia quoque fertur lectio quam vulg. exhibet, ut &xpigoc referatur ad ambuletis, scil. ut omnis vitae et agendi ralio accurate et diligenter ad normam rectam disponatur, curandum esl; axerfoc in ista collocalione declaratur sequentibus verbis : non quasi, etc. Alque sapientem esse in adhibendis subsidiis et in rebus tractandis quam maxime in eo consistit, ut quis ex opportunitate sibi oblata summam quam potest utilitatem capiat, i. e. redimentes tempus; redimitur tempus, si quodvis temporis momentum bene adhibetur ad ea agenda vel lucranda quae sua cuiusque conditione, munere, officio exiguntur. | Quando in bono opere, ait Zier., tempus consumimus, emimus illud et proprium facimus. Idem spectat apostolus scribens Galatis : ergo domesticos fidei (Gal. 6, 10). Aliqui latini interpretes tempus antea in peccatis perditum nunc maiore studio bonorum operum esse redimendum explicant. Sensus quidem est pius; at iam Lap. monet apostolum non loqui de tempore praeterito, sed de tempore praesenti, neque dicere dies praeteritos malos fuisse. Neque in latino redimere quasi iterum emere insistendum est. Nam 2£zyogátety est tempus lucrari, sibi comparare, in suam convertere utilitatem ; ita dicit Nabuchodonosor magis qui nescientes responsum tempus lucrari volunt : in veritate video ego xt xatoby busis tkayopatere (Dan. 2,8 LXX, Theodotio) ; quoniam dies mali sunt, posili estis in medio nalionis pravae el perversae (Phil. 2,15), eo magis opus est sedulitate et studio ad opera bona facienda, ad Christi causam promovendam. Uti Severianus (cat. p: 199) rem considerat, tempus praesens est positum in servitute, servit malis, 2ouAeóst voi movnpois, redimite illud, ££zy0245250« quasi ex servitute illa emite, exemite illud, ut adhibeatis illud ad pietatem. Dies malos alii intelligunt de periculis et tentationibus vitae, de persecutionibus el variis insidiis, quibus salus nostra in discrimen vocari possit. Ceterum cf. Col. 4,5; « accelera cum sapientia uli tempore convenienter » (Thd. M. Swete, p. 181). Varia itaque impedimenta et pericula opponuntur fidelibus, si causam Christi apud se ipsos et apud alios tueri et promovere satagunt ; illa impedimenta et pericula sunt dies mali, tempora prava; unde pergit
5:17
v. 47 propterea nolite fieri imprudentes, &ocovsc, quibus deest necessaria consideratio rerum et. circumspectlio, sed intelligentes, à)à covíexe, sed intelligite (Zier.) in quavis re et in quavis conditione sedulo inquirite et discite quae sit voluntas Dei, quae sit voluntas Christi, toč Kopíov, quid Christus eiusque causa a vobis exigat, quid ei probetur. Vera itaque sapientia habetur, quando norma a Deo proposita cognoscitur et opere et vila exprimitur. Admonitio ul est generalis, ferein memoriam revocat idem quod 4,1 dictum esSb üt? digne ambuletis vocatione qua vocati estis. Hanc aulem vocationem, quatenus vita spectatur praesens, habent ad hane voluntatem Christi pro vita iis exhibendam apostolus praecepta quaedam et monita specialia tradit. Discrimen hominis veteris et novi apostolus in v. 18. et 19 ob oculos adhuc habuisse videtur. Homo vetus hilaritatem suam quaesivit et invenit in ebrietate vini. Novo vero homini praecipitur
5:18
v. 18 et nolite inebriari vino, verba recitat apostolus ex Prov. 23,31 LXX ph j.s00oxecüs £y olvoic (A otvo, uli hic), in quo est luxuria, cf. Prov. 20,1 luxuriosa res, vinum, &cozíz, vide Luc. 15,13 vivendo à dodo, id quod v. 30 explicari videtur : dissipavit subslantiam suam cum meretricibus. Et qualis vita dissoluta ebrietate efficiatur, ad. oculum exhibetur Prov. 23,29 sq. Una voce plura significari opinatur Mier. : « qui vino impletur habet insipientiam, furorem, procacitatem, libidinem; hoc quippe aestimo uno verbo significare luxuriam ». Aliter vocem explicant Chrys. TAph. &yecgos Zes, immoderatus usus, non enim servat (cóte:) sed perdit, non corpus solum, sed et animam ; aliam 'TAph. affert explicationem xz: tùy tõy iB.ovov cuvfÜsixv, Iuxta vulgi consuetudinem, «7,» &xoAacía» (impunitatem, libidinem). Recte notat Est. &cocíxv non ad sola peccata libidinis pertinere, sed ad universum genus intemperantiae, lascivitatis et prodigalitalis extendi (cf. Prov. 28,7). Homo autem novus gaudium suum et animum hilarem haurit ex gratia et laetitia, cuius auctor est Spiritus sanctus, sed inplemini Spiritu (sancto), èy mvsópom (sicut dicitur ue00oxec0ut ży Prov. 23,31); cf. 1,13.14 ; 2,22; acceperunt enim Spiritum sanctum ; eius ductu et impulsu regantur. Quando itaque fideles in unum conveniunt, sive ad agapen', sive in domum ad mensam et cibum, non profanis cantionibus utantur, sed inter se sacris carminibus laeliliam explieént
5:19
