Ecclesiastico

Ecclesiasticus Jesu, filii Sirach

Introduzioni

Enciclopedia Cattolica ECCLESIASTICO

Il più notevole dei libri sapienziali del Vecchio Testamento, per il numero e la diversità degli insegnamenti; ben può dirsi un trattato di morale abbastanza completo, per tutti gli stati e le circostanze dalla vita (s. Agostino, Speculum de Scriptura Sacra: PL 34, 948); da ciò l'appellativo ἡ πανάρετος (s. Girolamo, Comm. in Dan., 9: PL 25, 545) « raccolta di tutte le virtù » o « virtutum omnium capax » (Cassiodoro, De inviti. div. litt., V: PL 70, 1117). Dopo i Salmi, è il libro del Vecchio Testamento più utilizzato dalla liturgia.

Il titolo E., preso dal greco (ms. 348), risale alla versione latina (secc. II-III); e già in s. Giprano (Tettin. adv. Iudaeus, 2, 1; 3, 1; ecc.; PL 4, 696, 729). Esprime l'uso che la Chiesa ne faceva nel culto, per la preparazione dei catecumen, quasi loro catechiano ufficiale

Leggi la voce dell'enciclopedia

Haydock introduzione al libro

This book is so called from the Greek word that signifies a preacher: because, like an excellent preacher, it gives admirable lessons of all virtues. The author was Jesus, the son of Sirach, of Jerusalem, who flourished about two hundred years before Christ. As it was written after the time of Esdras, it is not in the Jewish canon; but is received as canonical and divine by the Catholic Church, instructed by apostolical tradition, and directed by the Spirit of God. It was first written in Hebrew, but afterwards translated into Greek by another Jesus, the grandson of the author, whose prologue to this book is the following: (Challoner)

--- If some forbear to urge the authority of this book, in disputes with the Jews, we need not be surprised, as there were other proofs against them. We often act with Protestants in the same manner, even using their versions, etc. (Haydock) --- It was alleged in the controversies about baptism and grace, and no one thought of rejecting its testimony, chap. 34:30. (St. Cyprian, ep. 65.; St. Augustine, Bap. 6:34., and Grat. 2:11., etc.) --- The Councils of Ephesus, 3d Carthage, (c. 47.) Francfort, 8th Toledo, and Trent, ought to settle all doubts on this head. The Jews themselves have a great regard for the book, (though the Thalmud condemns it for admitting more persons than one in God) and seem to have copied many sentences from it into the two Syriac alphabets of Ben Sira. This may be the work which St. Jerome (Pref. in Sal.) testifies he saw in Hebrew, as that text cannot at present be found. (Calmet) --- See ep. 115. (Du Hamel) --- But this is no proof that it was not extant in St. Jerome's time, and the many variations between the Greek copies themselves and the Vulgate, may owe their rise to the different translators omitting some parts of it. (Haydock) --- The same person seems to have translated this and the former book [Wisdom] into Latin in the earliest ages, though the present work is more obscure, because the Greek is less beautiful, of which the Roman edition is deemed the most correct; though the Complutensian agrees with the Vulgate. He appears to have given frequently a double version, for fear of not having expressed the full sense in the first, unless the additions be his, or some other person's glosses, which have crept into the text. (Calmet) --- If this be the case, near one hundred verses ought to be cut off, yet as they are published without any distinction by the Church, perhaps it would be as well to adhere to the former sentiment, or to suspend our judgment, chap. 9:12. (Haydock) --- Many of the Fathers quote this book as the production of Solomon, because it contains many of his sentences preserved by tradition, (Menochius) and resembles his works. (St. Augustine, City of God 17:20.) --- The Greek styles it "The Wisdom of Jesus, the son of Sirach." He has imitated (Haydock) the Proverbs to chap. 24., Ecclesiastes to chap. 42:15., where wisdom ends her exhortation, and the Canticle in the remainder of the work, praising God and the great men of the nation, down to Simon 2:(Vales in Eusebius 4:22.) (Calmet) --- The last chapter contains a prayer, which may be in imitation of the book of Wisdom. This work is often styled Panaretos, a collection of pious maxims, (Haydock) or a "receptacle of all virtues." (Worthington) --- Many think it was composed between the year of the world 3711 and 3783; (Torniel.) but it seem rather to have appeared in times of persecution, (chap. 36.) after Philopator had been incensed against Simon II for opposing his entrance into the sanctuary, (chap. 50:4., etc.) for which he ordered the Jews in Egypt to be cruelly butchered, (2 Machabees) and after Epiphanes, the Syrian monarch, had commenced his most cruel persecution of that people, and of Onias III, twenty-two years after the death of Simon II, (chap. 35.; chap. 50.) the year of the world 3828, the year before Christ 176. (Eusebius; Grotius; Usher) (Calmet)

Douay 1582/1609 l'argomento del libro, Douai 1609-10

IN what sense this Booke is sometimes called Salomons, we haue shewed in the argument before the Booke of wisdom. As likewise that it is Canonical Scripture. Wherto we might adde more testimonies of ancient Fathers: as S. Clement of Alexandria, li. 1. c. 8. Pedagogi, Origen. ho. Particular testimonies that this booke is holie Scripture. 8. in Numer. & ho. 1. in Ezech. S. Cyprian de opere & eleemos. S. Athanasius in Synopsi, & li. de virginitate. S. Basil in regul. disput. resp. 104. S. Gregorie Nazianzen. Orat. 2. aduers. Iulian. S. Epiphanius. haer. 76. & in Ancorato. S. Hilarie, in Psal. 144. S. Ambrose de bono mortis. c. 8. & Ser. 22. in Psal. 118. S. Chrysostom ho. 33. ad populum Antioch. S. Augustin, li. 2. ca. 8. Doct. Christ. & li. 17. c. 20. de Ciuit. S. Gregorie the great. in Psal. 50. and manie others expresly cite this booke as holie Scripture, But chiefly we re•ie vpon the auctoritie of the Church defining that it is Canonical.

It was written by Iesus the sonne of Sirach in Hebrew, about the It was written in Hebrew & translated into Greke. time of Simon Iustus, otherwise called Priscus: and translated into Greke by the auctors Nephew, as the same Translator testifieth in his Prologue, but expresseth not his owne name. It is called Ecclesiasticus, which signifieth a Collector or Gatherer, as a common title of euerie ordinarie preacher, instructing and exhorting the multitude gathered to a sermon: with difference from Ecclesiastes: Which signifieth The Difference betwen Ecclesiasticus, and Ecclesiastes. Preacher, as a greater title of the chief or principal Preacher of anie Church, Citie, or Prouince, and agreeth most eminently to Christ our Sauiour: Who preached, and sendeth preachers to the whole world. And for the excellent contents, it may also rightly be called Panaretos, Panaretos. that is, a Receptacle, or storehouse of al vertues, for the instruction of al in general, to cooperate with Gods grace in this life, and so enherite eternal glorie. In fourtie and three whole chapters, are mixtly the commendations, The contents diuided into two partes. and precepts of al sortes of vertues; sometimes in particular, but more often vnder the general names of wisdom and Iustice. In the other eight chapters are recited manie excellent examples of most renowmed holie men: with praises and thankes to God.

Cornely Introductio specialis (1897), latino

932. — Ultimum locum inter sapientiales libros in canone nostro occupat Ecclesiasticus, de cuius nominis origine et significatione variae sunt sententiae. « Titulus Ecclesiastici, inquit Ca/metus, inditus operi est, ut a Salomonis Ecclesiaste distingueretur, quum tamen idem sit utriusque operis finis ». Simili modo iam Casszodorus et Rhabanus Maurus : « Mle liber Salomonis, qui dicitur Ecclesiastes, et iste lesu filii Sirach. qui Ecclesiasticus nuncupatur, ad instructionem Ecclesiae Dei sunt utilissimi, quorum priorem concionatorem possumus dicere, alterum vero congregatorem vel collectorem. Sed inter Ecclesiasten et inter Ecclesiasticum istam Patres posuere distantiam , quod Ecclesiastes ad Christum Dominum maxime debet referri, Ecclesiasticus vero cuicunque iusto praedicatori potest absolute congruere, qui Ecclesiam Domini sanctissimis solet monitis congregare, quod utique praesentem librum fecisse manifestum est »?. Quae explicatio vel ideo parum placet, quia Ecclesiasticus, sive eius argumentum sive eius tractandi modum et finem spectas, cum Salomonis Ecclesiaste minimam, cum eiusdem Proverbiis maximam habet similitudinem et affinitatem ; accedit autem, quod nomen ecclesiastici neque ex etymologia sua neque ex usu congregatoris sensum exhibet. Aptiorem originem et sensum vocabulo assignat Rufinus : « Sciendum est, quod et alii libri sunt, qui non canonici, sed ecclesiastici a maioribus appellati sunt, i. e. Sapientia, quae dicitur Salomonis, et alia Sapientia, quae dicitur filii Sirach, qui liber apud Latinos hoc ipso generali vocabulo Ecclesiasticus appellatur, quo vocabulo non auctor libelli, sed scripturae qualitas cognominata est »?. In nonnullis enim antiquis ecclesiis usus invaluerat, ut libri illi sacri, qui propter faciliorem suam doctrinam catechumenis instituendis videbantur esse aptiores, a reliquis secernerentur et specialem canonis classem constituerent *. Quibus ecclesiasticorum nomen non tam ideo videtur esse inditum, quia aliis frequentius in ecclesiis legebantur, sed quia primi erant Ecclesiae libri, qui novellis Ecclesiae membris tradebantur atque intermedii quodammodo habebantur inter profanos et inter canonicos. Inter eos autem liber noster, quum completam fere morum doctrinam contineat praecipuaque dogmata quoque attingat, ita eminebat, ut reliquis frequentius adhiberetur ?, atque ita paullatim factum est, ut velut Ecclesiasticus xa** iboydv a reliquis distingueretur.

Ceterum genuinus libri titulus ille est, quem exhibent editiones graecae : copíx "Ingo vio Xeocy (vel brevius sed minus recte copia Zepéy) et syriaca Nw 21 wnoon (sapientia filii Sira). A graecis et latinis Patribus interdum vocatur 9 *«v&otroc cogíx, « Panaretos lesu filii Sirach liber » 5; apud Iudaeos autem teste S. Hieronymo idem ei fuit nomen, quod libro Proverbiorum : m'»Uo. Parabolae.

Continua a leggere 67 paragrafi

Quibus nominibus argumentum et indoles libri satis accurate indicantur. Auctor enim, qui a puero sapientiam quaesierat (Eccli. 51,18) eamque continuo Scripturarum studio invenerat (Prol. et 51,22. 93), senescens « aliquid eorum, quae ad doctrinam et sapientiam pertinent, literis mandare voluit, ut desiderantes discere, etiam horum participes facti, multo magis proficerent per vitam secundum Legis praecepta institutam » (Prol.). Hinc statim a principio de sapientiae origine et fructibus agit, in toto autem opere praeceptis et exemplis verae virtutis proposiis lectores suos ad sapientiam practicam, i. e. ad omnium virtutum exercitium instituit. Gnomis vero et parabolis doctrinam suam explicat eodem prorsus modo, quo Salomon in Proverbiis suis. Attamen « tradit virtutes non tantum ethicas, quae personam cuiusque concernunt et perficiunt, sed etiam oeconomicas, quae ad familiam, et politicas, quae ad rempublicam gubernandam vel utiles sunt vel necessariae » (Corn. à Lap.). Porro etiam in eo & Salomone sese distinguit, quod praeceptis non contentus longum catalogum eximiorum virorum contexat, quorum exempla institutioni inserviunt et incitamento. Demum Salomone frequentius dogmaticas veritates attingit, Deum divinaque attributa et opera multis in locis celebrat et de pluralitate personarum divinarum clarius, quam alii V. T. scriptores, loquitur?; de crea tione, primorum hominum statu primitivo, lapsu, peccatique originalis sequelis?, de ultimo hominis fine? etc. etc. non pauca tradit; quare non mirum est, quod Can. 85. Apostolorum « Sapientiam eruditi Sirach » adolescentibus addiscendam commendaverit, atque liber noster titulo Ecclesiastici sit insignitus. ' asserta; a Graecis librum nostrum unquam "ExxAqswctuxóv esse inscriptum, nullo testimonio constat?, nec Ecclesiasticus idem sonat quod Ecclesiastes, nec Ecclesiastes designat compilatorem et collectorem, nec maior libri nostri pars ex Salomonis Proverbiis est contexta. De sensu nominis Ecclesiastae cfr supra 205 p. 155 sqq.

