Great prudence is required in conuersation betwen men and wemen. 14. Esteme old freindes. 16. Emulate not sinners. 18. Auoide the companie of malicious. 21. Consult with the prudent, hauing God euer before thyne eyes.
1Be not jealous over the wife of thy bosom, lest she shew in thy regard the malice of a wicked lesson.Non esser geloso della donna unita teco in matrimonio, affinchè ella non adopri in tuo danno la malizia de' pravi insegnamenti.BE not ielous ouer the wife of thy bosome, lest she shew vpon thee the malice of wicked doctrine. Geue not to a womanNon zeles mulierem sinus tui, / ne ostendat super te malitiam doctrinæ nequam. 2Give not the power of thy soul to a woman, lest she enter upon thy strength, and thou be confounded.Non far che la tua moglie abbia dominio sopra il tuo spirito, affinchè ella non ti soverchi, e tu ne resti con vergogna.the power of thy soule, lest she goe in thy strength, and thou be confounded.Non des mulieri potestatem animæ tuæ, / ne ingrediatur in virtutem tuam, et confundaris. 3Look not upon a woman that hath a mind for many: lest thou fall into her snares.Non gettar gli occhi sopra la donna, che ama molti, per non cader ne' suoi lacci.Looke not vpon a woman that is desirous of manie: lest perhaps thou fal into her snares.Ne respicias mulierem multivolam, / ne forte incidas in laqueos illius. 4Use not much the company of her that is a dancer, and hearken not to her, lest thou perish by the force of her charms.Non frequentare la ballerina, e non istare a sentirla, se non vuoi perire per le arti di lei.With her that is a dauncer be not daily conuersant, nor heare her, lest perhaps thou perish in her efficacie.Cum saltatrice ne assiduus sis, / nec audias illam, ne forte pereas in efficacia illius. 5Gaze not upon a maiden, lest her beauty be a stumblingblock to thee.Non mirare la vergine, affinchè la sua avvenenza non sia a te occasion di caduta.Behold not a virgin, lest perhaps thou be scandalized in her beautie.Virginem ne conspicias, / ne forte scandalizeris in decore illius. 6Give not thy soul to harlots in any point: lest thou destroy thyself and thy inheritance.Non soggettare in verun modo l'anima tua alle meretrici per non mandare in perdizione te stesso, e la un eredità.Geue not thy soule to harlottes in any poynt: lest thou destroy thyself, and thine inheritance.Ne des fornicariis animam tuam in ullo, / ne perdas te et hæreditatem tuam. 7Look not round about thee in the ways of the city, nor wander up and down in the streets thereof.Non menar gli occhi attorno pelle contrade della città, e non andar vagando per le piazze.Looke not round about in the waves of the citie, nor wander vp and downe in the streates therof.Noli circumspicere in vicis civitatis, / nec oberraveris in plateis illius.
8Turn away thy face from a woman dressed up, and gaze not about upon another’s beauty.Rivolgi lo sguardo dalla donna pomposamente abbigliata, e non mirare studiosamente una straniera beltà:Turne away thy face from a trimmed woman, and gaze not about vpon an others beautie.Averte faciem tuam a muliere compta, / et ne circumspicias speciem alienam. 9For many have perished by the beauty of a woman, and hereby lust is enkindled as a fire.La beltà della donna fu la perdizione di molti; e per essa la concupiscenza qual fuoco si accende.By the beautie of a woman manie haue perished: and hereby concupiscence is inflamed as a fire.Propter speciem mulieris multi perierunt: / et ex hoc concupiscentia quasi ignis exardescit. 10Every woman that is a harlot, shall be trodden upon as dung in the way.Qualunque donna impudica è calpestata da tutti, come il sudiciume delle strade.Euerie woman, that is an harlot, shal be troden vpon as dung in the way.Omnis mulier quæ est fornicaria, / quasi stercus in via conculcabitur. 11Many by admiring the beauty of another man’s wife, have become reprobate, for her conversation burneth as fire.Molti invischiati dalla bellezza di donna straniera di vent'anni reprobi; perocché il cicalio di lei abbrugia come il fuoco.Manie hauing admired the beautie of an other mans wife, haue become reprobate. for her communication burneth as fire.Speciem mulieris alienæ multi admirati, reprobi facti sunt: / colloquium enim illius quasi ignis exardescit. 12Sit not at all with another man’s wife, nor repose upon the bed with her:Non sedere giammai colla donna altrui, e non istare con lei a tavola appoggiato sul gomito:Sit not at al with an other mans wife, nor repose vpon the bed with her:Cum aliena muliere ne sedeas omnino, / nec accumbas cum ea super cubitum: 13And strive not with her over wine, lest thy heart decline towards her and by thy blood thou fall into destruction.E non disputar con lei a chi più beve, affinchè non si pieghi il tuo cuore verso di lei, e a spese del tuo sangue tu non cada nella perdizione.and striue not with her at the wine, lest perhapes thy hart decline toward her, & with thy bloud thou fal into perdition.et non alterceris cum illa in vino, / ne forte declinet cor tuum in illam, / et sanguine tuo labaris in perditionem. 14Forsake not an old friend, for the new will not be like to him.Non abbandonare il vecchio amico; perocché il nuovo non sarà come quello.Forsake not an old frend: for the new wil not be like to him.Ne derelinquas amicum antiquum: / novus enim non erit similis illi. 15A new friend is as new wine: it shall grow old, and thou shalt drink it with pleasure.L'amico nuovo è un vino nuovo: invecchierà, e tu lo berai soave.A new frend, is as new wine: it shal waxe old, and thou shalt drinke it with sweetnes.Vinum novum amicus novus: / veterascet, et cum suavitate bibes illud.