v. 19 loquentes vobismetipsis &xoxotc, explica 20c(3o16; cf. 4,39. Col. 3,13.10. 4 Gor. 6,7. Luc. 23,12), in hoc enim loco sermo est de frequentia et celebritate fidelium inter se (non de charismate, uti 4 Cor. 14,26 unusquisque vestrum psalmum habet). Pias in suis conventibus usurpent cantiones; "vix inter varia illa nomina erit quaerendum magnum discrimen; hymnos quidem ait Hier. esse, qui fortitudinem ac maiestatem Dei praedicant et eiusdem beneficia vel facta mirantur; spirituali cantico concentum mundi omniumque creaturarum ordinem atque concordiam celebrari ; psalmos EPH. 25,19-21. 153 ad ethicum locüm pertinere, ut quid faciendum, quid vitandum sit, noverimus. Exemplum habetur Act. 4,94-30; 106,95. Utu fideles inter se in suis N laetitiam suam cantibus prodant, ita quoque in conventu sacro cantantes et psallentes in cordibus adhibentes; nam qui animum non ádhibent, temere canunt verba loquentes corde alibi vagante (CArys.); qui attendit, ille corde psallit ( Thph.). Notum est quod scribit Plinius (Ep. 10,97).de priscis fidelibus, ante lucem convenire carmenque Christo quasi Deo dicere secum invicem. Prae aliis commendat apostolus
5:20
v. 20 gratias agentes semper pro omnibus bzio mivtov de omnibus quae eveniunt; fidelibus hane graüarum actionem praecipit, ut memores sint, quanta acceperint beneficia vocatione ad fidem et ad regnum Dei (cf. 1,3 seq. 9,11 seq. 3,18; similiter 4 Thess. 5,18 in omnibus gratias agite; nam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum (Rom. 8,28); et Hier. affert exemplum Job (1,21); « et iuxta apostolum haec virtus est maxima, ut in ipsis periculis et miseriis Deo gratiae referantur et semper dicamus : bendictus Deus ; minora me scio sustinere quam mereor; haec ad mea peccata parva sunt » ( Hier.). Gratiae agendae sunt in nomine Domint nostri Jesu Christi, nomen-saepe pro ipsa persona ponitur, unde in nomine Domini potest idem esse ac in Domino, in unione cum Christo (cf. Ioan. 14,13.14); ita orare in nomine Christi est orare in coniunctione cum Christo et ad eius opus promovendum; gratias agimus in nomine eius, conscii scil. nobis propler eum, eius merito et respectu beneficia praestari et nos in hac gratiarum actione cum eo coniunctos ea beneficia nobis conferenda, Patri scil. omnium bonorum auctori sine designat Patris personam, ad quem aecessum habemus acceptum in Christo. (3,12), unde in nomine quoque Christi, eius personam et eius opus et merita professi et quasi Patri obtendentes gralias agimus. Quod sequitur : subiecti invicem in timore Christi, secundum formam grammaticam videtur pertinere. ad anlecedentia et adnecli ad quattuor haberi quintum videtur participium, quo alius effectus describitur connon ob timorem humanum, sed Christi ( Thom.) : ita iungunt cum antecedentibus Chrys. Thom. Cai. Est. Bels. alii. Fructus Spiritus assignatur -inter alia pax et vouürys, mansuetudo, modestia (Gal. 5,23); unde ad Spiritus impulsum omnino referri potest, ut debita subiectione rectus ordo servetur et illa subiectio exhibeatur ratione habita Christi eiusque mandati. Quare haec explicatio per se non videtur esse aliena a contextu. Quod obstat, est v. 22, quia graece sine proprio verbo legitur; id qued etiam Z/ier. monet : « hoc quod in latinis exemplaribus additum est subditae sint, in graecis codicibus non habetur, si quidem ad superiora refertur et subauditur : subiecti invicem in timore Christi, ut à? magis in graeco intelligitur quam in latino ». Ergo in v. 21 potius nova series admonitionum inducitur. Id sensit etiam Lap. scribens : 4 est more velerum non connexas, sed disparatas, tradit praecepta de moribus». Aliis placuit óxozzocóp.svot &AAńňors quasi nominativum absolutum ! praemitli (et sensum accedere ad Rom, 12,10) : dum inter vos honore praevenitis et alii aliis sunt subiecti,
5:22
v. 22 mulieres viris suis (sint. subditae) sicut Domino, ita explicant Henle, Ew. Participium pro indicativo et imperativo usuveniebat in lingua vulgari: cfr. Moulton, Grammar. of N.T. Greek, I p. 222-3. Uti Thom. adnotat, praeceptis generalibus adiungit portis ea « quae pertinent ad speciales quasdam personas et status; et quia domus habet tres connexiones, sine quibus non est perfecta, sc. viri et mulieris, patris et filii, domini et servi, ideo haec tria prosequens instruit », v. 5,22-6,9. Sicut apostolus ex una parte affirmat aequalitatem omnium coram Christo : non est Iudaeus neque graecus, non est servus neque liber, non est masculus neque femina; omnes enim vos unum (eic unus) estis in Christo (Gal. 3,98), ita tamen in ordine sociali et in muneribus prospicit et mandat, ut in sua quisque conditione retineatur. Igitur praecipit, ut mulieres «ois idiots ày8odatv propriis viris sint subiectae, sicut Domino, sicut Christo, in viris suis considerantes Christum, ut obedienbita; «utpote quae sciatis, quod Domino servitis; quando cedis marito» ut Domino serviens te obsequi pula; nam si is qui his externis civilibus potestatibus resistit, Dei resistit ordinationi (Rom. 13,2), multo magis quae marito non subiicitur; sie Deus voluit ab initio » (CArys.). Praestatur itaque subiectio propter Christum, qui talem ordinem ac subiectionem praecipit. Quare vero sensu in tali subiectione. sese potissimum Christo submittunt. . - Mulieres pronas fuisse ad maiorem quandam libertatem appetendam, (4 Cor. 11,3-16; 14,34-36). Ouare apostolus etiam rationem affert
5:23