9233. — Quemadmodum argumento, ita etiam tota sua indole et forma liber noster magnam habet cum Proverbiis similitudinem et affinitatem. Eadem in nostro, quae in illo opere, gnomarum, parabolarum, comparationum , aenigmatum copia et varietas; eadem in omnibus forma poetica atque parallelismi poetici idem usus accuratus, immo, id quod magis mireris, eadem quoque sub certo respectu integri OPERIS DISTRIBUTIO et dispositio. Proverbiorum opus a sapientiae laudibus et commendatione inchoari et carmine alphabetico (de muliere forti) terminari vidimus, corpus autem operis ipsum multis constare parvulis poematis didacticis , quibus sapientia practica, i. e. virtutum omnium exercitium, docetur etinculcatur. Iam vero Ecclesiasticus quoque a sapientiae laudibus inchoatur, carmine alphabetico terminatur!, atque collectio est carminum minorum didacticorum, quibus vitae piae praecepta traduntur. Absit tamen, ut auctorem nostrum dicamus Salomonem servili modo esse imitatum. Quin Proverbiorum completum opus prae oculis habuerit illudque aemulari voluerit, nemini quidem, opinor, est dubium; at quicunque utrumque opus inter se comparaverit, non poterit non admirari, quanta cum libertate suis viribus consilisque confisus auctor noster, sicuti in argumento suo eligendo, ita etiam in eo proponendo et disponendo incedat. In maiore Proverbiorum libri parte nullum fere inter singulas sententias inveniri nexum diximus (199 p. 135), Siracides autem sententias, quae de eadem virtute agunt, coniungere solet, ita ut maior in eius, quam in Salomonis, libro ordo sit observatus. Hinc etiam factum est, ut in graecis codicibus non paucae additae sint inscriptiones, quibus argumenta tracn0$ quidem inter Salomonis volumina baberi solet et Ecclesiasticus dict, apud. Graecos vero Sepientia Iesu filii Sirach appellatur, scriptum est » etc.

tata indicantur?. Nihilominus quum de permultis virtutibus agat atque variis in locis ad idem argumentum tractandum revertatur, accurata libri divisio proponi non potest. Decalogi quidem ordinem auctorem ab initio sequi avbitratus est olim Cornelius a Lap., quem pauci moderni sequuntur ?; « incipit enim a timore et cultu Dei, inde a cap. 3. progreditur ad honorem parentibus debitum, ac deinceps officia ceteris vel ex caritate vel ex iustitia praestanda prosequitur »; at legenti . facile patet, hunc ordinem non esse observatum. Nam de eleemosyna agit &,1 sqq. et iterum 29,1 sqq., de amicitia 6,5 sqq. et iterum 36,1 sqq., de puerorum educatione 7,23 sqq. et 30,1 sqq. etc. Ceterum Cornelius alteram quoque divisionem indicat, aliique interpretes alias proposuerunt, at hucusque nullam, quae argumento vere correspondeat*. Quare generali illa distributione in duas partes, quam Card. Hugo et Lyranus jam indicarunt, contenti simus oportet?, quae ex dupliei argumento, quod tractatur, ex vitae nimirum praeceptis et exemplis, sua sponte exoritur. In ANALYsI igitur, quam subiiciemus, non referimus nisi praecipuas materias, de quibus agitur; sequimur autem textum Vulgatae (240).

4. Corn. a Lap. 1. c. « Tres libri sunt partes : prima (post prooemium, quo conlinetur encomium sapientiae) a C. 2. usque ad c. 23. tradit sapientiae praecepta et dogmata de quibuslibet virtutibus. Secunda c. 24. ipsam sapientiam se suaque praedicantem inducit at deinde ethica eius documenta persequitur usque ad 42,14. Tertia a c. 42,15 usque ad finem continet harum virtutum et documentorum exempla ». Eandem approbat Caimet.; inter Protestantes autem Eichhorm (Einl. in die apocr.

Schriften p. 50 sqq.) tres illas partes a Corn. a Lap. descriptas voluit esse diversa: collectiones. — Kilber quoque (Analys. bibl. II p. 166 sqq.) tres partes facit, sed integrum librum, ut illas constituat, sursum deorsum versat; quare eum omittimus. — H. Lesétre (L'Ecclésiastique. Paris 1880. p. 16 sq., qui sequitur Fritzschium 1. c. p. XXXII) has septem sectiones agnoscit : 1. Origine do la sagesse. Devoirs qu'elle nous impose dans nos relations avec Dieu, avec la famille et la société, et dans notre conduite par rapport aux vices et aux vertus. 1,1-16,23; — 2. Dieu Createur et Providence. De la maniére dont l'homme doit se conduire pour lui plaire. 16,24 -23,38; — 3. Éloge de la Sagesse. Recommandations pour se bien conduire dans 1a société, et s'acquitter de ses devoirs extérieurs envers Dieu. 24,1-36,19; — 4. Différentes régles à suivre dans les relations sociales. Portrait du vrai sage. 36,20-39,15; — $. Dela création et du róle particulier assigné à l'homme. 39,16 - 42,14; — 6. Louange du Seigneur par les merveilles de la nature et les hauts faits des grands hommes. 42,15-50,23; — 7. Conclusion du livre, derniére priére et derniere instruction de l'auteur. 50,23 -51,38. At facile apparet, argumentis suis sectiones illas plerasque vix inter se differre. .

5. Card. Hugo In Eccli. Prol. « Liber dividitur in duas partes : in prima agitur de virtutibus et conditionibus virtutum usque ad c. 13; in secunda de exemplís sanctorum, & c. AA usque ad finem ». Similiter Lyranus : « Dividitur liber in duas partes; in prima inducit ad amorem sapientiae ratiocinando, in secunda, quae incipit a c. 44., ezemplificando ». Duas has partes longe plerique agnoscunt, nonnulli tamen hymnum de creatione 42,15- 43,37 ad alteram partem trahunt.

In Exonp:o (1,1-40) descripta sapientiae origine (1,1 - 10) et fructibus nonnullis timoris Dei enumeratis (1,11- 13) agit auctor de relatione inter sapientiam et timorem Dei (1,16 - 40).

In PRIORE PARTE (2,1 - 43,37) praecepta de variis virtutibus tradit , ita ut illa novis ad sapientiam exhortationibus, longioribus meditationibus precibusque aliquoties interrumpat atque longiore hymno terminet. Praecipua enumeramus sectionibus secundum repetitas sapientiae commendationes distinctis.

1. Incipit a fiducia in divinam misericordiam commendanda, utpote quae sit verae sapientiae conditio necessaria (2,1 - 23), atque statim transit ad inculcanda puerorum officia erga parentes (3,1-18), mansuetudinem humilitatemque (3,19-32) et misericordiam erga pauperes praescribendam (3,33 - 4,11). ; monita tradit de observanda veracitate et de malo pudore cavendo (4,23 - 36); nonnullis autem de poenitentia agenda interiectis (5,1- 14) commendat omnimodam sinceritatem (9,12-18), quibus apte adnectuntur praecepta de amicitia (6,1 - 18).

3. Cum magno labore sapientiam esse quaerendam praefatus (6,19-37) vitandum esse peccatum inculcat (7,1-3), atque ad specialia transiens cavendum esse monet ab ambitione (7,4-11) et a mendacio (7,12-14^, atque docet, quomodo erga familiares et proximos homo sese gerere debeat (7,15 - 8,92), quomodo erga mulieres (9,1 -13) et erga certas virorum classes (9,14-25). 4. Sapientia in principibus commendata (10,1 - 5), in superbiam invehitur (10,6-34), modestiam vero humilitatemque laudat (11,1 -10), monens divitias paupertatemnque secundum sapientissimum Dei consilium distribui (441,11 -20), nec ullum hominem ante mortem beatum posse praedicari (11,91 -30). Porro vitandos esse docet dolosos (11,31-36), impios (12,1-7), neque fiduciam esse ponendam in inimicis (12,8-19), vitandos quoque superbos et potentiores atque cum aequalibus conversandum (13,1 - 32); demum avaritiam vituperat (14,1-16) et exhortatur, ut homo, dum vivat, bene agere studeat (14,17-924). ] Beatum eum praedicans, qui sapientiam quaerat, quia eam inventurus sit (14,22-45,10), peccatum non esse a Deo docet, sed a libero arbitrio (15,11-20); nam Deus non amat impios (15,91. 22), quare etiam, uti per paren- - thesim monet, parentes in filiorum, si sint impii, multitudine gaudere non debent (16,1-5); ex historia enim constat, quomodo peccatores Deus semper punierit (16,6-15), neve quisquam putet opera . sua Deo esse ignota (16,16 - 23). . Adattentionem lectores exhortatus , quoniam sapientiam celebrare velit (16,94. 23), creationem mundi describit (16,26-31) hominisque maximis donis ditati (17,1-20), ut inde deducat, per poenitentiam hominem ad Deum redire debere (17,21-31); quam conclusionem contirmaturus ostendit, quid sit homo cum Deo comparatus (18,1 - 14). Addit varia praecepta de eleemosyna danda (18,15-18), de prudentia in agendo (18,19-33), de ebrietate vitanda (19,1-3), de lingua bene regenda (19,4-17). 1. Praemissis nonnullis sententiis de relatione inter sapientiam et inter Dei timorem (19,18-27) de correptione proximi agit (19,28-20,5) et de variis peccatis linguae (30,6 - 33). Porro omne peccatum atque praesertim superbiam vitari debere docet (21,1-12), sapientiumque et stultorum moribus comparatis (21,13-31) stulti vilitatem describit (22,1-23); quaedam amicis cavenda vel facienda enumerat (22,94-32), atque pericopae, quae potissimum de regenda lingua tractat, precationem inserit, qua Deum implorat, ut haec praecepta implere possit (22,33-23,6).

Precationi avtem nova praecepta de lingua moderanda adnectit (23, 7-20) aliaque de intemperantia et luxuria vitandis (23,94 - 37).

quae suam originem suamque prae omnibus rebus excellentiam describit (24,8-12), suam inbabitationem in populo Israel (24,13-16) , incomparabilem suam pulchritudinem divitesque suos fructus celebrat (24,17- 31), .

demum suam relationem ad Legem et revelationem manifestat (24, 32-41.

Encomium hoc excipiunt tres sententiae numerorum artificio distinctae, quibus sapientia et timor Dei maxime celebrantur (25,1 - 6) longusque tractatus de mulieribus probis improbisque (25,7-26,24).

Deinde agit de mutuo (29,1-48) et de fideiubendo pro proximo (29, 19-26), quibus in rebus cavendum est, ne sibi ipse horno damnum inferat, nam duram esse vitam eorum, qui omnibus deperditis circumvagari cogantur (29,27 -35).

'Iransit ad filiorum bonam educationem (30,1 -13), .

commendat sanitatem corporis curandam (30,14-21) atque tristitiain vitandam (30,92-27); hinc causas vitandas monet, ex quibus tristitia exoritur, sc. nimium divitiarum studium (31,1 -41) et intemperantiam in victu (31,12-29) potuque (31,30-32,3), atque addit, quomodo senes et iuvenes in conviviis loqui et agere deceat (32,4 - 17), docet prudentiam cum fiducia Dei esse coniungendam (32,23-33,0), quae fiducia exoritur ex certa scientia, Deum omnia secundum suam sapientiam disposuisse (33,7 - 15).

Porro praemonens se similem esse eius, qui vindemia peracta uvas colligat, omnes exhortatur, ut variis suis praeceptis aures praebeant (33,16-19), atque deinde docet filiis vel amicis bona non esse tradenda ante mortem (33,90-24), servum severe quidem, sed iuste et cum caritate esse tractandum (33,95 -33), ] somniis fidem non esse adhibendam (34,1-8); experientia enim edoctus scit, Deum non derelinquere timentes ipsum (34,9- 20).

Transit dein ad doctrinam de sacrificiis. Sacrificia, quae ex bonis iniuste acquisitis offeruntur Deus exsecratur (34,21-31); verum quidem sacrificium docet esse pietatem et misericordiam erga pauperes (35,1 -5), nihilominus externa sacrificia, utpote praecepta, non :

esse negligenda, sed debito modo offerenda (35,6 - 15); Deus enim non respicit personam, sed exaudit preces pauperum et eorum qui se humiliant (35,16 -26).

Qua consideratione adducitur, ut ipse pro populo suo afflicto preces fundat (36,1 - 19).

Praemittens non eodem modo de omnibus esse iudicandum sed alias aliis esse meliores (36,20-22), commendat bonam uxorem (36,93-28), bonum amicum (37,1-7), bonum consiliarium (37,8-21), vere sapientem (37,22-29).

Transit ad commendandam curam sanitatis corporis. Ad quam conservandam abstinendum est a crapula (37,30-34); docet quoque, quomodo honorandus sit medicus (38,1 -8), quid agendum in infirmitate (38,9 -15), quid agendum erga mortuos (38,16- 24).

10. Qua via sapientia sit acquirenda explicat. Sapientiae studium requirit otium, quapropter ii, qui fabrilibus occupantur, eam adipisci nequeunt, licet eorum opera sint utilia et necessaria (38,25-39). Ad sapientiae autem laudem pervenitur studio Legis prophetarumque et oratione (39,1 -44).

Quibus praemissis velut vere sapiens hymno celebrat opera Dei, quae omnia sint valde bona et finem a Deo intentum attingant, ut piis in praemium, impiis in poenam sint (39,15 - 41).

Aerumnas deinde describit, quas peccatum induxit (40,4 - 11) atque paucis verbis praefatus solam iustitiam semper permansuram (40, 12-17) aerumnis opponit huius terrae bona, inter quae eminet timor Domini (40,18-927).

Ad aerumnas reversus duram esse inopiam docet (40,98-32), amaram esse mortem (41,1-7), magnam calamitatem esse filios impios (44, 8- 16). .

Demum praemonens non omnem pudorem esse bonum (41,17-20) ostendit de quibus sit erubescendum (41,21-28), de quibus non erubescendum (42,1 - 8) additque pauca de filiabus custodiendis et de mulieribus vitandis (42,9 - 14).