16Envy not the glory and riches of a sinner: for thou knowest not what his ruin shall be.Non invidiare al peccatore la sua gloria, e le sue ricchezze; perocché tu non sai qual sia per essere la sua catastrofe.Doe not zelousely desire the glorie, and the riches of a sinner: for thou knowest not what his subuersion shal be.Non zeles gloriam et opes peccatoris: / non enim scis quæ futura sit illius subversio. 17Be not pleased with the wrong done by the unjust, knowing that even to hell the wicked shall not please.Non piacciano a te le violenze commesse dagli uomini ingiusti: tu sai, che non piacerà (a te) l'empio quando sia disceso nel sepolcro.Let not the iniurie of the vniust please thee, knowing that euen to hel the impious shal not please.Non placeat tibi injuria injustorum, / sciens quoniam usque ad inferos non placebit impius. 18Keep thee far from the man that hath power to kill, so thou shalt not suspect the fear of death.Sta lungi da colui, che ha il potere di uccidere, e non avrai ansietà per timor della morte:Be far from the man that hath power to kil, and thou shalt not suspect the feare of death.Longe abesto ab homine potestatem habente occidendi, / et non suspicaberis timorem mortis. 19And if thou come to him, commit no fault, lest he take away thy life.E se mai ti avvicini a lui, bada di non far cosa, per cui egli ti tolga la vita.And if thou come to him, committe nothing, lest perhaps he take away thy life.Et si accesseris ad illum, noli aliquid committere, / ne forte auferat vitam tuam. 20Know it to be a communication with death: for thou art going in the midst of snares, and walking upon the arms of them that are grieved.Sappi, che tu conversi colla morte; perocché tu cammini in mezzo ai lacci, e passeggi tralle armi di gente sdegnosa.Know it to be communication with death; because thou shalt goe in the middes of snarres, and shalt walke vpon the weapons of the sorowful.Communionem mortis scito, / quoniam in medio laqueorum ingredieris, / et super dolentium arma ambulabis. 21According to thy power beware of thy neighbour, and treat with the wise and prudent.Per quanto tu puoi cammina con cautela riguardo al tuo prossimo, e tratta co' saggi, e prudenti.According to thy powre beware thee of thy neighbour; and treate with the wise and prudent.Secundum virtutem tuam cave te a proximo tuo, / et cum sapientibus et prudentibus tracta. 22Let just men be thy guests, and let thy glory be in the fear of God.Siano uomini giusti i tuoi convitati, e il tuo vanto sia di temer Dio.Let iust men be thy ghests, and let thy gloriation be in the feare of God,Viri justi sint tibi convivæ, / et in timore Dei sit tibi gloriatio: 23And let the thought of God be in thy mind, and all thy discourse on the commandments of the Highest.Il pensiero di Dio sia fisso nell'animo tuo, e tutti i tuoi ragionamenti siano de' comandamenti dell'Altissimo.and let the cogitation of God be in thy vnderstanding, & al thine enarration in the precepts of the Highest.et in sensu sit tibi cogitatus Dei, / et omnis enarratio tua in præceptis Altissimi.
24Works shall be praised for the hand of the artificers, and the prince of the people for the wisdom of his speech, but the word of the ancients for the sense.Le opere dell'artefice han lode dalla industria loro, e il principe del popolo dalla saggezza del suo discorso, e il discorso dei vecchj dalla prudenza.Workes shal be praysed in the handes of artificers, and the prince of the people in the wisdom of his speach, but the word of the ancients in the sense.In manu artificum opera laudabuntur, / et princeps populi in sapientia sermonis sui, / in sensu vero seniorum verbum. 25A man full of tongue is terrible in his city, and he that is rash in his word shall be hateful.L'uom linguacciuto nella sua città è terribile, e chi è temerario a parlare, merita di esser odiato.A man ful of tongue is terrible in his citie, and he that is rash in his word shal be odious.Terribilis est in civitate sua homo linguosus: / et temerarius in verbo suo odibilis erit.