v. 23 quoniam vir caput est mulieris, iam respicit societatem matrimonialem quasi imaginem quandam regni Chrisli, sicut Christus caput est ecclesiae, qua comparatione etiam illustratur, cur praeceperit, ut mulieres viris obediantsicut Domino (v. 22). In generali ratione capitis insistitur ; sicut Christus praeest ecclesiae, eam gubernat ac protegit, ita maritus uxori - praeesse debet eamque regere ad bonum eius et familiae (Est.). Magnum quidem, imo maximum intercedit discrimen et intervallum inter Christum et maritum; nam Christus ipse salvator corporis (sui), salvator est ecclesiae, id quod de marito dici nequit ratione mulieris ; sed tali discrimine non obstante tamen sicut ecclesia subiecta est Christo, ita et mulieres viris suis in omnibus, èv xavzf, in quavis re, scil. ad quam viri polesta$seu superioritas se extendit; ea aulem sunt, quaecumque ad gubernationem domesticam pertinent ( Est.). Apposite notat Hier.: « si enim ita uxor subiicienda viro est, ut Christo ecclesia, inter virum et uxorem erit sancta coniunctio, et nunquam corporis servient passionibus. » Quid Christus praestiterit ecclesiae, satis declaratur voce salvatoris. Etiam virum debere uxori succurrere et aliquo modo Christum imitari, explicat apostolus
5:25
v. 25 viri, diligite uxores vestras, en, exemplum dilectionis Christi, seipsum tradidit pro ea in mortem, tradidit se oblationem et hostiam Deo in odorem suavitatis (5,2), v. 25 uti Christus dilexit ecclesiam, ita viri diligant uxores etc. Unde arcta illa adhaesio relictis parentibus habet pari modo suum exemplar et prototypum in indissolubili unione Christi cum ecclesia. Est itaque naturalis illa viri ad uxorem quasi agglutinatio (mpocxóň\nņo:s) imago quaedam et representatio rei sacrae, figura altioris mysterii quod tandem patefactum est in unione Christi cum ecclesia. Inde elucet praeclara dignitas matrimonii. Qua consideratione ab apostolo facta etiam innuitur indoles et natura sacramentalis matrimonii christiani. Aperte enim describitur tamquam signum unionis Christi cum ecclesia; haec autem unio exhibetur sanclificans ecclesiam (v. 25.26) ; secundum exemplar huius sanctificationis
5:26
v. 26 ut illam sanctificaret, ut illam consecraret in obsequium ae servitium Dei mundans xa0zo/5z; dum eam mundavit lavacro aquae in verbo (vitae), sacro scil. baptismo, quod lavacrum aquae administratur simul cum verbo et verbo (formula baptismi) efficit emundalionem ; adhibetur ¿v ad conditionem concomitantem designandam (ubi germanice dicitur mit, unter, bei). Declaratur itaque, qua re fiat haec mundatio: £v buo: ; sunt qui explicent de verbo: praedicationis, de evangelio (praeter novatores eliam Zsft.); verum ea notione legitur quidem Aóyo;, nunquam autem ñua, quare recentiores eam explicationem noh admittunt (cf. Hpt. Ew. Abb.); & bhuat: per se.—— solum dicit adiungi ád;lotionem aliquod verbum notione indeterminata ;.. ergo non sola lotione haberi effectum, sed ad effectum consequendum debere accedere verbum ; quale sit hoc verbum, ex coniunctione cum. lavacro aquae colligi oportet; unde formula quaedam baptismi infertur. Illud vitae nec graece nec apud Hier. Ambr., etc. habetur, quare ad explicationem i» buzz: non potest provocari ad locos Joan. 15,3; Rom. 10,8; 4 Petr. 1,293.95 ; Iac.1,18, in quibus omnibus legitur determinatio certa voci adiuncta : hoc est verbum fidei quod. praedicamus; hoc est ; verbum quod evangelizatum est in vos; vel non adhibetur $4/uz, sed Joc. o XE d - Atque Christus non solum semel baptismo consecrat et mundat ecclesiam, verum eius dilectio et oblatio sui ipsius pro ea etiam in id tendit et extenditur, ut non solum conservetur in munditie accepta, sed ut ad maiorem ornatüm decoremque provehatur. Quomodo v. 27 concipi oporteat, hisce iam declaratur; cum sine ulla particula coniunctionis pergatur
5:27
v. 27 ut exhiberet, iva nxoacvíc),lam salis ostenditur, prius illud iva v, 26 non simpliciter continuari, verum alterum tv v. 27 referri ad y. 23 et 26, et ad hanc sententiam ex utroque membro complexam ulteriorem Christi intentionem adiungi : ut exhiberet ipse aòtóçs cum ictu effertur, cum iam eius actio continua per cursum saeculorum designanda sit, sibi gloriosam ecclesiam žvčoķov, splendidam; haec gloria vel hic splendor explicatur prius absentia omnis deformitatis : non habentem maculam exikov aut rugam aut aliquid huiusmodi; nam praeter simplicem munditiem et pulchritudinem requiritur olor quidam splendidus, cui nulla insit macula; potest quis esse perfecte mundus et tamen habere rugas quae venustali quidem maxime, munditiei nullatenus repugnant; splendor explicatur secundo directe et per se, sed ut sit -sancta &yíz consecrata, Deo plane devota et immaculata ab omni defectu immunis; a quavis macula scil. qua splendor ille pulchritudinis, £vàoboc, imminui posset. Notat Mier. : pulchre quoque maculam et rugam, quia de coniugio loquebatur, de exemplo mulierum ad decorem traxit ecclesiae (similiter Est. Lap. Tust). j Dicit Dominus : qui lotus est, non indiget nisi ut pedes lavet, sed est mundus totus (Ioan. 13,10); qui e balneo domum revertitur, per viamaliquid pulveris pedibus aspergit, quos si domi laverit, mundus est lotus. Christus ecclesiam suam, singulos electos lavacro baptismalis | mundat; iam post tale lavacrum incedendum est per viam vilae variis oedi obsitam. Christus in suis puritatem baptismalem non solum conservare vult, sed eam continuo augere, a quovis pulvisculo per viam coùtracto purgare et animi pulchritudinem in dies reddere magis splendentem desiderat. Ita declarat apostolus dilectionem qua Christus diligit ecclesiam : tradidit se pro ea, et baptismo mundatam continuo protegit, promovet, exornat. Hoc exemplum Christi: proponitur maritis