11. Terminat hanc priorem partem magnifico hymno de Dei creatoris operibus (42,15 - 43,37).

In sECUNDA PARTE breviore (44,1 - 0,26), quem Aymnum Patrum appellant graecae editiones, Patriarcharum laudes celebrans exempla virtutum lectoribus ob oculos ponit. Atque

1. quidem generalem Patriarcharum et Sapientium laudem praemittit (44, 1-15), deinde

18); quos tamen superant Henoch, Ioseph, Seth, Sem atque imprimis Adam (49,16-19), 3. Quibus addit Simonem, Oniae filium, sacerdotem magnum, qui auctoris tempore videtur vixisse (50,1 - 23). In EPiLoco auctor 8.) exhortatur omnes, ut secum Deo gratias agant, beatumque praedicat eum, qui praecepta sua observaturus sit (50,24-31); b.) celebrat Deum, quod se a multis tribulationibus liberaverit (54,1-17) c.) et carmine (alphabetico) suum sapientiae studium describens lectores monet, ut eadem ratione sapientiam quaerant (51,18 - 38).

De AvcTORIS FINE quidquam addere opus vix est; toto enim suo argumento totaque sua indole opus ipsum docet vera esse ea, quae auctoris nepos et interpres asserit, avum suum, postquam studio sapientiae diu vacasset eamque ex libris sacris praecipue didicisset, haec literis mandare voluisse, ut alios sapientiae studiosos adiuvaret eisque viam monstraret, qua vitam suam secundum Legis praecepta instituere possent. Idem igitur nostri auctoris finis, qui Salomonis in Proverbiis edendis (200 p. 140 sq.). Quatenus vero, uti recte monet Corn. & Lapide, « omne cuiuslibet virtutis officium particulatim recenset, quae ipsius propria est dos et laus », sub certo respectu non tantum Proverbia sed reliquos etiam libros sapientiales superat dignusque est, quem Christiani omnes, virtutis et perfectionis avidi, avide volvant, legant, relegant; neque enim sine ratione Rhabanus commentarium , quem in nostrum librum exaravit, amico suo Otgario , archiepiscopo Moguntino, transmittens praesulem exhortatus est, « ut Ecclesiastici lectio frequens ei sit et testimoniorum illius assidua meditatio ».

8 23. — De Ecclesiastict origine.

2354. — Quamvis hebraicum Ecclesiastici exemplar deesset, dubitari tamen non potuit, quin eius PRIMIGENIUS TEXTUS hebraicus fuerit. Nam graecum textum esse versionem, non tantum auctorisnepos, quiipseeum adornavit, diserte asserit, sed etiam, uti iam vidit Huettius, confirmat « phrasis, quae hebraismum in multis redolet, nonnumquam etiam mere hebraica est: puta illud 4péoac aoiüpoU (17,3 dies numeri i. e. dies paucos) purum hebraicum est *505 *'; et illud identidem 3ta- (nv at&vog (17,10 testamentum saeculi i. e. testamentum aeternum) correspondet hebraico n5iy n3; item dà wpocómov AóYov et dà mpoc- 0v foépouc (19,11 a facie verbi, a facie infantis i. e. propter verbum, propter infantem) hebraice scriptum erat 331 *22D et 55iy 325 » etc!. Gravius argumentum praebent interpretis menda; nonnulli enim textus graeci vix ac ne vix quidem intelliguntur, nisi interpretem in hebraicis verbis reddendis errasse supponamus. Quo pertinet illud oix £cvt xepao omip xepaXhv osos (25,99. « non est caput super caput serpentis », Vulg. : « nequius quam caput serpentis »), in quo reddendo interpres ad duplicem sensum vocabuli es3 (caput, venenum) non attendit (: non est venenum peius, quam venenum serpentis). Item in 94, 35-38 (« qui implet quasi Phison sapientia, et sicut Tigris..., qui quasi Euphretes..., qui quasi Iordanis... qui mittit disciplinam sicut /ucem et assistens quasi Gehon in die vindemiae ») parallelismus pro vocabulis sicut lucem evidenter nomen fluvii postulat; interpres vix2 vel *&2 (cfr Am. 8,8) legisse neque attendisse videtur, 112 hic positum esse pro Yiv'2 (sicut fluvius sc. Nilus)?. Porro annominationes quoque quaedam hebraicum textum produnt; mensem enim iuxta nomen /unae esse dicens (53,7. 8) graece locutus non est, quum yv et ce2:vv affinia non sint, sed hebraice (n mensis, m luna); neque graecus scriptor dicere potuit sapientiam (cogía) pro nomine suo (xarà «5 óvoua abv?c) non multis esse manifestam (6,93); hebraica ibi latet paronomasia.

Dubitatum a nonnullis est, annon auctor chaldaice potius quam he: braice scripsisset, quia eo tempore (saec. 3. a. Chr.) vixisse dicendus est, quo lingua hebraica in usu esse desierat?. Quod dubium nunc prorsus sublatum est hebraici textus primigenii fragmento, quod quintam fere lotius operis partem (39,15-49,11) continet, iterum reperto*. Ceterum S. Hieronymus, hac in re testis omni exceptione maior, se hebraicum Ecclesiastici textum vidisse iam testatus erat, atque ex thalmudicis quoque et rabbinicis libris circiter quadraginta gnomae Aebraicae collectae iam erant, quae Ben Sira ibi attribuuntur 5.

2. Prius mendum etiam in Syr. invenitur, alterum autem evitavit. — Alia quaedam incerta sunt : ex. gr. 23,18 *5 videtur male translatum per [4o (enim) loco dáv (si); 27,20 forte 3 et YT*Y permutata sunt etc...

$. De Ecclesiastici sententiis in Thalmude allegatis cfr De Voisin in Raym. Martini Pugio fidei ed Carpzov. p. 125 sq. ; Wolf Bibl. hebr. I. p. 257 sqq.; Zunz Gottesdienst. Vortráge der Iuden p. 101 sqq., qui singulas indicat, Dukes Rabbin. Blumenlese p. 67 sqq. etc. — A nostro libro, quem Thalmudistae sub auctoris nomine TTC IE allegant, distinguatur oportet alter, qui nomine N''O Ib allegatur (cfr Wolf 1. c. p. 260 sq.) et dumtaxat quadraginta quatuor sententiis constat. Duo haec « alphabeta Ben Sirae » translata invenies in Corn. a Lap. Comm. in Eccle. Proleg. 5. Eorum textum primigenium iterum edidit Steinschneider (Alphabetum Siracidis utrumque. : Berolini 1858).

935. — — AucTOREM Ecclesiastici esse lesum filium Sirach Ierosolymitanum certum est, immo id fide divina tenendum esse asserunt antiquiores interpretes. Etenim versus libri finem legimus : « doctrinam sapientiae et disciplinae scripsit (rectius : scripsi éy;a5a) in codice isto lesus, filius Sirach, lerosolymita » (50,29); « quae verba, inquit C. a Lapide, sunt sacrae Scripturae et S. Spiritus, ideoque fide credenda ». Cum iis autem consonat prologus libri ab auctoris nepote conscriptus.

Haud raro quidem Patres latini librum nostrum sub Salomonis nomine allegant!, vel quinque esse libros salomonicos statuentes in eorum numero Ecclesiasticum recensent?, et teste S. Hieronymo Ecclesiasticus « a plerisque falso Salomonis dicebatur »?. Parum recte autem aliquis his argumentis fretus Patres erroris accusaret, ac si Salomoni auctori opus attribuissent. Quoniam enim S. Scripturam e memoria fere citare soliti erant , facillime fieri potuit, ut memoria lapsi Salomoni dictum Siracidae adscriberent; siquidem tanta est Proverbiorum et Ecclesiastici similitudo, ut S. Augustinus iam Ecclesiasticum « de quadam similitudine » Salomonis dici assereret*. Salomon prae reliquis omnibus dono sapientiae a Deo erat insignitus, sicut pater eius David omnes poesi superaverat; quemadmodum igitur omnes Psalmi a Patribus sub Davidis nomine allegari solent, idque etiam ab iis, qui omnium auctorem esse Davidem diserte negant, ita omnes libros de sapientia conscriptos sub Salomonis nomine allegant, etsi non omnium auctorem Salomonem esse optime perspicerent.

De auctoris vita nihil scimus praeter ea, quaeipse in libro suo magis minusve clare innuit. Medicum eum fuisse aliqui cum Grotio coniecerunt, quia medicos honorandos esse doceat et rerum medicarum scientiam quandam prodere videatur. Alii eum sacerdotem fuisse volunt, quia reverentiam erga sacerdotes commendet et rerum, quae ad sacerdotium pertinent, peritum se exhibeat*. At leves esse illas coniecturas fundamentoque carere solido evidens est. Auctor igitur noster lerosolymis oriundus totam vitam suam studio sapientiae impendit utque maiorem sibi acquireret experientiam, longa instituit itinera, in quibus multa quidem et gravia pericula atque hostium suorum calumniis etiam vitae discrimen subiit, sed laetos quoque copiososque studii fructus collegit (34,19 sq. ; 51,4 sqq. 18 sqq. ; Pro/.). Vir erat profunda Scripturarum scientia insignis (51,92 sq.; Pro/.); ex sacris enim libris veram sapientiam hauriendam esse non ignoravit. Versus vitae finem autem ea, quae didicerat, literis mandare librumque nostrum componere : voluit, ut studia sua aliis quoque proficerent.

Quoniam satis multae sententiae eius cum Psalmorum, 1. Íob, Pro verbiorum, Ecclesiastae textibus consentiant, sunt qui illas ex istis libris transcriptas esse putaverint; at si paucas sententias exceperis, quae velut glossemata per librarios genuino libro sunt insertae , facile deprehendes, eum ideas, quas utique longo Scripturarum studio sibi acquisiverat, suo proprio modo exprimere verique auctoris partes agere. Si Ps. Athanasianae Synopsi fides esset adhibenda, Siracides aliorum quoque sapientium apophtegmata collegisset suisque sententiis intermiscuisset aut addidisset; immo librum ipsum nullo modo Iesu filio Sirach , sed potius nepoti eius adscriberemus, quippe qui sententias ab avo collectas in unum continuumque ordinem digesserit. Quam sententiam ex parte amplectuntur moderni quidam interpretes duplici argumento nixi. Etenim aliorum sententias sese collegisse, auctorem arbitrantur ipsum fateri (8,9; 33,16 sqq. ; 50,29), atque librum quoque censent indole sua talem originem prodere, quoniam eaedem sententiae vocabulis vix mutatis in diversis libri partibus repetantur, de eodem argumento saepius agatur etc?. At infirma sunt argumenta. Textibus enim obiectis, si recte explicantur, auctor propria potius quam aliena tradere clare demonstratur; ad libri vero indolem quod attinet, sententias satis multas inveniri, quae parum inter se discrepent, omnino fatemur, neque de eodem argumento variis in locis agi negamus; sed quomodo inde concludi liceat, auctorem sententias illas aliunde transsumsisse non videmus. Uno enim tenore eodemque tempore Siraciden omnes has sententias parabolasque conscripsisse parum est probabile; per longam potius vitam suam variis temporibus, uti occasio sese obtulit, interdum de eodem argumento interdum de variis argumentis nonnullas composuit; quare mirum non est, quod eadem idea saepius sit expressa verbis vocabulisque parum aut etiam multum discrepantibus, aut quod idem argumentum diversis rationibus sit Tractatum etc. Versus vitae finem autem sententias suas in unum volumen compingens operique suo ultimam manum imponens ad ordinem quendam logicum non magis, quam praedecessores eius, attendere voluit. Si enim ullo in opere, in eiusmodi sententiarum ethicarum collectionibus varietas delectat, atque ordinis logici absentia facilius explicatur, si propria, quam si aliena, Siracidam collegisse dicemus. Ps. Athanasius demum, si librum a nepote terminatum esse asserit, contradicit auctori ipsi (50,29), nisi forte nepotem duo ultima carmina (51,1-38) avi sui libro terminato addidisse censeat.

$. S. Isid. Hisp. De eccles. off. I. 10 (M. 83,719) auctorem Iesum filium Sirach putat fuisse « nepotem Iesu sacerdotis, de quo meminit Zacharias », at mera videtur esse coniectura ex nominis similitudine hausta. Fuse probare conatur Scholz Einl. III. p. 193 sq. eum sacerdotem fuisse, sed aliud argumentum praeter illud, quod innuimus, non affert.

236. — Quo TEMPORE auctor vixerit opusque suum composuerit ; paucis, quae in libro ipso et in prologo leguntur, indiciis definire licet. Sunt autem haec : a.) Ultimus virorum illustrium, quos celebrat auctor, est Simon Oniae filius, summus sacerdos (50,1-21), quem tam vividis coloribus depingit, ac si eum viderit pontificalibus vestibus indutum in medio populo hostias offerentem ; quare communis est interpretum sententia, eum Simonis Oniae filii aequalem fuisse.

b.) Ille, qui librum graece vertit, auctoris nepotem se esse asserit seque in Aegyptum venisse £v à óy9óo xai vQiaxocvó £rex. Eml Ebepyérou excées (Vulg. : « in octavo et trigesimo anno temporibus Evergetis regis »); ab anno autem, quo avus librum composuit, usque ad annum, quo nepos graece illum vertit, circiter sexaginta anni effluxisse videntur.

c.) Auctoris tempore demum [Iudaeos gravibus calamitatibus esse afflictos docet eius precatio 35,22 - 36,19.