9:1
Tibul
Lest. "A husband should teach his wife to be chaste by his own example." (Lact. Relig. vi.) Ipse miser docui quo posset ludere pacto Custodes eheu! nunc premor arte mea. (Tibul.)
9:4
Haydock
Dancer. Greek, "musician, lest," etc. (Haydock)
The same person is often given to both music and dancing, (Menochius) and these arts are very dangerous. ([Ovid?] Met. 14:6.)
The dances in the East were more licentious than ours.
9:5
Calmet
Gaze. It is not always possible to avoid seeing them; but the greatest caution is requisite, Job 32:1., and Matthew 5:28. (Calmet)
Worthington
Jealousy and all dangerous occasions must be avoided. (Worthington)
9:7
Calmet
Streets. Greek, "retired parts," where bad women dwell. (Calmet)
9:8
Haydock
Up. Greek, "of a fine appearance." Grabe substitutes, "who has found favour." (Haydock)
The Fathers condemn too much dressing as a mark of levity and incontinence.
9:12
Calmet
Nor, etc., is also admitted in many copies, though found in the Complutensian and Aldus edition. (Calmet)
Grabe replaces it on the authority of Clement (Paed. 2:7.) as he does many other passages, which are erroneously left out in several editions. (Prolog. t. 4. C. 3.) It would therefore be injurious to the word of God, if we were always to reject the additions in the Vulgate, which are not in the Vatican Greek copy; and they must not all at least be considered as interpolations.
9:16
Calmet
Envy not. If thou hast faith and wisdom, thou wilt rather dread his punishment, Psalm 36:1., and Proverbs 3:31. (Calmet)
Worthington
He is like a summer flower, that is quickly cut down. (Worthington)
9:17
Haydock
Wrong. Greek, "applauses of the unjust. Remember that they will not be justified even to hell." (Haydock)
Calmet
The world itself will finally approve only of virtue. (Calmet)
Haydock
The wicked will be condemned both by God and man. (Haydock)
9:20
Haydock
It. Greek, "Know what thou art....walking on the pinnacles of the city." (Haydock)
Menochius
The same sense is given in the Vulgate, as people walking among armed men in a rage, are exposed to imminent danger. (Menochius)
9:21
Beware. Greek, "aim at." Examine the person to whom thou intrusteth a secret.
9:24
Artificers. All strive to excel in their profession.
9:25
Calmet
Hateful. Satirists are dangerous. (Calmet)
Horace
-----Dummodo risum Excutiat sibi, non cuiquam parcet amico. (Horace, 1:sat. 4.)
9:1
Seing ielosie betwen man & wife is dangerous, much more vnnecessarie conuersation betwen other men and wemen, especially probable occasions of sinne must be auoided.
9:6
Prou. •.
9:14
Constancie in good thinges namely in freindshippe is very necessarie.
9:16
A sinner that prospereth is like to a somer floure in the filde, that is quickly cut downe, and withereth,
9:2
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
ix. 2, 3 . There is one event to all. The heart…is full of evil.
9:4
Pseudo-Clement The Second Epistle of the Same Clement 13
… “Thou shalt not long after the beauty a woman, lest she take thee captive with her eyelids;” and, “Thou shalt not look upon a maiden, lest thou perish through desire of her;” and, “With a woman that sings beautifully thou shalt not constantly be;”
9:5
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Virgins 3.3
… What of Rachel, how she, when Jacob’s kiss had been taken, wept and groaned, and would not have ceased weeping had she not known him to be a kinsman? So she both observed what was due to modesty, and omitted not kindly affection. But if it is said to a man: “Gaze not on a maid, lest she cause thee to fall,”
Pseudo-Clement The Second Epistle of the Same Clement 13
… So whosoever goeth in to another man’s wife is not pure from evil, and whosoever comes near to her shall not escape.” And again it says: “Thou shalt not long after the beauty a woman, lest she take thee captive with her eyelids;” and, “Thou shalt not look upon a maiden, lest thou perish through desire of her;”
9:8
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 17
… but, “Whosoever shall look to lust;” that is to say, he who gathers in lust unto himself; he who, when nothing compels him, brings in the wild beast upon his thoughts when they are calm. For this comes no longer of nature, but of self-indulgence. This even the ancient Scripture corrects from the first, saying, “Contemplate not beauty which is another’s.”