5:28
v. 28 ita, (et) viri debent diligere uxores suas, oüxoc ad Christi exemplum ; ergo eliam viris incumbit labores subire pro uxoribus, suis quandoque com- : modis renuntiare, sese impendere pro iis, eas protegere, adiuvare, earum infirmitatibus compati, infirmiori scil. Nieto impartire honorem (cf. 1 Petr. 3,7). Apte monet Chrys. : « ne quaeras ab uxore quae non | sunt eius. Vides quod a Domino omnia habuerit ecclesia ; ab ipso facta est gloriosa, ab ipso facta est sine macula. Quaere puléhritudinem animae ; imitare Sponsum ecclesiae ». ' Ad quam dilectionem commendandam alianí addit apostolus ralionem : t corpor Q sud Oç TA EXUTÕYV COLATO quippe quaesint sua ipsorum corpora; sicut Christus ecclesiam ut corpus suum diligit, ita vir uxorem, nam vir quoque est duh mulieris ; et alia consideratione adducta : sunt duo in carne una. lam modus dilectionis exhibetur ea cura et sollicitudine qua quis corpori suo prospicit eique commoda providet. Cum itaque duo sint in carne una, valet : qui suam uxorem diligit seipsum diligit, quae sententia quasi per parenthesin inseritur. Nam in v. 29 affertur declaratio quaedam ad verba illa ut corpora sua; v. 98 ita viri debent diligere uxores suas; id quod quam perfectissime fit, si ipsi contractui matrimoniali adnexa est gratia sanclificans, i. e si num : « gratiam quae naturalem illum amorem perficeret et indissolubilem unitatem confirmaret coniugesque sanctificaret ipse Christus, venepromeruit. Quod Paulus apostolus innuit dicens: viri diligite uxores vestras, sicut Christus, etc. » (Sess. 24). Attende quoque quod Tust. monet : « qui igitur ex hoc loco probari necessario putant fidelium matrimonium esse vere ac. proprie sacramentum, non salis, ut ego arbitror, firmo argumento rem verissimam probant ». Concedit Just. quidem coniugium fidelium signum esse rei plane sacrae, imo etiam sanctificanüis, non lamen quae sacramento includatur vel eius vi atque efficientia perficiatur; i. e. ex solo textu seu ex voce mysterii rationem sacramentalem X i oai Veteres quidam et recentiores vérba apostoli sacramentum hoc magnum, etc. ita intelligunt, ut apostolus verba illa Gen. 2,24 voluerit mystice seu prophetice explicari de Christo etecclesia. Ita scribit Hier. : « primus homo et primus vates Adam hoc de Christo et de ecclesia prophetavit, quod reliquerit Dominus noster Patrem suum Deum et matrem suam, coelestem Ierusalem et venerit ad terras propter suum corpus ecclesiam »; alii matrem intelligunt synagogam quam Christus 'reliquerit (August. "Thom.). Intelligi Christi coniunctionem cum ecclesia (mysterium Incarnationis) CArys. Theod. Thph. etc.. verbis illis existimant. Recentioribus acatholicis visum est haec verba referri ad secundum Christi-adventum, quo tempore Christus relicturus sit Patrem, ut se uniat cum ecclesid (vide apud Hpt. qui eam acceptionem pluribus refutat). Sed nulla re indicatur apostolum verba illa velle alio. sensu proponere quam quo ex contextu accipienda sint. Neque cis Xetexov xa! thy éxxXmoíay statim ostendit, ea verba immediate transferenda.esse ad vaticinium quoddam Gen. 2,24 enuntiatum ; insuper attende quam coacte verba illa ad Christum applicentur : relinquere patrem, quae est eius mater? et quomodo dicitur &v0poxoc ante coniunctionem cum natura humana? Alii videntur ex futuro relinquet xazaAstter arguere ; at non omne futurum est propheticum ; dicitur etiam de iis quae communiter, semper fiunt, quae tamquam conclusiones legitimae inferuntur, etc. Insuper attende, quod iam monui, verba haee non induci formula citationis. Ex ipso textu Gen. 2,24 nimime elucet, ea ab Adamo esse dicta ; multo magis obvium esse videtur, talia ab auctore sacro esse addita ad explicationem naturalis illius In v. 32 uno conspectu et sententia generali tolam matrimonii dignilatem proposuit; particula z?*» revertitur ad applicationem particula- / rem (này jedoch, indessen; cf. Blass & 11,13)
5:29