At indicia haec, quamvis clara esse videantur, non eodem modo ab omnibus explicantur. Duos enim habemus summos sacerdotes, quibus nomen Szmon Oniae filius competit; prior circa saec. 3. initium (310.- 291.), alter circa eiusdem saeculi finem (219.- 199.) floruit, et uterque cum magni nominis fama ex hac vita decessit. Duo quoque sunt Ptolemaei, qui Euergetis cognomen gerunt, Ptolemaeus III. Euergetes ! (247.-922.) et Ptolemaeus VII. (IX) Euergetes II. (170. vel 146.-117.). Unde tres diversae sunt interpretum sententiae.

Prima, quam tenet Cornelius a Lap. cum multis modernis t priorem Simonem et priorem Euergetem intelligens librum esse scriptum contendit c. a. 290. et graece versum c. a. 230. Argumenta autem, quibus nititur, sunt haec : a.) Summus ille sacerdos non potest esse alius nisi Simon I., cognominatus Iustus, cuius magna de populo merita celebrat Fl. Iosephus?. Immo auctor, si Simonem ll., virum memoria vix dignum, laudare voluisset, priorem tamen, utpote multo celebriorem, in catalogo suo illustrium virorum omittere non potuisset. b.) Tempore Simonis II. ethnicae doctrinae inter Iudaeos palaestinenses jam erant propagatae per filios Tobiae, quorum partes tuitus erat Simon II. 5; in nostro autem libro nulla omnino legitur allusio ad ethnicorum mores doctrinasque a Iudaeis receptas, id quod apte non explicatur, si Simonis Il. tempore auctor scripsit. Qui enim Samaritanos « stultum populum, qui habitat in Sichem » tam aversatur, ut eos cum Idumaeis et Philisthaeis aequet conferatque (50,28), procul dubio non minore cum vehementia Iudaeos ethnice viventes impugnasset. c.) Ptolemaeus III. solus in monumentis vocatur Euergetes; Ptolemaeus VII. (IX.) autem sibi ipse quidem hoc cognomen attribuit, sed a subditis suis cognominatus est Physcon (ventriosus), quo solo nomine est cognitus.

Altera sententia, quae est paucorum *, priorem quidem Simonem, sed alterum Euergetem intelligit, ita ut liber sit scriptus c. a. 280., graece translatus c. a. 130.; at avum inter et nepotem centum quinquaginta annos interfuisse quis crediderit?

Tertia demum sententia alterum Simonem alterumque Euergetem intelligit librumque scriptum docet c. a. 190., graece translatum c. a. 130. Quam senfentiam cum multis modernis interpretibus? praeferimus hisce argumentis nixi.

1. Ptolemaeus IIl. Euergetes I. non regnavit nisi viginti quinque annis (247.-222.); quo igitur cum iure anno 38. regni eius auctoris nepos se in Aegyptum venisse asserit? Respondent quidem primae sententiae patroni, interpretem non loqui de 38. anno regni Euergetis, sed de suae ipsius aetatis anno 38. Mirum sane effugium! Nam verba iv 7G óyÓdo xal vguxxocvQ Extt iml 100. Eoepyévov Baciéoc secundum communem usum loquendi Alexandrinorum 38. annum regni Euergetis significant?, nec ulla est ratio, cur communem et consuetum hunc sensum relinquamus. Immo vero nisi interpretem aliquid absurdi aut saltem superflui scripsisse dicamus, explicationem priorem retinere cogimur. Verba illa enim a traductore procul dubio sunt addita, ut tempus adventus sui lectoribus manifestaret; quaenam autem esset haec temporis definitio, si suae ipsius aetatis annum indicasset? Num forte omnes sciverunt, quo anno natus erat interpres? At instant adversarii nostri monentes etiam Euergetem non regnasse triginta octo annis; ad thronum enim eum accessisse a. 146. et mortuum esse a. 117. Quae non recte sunt dicta. Nam Ptolemaeus VII. (IX.) iam a. 170., quum frater eius Ptolemaeus VI. (VIL.) Philometor ab Antiocho IV. captivus esset abductus, ab Alexandrinis ad thronum evectus est et cum fratre suo ex captivitate reverso gubernavit usque ad a. 164. ; deinde vero a fratre depulsus Cyrenas tenuit, usque dum a. 146. Philometoris filio Ptolemaeo (VIII.) Philopatore II. occiso solus Aegypti et Cyrenarum rex factus est. Ideo ipse teste Eusebio annos regni sui ab a. 170. numeravit"; quare etiam scriptores, qui eius regni tempore opus aliquod in Aegypto edere voluerunt, eundem numerandi modum tenere cogebantur. Atque evidens quoque est, scriptores in libris publice editis non potuisse regem appellare cognomine contumeliae causa indito (Physcon), sed debuisse adhibere illud, quod sibi ipse imposuerat (Euergetes).

9. Eusebius et S. Hieronymus testantur Simoni Oniae filio illi « quo regente populum lesus filius Sirach scripsit librum , qui graece vavá- eeros dicitur » « successisse in pontificatu alium Oniam, quo tempore Antiochus (Epiphanes) fudaeos diis gentium immolare cogebat »$. Uterque igitur Simonem II. intelligunt idque rectissime. Nam Simonis I. tempore nec a Ptolemaeis, quibus tunc subiecti erant, nec ab aliis Iudaei persecutionem ullam perpessi sunt. In Aegypto autem Iudaeos persequi incepit Ptolemaeus IV. Philopator (222. -205.), qui etiam, si 3. Machabaeorum libro ulla fides est, in adytum templi ierosolymitani. irrupit, atque multo maiora mala populo intulisset, nisi Simon II. precibus suis efficacibus liberationem populi a Deo obtinuisset (3 MacA. 2). Nonne ad hoc factum alludit auctor noster, ubi Simonem « gentem suam a perditione liberasse » asserit (50,4)? Mirum autem in modum patroni primae sententiae merita Simonis I. exaggerant; nihil aliud enim narrat F/. Iosephus nisi eum « Iustum cognominatum fuisse quum propter pietatem in Deum, tum propter benevolum in cives animum »?. Quare auctor noster in suo illustrium virorum catalogo eum eadem ratione omittere potuit, qua multorum aliorum piorum virorum (Danielis, Mardochaei, Esdrae) memoriam omisit. Neve obiiciatur, auctorem de ethnicismo in Iudaeam irrumpente non loqui; nam ethnici mores ethnicaeque doctrinae post Simonis II. mortem sub Seleuco IV. spargi coeptae sunt !0.

3. Confirmationis gratia addamus, eo tempore, quo auctoris nepos in Aegyptum venit versionemque suam libri nostri adornavit, omnes libros protocanonicos graece exstitisse et in usu communi fuisse (Prol.).

Jam vero Pentateuchus quidem sub Ptolemaeo II. Philadelpho a. 286. translatus est; prophetarum autem et hagiographorum , quorum rarior erat in coetibus sacris usus, versio tardius adornata est, neque ullo argumento probabile redditur, medio saec. 3. (Euergetis I. tempore) iam terminatam fuisse versionem alexandrinam !!,

8 24. — De Ecclesiastici divina. auctoritate.

23'. — Pauci quidem protestantici interpretes suo deuterocanonicorum librorum odio eo usque se abripi siverunt, ut lectores Ecclesiastici « faeces haurire » cum Calvino dicere auderent, multo plures e contra cum I. van Gilse Ecclesiasticum dignum declararunt, qui in canone non ultimum locum occuparet! : attamen praeiudiciis suis occaecati omnes unanimi consensu illum e canone excludunt nihil nisi humanam auctoritatem ei attribuentes. Quam parum autem in libro nostro repudiando cum antiqua synagoga et antiqua Ecclesia consenliant, paucis testimoniis demonstrabimus.

Moderni Iudaei utique cum Protestantibus Ecclesiasticum reiiciunt; at nemo, opinor, dubitat quin alexandrini Iudaei eum olim in suo canone habuerint, atque palaestinenses eum eodem in honoris et auctoritatis, quo reliqua Hagiographa, gradu habuisse ex Thalmude luculenter apparet. Etenim magni nominis rabbini plerique sententias Ben Sira illis citandi formulis, quae in afferendis libris sacris solis adhiberi solent, allegant, atque nonnulli quoque librum filii Sira tertiae canonis classi diserte adnumerant?. Quae testimonia admodum rara non sunt in Iudaeorum libris antiquioribus; iuniores autem de Ecclesiastico iniquius iudicasse atque eum demum inter profanos libros amandasse, nemo mirabitur, qui consideraverit, in primigenium textum hebraicum sententias nonnullas irrepsisse, quae libro sacro videbantur esse indignae; revera sub Siracidae nomine aliqua in Thalmude allegantur, quae nec in graeca nec in ulla alia versione leguntur et quae a sacro scriptore scribi non potuerunt?.

Antiquitate autem et auctoritate rabbinicis testimoniis infinite praestant LIBRI sAcRI N. T., in quibus non pauci textus leguntur cum Ecclesiastici sententiis ita consentientes, ut nullum remaneat dubium, quin Apostoli librum nostrum cognoverint atque eius verba interdum etiam lectoribus suis in memoriam revocare voluerint. Si enim S. lacobus (1,19) monet : « Scitis, fratres dilectissimi : sit autem homo omnis velox ad audiendum, tardus autem ad loquendum », tota phrasis ita est comparata, ut non tantum ad Siracidae monitum (yívou cayüc iv dxpodct. co) xxl iv pxxoolupia cou. oüéyyoo axózptotw Eccit 5,13) alludere, sed illud omnino pro auctoritate allegare videatur. Revera omnibus fere hodie fatentibus S. Iacobi epistolae maior pars libro Ecclesiastici nititur, atque ex eodem libro S. Apostolus magnam vocabulorum phrasiumque copiam desumsit*; quis autem sibi persuaserit Apostolum librum profanum (anto in honore habuisse, ut eum continuo lectitaret ex eoque illa desumeret, quae fidelibus praedicaret? Neque vero S. Iacobus solus est inter Apostolos , qui Ecclesiasticum adhibuerit; in Evangeliis quoque et in aliis epistolis allusiones inveniuntur haud rarae?.

originem attenderunt; at omnino aliud est, si profana sententia velut divina allegatur. Profecto Rabba bar Mari (Baba Kamma 92 b.), si veritatem aliquam in tribus canonis partibus contineri demonstraturus allegat Gen. 28,9. Iudic. 11,3. Eccli. 13,15 (gr.) ipso suo argumento attendere cogebatur, quonam in libro tertia sententia lege retur, atque ita exclusus iam est memoriae lapsus.

Ab Apostolis una cum reliquis libris sacris Ecclesiasticum Ecclesiae velut librum sacrum et divinum esse traditum testantur PATRUM OPERA. lam in prima catechesi apostolico tempore eum esse adhibitum, videmus ex Doctrina duodecim Apostolorum et ex S. Barnabae epistola 9. S. Clemens Rom. quoque, si Deum alloquitur : iezpov xoi oixripuov, dtc "piv và dvoyías Lv x73. , tam prope ad Siracidae verba accedit : ivi otxr(ppov xai &Aerpov ó Kóptoc, xal agínctw &uaprias x*X., ut nemo Doctorem Romanum a nostro auctore dependere negaverit; animadvertas autem velim S. Clementem eo in loco orationem liturgicam repetere, quae apostolicae est originis, ideoque hoc eius testimonium maioris esse auctoritatis. Quoniam vero Clementem Sapientiam Siracidae cognovisse et adhibuisse constat, nemo mirabitur, quod illam velut divinum librum una cum Proverbiis et epistolis apostolicis allegaverit?. Tertium testem ex apostolicis Patribus citamus S. Hermam , qui in suo Pastore ad librum nostrum satis frequenter alludit.

Ab exeunte saec. 2. communis eius usus innumeris testimoniis demonstratur. Tertullianus eius verba tamquam & Christo prolata affert, S. Cyprianus illa velut a Spiritu S. dicta et in S. Scriptura contenta allegat, eosque imitantur Lactantius et S. Optatus?. Quemadmodum isti in ecclesia africana , ita in gallicana SS. Hilarzus et PAoebadtus sine ulla haesitatione in dogmaticis et exegeticis suis libris testimonia ex Ecclesiastico desumserunt!?. Atque eadem ratione in Italia egerunt SS. Hippolytus e& Ambrosius !!, Sed omnium testimonia adscribere supervacaneum est, siquidem S. Augustinus testatur nostrum librum « antiquitus ab Ecclesia mazime occidentali in auctoritatem esse receptum » ?, S. Hieronymus autem ab hoc occidentalis ecclesiae consensu in theoria quidem, uti dicunt, recedit, in praxi vero eum sequitur, siquidem multis in locis Sapientiam lesu Sirach tamquam Scripturam allegavit'?. Ceterum quanto cum iure S. Augustinus maxime in occidentali ecclesia Ecclesiasticum receptum esse asseruerit, Aistoria controversiarum de haereticorum baptismo luculentissime evincit. Namque quum episcopi africani, ut haereticorum baptisma invalidum esse demonstrarent, ad Eccli. 34,30 (« Qui baptizatur a mortuo et iterum tangit illum, quid proficit lavatio illius? ») provocassent, catholicae doctrinae propugnatores verborum allegatorum auctoritatem nec negaverunt nec addubitaverunt, sed eadem cum sollicitudine, atque reliquos Scripturae textus ab adversariis allatos, illa examini subiecerunt explicaveruntque !; uti postea idem testimonium S. Augustinus Donatistis explicavit, Donatum ipsum autem, quia eum verba quaedam in illo textu suppressisse putavit, « furem divini eloquii » nominavit 5.