Pseudo-Clement The Second Epistle of the Same Clement 13
… Does it not, therefore, behove us to tremble and be afraid, forasmuch as these old men, judges and elders of the people of God, fell from their dignity because of a woman? For they did not keep in mind that which is said: “Look thou not on the beauty which is another’s;” and, “The beauty of woman has destroyed many;”
9:9
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 29
… iv. 4 ); and, “Cursed be their anger, for it was fierce.” ( Gen. xlix. 7 .) And in histories, as when thou hearest of Pharaoh filled with much wrath, and the Assyrian. Again, is any one taken captive by love of money? let him hear, that “There is not a more wicked thing than a covetous man: for this man setteth even his own soul for sale” (
9:12
Pseudo-Clement The Second Epistle of the Same Clement 13
… Does it not, therefore, behove us to tremble and be afraid, forasmuch as these old men, judges and elders of the people of God, fell from their dignity because of a woman? For they did not keep in mind that which is said: “Look thou not on the beauty which is another’s;” and, “The beauty of woman has destroyed many;” and “With a married woman do not sit;”
9:13
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.96
In Solomon, in the Proverbs: “Bring not the impious man into the habitation of the righteous.” Also in the same, in Ecclesiasticus: “Let righteous men be thy guests.” And again: “The faithful friend is a medicine of life and of immortality.” Also in the same place: “Be thou far from the man who has the power to slay, and thou shalt not suspect fear.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 15.0
Again on the calamity of the city of Antioch. That fear is every way profitable. That sorrow is more useful than laughter. And upon the saying, “Remember that thou walkest in the midst of snares.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 15.4
… Fear is nothing less than a wall, and a defence, and an impregnable tower. For indeed we stand in need of much defence, seeing that there are many ambushments on every side. Even as this same Solomon again says admonishingly, “Perceive that thou goest in the midst of snares, and that thou walkest on the battlements of cities.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 3
… Insolence, wantonness; and fullness of bread. But often even poverty has this effect. On this account a certain wise man said, “Give me neither poverty nor riches.” ( Prov. xxx. 8 .) However it is neither poverty nor riches, but the will that cannot use either of them. “Acknowledge,” he says, “that thou passest through the midst of snares.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 92.1
… but let us fear snares by the way side. The enemy does not dare to lay his snares in the way; because Christ is the Way; but most certainly by the way side he ceases not to do so. Whence too it is said in the Psalm, “They have laid stumblingblocks for me by the way side.” And another Scripture saith, “Remember that thou walkest in the midst of snares.”
9:15
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 51
… For it is possible even with words to do alms. “For a word is a better thing than a gift,” and “answer the poor man peaceably with meekness.” And all the rest of thy time too adorn it with the rehearsing of the laws of God; “Yea, let all thy communication be in the law of the Most High.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 15
… viii. 13 .) and is unsavory and foul; which is the nature of sin. For He neither simply finds fault with the old, nor simply praises the new, but with reference to the subject matter. And thus elsewhere He saith, (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 10
… Preserve them for His use, not for the devil, not putting them out for robbery and rapine, but for His commandments and for good deeds, for earnest prayers, for holding out help to the fallen. Hath He made thine ears? Give these to Him, and not to effeminate strains nor to disgraceful tales; but “let all thy communication be in the law of the Most High.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 8
… xv. 4 .) And again, “All Scripture is given by inspiration of God, and is profitable.” ( 2 Tim. iii. 16 .) And “let the word of Christ dwell in you richly.” ( Col. iii. 16 .) And the prophet, “he shall meditate in His Law day and night” ( Ps. i. 2 ), and again in another place, “Let all thy communication be in the law of the Most High.” (
9:16
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.96
In Solomon, in the Proverbs: “Bring not the impious man into the habitation of the righteous.” Also in the same, in Ecclesiasticus: “Let righteous men be thy guests.”