v. 29 nemo enim unquam carnem suam odio habuit, sed nutrit et fovet eam, Ya re ipsa dilectionem exhibens, sieut et Christus ecclesiam nutrit et fovet, quaevis bona ei subministrando in gratiis, doctrina, sacramentis. Ecclesia est Christi ita Christus refertur ad ecclesiam, quia membra sumus corporis eius; dum Christus nobis bona confert, ecclesiam suam fovet, quia nos membra sumus ecclesiae. Qua sententia effertur cura quam Christus suis ' continuo impendit et declaratur re idem quod in v. 27 proponitur. Quod in vulg. additur de carne eius et de ossibus eius in melioribus codicibus (N*AB) non habetur, legitur quidem in aliis compluribus, in versione syra, apud Irenaeum, Hier. Chrys. etc., at sane melius haec verba hoc loco omittuntur cum editionibus criticis. Nam quid sibi velint verba haec in Gen. 2,23 bene intelligitur; at quid hoc loco? membra sumus corporis Christi; hoc iam habet explicationem spiritualem ; sed qualem habebit : sumus nos de carne et de ossibus Christi? estne tacita comparatio cum origine Evae ex Adam? uti Eva ex Adam habuit corporalem comment. lerem cp. 3t (M. 24,887), quam explicationem etiam sequitur Primasius in commentario. (M. 68,623); eam priore loco proponit Thom., secundo loco de conditione praesenti, scil. de exhibitione per fidem intelligi posse dicit. Agi in v. 27 etiam, uti in v. 26, de praesenti tempore certum est; ita longe plerique accipiunt verba; neque obstat quod non omnia membra ecclesiae sancta sunt; sufficit quod praecipua ecclesiae pars, sancti scil. Christo proxime coniuncti et eius gratia praediti ad eam innocentiae ac puritatis formam aspirant (cf. Lajp.), sufficit quod ecclesia in suis praestantioribus membris nullam habet eiusmodi maculam, a qua simpliciter quis appellari possit maculatus; tales enim solae sunt maculae mortalium peccatorum (Esf.) Exprimitur in v. 27 studium et movendi etlevissimos quosdam naevos paulatim delendi. Atque revera per saecula Christus semper exhibuit in ecclesia homines eximie sanctos; inde apparet quam vere dicatur post baptismum v. 27. Cf. Is. 61,10. 2 Cor. 11,2. Interpretes graeci etiam ex v. 27 varia colligunt consectaria pro marito ;. ita Theod. « sicut Christus animae pulchritudinem ecclesiae acquisivit, ita tu quoque de hac curam habe, non de ornatu corporis; si enim animae pulchritudinem inquiras a coniuge, celeriter eam ei efficies, componensipsam et exhibens eam glóriosam secundum spiritum tibi ipsi et Deo ». Monent Chrys. Oec. Euth. : non improperavit Christus ecclesiae, quod talis fuerit, neque tu averseris uxorem ob deformitatem quandam; uti Christus est auctor bonorum pro ecclesia, ita ettú bona uxori procurare debes. Qui suam uxorem diligit, seipsum diligit, et v. 29 uxor est quasi propria viri caro, quam fovet, sicut Christus ecclesiam (insuper vir debet uxorem diligere, sicut Christus dilexit ecclesiam v. 25). Iam si haec est ratio habitudinis viri et uxoris, ut vir se ipsum, carnem suam diligat, ut debeat diligere exemplo Christi, tunc per se sequilur, ut vir relictis sensu ab ëvexev voóvou (LXX Gen. 2,24), 490'6» 2 Thess. 2,10 eo quod (Luc. 12,3; 19,44 quoniam, eo quod) relinquet homo patrem. et matrem suam et adhaerebit (agglutinabitur) uxori suae et erunt duo in carne una elc coxa piav, erunt duo una caro. Utitur apostolus ad suam enuntian-. dam sententiam verbis ex Gen. 2,24 vel potius ipsis verbis s. Seripturae maluit rem propenere, quibus clarissime ostenditur inter humanas necessitudines arctissimum et inviolabile esse vinculum matrimonii (Lap.). Apostolus etiam alias quandoque utitur verbis s. Scripturae ad suam sententiam proponendum, ita ut minime indicet ea esse Scripturae verba ; ita Rom. 10,13. Hanc viri ad uxorum adhaesionem relictis parentibus praedicat apostolus Y. 32 sacramentum. hoc «b posthpiov! «oUro magnum est, idque naturali iam consideratione pluribus effert Chrys. « eo qui procreavit, EPH. 5,32. 159 genuit, educavit, et ea quae concepit, cum dolore peperit, lis qui tot et tantis atecerani beneficiis, quibuscum diuturnus fuit usus, relictis, ei adhaeret quae ne visa quidem fuit et secum nihil habuit commune eamque omnibus praefert! Et parentes, cum haec fiunt, non aegre ferunt, sed potius aegre ferunt, si non fiunt ». Sed potius dicendum est : arctissima illa coniunctio viri et mulieris magnae alicuius sacrae el arcanae rei signum-ae symbolum est. Mysterium itaque est illud ipsum sublime quod in matrimonio quasi in imagine repraesentatur. Et altius hoc indicat apostolus : ego autem dico in Christo et in ecclesia, cio Xprotov xal cv ēxxinoiav i. e. ego aulem censeo in arcta illa adhaesione viri ad uxorem nobis exhiberi mysterium magnum, habitudinem Christi ad eeclesiam. Et revera apostolus in tota hac de matrimonio disputatione consideravit habitudinem Christi ad ecclesiam tamquam exemplar, secundum quod matrimonium debeat constitui; ita v. 22 mulieres obediant, sicut Christo, v. 23 uti Christus caput ecclesiae, ita vir caput mulieris, v. 24 uti ecclesia Christo subiecta, ita mulier viro,
5:33
v. 33. verumtamen et vos singuli, unusquisque uxorem suam sicut seipsum diligat, oŭros ita-diligàt óc tavtóv, est norma pro vita communi obvia et facilis; nam quisque optime scit quid sibi velit fieri; ergo omnia quaecumque vultis ut faciant vobis homines et vos facite illis (Matth, 7,12) ; cf. v. 28. Cum vir sit caput, dominus, ei praeprimis dilectio commendariida est, ne abutatur sua protestate; uxor autem timeat virum (suum), revereatur; timeat timore reverentiae et subiectionis ( Thom.); cf. v. 22.24; neque enim, ut Chrys. ait, mulier exigat aequalitatem dono d M agnoscere virum superiorem.