Idem quoque ecclesiae orientalis erat consensus, praesertim si continuus et constans Patrum usus consideratur; inde enim a medio saec. &. nonnullos in recensendis libris sacris Ecclesiasticum una cum reliquis deuterocanonicis omississe, alibi diximus et explicavimus !6. In ecclesia alexandrina Clemens A. Sapientiam Siracidae omnibus illis formulis allegat, quibus reliquas Scripturas affert, eiusque testimoniis frequentius, quam nonnullorum protocanonicorum librorum, utitur ", Magistrum suum secutus est Origenes, cuius quam plurima exstant testimonia , quibus divina libri nostri auctoritas demonstratur !8; neque aliter egerunt Origenis discipuli, S. Dionysius M. et S. Alexzander!9?. Sed ne longi simus, alexandrinae ecclesiae maximum solum &ddamus doctorem, S. Athanasium M. qui, quamvis in ep. fest. 39. Ecclesiastico minorem auctoritatem attribuere videatur, eius tamen verba velut a S. Spiritu dictata ad dogmata demonstranda non semel affert??, Ex ecclesia autem palaestinensi nominemus dumtaxat SS. Cyrillum Ieros. e& Epiphanium?!, ex ecclesia antiochena S. CArysostomum et Theodoretum??, ex ecclesia syriaca S. Ephraem ?, ex ecclesia cappadocia SS. Basilium M. , Gregorium Naz. , Gregorium Nyss. ^, lione Patr. apost. p. 576 quatuordecim allusiones ad Eccli. affert. - 9. Tertull. De Monog. 14 (M. 2,950); S. Cyprian. De mortal. 9; de op. et eleem. 2; c. Iud. II. 1 etc. (M. 4,588. 603. 609 etc. In tribus libris ad Quirin..c. Iudaeos viginti texius ex Eccli. affert velut « divina magisteria »); Lactant. Div. Instit. IV. 8 (M. 6,468); S. Optat. Mil. De schism. Don. III. 3 (M. 11,1000).

17. Clem. Alex. in tribus Paedagogi libris Ecclesiasticum terdecies allegat formula 5j Yea) A&ytt vel simili, octies tormula f, aopla Aiqtt vel simili. Tam frequentes sunt allegationes, ut singulas recensere non sit opus.

238. — Quae contra Ecclesiastici divinam auctoritatem acatholici antiquiores et moderni obiiciunt, ea non magni sunt momenti. Bellarminus iam monuit, Calvinum librum nostrum vehementer quidem odisse, nec tamen quidquam habuisse, quod ei obiiceret !. Quem defectum supplere conatus est Raynaldus, qui « tres gravissimos errores » in Ecclesiastico se invenisse gloriatur : « primus ex cap. 25. de Sapientia favet haeresi Arianorum, secundus ex cap. 46. de Samuele favet impurae necromantiae, tertius ex c. 48. de Elia favet exsecrabili errori Iudaeorum »?. :

Arianismum scilicet docet Siracides, quia Sapientiam, quamvis eo in loco ConsELY INTROD. II. 2. — 17 .

Verbum divinum significet, creatam dicat (24,12. 44). — Quam difficulta- Lem effugiunt nonnulli interpretes negantes Ecclesiasticum de Sapientia notionali agere; alii vero rectius, ut videtur, respondent, vocabulum graecum (£xc«ez), quod Vulg. vertit « creavit », de Sapientia in Proverbiis (8,22) quoque adhiberi ibique hebraico niprespondere, quod eo in loco S. Hieronymus accuratius transtulit « possedit », ac proinde etiam in primigenio Ecclesiastici textu eandem vocem, quae creationis proprie dictae notionem excludit, fuisse adhibitam *- Ceterum auctor noster, quum Sapientiam z;9 10 alóvog dx' àpy7« « creatam » esse dicat, axioma arianum Jv ct obx jv 6 ut5; prorsus confundit.

Adalteram obiectionem quod attinet, Siracides (46,23) de Samuele eadem omnino refert, quae 4 Aeg. 28,8 sqq. fusius narrantur; quare non magis noster liber, quam ille, « impurae necromantiae » favet.

Il testo intero nella fonte

Cornelio a Lapide latino

Canones qui facem praeferant Ecclesiastico caeterisque libris sapientialibus

Canon 1: Non omnia praecepta obligant sub peccato

Continua a leggere 75 paragrafi

Hic liber moralia tradit praecepta, honeste recteque vivendi; non tamen omnia obligant sub peccato, ut qui contrarium agit, mox peccet in Deum: nonnulla enim ad propriam duntaxat utilitatem et commodum, ac praesertim ad tranquillam et commodam vitam, referuntur. Tale est illud cap. viii, 1: «Non litiges cum homine potente, ne forte incidas in manus illius;» et vers. 2: «Non contendas cum viro locuplete, ne forte contra te constituat litem tibi;» et vers. 4: «Non litiges cum homine linguato, et non strues in ignem illius ligna;» et vers. 5: «Ne communices homini indocto, ne male de progenie tua loquatur.»

Canon 2: Loci communes concionatoribus

Operae pretium est studioso, praesertim doctori et concionatori, notare hic locos communes et succulentos passim occurrentes, et fuse pertractatos de singulis virtutibus et vitiis contrariis, ut de amicitia, fidelitate, castitate, vindicta, etc., quos proinde in argumento cujusque capitis, per versus sigillatim indicabo et praenotabo.

Canon 3: Siracides imitatur Salomonem

Siracides valde imitatur Salomonem, praesertim ejus Parabolas sive Proverbia, tum quoad rem, tum quoad verba, ut patebit ex parallelis utriusque, quae post Canones subjiciam.

Canon 4: Interpres Latinus graecizat

Interpres Latinus hic admodum graecizat: forte et ipse fuit Graecus, nec latine admodum peritus. Ergo vis vocis Graecae, et subinde Hebraeae (quantum eam ex aliis Scripturae locis rimari et conjectare licet; nam Ecclesiasticus jam hebraice non exstat), hic accurate perpendenda est et examinanda. Hinc disces quanta sit cognitionis linguae Graecae et Hebraicae utilitas, quantique intersit fontes Hebraeos et Graecos in Scripturis scrutari. Qua de re vide S. Augustinum, lib. II Doctrinae Christianae, cap. XI.

Canon 5: Significatio Sapientiae

Sapientia hic, uti et Proverb. viii, et Sapient. vii, generatim sumitur, prout competit creatae et increatae; ac maxime significat practicam ethicam Sanctorum, puta judicia et dictamina prudentiae practicae de obediendo Deo, Deique legi, illiusque executione, timore et amore: haec enim sapientia practica est cognitio Dei, et ultimi finis ac mediorum, puta legum eo ducentium, eorumdemque pius affectus, amor et desiderium. Hinc sapientia copiae causa, nunc vocatur intellectus, nunc prudentia, nunc disciplina, nunc doctrina, nunc scientia, nunc astutia, nunc correptio, nunc eruditio: quae omnia in re idem sunt et significant, licet etymo, connotatione, propria et praecisa notatione et significatione differant, ut patet etymon cujusque intranti.

Canon 6: Verba et fines subtaciti

Saepissime, more Hebraeo, hic subticetur verbum est, aut sunt. Rursum multa alia subticentur, ac saepe ipse finis et scopus sententiae. Sic Proverb. xx, 12, dicit Salomon: «Aurem audientem, et oculum videntem, Dominus fecit utrumque.» At quorsum? Subaudi: Domino ergo factori utriusque, gratiae agendae sunt, et utrisque utendum ad Dei honorem. Et Proverb. cap. xxii, vers. 2: «Dives et pauper obviaverunt sibi: utriusque operator est Dominus.» Subaudi: ergo, cum sint pares creatione, licet dispares opibus; nec diviti superbiendum est, nec pauperi maerendum; sed quisque sua sorte contentus alteri adminiculetur, et Deo serviat. Non enim voluit Deus omnes esse divites: sic enim nemo vellet laborare; nec vicissim voluit omnes esse pauperes, quia hac ratione non possent sese alere. Tam paupertas donum Dei est, quam sunt divitiae: nam sicut Deus divitibus dat divitias ad charitatis et eleemosynae, ita pauperibus dat pauperiem ad laboris et patientiae materiam, exercitium et meritum, cum gratia utrique proportionata.

Canon 7: Proverbia describunt quod plerumque fit

Gnomae et Proverbia non significant quid semper fiat, sed quid plerumque; subinde etiam eventum duntaxat, licet infrequentem et rarum. Sic cap. xxvii, 28: «Qui in altum mittit lapidem, super caput ejus cadet; et qui foveam fodit, incidet in eam.»

Canon 8: Bona temporalia et spiritualia

Bona temporalia, quae promittuntur hic sapientibus, et probe viventibus, proprie spectant ad Judaeos, et Vetus Testamentum; bona vero spiritualia ad Christianos, et Novum Testamentum.

Canon 9: Congeries sententiarum sine ordine stricto

Est hic congeries sententiarum de qualibet re agibili, quibus qualibet occasione, loco et tempore utamur contra occurrentia vitia, eorumque pericula et tentationes. Quare non est hic quaerendus earum ordo et connexio: promiscue enim ponuntur, ut gnomae. Saepe tamen Siracides de eadem virtute, aut vitio plures sententias congerit, ejusque varias species, modos, fructus recenset; ac subinde subjicit ejus contraria, ut eam per illorum antithesin illustret: quo facto, non raro transit ad id quod ei vicinum est et affine.

Canon 10: Varia praeceptorum genera

Varia hic traduntur praeceptorum et monitorum genera: quaedam ethica et privati hominis, quaedam oeconomica, alia politica, alia denique theologica. Rursum quaedam didascalica et doctrinalia, nonnulla consolatoria, alia paraenetica et exhortatoria.

Canon 11: Antitheses sapientis et stulti

Crebrae sunt antitheses inter sapientem et stultum; sapientem enim vocat Ethicum practicum: ex adverso stultum indigitat hujus Ethices ignarum, pravum et perversum. Sapiens ergo est vir probus; stultus est improbus. Per sapientiam enim hic ethica et practica, puta bonitas et virtus, intelligitur. Unde Proverb. i, 1, sapientiae opponitur malitia.

Canon 12: Conjunctio «et» pro comparatione

Conjunctio et saepe idem est quod sic vel sicut; similia enim connectit; ideoque quasi comparationis nota ea inter se confert et comparat. Prov. xxv, 3: «Coelum sursum, et terra deorsum; et (id est, sic) cor regum inscrutabile.» Et vers. 25: «Aqua frigida animae sitienti; et (id est, sic gratus et jucundus est) nuntius bonus de terra longinqua.» Talia crebra sunt in Proverbiis.

Canon 13: Initia et exitus

Sapiens volitionem, initium, conatum operis solet nobis vel creaturis tribuere, velut facilem cum concursu Dei ordinario, quem praesupponit, at subintelligit: finem vero et exitum felicem adscribit Deo, tum quia exitus hic difficilior est, ob multa obstacula quae in executione occurrunt; tum quia finis in opere est id quod maxime optatur et intenditur, ideoque primae et summae causae attribui solet.

Canon 14: Pes pro symbolo viae

S. Cyrillus, lib. IX Contra Julianum: «Mos, ait, est S. Scripturae pedis gressum, et interdum totum pedem aenigmatice accipere pro eo, quod ostendit viam ejus, quod unicuique faciendum est, ut Prov. xxiii: ‘Rectos gressus fac pedibus tuis, et vias tuas dirige.’»

Canon 15: Significatio Misle (Proverbiorum)

Hebraei Misle, id est Proverbia, vocant sententiam quamlibet illustrem, quasi praedominantem et excellentiorem caeteris (radix enim mascal significat praecellere, dominari), sive ea adagium sit et proverbium, sive parabola et aenigma: quo factum est ut in Scriptura saepe confundantur et pro eodem sumantur haec nomina: parabola, proverbium, paroemia, aenigma, etc.

Canon 16: Textus Graecus concisior Latino

Graecus textus hic multo concisior est Latino: hinc pleraeque sententiae, quae in Latino sunt trimembres, in Graeco sunt bimembres. Quocirca subinde Graecus non videtur integras Siracidis sententias ponere, sed eas abbreviare. Vulgata versio Latina, non ex Graeco textu corrigenda est, illique adaptanda, uti censet Isidorus Clarius, sed potius Graeca Latinis accommodanda sunt; quia Concilium Tridentinum, sessione IV, sancit Vulgatam versionem Latinam per omnia habendam esse authenticam, et canonicam Scripturam.

Canon 17: Sententiae repetitae

Eaedem sententiae subinde iterantur, et inculcantur aliis et aliis verbis. Simili modo S. Gregorius, quod dixit una phrasi, mox alia dicere solet, replicare et inculcare. Quaedam non sunt eaedem, sed affines et similes.

Canon 18: Voces antiquatae Interpretis

Interpres Latinus admodum est vetustus, praecessit enim tempora S. Hieronymi; quare multa habet verba illo aevo prisco usitata, jam vero obsoleta: pleraque illorum recensui et collegi cap. vi, in fine.