9:20
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 15.4
… yet, nevertheless, we are not made discreet; but when we have scarcely cured one wound, we again fall into the same mischief, and are caught by the same means; and for the sake of the brief pleasure of a glance, we sustain a kind of lengthened and continual torment. But if we learn con stantly to repeat to ourselves this saying,
9:1
Id est, ne sis zelotypus uxoris tuae, quae in sinu tuo requiescit, et male de ea suspicans, quod scilicet alium virum amet magis quam te, aut alius rivalis tuus eam amet et insequatur. Tigurina: Uxorem quam complecteris, ne prosequaris zelotypia. Zelotypia ingens est conjugii morbus et malum. «Zelotypia,» ait Cicero, Tuscul. IV, «est aegritudo ex eo, quod alter quoque potiatur eo, quod quis ipse concupiverit;» vel, ut Chrysippus, «est aegritudo animi ex eo concepti metu, ne alter idem possideat, quod quis solus habere voluit.» Haec est causa suspicionum, rixarum, caedium et omnium malorum inter conjuges, uti docet Tiraquellus. Imo S. Hieronymus, lib. I Contra Jovinianum: «Quid, ait, juvat vel diligens custodia, cum uxor impudica servari non possit, et pudica non debeat? Infida enim custos est castitatis necessitas; et illa vere pudica est dicenda, cui licuit peccare, si voluit.» Porro «mulier sinus» vocatur, quae in sinu mariti cubat et requiescit, non tantum cum dormit, sive per diem, sive per noctem in thalamo nuptiali; sed etiam cum prandet et coenat. Olim in mensa discumbebant, id est cubabant in toris sive lectulis mensalibus, in singulis bini vel terni: ita ut in summo recumberet frater vel amicus, in medio maritus vel pater, in imo uxor et liberi, qui proinde recumbebant in sinu mariti vel patris. Ne ostendat super te malitiam doctrinae nequam — ne scilicet te decipiat, veneno perimat, aliterve noceat, aut saltem odiat, vel minus amet, et ad alios viros affectum transferat. Nam doctrina nequam sive perversa est, qua vetulae perversae, vel etiam veneficae, docent uxores juvenculas improbas artes, quibus maritum zelantem decipiant vel perimant. Ne nimium ames et zeles uxorem, ne nimis eam custodias et observes, ne doceas eam adulterare — ne, scilicet, faciat contra te, quod fieri vides aut suspicaris: tum quia continua adulterandi suspicio continuam ejus imaginationem ingerit, et ex ea desiderium; tum quia mulier nimis custodita impatienter erumpit, ut libertatem suam vindicet; tum quia feminae ingenium est curiosum et pertinax, et quod vehementer vetitum videt, maxime videre et experiri cupit, juxta illud: Nitimur in vetitum semper, cupimusque negata. Vere Seneca: «Quidam, inquit, fallere docuerunt, dum timent falli, et illius peccati suspicando occasionem praebuerunt.» Et Ovidius, lib. III De Art.: Desine, crede mihi, vitia irritare vetando: Obsequio vinces aptius ipse tuo. Vidi ego nuper equum contra sua frena tenacem, Ore reluctanti fulminis ire modo: Constitit, ut primum concessas sensit habenas, Frenaque in effusas laxa jacere jubas. Sapiens zelotypiae remedium dat Aristoteles lib. I OEconom. cap. IV: «Primum, inquit, leges sint viro ad uxorem, ut injuria cesset: sic nec ipse injuriam patietur;» et lib. II, cap. II: «Maximus honor, ait, est sobriae mulieri, si cernat virum suum observantem sibi castitatem, nec de ulla muliere magis cogitantem, sed illam omnibus praeferentem, tanquam suam, et sibi fidam.» Et Lactantius, lib. VI De Vera Relig.: «Docenda est continentiae exemplo uxor, ut se caste gerat. Iniquum est enim exigere, quod praestare ipse non possis.» Porro, quam damnosa et funesta sit zelotypia disce ab exemplis: Clytemnestra zelotypa fuit Agamemnonis regis sui mariti, suspicando eum adamare Chryseidem, ideoque ipsum occidit. Arsinoe occidit Demetrium, putans ab eo diligi Berenicen. Cleopatra occidit Nicatorem ob zelum Rhodogynae. Apollonius Rhodius scribit Lemnias mulieres, zelo accensas quod mariti earum captivas amarent, omnes maritos dormientes trucidasse, imo et universum masculinum sexum. Medea suspicata maritum amare alias, ut se de eo vindicaret, occidit filios proprios, quos ex eo genuerat.
9:2
Metaphora est a militibus, qui muros scandunt, et sic urbem vel arcem expugnant. Sensus est: ne permittas uxori tuae exercere dominium, ut regat et imperet voluntati tuae et tibi ipsi; ne sibi usurpet jus, auctoritatem et imperium maritale tuum, ac te sibi subjiciat, cui ipsa jure naturae, divino et humano subjecta esse debet; hoc enim tibi erit pudori, cum diceris effeminatus, et pariter servituti et damno; mulier enim, quia passionibus agitur, et intemperantis est animi, intemperanter te reget. Cato senior objurgans summam uxorum Romae licentiam et potentiam: «Omnes, inquit, homines uxoribus dominantur: nos omnibus hominibus, nobis autem uxores;» hoc modo colligens uxores esse rerum omnium dominas. Rursum Cato apud Livium lib. XXXIV, maritos monet ne uxores sibi pares fieri sinant: «Statim enim, simul ac pares esse coeperint, superiores erunt.» Ita Salomon, permittens sibi a mulieribus dominari, ab iis tractus est ad colenda idola. Ita Adam Evae se subjiciens, se et posteros omnes perdidit.