5:1
… scritto su ogni virtù (ad es., il cap. 7 De Caritate è così composto: Rom. 5, 5; 8, 28. 35-39; 13, 8-10; 12, 9-11; I Cor. 6, 17; 8, 3. 11; 10, 24; 12, 31; 13, 1-8. 13; 14, 1; 16, 14. 20. 22. 24; II Cor. 6, 11-13; 8, 24; 11, 2; Gal. 5, 13-14; Eph. 5, 1; Col. 3, 14; I Thess. 4, 9-10; I Tim. 1, 5-6; Hebr. 10, 24-25; Phil. 2, 4).
… Essendo infatti Iddio causa esemplare d'ogni perfezione, anche la S. Scrittura la presenta come norma suprema: «Siate imitatori di Dio come figli carissimi» (Eph. 5, 1). Tale imitazione evidentemente non può essere se non analogica e morale. …
5:2
… Ciò che fa pensare alle parole di s. Paolo: «Siamo il buon odore di Cristo» (Eph. 5, 2). I liturgisti medievali videro altri equivalenti significati. …
… Egli è la R. (ἀπολύτρωσις), il riscatto (ἀντίλυτρον), il propiziatorio (Ὀσπήριον), offerta e vittima (προσφορά καὶ θυσία) analizzata al Padre per la nostra riconciliazione (Rom. 3, 24; I Tim. 2, 6; Rom. 3, 25; Eph. 5, 2). L'opera di Cristo nostro mediatore e redentore non poteva essere descritta più vivacemente. …
5:5
… S. Paolo enumera più volte i peccati che escludono dal regno di Dio (Rom. 2, 7-9; I Cor. 6, 9-10; Gal. 5, 19-21; Eph. 5, 5) e richiama al pensiero dei Tessalenicesi la giustizia ultraterrena, per la quale i perseguitati troveranno consolazioni e i persecutori « paenas dabunt in interitu aeterna » (II Thess. …
5:6
… Nel Nuovo Testamento ricorre con insistenza il monito alla vigilanza contro le insidie tese alla f. dai nemici della verità (Rom. 16, 17; II Cor. 11, 3; Eph. 5, 6-11; Col. 2, 6-8; I Tim. 1, 3 agg.; Hebr. 13, 9; II Pt. 3, 17; II Io. 7-11). La Chiesa, in stretta aderenza al diritto naturale e allo spirito delle norme apostoliche, ha provveduto alla …
Satana estende il suo dominio non solo sui « suoi angeli » (Mt. 25, 41; Apoc. 12, 7), ma su tutti gli uomini infestati dal male, « figli della ribellione » (Eph. 2, 2; 5, 6), « tutti racchiusi nell'infedeltà, sotto il peccato » (Rom. 11, 32; Gal. 3, 22); « tutti sono sotto il peccato » « tutto il mondo è debitore di pena a Dio » (Rom. 3, 9, 19). In questo …
5:8
… Tale pienezza idealmente importerebbe l'assenza di ogni peccato ed una condotta interamente conforme alla condizione di figlio di Dio (Eph. 5, 8; I Cor. 6, 19), cosa che non si può attuare senza uno speciale privilegio. …
… li odia e perseguita (Io. 15, 18-25); nonostante l'infinito amore di Dio che gli ha mandato il suo Unigenito, il mondo rimane figlio di Satana (Io. 3, 16-18; 8, 44, 48) che è tenebra e morte, mentre Dio è luce e vita (Is. 9, 2; Lc. 1, 79; Io. 1, 4-10; Eph. 5, 8, 14).