Canon 19: Imperativi consequentiam exprimentes

Cum praecepto alicui subdit pari tenore imperativus, vel futurum; fructum vel damnum ex observatione vel praevaricatione praecepti sequentem significans, tunc imperativus, vel futurum per modum subjunctivum exponendus est, ut non aliud praeceptum, sed praecepti jam dati fructus et poena, vel praemium significetur: quare tunc copula "et" accipienda est pro "ut." Exemplum cap. viii, vers. 13: «Non incendas carbones peccatorum, arguens eos, et ne (id est, ut non) incendaris flamma ignis peccatorum illorum.»

Canon 20: Unus versus Graecus duobus Latinis redditus

In Vulgata versione Ecclesiastici subinde unus idemque versus Graecus, quia ambiguus et plura significans, duobus Latinis redditur: aut certe idem versus Graecus latine diversimode redditus, utroque modo, ut plenior esset versio, in Latinam Vulgatam transcriptus est.

Porro, more meo succinctus, methodicus, perspicuus, genuinus et exactus esse conabor, ut Siracidem, tot capitibus, gnomis, materiis copiosum prolixumque, uno tomo complectar; praesertim quia, Deo duce, propediem luci dabo Salomonem, qui idem tractat argumentum, cui, ut fonti, multa et magna jure reservo.

Encomium Sapientiae ex Parallelis Ethices Naturalis et Divinae

Summus ille rerum Opifex ab ipsis macrocosmi incunabulis creatae cuique naturae suam statim regulam, normam ac legem associavit, qua quaelibet suis inclusa terminis, illis constantissime se contineret, motibus sibi propriis perpetua serie ageretur, ac muniis caeteris sibi congruis stata ac perenni ratione perfungeretur; nimirum, ut universum hoc archetypum, unde ab auctore suo expressum est, quaquaversum, licet sciatica duntaxat imitatione, tenuique vestigio, referat tamen, pulcherque hic kosmos speculum nobis sit, quo aeterni illius et increati mundi pulchritudinem quadamtenus intueamur, vel certe solerti mentis indagine conjectando aestimemus. Uti enim ex ipsis hujus primordiis, et ex nihilo molimine, omnipotentem illius vim et energiam; ex multiplici adeo creatarum rerum discordi et variegata concordia, beneficam illius abyssum; ex amplo illo caeterorum omnium, tam spirituum, quam corporum complexu, aeternitatem ejusdem immensitatemque metimur, et quodam modo per umbram pervidemus: ita ex pondere eorumdem, numero et mensura sapientissimam magni illius Architecti pronoian, numerosamque et mire concinnam in eo cujuslibet rei harmoniam, mirari et suspicere licet, quae et primitus quamlibet universi hujus partem, immotis plane modis, et secum, et compari cuivis parti alteri amicissime devinxerit, et amicum hocce vinculum jugi sui influxu indivulse servet et tueatur: quo fit ut vel primum, vel praecipuum universi ornatum, et kosmou decus, ipsa sapientiae lex et norma jure sibi arroget, definiat et circumscribat. Idem ille Opifex, mundi melioris origo, microcosmo, homini dico, qui mole quidem universo est inferior, natura vero et ratione longe superior, ab ipsa jam olim ejus infantia, similem ei legem congrue adaequando indidit, nobilem illam, divinam, et ab aeternis illis viventibusque in ipsomet Deo rationibus expressam; quae proinde tanto caeteris omnibus praestat, quanto rationale hoc animal, cui propria est, caeteris omnibus corporeis eminet et antecellit: quo fit ut homini inter omnia naturae cimelia, monile hoc sapientis ordinis et legis, maximo sit ornamento, pariter et commodo. Homini enim, qui rationale est animal, nihil aeque dignum est, quam rectam rationem, quasi datam sibi a Deo facem, ubique viae ac vitae ducem sequi, hujus lege mores formare, honestas actiones colere, laedere neminem, Deo cultum, quem debeat, impendere; denique bene beateque vivere.

Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine, canit Psaltes Psal. IV. Porro haec Ethices documenta cum sint, utique Ethicam humanae naturae aequaevam, moderatricem et altricem, principes inter scientias allegendam perfacile censeret is, cui sanum a sana natura foret judicium.

Verum, quia operante illo, qui primum hominem de primo integritatis, vitae et sapientiae culmine dejecit, Satanico spiritu, mortales vitiatae naturae semina sectantes, a recto vivendi tramite magis magisque sua sponte declinant, ipsique se sauciant in dies gravius, cum naturam Protoplasti peccato sauciam, ipsi novis quotidie plagis additis plane hebetant, convulnerant et obruunt (tanto luitur vetita cupido), eo factum est ut fuscata, et nebulis errorum praestricta, sopita multis in rebus haec sapientiae cognitio jaceat, in diesque perstringatur magis, quando majus semper majusque rationi velum cupidinis appetitus praetendit, justaque laesi Numinis vindicta fit, ut poenales caecitates super illicitas cupidines spargantur; quo fit ut sapientiae, ejusque legis ac dictaminis notio nunc magis quam ante sit necessaria; et tamen nobis, ceu noctuis ad patulam solis lucem caligantibus, minus hujusmodi appareat.

Quocirca Deus optimus maximus, lapsus et errores hominum miseratus, ex alto misit sapientiam, Ethicam, inquam, tum naturalem, tum sacram et divinam, ejusque doctores et magistros, qui hominibus verum suae legis ac virtutis iter commonstrarent, illoque ipsos recto tramite ad felicitatem, beatamque in coelis vitam quasi manu deducerent. Quare sapientiae hujus divina est dignitas, aeque ac necessitati compar utilitas. Quod ut plenius et clarius commonstrem, subjungam sextuplex sapientiae encomium, ex septuplici sapientiae, sive Ethicae profanae et sacrae parallelo depromptum. Si enim Ethica profana Philosophorum orbi tanto fuit splendori et commodo, quanto erit Ethica sacra et divina hagiographorum Salomonis et Siracidis, qui Philosophos omnes tanto intervallo transcenderunt, quanto Angeli homines, viri pueros, fides rationem, gratia naturam, coeli terram, virtus coelestis terrestrem, res divinae humanas superant et transcendunt!

Laus Prima: Ab Origine Sapientiae

Prima ergo sapientiae, sive Ethices, laus est ab origine. Ethices naturalis origo est natura, nimirum, Deus, quatenus ipse, ut ille ait, est uti fortuna fortunans, ita et natura naturans, puta auctor et conditor naturae. Plato in Protagora docet artes illas, quae humanis serviunt usibus, ut vitam hanc sanam et incolumem tueamur, ab hominum sagaci industria adinventas fuisse; illas vero, quae ad bene beateque vivendum mortales quasi manu ducerent, altiorem humana habere originem, diisque potius quam hominibus esse prognatas: cujus sententiam secutus Cicero lib. De Oratore, philosophiam, quam parentem omnium benefactorum, ac medicinam et culturam animi definit, matrem artium, et inventum deorum nuncupat: quia nimirum ipsa communis, aeque ac privatae vitae optima est magistra, sine qua nemo rectam rationem intelligat, nemo felicitatem assequatur; ideoque sapienter homini a Deo praecautum fuisse admirabili hoc sapientiae dono. Quare ad hoc excolendum oportere cuilibet, quantum negotia permittunt, philosophari, et hanc praecipuam vitae functionem ducere. Haec Plato de sapientia et Ethica naturali.

Sapientiae vero, sive Ethices supernaturalis et divinae origo est Deus, quatenus ipse est auctor gratiae, virtutis, gloriae caeterorumque bonorum supernaturalium et divinorum. Id initio operis palam praedicat noster Siracides: Omnis sapientia, ait, a Domino Deo est, et cum illo fuit semper, et est ante aevum. Idem proclamat primus Ethices sacrae doctor et scriptor, S. Job. XXVIII, 12: Sapientia, inquit, ubi invenitur? et quis est locus intelligentiae? Nescit homo pretium ejus, nec invenitur in terra suaviter viventium. Abyssus dicit: Non est in me; et mare loquitur: Non est mecum. Non adaequabitur ei aurum, nec topazius, etc. Deus intelligit viam ejus, et ipse novit locum illius. Et dixit homini: Ecce timor Domini, ipsa est sapientia; et recedere a malo, intelligentia. Baruch vero eleganter et pathetice cap. III, 14: Disce, ait, ubi sit prudentia, ubi sit virtus, ubi sit intellectus, ut scias simul ubi sit longiturnitas vitae et victus, ubi sit lumen oculorum, et pax. Quis invenit locum ejus? et quis intravit in thesauros ejus? Ubi sunt principes Gentium, et qui dominantur super bestias? Qui in avibus coeli ludunt, qui argentum thesaurizant et aurum, et non est finis acquisitionis eorum? Exterminati sunt, et ad inferos descenderunt, et alii loco eorum surrexerunt. Viam autem disciplinae ignoraverunt. Non est audita in terra Chanaan, neque visa est in Theman, etc. Quis ascendit in coelum, et accepit eam, et eduxit eam de nubibus? Quis transfretavit mare, et invenit illam? Non est qui possit scire vias ejus; sed qui scit universa, novit eam, et adinvenit eam prudentia sua; qui praeparavit terram in aeterno tempore: qui emittit lumen, et vadit; et vocavit illud, et obedit illi in tremore. Stellae autem dederunt lumen in custodiis suis, et laetatae sunt; vocatae sunt, et dixerunt: Adsumus, et luxerunt ei cum jucunditate, qui fecit illas. Hic est Deus noster, et non aestimabitur alius adversus eum. Hic adinvenit omnem viam disciplinae, et tradidit illam Jacob puero suo, et Israel dilecto suo. Post haec in terris visus est, et cum hominibus conversatus est; quando, scilicet, Deus homo factus humanum os assumpsit, ut hanc sapientiam e coelis allatam homines doceret, et eructaret abscondita a constitutione mundi. Quocirca Sapientia, quasi prima et princeps Dei filia ita seipsam depraedicat Eccli. XXIV: Ego ex ore Altissimi prodivi, primogenita ante omnem creaturam. Ego feci in coelis ut oriretur lumen indeficiens, et sicut nebula texi omnem terram. Ego in altissimis habitavi, et thronus meus in columna nubis. Et Prov. VIII, 22: Dominus possedit me in initio viarum suarum, antequam quidquam faceret a principio. Ab aeterno ordinata sum, et ex antiquis, antequam terra fieret, etc.

Laus Secunda: Ab Usu et Fructu Sapientiae

Secunda laus sapientiae, sive Ethices, petitur ab ejus usu, commodis et fructu: naturalis enim format, componit, regit et dirigit actiones omnes naturales, tam proprias cujusque per Ethicam propriam, quam communes, sive domui et familiae, per oeconomicam; sive toti regno, vel reipublicae ad illam rite gubernandam, per politicam. Tritum est illud Neoptolemi apud Ennium, “Philosophos principes esse oportere:” quod mature perspiciens adeo adamavit Marcus Antoninus imperator, ut, cum politiam, dignissimam Ethices partem, Lucio Volusiano praeceptore didicisset, eique etiamnum existens Imperator accurate vacaret, Philosophi cognomine gloriaretur. Antoninum non ita multo post orbis monarcha secutus est Severus, qui eamdem philosophiam a Serbidio Scaevola accepit. Post eum Alexander apprime hanc perdidicit, utpote cujus tutor ac praeceptor fuerit Ulpianus, Ethices jurisque scientissimus. Denique magnus ille Trajanus, quo nemo Augustorum celebratur melior, juris divini humanique, prae sui aevi Imperatoribus, scientissimus, novique conditor, et antiqui custos, ait Victor, Neratium Jureconsultum, totius moralis disciplinae peritissimum, successorem sibi legit. Quid? quod Imperator in Codice, ubi legum oracula firmat, Philosophum se indigitat?

Porro Philosophi nomen communi jam usu multis datum disciplinis scimus; at olim uni Ethico erat proprium: caeteri enim non Philosophi, sed Sophistae nomine censebantur; qua phrasi Aristoteles subinde usus: “In Philosophia, ait, hoc diximus,” Ethicam intelligens. Cui vero in mentem veniat, aliam ab hac Platonem, quem in Tusculanis Quaest. sequitur Tullius, sua illa descriptione complexum, qua Philosophiam, meditationem mortis, divinorum humanorumque cognitionem, similitudinem Dei statuit et definit; aut Senecam, quando Philosophiam ait informare vitam, actiones regere, mores instruere? Hanc Persarum reges excoluisse argumento est, quod nullus apud eos eligebatur rex, qui non ante accurate Magorum praecepta et disciplinam percepisset: quo factum, ut et ipsi reges Magi essent, ac dicerentur, Magosque domi forisque ad latus a consiliis haberent ac circumducerent. Porro Magi iidem sunt, qui apud nos Sapientes aut Philosophi, ab Hebraea voce haga appellationem sortiti, et apud Isaiam, in Hebraeo textu celebres: haga enim meditari, disquirere, contemplari Hebraeis notat, maximeque moribus tribuitur. Hinc identidem in Scriptura obvium: Os justi meditabitur sapientiam; in lege ejus meditabitur die ac nocte, etc.