9:3
Multivolam, id est meretricem, quae multos vult amasios. Graece vocatur hetairozoumen, quae, scilicet, amat multos hetairous, id est socios, procos et amasios. Graphice hanc mulierem ejusque laqueos depingit Salomon Proverb. VII, 10: «Occurrit illi mulier ornatu meretricio, praeparata ad capiendas animas, garrula et vaga, quietis impatiens, nec valens in domo consistere pedibus suis, nunc foris, nunc in plateis, nunc juxta angulos insidians, apprehensumque deosculatur juvenem, et procaci vultu blanditur.» Tropologice, mulier multivola est concupiscentia: haec enim instar mulieris, muliebria habet desideria, multaque vult et concupiscit, adeoque est insatiabilis, ac semper dicit: «Affer, affer» (Prov. XXX, 15).
9:4
Mulieres enim saltandi peritae ad numeros mirifice movent animos virorum, eosque ad amorem suo saltu pelliciunt, uti filia Herodiadis captivit Herodem et omnes ejus convivas, adeo ut dimidium regni pro mercede obtulerit, imo caput S. Joannis Baptistae. Porro hi saltus fiunt ad numerum et cantum lyrae, testudinis, clavicymbali, etc., quibus ad delicias musica vocum et cantus adjungitur; quin et ipsae saltatrices illecebrose saltando canere solent, ut tam cantu quam saltu instar Sirenum dementent et rapiant animos juvenum, juxta illud Virgilii VI Aeneid.: Pars pedibus plaudunt choreas et carmina dicunt. Praeclare S. Cyprianus, De Singul. Cleric.: «Mulier, inquit, nunc detegit membra, nunc fatigata jactatur, aut in risum aliquando dissolvitur, nunc blanditias exhibet, et quod omnibus venenatius est, musice ludens aut canens delectat. Tolerabilius est audire basiliscum sibilantem, quam illam canentem. Adversus quam Salomon ita nos cautos reddit: Cum saltatrice ne assiduus sis, nec audias illam, ne forte pereas in efficacia illius.»
9:5
Virginis enim multiplex est decor: primus, aetatis florentis; secundus, sexus feminei; tertius, virginitatis; quartus, elegantiae vestium et cultus. Qua de causa sapienter Job cap. XXXI, 1: «Pepigi, ait, foedus cum oculis meis, ut ne cogitarem quidem de virgine.» Quin et Alexander Magnus noluit videre Darii filias jam a suis captas, dicens: «Non committam, ut cum viros vicerim, a mulieribus vincar.» Praeclare Nazianzenus in Praeceptis ad Virgines: Virgo sis oculis, sis ore atque auribus ipsis. Et: Christus amore tui flagrat: ne forma virilis Te premat, et medio sedem sibi pectore figat. Porro, nihil est quod ita libidinem accendat ac decor et forma. «Pulchritudo,» ait Leucippus, «acutius, aut, si malis, velocius vulnerat quam sagitta, et per oculos in animum defluit.» Et Socrates pulchritudinem appellat «tyrannidem brevem.» Ergo: sicut ignis urit ligna, ita aspectus urit corda. Sol aspicit speculum politum, et statim oritur flamma; vir aspicit mulierem formosam, et statim in viro oritur flamma amoris. S. Basilius, lib. De Virgin., docet, virgini summe custodiendos esse oculos, ne ullius viri vel feminae species menti infigatur. Singularis in hac re fuit S. Hugo, Gratianopolis Episcopus, per 52 annos, qui, licet saepe audiret confessiones illustrium feminarum, ita ab iis oculos avertebat, ut nullam earum facie agnosceret.
9:6
Dare animam est animum adjicere, seipsum addicere, et quasi totum dedere: quo enim se adjicit anima et voluntas, eo adjicit se totus homo. Dicit in ullo, quia qui in una re, puta in aspectu, animum adjicit meretrici, mox etiam vocem et linguam et mentem, totamque animam adjicit: sicut scintilla, si unum culmum apprehenderit, mox serpit ulterius, et reliqua omnia consumit. Meretrix est bonorum charybdis et vorago, quae divitias, licet ingentes, absorbet, ut patet in filio prodigo, qui opes suas cum meretricibus absumpsit. Praeclare S. Basilius, serm. 2 In Divites avaros: «Nullus, ait, concupiscentiae muliebri satis est thesaurus: non si fluminibus fluxeris.» Quotidie videmus meretrices esse patrimoniorum vorticies, opum Scyllas, fortunae Charybdes, et a meretricibus ditissimos quosque exhauriri, pauperrimosque fieri, et ad interulam redigi.
9:7
Quia haec curiositas vagandi et circumspiciendi, vagi cordis est indicium, et libidinis incentivum; necessario enim incurrit in species mulierum, quae ejus oculos tenent, mentemque rapiunt. Sicut enim impudicus oculus, ait S. Augustinus, nuntius est impudici cordis, sic incustoditus oculus nuntius est incustoditi cordis. Monet ergo Siracides ut non vagis, sed rectis oculis incedas, rectaque via pergas quo tendis. Ita enim Dina, filia Jacob, a Sichem vitiata est, quia nimis curiose per vicos civitatis vagabatur et circumspiciebat (Gen. XXXIV, 1).