… della natura divina (II Pt. 1, 3-11), è come una nuova natura che si sovrappone al vecchio uomo (Rom. 6, 6); la vita stessa di Gesù scolpita nella nostra carne mortale (II Cor. 4, 10-11). Essa si contrappone alla vita naturale come la luce alle tenebre (Eph. 5, 8-9), come una pietra vivente a una pietra morta (I Pt. 2, 4-5); è una vita sbocciata dalla parola di verità (Iac. 1, 16-18), che si identifica con la verità (I Io. 3, 19). Tutto ciò comporta …
5:10
… XI). Codice di fogli 97, mutilo in principio e in fine, contiene ora da I Cor. 6, 13-18 a Eph. 5, 10-13. È un esempio della catena a due colonne, che segue il procedimento inaugurato da Procopio di Gaza (sec. …
5:14
… Contro tale asserzione ben reagì s. Girolamo, ibid., che la forma «come sta scritto» rimanda sempre alla Scrittura ispirata, e qui si ha un riferimento ad Is. 64, 3; 65, 16. S. Epifanio (Havr. 42), fu il solo a ritenere che Eph. 5, 14 si riferisse all'Apocalisse di E. Non si può dire se ad essa appartengano alcuni frammenti copti del sec. v, scoperti ad Alpinim e pubblicati nel 1835; e un frammento in latino che …
… deve offrire a Dio un «rationabile obsequium» (Rom. 12, 1), cioè un culto «spirituale», intelligente e libero (cf. Sum. Theol., 1ᵃ-2ᵃᵒ, q. 113, a. 3; De Veritate, q. 28, a. 3-4). La Scrittura è esplicita: Dio invita l'uomo a svegliarsi, a rialzarsi (Eph. 5, 14), a pentirsi, a convertirsi (Is. 45, 28), a credere (Mc. 1, 15), senza di che non c'è g. ma morte (Lc. 13, 3-5; Io. 8, 24; 20, 31). È il peccatore stesso che deve compiere questi atti, …
… tale (Cicerone, Divin., I, 18); nonostante l'approvazione dell'agrografo, rimane largo margine alla iperbole poetica e alle eccezioni. Tit. 3, 5-8 cita forse un inno liturgico battesimale (analogo a quello di I Tim. 3, 16; cf. I Cor. 14, 26; Eph. 5, 14, 19). È stata anche notata qualche somiglianza con I Pt., scritta intorno al tempo in cui Paolo era a Roma per la prima volta.
5:18
… permette più sul momento di amare alcunché all'infuori di Dio (Ps. 72, 23-28), o una viva luce di fede (Eph. 1, 17-19), un giubilo del cuore che accelera il santo operare (Ps. 118, 32), o una specie di ebbrezza spirituale che si effonde in lodi divine (Eph. 5, 18-19), quali il Magnificat.
5:19
117). L'uso di salmi, inni, canti, e tra questi vi possono essere anche i Salmi biblici, è raccomandato da s. Paolo (Eph. 5, 19; Col. 3, 16).
… Scrivendo agli Efesini (Eph. 5, 19) dice: « Loquentes vobismetipsis in psalmis et hymnis et canticis spiritualibus, cantantes et psallentes in cordibus vestris Domino ». Un'espressione simile ha anche nella lettera …
5:22
Questo dovere di obbedienza è più volte ricordato da s. Paolo, talvolta esplicitamente (Eph. 5, 24; Col. 3, 18), talvolta implicitamente (1 Cor. 11, 3.9; Eph. 5, 22-23; cf. anche 1 Petr. 3, 1).
… Arcanum divinae sapientiae, 10 febbr. 1880) è più chiaramente suggerita da s. Paolo, nel celebre testo di Eph. 5, 22-28, dove, dopo aver detto che l'uomo deve amare la sposa, come Cristo ha amato la Chiesa, soggiunge: « Per questo l'uomo abbandonerà il padre e la madre sua e si stringerà alla sposa …
5:23
Nella mente della prima generazione cristiana, il titolo ὁ Χριστός esprimeva, al di là del tradizionale concetto di «Re d'Israele», quello di «Salvatore» universale, come risulta in s. Paolo nelle cui maggiori epistole σωτήρ non ricorre (ma solo Eph. 5, 23; Phil. 3, 20, e 10 volte nelle Pastorali). …
… genere umano e appartisse l'unità di origine e della specie (Mt. 19, 4; Act. 17, 26; cf. Gen. 3, 20; 5, 1-2); 2) perché risultasse la dignità e autorità dell'uomo (I Cor. 11, 7-9; I Tim. 2, 13-14); 3) perché figurasse l'unione di Cristo e della Chiesa (Eph. 5, 23-32; Io. 19, 34).
… nel senso di Chiese particolari o locali, facenti parte della medesima Chiesa (per es.: Rom. 16, 16: « vi salutano tutte le Chiese di Cristo »); pertanto quando parla in singolare, l'Apostolo indica la Chiesa come una: « Cristo è capo della Chiesa » (Eph. 5, 23), la quale è: secondo il medesimo apostolo, « il corpo » di Cristo, « ed egli è salvatore del corpo suo » (ibid. v. 23); subito aggiunge: « Uomini, amate le vostre mogli, come anche …
5:24
Questo dovere di obbedienza è più volte ricordato da s. Paolo, talvolta esplicitamente (Eph. 5, 24; Col. 3, 18), talvolta implicitamente (1 Cor. 11, 3.9; Eph. 5, 22-23; cf. anche 1 Petr. 3, 1).