Quapropter apud Xenophontem Socrates generosum et heroicum asserit ingenium, cui cordi sint disciplinae Ethicae atque politicae, cui et Cyrus subscribit: imo vero censet nulli convenire imperium, qui non melior sit iis quibus imperat; melior vero qui erit, quisquis quid melius, quid honestius ex Ethica non didicerit? Hac demum imbuti apud Graecos nomothetōn et legislatorum principes, Draco, Lycurgus, Solon, respublicas constituerunt, servarunt, propagarunt. Huic insudarunt apud Romanos Numa Pompilius, Cassii, Scaevolae, Scipiones, Catones, adeoque Pontifices, Flamines, Censores, Dictatores, Duces, omnisque magistratus, quando splendorem illum imperii, aquilasque late ab oriente in occidentem solem dominantes, disciplina morali et meruerunt, auctore S. Augustino, et vero hac ipsa potius quam armis quaquaversum propagarunt. Quid, quaeso, Romana jura dilatavit magis quam priscorum illorum frugalitas, justitia, temperantia, fides in dictis et factis? Ecquid vero majorem iis venerationem, majestatem et apud omnes auctoritatem conciliavit? quae major imperio gloria, quam metuendos orbi fasces aequitate, castitate, pietate in patriam, cives, amicos splendescere? Qui secus autumat, decusque bello magis quam virtute partum, audiat Romanae historiae parentem Titum Livium, causas exsurgentis declinantisque imperii in ipso operis limine vestigantem: “Ad illa, ait, mihi per se quisque acriter intendat animum, quae vita, qui mores fuerint, per quos viros, quibusque artibus domi militiaeque et partum et auctum imperium sit; labente deinde paulatim disciplina, velut decidentes primo mores sequatur animo; deinde ut magis magisque lapsi sint, tum ire coeperint praecipites.” Age jam, eodem dimetire circino moralis disciplinae dignitatem, et Romani limites imperii; ac dispice quantam illam esse oporteat, qua culta tanto fulgore radiant imperia; qua neglecta, ceu vivido fraudata succo, marcida evanescunt et intereunt. Si igitur scientia haec sui studiosum privatim publiceque illustrem efficit, si vere hominem Deo communione quam maxime devincit, utique eam et philosophiam, et sapientiam esse, atque adeo inter primas ejus species numerari necesse est.

Ex hoc naturalis Ethices fructu et praestantia, gradu facto, aestima quanta sacrae et divinae sit majestas, pariter et utilitas: haec enim actiones omnes per virtutes non tantum componit, uti naturalis; sed et sacras facit ac divinas: similiter regimen reipublicae sacrum facit ac divinum, ut subditos a regno terrae modico ad amplissimum coeli regnum traducat et transcribat. Quocirca Ethica, juxta ac virtus, ornamentis non eget, miracula non poscit; ipsa sibi ornamentum, ipsa miraculum est. Vidit hoc mortalium omnium, Dei judicio et oraculo, sapientissimus Salomon, qui proinde optione sibi facta a Deo, ut posceret quid vellet, non aliud poposcit, quam sapientiam: poposcit, et impetravit non modo illam, sed et cum illa opes, delicias, honores et gloriam, quibus omnes omnium saeculorum reges longe superavit: Quia postulasti, inquit Deus, sapientiam ad discernendum judicium, ecce feci tibi secundum sermones tuos, et dedi tibi cor sapiens et intelligens, in tantum ut nullus ante te similis tui fuerit, nec post te surrecturus sit. Sed et haec, quae non postulasti, dedi tibi: divitias scilicet, et gloriam, ut nemo fuerit similis tui in regibus, cunctis retro diebus, III Reg. III. 12. Causam a prima sapientiae origine et prosapia assignat, Sap. VII, 25: Vapor, ait, est virtutis Dei, et emanatio quaedam est claritatis omnipotentis Dei sincera; et ideo nihil inquinatum in eam incurrit; candor est enim lucis aeternae, et speculum sine macula Dei majestatis, et imago bonitatis illius. Et, cum sit una, omnia potest: et in se permanens omnia innovat, et per nationes in animas sanctas se transfert, amicos Dei et Prophetas constituit: neminem enim diligit Deus, nisi eum qui cum sapientia inhabitat. Est enim haec speciosior sole, et super omnem dispositionem stellarum luci comparata invenitur prior; illi enim succedit nox; sapientiam autem non vincit malitia. Mox, cap. VIII, sapientiae fortitudinem, amplitudinem, regimen et imperium fusius describens: Attingit, ait, a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter. Hanc amavi, et exquisivi a juventute mea, et quaesivi sponsam mihi eam assumere, et amator factus sum formae illius. Generositatem illius glorificat, contubernium habens Dei; sed et omnium Dominus dilexit illam, doctrix enim est disciplinae Dei, et electrix operum illius. Et si divitiae appetuntur in vita, quid sapientia locupletius, quae operatur omnia? Si autem sensus operatur, quis horum quae sunt, magis quam illa, est artifex? Et si justitiam quis diligit, labores hujus magnas habent virtutes, sobrietatem enim et prudentiam docet, et justitiam, et virtutem, quibus utilius nihil est in vita hominibus. Et si multitudinem scientiae desiderat quis, scit praeterita, et de futuris aestimat: scit versutias sermonum, et dissolutiones argumentorum: signa et monstra scit antequam fiant, et eventus temporum et saeculorum. Proposui ergo hanc adducere mihi ad convivendum.

Fructus vero quos ex sapientia certo consecuturum se sperat, subjicit: Habebo, inquit, propter hanc claritatem ad turbas, et honorem apud seniores juvenis; et acutus inveniar in judicio, et in conspectu potentium admirabilis ero, et facies principum mirabuntur me: tacentem me sustinebunt, et loquentem me respicient, et sermocinante me plura, manus ori suo imponent. Praeterea habebo per hanc immortalitatem, et memoriam aeternam his, qui post me futuri sunt, relinquam. Disponam populos, et nationes mihi erunt subditae. Timebunt me audientes reges horrendi: in multitudine videbor bonus, et in bello fortis. Intrans in domum meam, conquiescam cum illa: non enim habet amaritudinem conversatio illius, nec taedium convictus illius, sed laetitiam et gaudium.

Haec considerans, pro ea vel primitus indenda, vel coelitus augenda ardenter Deum invocat et supplicat, dicens: Haec cogitans, quoniam immortalitas est in cognatione sapientiae, adii Dominum, et deprecatus sum illum, et dixi ex totis praecordiis meis: Deus patrum meorum, et Domine misericordiae, qui fecisti omnia verbo tuo, et sapientia tua constituisti hominem, ut dominaretur creaturae, quae a te facta est; ut disponat orbem terrarum in aequitate et justitia, et in directione cordis judicium judicet: da mihi sedium tuarum assistricem sapientiam, et noli me reprobare a pueris tuis, quoniam servus tuus sum ego, et filius ancillae tuae, homo infirmus, et exigui temporis, et minor ad intellectum judicii et legum. Nam, et si quis erit consummatus inter filios hominum, si ab illo abfuerit sapientia tua, in nihilum computabitur. Tu elegisti me regem populo tuo, et judicem filiorum tuorum et filiarum; et dixisti me aedificare templum in monte sancto tuo, et in civitate habitationis tuae altare, similitudinem tabernaculi sancti tui, quod praeparasti ab initio: et tecum sapientia tua, quae novit opera tua, quae et affuit tunc cum orbem terrarum faceres, et sciebat quid esset placitum oculis tuis, et quid directum in praeceptis tuis. Mitte illam de coelis sanctis tuis, et a sede magnitudinis tuae, ut mecum sit et mecum laboret, ut sciam quid acceptum sit apud te: scit enim illa omnia, et intelligit, et deducet me in operibus meis sobrie, et custodiet me in sua potentia. Et erunt accepta opera mea, et disponam populum tuum juste, et ero dignus sedium patris mei. Aurea haec oratio Salomonis a Spiritu Sancto dictata, ejusque jussu ab eodem hoc fine nobis scripto est consignata, ut eam assidue pronuntiemus, similique affectu et spiritu a Deo sapientiam efflagitemus.

Laus Tertia: Ab Auctoritate Sapientiae

Tertia sapientiae laus accedit ab auctoritate, puta ab ejus doctoribus et discipulis. De naturali res clara est, priscos Philosophos ita Ethicae inter scientias palmam dedisse, ita ei mentem animumque applicuisse, ut caetera parvi pendere aut negligere viderentur. Auctor est Xenophon Socratem Philosophiae nomen soli Morali dedisse — Idem solam mereri Ethicam censuit Timon Pyrrhonius, et e nostris Lactantius Firmianus, lib. III, cap. VII: “Transeamus, ait, ad Moralem, in qua totius Philosophiae ratio continetur; ubi, si quid fuerit erratum, vita omnis evertitur.” Idem ibidem, cap. XV: “Seneca inquit: Philosophia nihil aliud est, quam recta vivendi ratio, vel honeste vivendi scientia, vel ars rectae vitae agendae. Non errabimus, si dixerimus Philosophiam esse legem bene honesteque vivendi. Et qui dixit illam regulam vitae, suum illi nomen reddidit.” Porro Ariston Chius ita Moralem solam amplexus est, ut caeteras Philosophiae partes tanquam noxias convelleret atque damnaret. Cicero vero in Tusculanis, ait Lactantius, lib. III, cap. XIII, de ea exclamat: O vitae Philosophia dux, o virtutis indagatrix, expultrixque vitiorum! quid non modo nos, sed omnino vita hominum sine te esse potuisset? tu inventrix legum, tu magistra morum ac disciplinae fuisti.

Atque ut haec prima ab origine pandamus: primi illi Sophi Ethicam non ita explicatam, sed in breves acutasque quasdam sententias, quas gnōmas nuncupabant, arctatam tradebant, imitati haud dubie nostrum sacrum Sapientem, qui Ethicam per proverbia docet; easque, ceu oracula quaedam, deorum etiam templis (quale illud, gnōthi seauton in Delphico) inscribebant. Tales fuere septem illi Graeciae Sapientes, quos secuti sunt innumeri alii, Poetae praesertim, Gnōmologoi dicti, quorum bona pars usque hodie manibus teritur: quo in genere pauca, sed divina scripserunt Epictetus Ponticus, Heraclides Speusippi et Aristotelis auditor, Zeno Stoicorum princeps, praesertim de perturbatione, et alii plurimi.

In hac Gnomologia tantum auctoritatis adepti sunt Lacones, ut Socrates apud Platonem Spartas reconditae doctrinae domicilium asserere non dubitarit. Thales ergo Milesius, vetustissimus Sapientum Graeciae, cum physica, tum ethica sapientia conspicuus, Gnomologorum parens, Ionicae scholae principium dedit: cui successit Anaximander, cujus auditor Anaximenes, quem subsecutus Anaxagoras, qui primus fertur primum illud beatae vitae principium, Deum videlicet, quem ipse mentem vel intellectum vocabat, esse mundi cunctarumque rerum opificem, Graecos docuisse; hic Archelao Socratis praeceptori cathedram cessit. Archelaum excepit Socrates, qui physiologiae, ut curiosae magis quam necessariae aut utili valedicens, ad privatam civilemque vitam informandam, et ad beatitudinem cognoscendam atque comparandam omnes ingenii nervos intendit: e cujus schola prodeunt Sapientum ille flos Aristippus, auctor sectae Cyrenaicae; Antisthenes Cynicae, ex qua ortus est Diogenes, vitae hominumque sui aevi miraculum; Xenophon, politicae facultatis princeps; Plato, Academiae parens, cujus Dialogi plerique omnes sunt morales; quem secuti Speusippus sororis filius, Xenocrates, Polemon, Crantor, et Crates ille, qui aurum, sapientiae obicem ratus, abjecit. Cratem audivit Zeno Citticus, Stoicae disciplinae caput, quae multis in rebus, ut ait S. Hieronymus, christianis moribus est quam simillima. Et vero id cernere licet in eorum scriptis atque sententiis, ut Cleanthis, Chrysippi, Possidonii, Epicteti, Catonis, Senecae, cujus severam de vitiis disciplinam Nero discipulus non ferens, praeceptoris sui carnifex exstitit.

Zenoni aequalis, at opinione adversus Epicurus totum se vestigandae beatae felicique vitae dedit. Atque erravit ille quidem, voluptatem hominis finem definiens, non tamen illam, quam passim autumant, quae corporea est, atque pecudum more sensibus hauritur, sed quae animi sit, et cum virtute conjuncta, intellexit. Thaleti Milesio synchronos fuit Pherecydes Scyrius, qui primus immortalitatem animorum nostrorum, ingens ad virtutem calcar, statuit et propugnavit; cujus discipulus Pythagoras Samius, regnante Tarquinio Superbo, in Italiam venit, Italicae philosophiae auctor, cujus discriminatum Ypsilon, virtutis et voluptatis fuit symbolum. Demum Aristoteles Peripateticorum antesignanus moralem disciplinam eo perpolivit, ut quae sparsim a veteribus, Socrate maxime, acceperat, in scientiam methodicam, multa elimans, resecans, annectens, redegerit. Hic proinde in Alexandri, cognomento Magni, paedagogum est allectus, congratulante sibi, diisque gratias agente Philippo patre, quod eo tempore natus esset Alexander, quo formandis ejus moribus Aristoteles illi daretur praeceptor. Porro Aristoteles in Logica, Physica, Metaphysica caeteros pene omnes Philosophos, in Ethica seipsum superavit; ac, ut una comprehensione definiam omnia, Aristoteles in Physicis est homo; in Ethicis vero suis asseclis videtur Deus. Haec de profana sapientia.