9:8
Graece, eumorphou, id est formosam, ob formam tum naturalem, tum ascititiam per ornatum comae et vestium. S. Nazianzenus, orat. Adversus mulieres ambitiosius se ornantes, docet eas, quae fuco gaudent, esse plerumque impudicas. «Dicunt, inquit, superbum pavonem, cum cervice recurva et gemmeis plumis circulum facit, voce sua feminas ad amorem invitare. Similiter equidem mirarer, si ulla alia de causa faciem tuam pingas, quam ut incautos et lubrici animi viros ad tui amorem convertas.»
9:9
Amoris enim objectum est pulchrum. Sicut ergo bonum rapit voluntatem, verum rapit intellectum: sic pulchrum rapit amorem et affectum. Ben Sira canit Siraci in Alphabet 2: «Propter speciem mulieris formosae multi destructi sunt, et omnes fortes interfecti sunt ab ea.» Et: «Remove carnem tuam a muliere decora, sicut a carnibus prunarum ardentium.» Et: «Absconde oculos tuos a muliere decora, ne capiaris reti ejus.» Oculi enim sunt peccati proxenetae: sicut enim proxeneta est mediator inter emptorem et venditorem ad conficiendum contractum, ita oculi sunt mediatores inter cor et mulierem formosam, eosque conciliant et copulant. Porro concupiscentia et libido recte comparatur igni exardescenti, tum quia per eam physice incalescit sanguis, spiritusque vitales et animales, qui generationi deserviunt; tum quia per eam animus exardescit amore rei venereae. Idem docent Philosophi et Poetae. Virgilius, de Didone amante Aeneam, IV Aeneid.: «Uritur infelix Dido, totaque vagatur urbe furens.» Et Tibullus, lib. II, eleg. 4: «Uror! io, remove saeva, puella, faces.» Ita Cupido, deus libidinis, fingitur cum face, qua hominum mentes inflammat.
9:10
Hic versus et sequens jam desunt in Graeco et Syro. Unde Jansenius censet eos ab Interprete vel alio quopiam additos, ad explanationem versuum praecedentium. Verum hoc parum est verisimile: tunc enim non haberent auctoritatem canonicam Sacrae Scripturae; et quis tam audax fuisset, ut suas sententias insereret Sacrae Scripturae, quae est epistola Spiritus Sancti, ut ait S. Gregorius? Dicendum ergo antiquum Interpretem Latinum plenius et copiosius habuisse Graecum exemplar, quam quod nunc exstat. Porro fornicatrix, sive meretrix, recte comparatur stercore: primo, propter foetorem, tum corporis, tum animae; secundo, propter parem utriusque foeditatem; tertio, propter vilitatem; quarto, propter abominationem. Meretrix enim omnibus passim se prostituit, et instar stercoris se conculcare sinit: unde ab omnibus honestis contemnitur, abominatur et execratur. Denique meretrix est cloaca spurcitiae et excrementorum. Unde Ezech. XVI, 25: «Abominabilem fecisti decorem tuum, et divisisti pedes tuos omni transeunti.» 11. «Colloquium enim illius quasi ignis exardescit» — in actu perfecto, ita ut non tantum in se ardeat, sed et audientes sui amore succendat, et ardere faciat. Hoc est quod ait Salomon Prov. V, 3: «Favus enim distillans labia meretricis: novissima autem illius amara quasi absinthium.» Apte Hugo Victorinus, lib. De Vitando Carnal. Conjug., ait: «In favo duo sunt, scilicet, mel et cera: in facie meretricis duo sunt, scilicet, decor et gratia, hoc est, pulchritudo oris, et dulcedo sermonis. Cera succendit ignem, mel praebet dulcedinem. Sic pulchritudo meretricis igne libidinis inflammat carnem, blandimento lenocinalis sermonis subvertit mentem. Stillat mel ex cera, dum meretrix verba sua mollit et facit dulcia.»