5:25
… L'immagine di questo amore si contempla nella S.ma Trinità e in maniera tanto commovente nella natura umana del Figlio di Dio. E s. Paolo (Eph. 5, 25-33) paragona l'amore dei coniugi all'amore di Cristo per la sua sposa, la Chiesa. …
a) il dovere del reciproco amore (cf. Eph. 5, 25, 28; Col. 3, 19; I Tim. 2, 15); dovere grave, che impone di amare il c. più dei genitori e dei figli;
INDISSOLUBILITÀ DEL MATRIMONIO E DIVORZIO
… sono divenuti una stessa carne (Eph. 5; 31). Gesù Cristo ha una sola sposa che è la Chiesa e la Chiesa ha un solo sposo che è il suo capo e Salvatore, Gesù Cristo: perciò questo vincolo, come quello tra Cristo e la Chiesa, è santo non solo, ma perpetuo (Eph. 5, 25, 27, 28, 29, 32). Il contenuto di queste pagine scritturistiche si compendia bene nella parola di Cristo stesso: «Ciò che Dio ha congiunto, l'uomo non separi» (Mt. 19, 6).
b) Ex oneribus. - Gli sposi cristiani, nei loro mutui rapporti, devono ispirarsi alle relazioni che vigono tra Cristo e la Chiesa: da una parte sottomissione rispettosa fino al sacrificio (Eph. 5, 22-24), dall'altra amore e devozione fino alla morte (ibid., 25-29). La gravità di questi obblighi soprannaturali (cf. Mt. 19, 10) implica una fonte corrispondente di grazie e di aiuti divini. …
… meus Novi Testamenti, qui pro multis effunditur in remissionem peccatorum »: Mt. 26, 28), poiché nello stile biblico queste due espressioni, anche separatamente prese (per la traditio corporis cf. Is. 53, 12; Mt. 20, 28; Rom. 8, 32; Gal. 1, 4; 2, 20; Eph. 5, 25; I Tim. 2, 6; Tit. 2, 14; Hebr. 10, 10; per l'effusio sanguinis cf. Rom. 3, 25; 5, 9; Eph. 1, 7; I Cor. 14, 20; Hebr. 9, 7; I Pt. 1, 19; I Io. 1, 7) indicano sempre un'immolazione sacrificale. …
5:26
… Il termine « B. » nella S. Scrittura non è riservato esclusivamente al Sacramento istituito da Gesù Cristo (cf. Mt. 3, 7; Mc. 7, 4.8; Lc. 3, 3) e neppure è l'unica parola scelta a designarlo (Eph. 5, 26; Tit. 3, 5; F. Prat, I, p. 551; Oepke, pp. 527-28, 543).
… introdotto l'effetto sacramentale. b) I S. sono strumenti nelle mani di Dio a produrre la Grazia: il Padre Celeste ci ha fatto salvi «per lavacrum regenerationis et renovationis» (Tit. 3, 5); Cristo ha purificato la sua Chiesa «lavacro aquae in verbo» (Eph. 5, 26); lo Spirito Santo rigenera per mezzo dell'acqua «ex aqua» (Io. 5, 3). È Dio che salva, purifica, rigenera per mezzo del Battesimo come per uno strumento di santificazione. …
rola è verità » (Io. 17, 17); « La grazia e la verità sono venute mediante Gesù Cristo » (ibid. 5, 17). Da Gesù Cristo scaturisce, mediante la gerarchia e il ministero sacerdotale, il « perfezionamento dei santi » (Eph. 4, 12). Cristo-Capo santifica la Chiesa-Corpo (ibid. 5, 26; Hebr. 2, 11). La Chiesa è una « nazione santa » (I Pt. 2, 9). Tale flusso costante delle grazie avviene mediante lo Spirito Santo, anima della Chiesa, il quale distribuisce i tesori …
5:27
L'apostolo Paolo saluta la C. ἁγία e ἄμωμος, sposata a Cristo come vergine casta (Eph. 5, 27). Cristo è lo sposo della C., scrive Ireneo (Fragm. 30 in H. Jordan, Armenische Irrenäusfragmente, Lipsia 1913). La C. è la vergine madre, si legge nella lettera del 177 dei fedeli …
5:29
… Perché sta scritto: 'Nessuno odia la propria carne, ma la nutre e la cura'» (Eph. 5, 29); (Epist. …
5:31
… La sposa, essendo in sé una persona fisica, è congiunta con lo sposo, altra persona fisica, con legami anzitutto morali; ma, inoltre « i due saranno una sola carne » (Mt. 19, 5; Gen. 2, 24; Eph. 5, 31). Il corpo invece, contraddistinto dal capo, forma, insieme ad esso, un'unità più che morale, cioè organica e fisica. …
5:32
… egena elementa»), ma furono soltanto immagini e figure futurorum bonorum; nel Nuovo Testamento al contrario hanno avuto da Dio, per i meriti del Redentore, una virtù soprannaturale, con cui penetrano nella coscienza, santificandola (cf. Hebr. 9-10). In Eph. 5, 32 si tratta di un segno sacro, che ebbe origine nella creazione e che perdura nella Redenzione (s. Paolo infatti parla ai cristiani ed esalta la grandezza morale del loro M. considerato …
… Vi assume talvolta il senso di realtà avente valore religioso simbolico (Eph. 5, 32), oppure di realtà operante in modo misterioso (II Thess. 2, 7). Più spesso però indica una verità conosciuta da Dio solo e da lui graziosamente manifestata agli uomini (ad es., Mc. …
dine sacro, rilevandone la capacità di conferire la Grazia (Act. 20, 28; I Tim. 4, 14; II Tim. 1, 6). Infine insiste nel notare il carattere simbolico del Matrimonio cristiano, che rappresenta l'intima unione fra il Cristo e la sua Chiesa (cf. Eph. 5, 32); e scende a casi pratici per regolare l'uso del Matrimonio, dichiarandone la liceità ma subordinandolo allo stato, più stimato, della verginità (I Cor. 7, 2-40).
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Reims 1582), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.