De sacra nemini dubium est, eam praecepta de vita recte instituenda divinitus accepta tradidisse, multis ante profanam saeculis: nam quo tempore apud Graecos prope infans erat philosophia et sapientia, eo tempore apud Hebraeos pene erat decrepita. Primus vero Ethices doctor, qui eam scripto ad posteros transmisit, fuit S. Job, ut patet ex ejus libro hagiographo: ipse enim Mosen antecessit, et sub ultima Jacobi patriarchae tempora vixit. Hunc secutus Moses Decalogum caeteraque recte vivendi praecepta, Dei ore in Sina accepta, Israeli tradidit. Mosen post aliquot saecula excepit David, regius Psaltes, qui Ethicam eleganti carmine pangit. Davidem patrem aemulatus est filius Salomon, sapientiae oraculum, qui nulla tamen (quae exstent) nisi Ethices dogmata scripta posteris tradidit, idque quatuor voluminibus, Proverbiis, Ecclesiaste, Cantico, Sapientia. Atqui hi omnes multis saeculis omnes Gentilium sapientes et philosophos antecesserunt. Salomonis assectator fuit noster Siracides, aeque ac Prophetae, ac post Christum Dominum quatuor Evangelistae, S. Petrus, S. Paulus, S. Jacobus, S. Judas, qui Christi sapientiam, Ethicamque christianam conscripserunt. Hos secuti e Graecis S. Basilius, S. Gregorius Nazianzenus, S. Chrysostomus, S. Athanasius, S. Ephrem: e Latinis S. Gregorius, S. Ambrosius, S. Augustinus, S. Hieronymus, S. Bernardus caeterique Patres, moribus Christianorum ad omnem virtutem efformandis, toto animo tam docendo, quam scribendo incubuerunt.

Laus Quarta: A Materia Sapientiae

Quarta, eaque insignis Ethicae sapientiae laus illique propria, est ab ejus materia, argumento, officiis. Naturalis enim hae sunt partes et officia, quod sopita recti aequique semina suscitet, foveat, dirigat; quod voluptatem sensibilem, ut Circen et Sirenum scopulos, fugiendam doceat; quod facem toti humanae vitae praeferat; quod omnia ad gnomonem et perpendiculum rectae rationis exigat; quod florida virtutum agmina mentibus inserat. Jam vero quis non perspicit, quam praxis scepsi, actio speculationi, virtus eruditioni, honesta vita antestet doctae et celebri? Quis non malit studiosam ex virtute vitam, quam altissimarum rerum aridam et sterilem vestigationem? Cui non placeat magis indocta simplicitas, quam docta malitia? Quod si ita est, quid morali disciplinae praestituis, quid anteponis? Praeclare Aristoteles: Qui mentis, ait, judicium sequitur, et mentem habet excultam, optimeque constitutam, Deo carissimus est. Nam, si quam curam agit Deus humanarum rerum (agit autem nostrum omnium sententia), delectatur eo quod existit optimum et divinitatis particeps, mente videlicet; nec non beneficiis ornat eos qui mentem amant et ornant, utpote rem Deo gratam magni ducentes, et honesto opere decorantes: ideoque sapiens non potest non esse Deo carissimus, eoque nomine beatissimus. Neque vero id assequare, si philosophare tantum de cursu siderum, elementorum mixtione, universi ambitu: neque etiamsi de ipsa virtute eleganter disserentem audias, ejus officia negligas; quemadmodum plerique stolide se bonos fieri autumant: haud absimiles aegris medici praecepta studiose excipientibus, caeterum nihil eorum usurpantibus; ut enim horum corpora minime convalescunt, ita nec illorum animi per otiosam Philosophiam emendantur.

Sed quod Ethicus docet, manum operi admovendam, qui virtutum usus paretur, qui vitiis obluctemur, hoc reipsa agendum est, hoc omni studio exercendum. Ad quod strenue obeundum excitat vel sola inhonesti et turpitudinis facies, si, subducta illecebrosa voluptatis larva, eam pressius nudam in Ethicis intueare: ipsa enim vel sola a vitio absterret, si ex adverso honesti et virtutis speciem, vultusque decorem cominus contempleris: hic enim natura sua ad se allicit et mirabiles excitat sapientiae amores. Quemadmodum ergo in sole diutius inambulantes, colorem inde sibi conciliant; ita fieri non potest ut qui non parergos, sed accurato intuitu moralem hanc palaestram ingreditur, in hac civili et communi vita non moderatius agat, nec majus adhibeat studium in omni genere officiorum. Potuit tantum apud S. Ludovicum, Franciae regum decus, Blancae matris impressa puero de peccati foeditate vox, imo lex, ut per omnem vitam lethalis criminis expers, nullo graviore scelere inter tot illecebras diadema regium commacularit. Non id poterunt scita Philosophorum omnium, sapientiae lex, certa aeternaque scientia? Quis non amicitiae sanctionem hanc apud Ethicos exosculetur: “Amicus alter ipse?” Quis, si ebrietas, voluntaria ipsi ab Ethico commonstretur esse insania, eam non exhorreat? Quis edoctus pecus esse, qui vivit, ut edat et bibat; hominem, qui edit et bibit, ut vivat; temperantiae non studeat? Quis non effraenes animi motus compescat, si vere magnum esse audiat animo dominari? ut ille:

Latius regnes avidum domando / Spiritum, quam si Libyam remotis / Gadibus jungas, et uterque Poenus / Serviat uni.

Haec in suggillationem nostri dicta sint, si non praestet fides, quod exhibuit infidelitas, ait S. Hieronymus in Epitaphio Nepotiani. Si enim tanta docet, suadet et persuadet Ethica naturalis, quid non persuadebit supernaturalis et divina, quae eo majores homini ad omne bonum stimulos facesque admovet, quo altius spectat objectum, altiorem habet finem, altiora docet officia? Fides, spes, charitas, pro objecto habent Deum. Quid non evincet, quid non audebit, quid non aggredietur summa Dei per fidem cognitio, excelsa per spem in Deum fiducia, coelestis et seraphicus per charitatem Dei amor et ardor? Sancti, ait S. Paulus Hebr. cap. XI, vers. 33, per fidem vicerunt regna, operati sunt justitiam, adepti sunt repromissiones, obturaverunt ora leonum, exstinxerunt impetum ignis, effugerunt aciem gladii, convaluerunt de infirmitate, fortes facti sunt in bello, castra verterunt exterorum: acceperunt mulieres de resurrectione mortuos suos. Alii autem distenti sunt, non suscipientes redemptionem, ut meliorem invenirent resurrectionem; alii vero ludibria et verbera experti, insuper et vincula et carceres, lapidati sunt, secti sunt, tentati sunt, in occisione gladii mortui sunt: circuierunt in melotis, in pellibus caprinis, egentes, angustiati, afflicti: quibus dignus non erat mundus; in solitudinibus errantes, in montibus et speluncis, et in cavernis terrae.

Contemplare agones SS. Virginum, certamina Martyrum, martyria Apostolorum, labores Ascetarum, vigilias sanctorum Episcoporum, austeritatem Anachoretarum, et videbis quid quantumque possit Dei fides, spes et amor. Quanta est laus patientiae, beneficentiae, fortitudinis, spei, charitatis omnisque virtutis; tanta est Ethices: ejus enim argumentum, ejus studium, ejus palaestra propria est ipsa virtus.

Quaeris autem, qualis et quanta est virtus? Audi definientes Philosophos; audi et Theologos. Hi: “Virtus, inquiunt, est animi habitus, naturae, modo et rationi consentaneus.” “Virtus, ait Cicero II Tuscul., a viro appellata est: viri autem propria maxime est fortitudo, cujus munera duo maxima sunt, mortis dolorisque contemptio.” Lactantius, lib. De Opificio Dei: “Vir dicitur, quod major vis est in eo, quam in femina; et hinc virtus nomen accepit.” Virtus enim est perferendorum malorum fortis et invicta patientia. Antisthenes dicebat “virtutem sibi sufficere ad felicitatem, nec ulla re opus habere, nisi robore Socratico; virtutem enim esse armaturam, quae detrahi non possit.” Isocrates ad Demonicum asserit, “virtutem nullam possessionem nec honestiorem esse, nec durabiliorem.” Epictetus apud Stobaeum: “Anima, ait, dedita virtuti, similis est perenni fonti, cujus aqua est pura, imperturbata, dulcis, accepta, copiosa, ab omni noxa et pernicie aliena.” Seneca: “Una, ait, res est virtus, quae nos immortalitate donare possit, et pares diis facere.” Valerius Maximus: “Nihil, ait, est, excepta virtute, quod mortali manu, et immortali animo quaeri potest.” Sophocles: “Virtutis sola constans perpetuaque est possessio.” Aristoteles: “Virtutis merces ac finis, ait, optimum quiddam est, divinum et beatum.” Et: “Est virtus, et vir bonus, mensura rerum omnium.” Seneca, in epist.: “Omnia beneficia in luce se collocari volunt; sed nullum theatrum virtuti conscientia majus est. Quemadmodum minuta lumina claritas solis obscurat; sic dolores, maestitias, injurias virtus magnitudine sua elidit atque opprimit; nec magis ullam portionem habent malitiae, ubi totum occupavit virtus, quam habent stellae, ubi sol radios suos effudit.”

Laus Quinta: A Contrario — Vitio

Quinta Ethices laus accedit a contrario, puta a vitio quod ipsa castigat, ejusque erroneum de agendis judicium corrigit et emendat. Sicut enim moralis haec disciplina vim animi torpentem ad omne honestum rectumque exstimulat; ita et vim animi cognoscentem dirigit et illustrat, ut quid in moribus verum agendumque sciat et norit. Quocirca recte ait Horatius lib. I Epist.: Virtus est vitium fugere; et sapientia prima / Stultitia caruisse. Et lib. III Carminum: Virtus repulsae nescia sordidae / Intaminatis fulget honoribus.

Hic ergo Lucretiam damnabit pudicitia, quod infamiae, quam minabatur adulter Sextus Tarquinius, fidem conjugii posthabuerit; damnabit et conscientia, quod injuriae jam passae impatiens manus sibi intulerit. Laudibus vero Susannam efferet, quod vitam et famam potius quam puritatem aleae subjicere maluit. Hic Socrates infractum docebit animum, si mors veritatis causa sit oppetenda. Nimirum, haec sapientia, haec Ethica efficiet ut homo non jam sensibus voluptatique deditus, sui aliarumque rerum servus, suis cupidinibus, seu vitio famuletur mancipium; sed ut sui rerumque omnium dominus, omnia sibi subdita calcet, ac caput imperterritum omnibus efferat, ut, etiamsi tractus illabatur orbis, impavidum feriant ruinae.

Nihil ergo virtute nobilius, nihil utilius, nihil potentius. Ipsa est adamas indomabilis, qui omnia domat; ipsa est palma quae contra omnia pondera eluctatur, et comam attollit:

Arx est ipsa sibi virtus, ipsa eruit arces: / Ipsa feras hominemque domat: non horret inermis / Ire per hostiles cuneos, inimicaque castra. / Aspice ridentem Siculi mandata tyranni / Zenonem, et regis versos in vulnera cives. / Regulus ad Libycas iterum freta navigat arces, / Impavidumque caput gravia ad tormenta reportat. / Praetereo Christi passos immania testes / Funera, Laurentique ignes, Paulique catenas.

Quocirca Philosophi illustria haec titulorum elogia Ethicae dederunt. Cicero eam indigitavit “expultricem vitiorum;” alii: “philosophiam morum;” alii, “altricem virtutum;” Quintilianus: “actionum magistram;” Varro: “naturae ornamentum;” alii: “affectionum dominam;” alii: “gratiae fundamentum;” alii: “reipublicae formam, animi animam, Theologiae manum, fontem Jurisprudentiae;” Arnobius denique: “florem Divinitatis.” Ethica enim, uti a Deo promanat, ita ad Deum redit, suosque asseclas reducit. Audi Epictetum ad Arrianum: “Oportet, inquit, ut omnia principia, quasi converso orbe, redeant ad unum principium, omnia pulchra ad unum pulchrum, omnia vera ad unum verum, omnia bona ad unum bonum, omnia divina ad unum Deum, omnia una ad unum ter unum. Nam unitas, principium, bonum, verum, Deus, eadem sunt, unum sunt.” O stuporem! Verba haec sonant Evangelium, non Philosophiam moralem.

Longe verius et sincerius, Ethica sacra et christiana castigat, non tantum vitia quaelibet, quantumvis occulta, quantumvis minuta; sed et ipsam Philosophorum Ethicam, ac virtutem: hanc enim damnat vanitatis, vanaeque gloriae, quae ipsis unus fuit virtutis stimulus, unus laborum finis et merces: atque ex adverso docet virtutem in se non spectare nisi bonum honestum; extra se non spectare nisi Deum, Deique laudem et gloriam. Ita S. Paulus redarguit Diogenem, quasi gloriae animal; ita Platonem, Socratem, Aristotelem, quasi popularis aurae mancipia, dum ait: Mihi pro minimo est, ut a vobis judicer, aut ab humano die; qui autem me judicat, Dominus est, qui et illuminabit abscondita tenebrarum, et manifestabit consilia cordium; et tunc laus erit unicuique a Deo (I Cor. IV, 3). Et: Qui gloriatur, in Domino glorietur; non enim, qui seipsum commendat, ille probatus est, sed quem Deus commendat (II Cor. X, 17).

Il testo intero nella fonte

Ecclesiastico

Introduzioni

Capitoli