9:12
12. Docuit vitanda esse consortia virginis, viduae, meretricis; nunc et conjugatae vitanda esse docet, quia similis in ea est illecebra, et periculum majoris peccati, puta adulterii. Olim enim prandituri vel cenaturi non sedebant ad mensam in sellis, sed recumbebant cubantes in toris sive lectulis mensalibus, in singulis bini vel terni, ita ut cubito innixi proni recumberent in sinum alterius. Monet ergo ne quis juxta uxorem alterius sedeat, praesertim in mensa eodem toro cum ea in ejus sinu, vel vice versa, recumbens, quia hic contactus cum uxore alterius est indecorus et illecebrosus; corpus enim mulieris est instar ignis animum viri urentis. Imo ipse mulieris tactus, ait S. Hieronymus lib. I Contra Jovinian., tam contagiosus et venenatus est viro fugiendusque, non secus ac morsus canis rabidi. Praeclare S. Cyprianus lib. De Singular. Cleric.: «Nunquam, inquit, securus cum thesauro latro tenetur inclusus, nec intra unam caveam habitans cum lupo tutus est agnus. Ipse se voluit superari, qui hostem proprium in suas portas induxit.» Vir enim mulieri cohabitans alter alteri est latro, lupus, vipera, gladius et pestis. Addit S. Cyprianus: «Qui fretus est conversari cum scandalo, sine causa dicit: Pacatus volo esse cum diabolo,» contra Apostolum dicentem: «Nolite locum dare diabolo» (Ephes. IV, 27). 13. Et non alterceris cum illa in vino. Romana editio vertit: «nec convivia cum illa habeas in vino.» Sensus est: ne cum ea certes in bibendo, ut tuis proportione poculis plenis haustibus respondeat; vel cum ea certes in facetiis, jocis, tactibus et risu, quae omnia sunt libidinis flabella. Ne forte declinet cor tuum in illam — quia tam assessio quam compotatio, puta vinum, suscitat libidinem: et sanguine tuo labaris in perditionem. Sensus est, q. d. Noli conversari cum uxore alterius, ne irrites ejus maritum ad jurgum et pugnam, in qua effundatur sanguis tuus, vel mariti, vel utriusque, itaque labaris in perditionem vitae tuae vel alienae, et in perditionem aeternam gehennae. Vere Apollonius e cupidine et amore mulieris impudicae omnia mala oriri docet, dum ita canit: «Supplicium crudele viris ac poena cupido, E te sunt rixae, certamina, bella, querelae.»
9:14
14. Novus amicus non erit similis veteri — tum quia vetus magis est cognitus et perspectus quam novus; tum quia cum veteri assuevisti, eique te et tua accommodasti, cum novo autem multa mutanda et accommodanda erunt; tum quia vetus fidelitatem et constantiam longa experientia probavit. Sunt enim quidam novitatis cupidi, qui, ut in aliis rebus, ita saepe in amicis mutant et commutant. Alii fastidiosi, qui levi offensione ab amico laesi, statim eum deserunt et novum quaerunt. Sed in talibus nulla stabilis nec prudens amicitia est, quia in novo similia, imo plura et graviora vitia invenient. Hi ergo perpetuo amicos mutant; nec animadvertunt vitium non tam in amico quam in seipsis esse. Vere S. Hieronymus in Mich. cap. VII: «Amicus diu quaeritur, vix invenitur, difficile servatur.» Cicero, in libro De Amicitia, quaerens an novi amici veteribus sint praeferendi, sicut equis junioribus grandiores praeferimus, respondet: «Dubitatio indigna viro. Non enim debent esse amicitiarum, sicut aliarum rerum, satietates: veterrimae quaeque, tanquam ea vina, quae vetustatem ferunt, debent esse suavissimae.» Mystice, vetus amicus est Deus, qui nos amando praevenit, amavitque ab aeterno, et amabit in aeternum. Unde S. Augustinus in Confess.: «Sero te amavi, pulchritudo antiqua, pulchritudo nova.» 15. Sicut novum vinum, puta mustum, cum aetate defaecatur, vim suam exerit, corroboratur, incalescit, fitque suave ad bibendum: sic plane et amicus novus; non ergo novus amicus rejiciendus est, quod vetus illi praelatus sit, sed sustinendus, amor et fides illi exhibenda, donec veterascat; tunc enim ex ejus amicitia suavitatem, nec parvam utilitatem senties. Quocirca Christus Luc. V, 39: «Nemo, ait, bibens vetus, statim vult novum; dicit enim: Vetus melius est.»
9:16
Zelus multa significat: zelare enim primo, est invidere; secundo, dolere et indignari; tertio, vehementer amare; quarto, aemulari et imitari. Primo ergo, sensus esse potest: Ne invideas peccatori divitias et gloriam, quia brevi corruent, et cum eo subvertentur. Secundo: Ne indignare quod peccatores sint divites et gloriosi. Ita David Psalm. LXXII, 3: «Zelavi super iniquos, pacem peccatorum videns.» Tertio: Ne ames et concupiscas divitias et gloriam peccatoris. Quarto, ne aemuleris acta et artes peccatorum ad acquirendas divitias et gloriam, juxta illud Psalm. XXXVI, 1: «Noli aemulari in malignantibus, neque zelaveris facientes iniquitatem.» Rationem subdit: Non enim scis quae futura sit illius subversio. Graece catastrophe, id est finis, exitus, subversio, vastatio, interitus, mors. Nescis, aut non cogitas, nec consideras, quod haec felicitas peccatorum brevi subvertenda sit, et in magnam infelicitatem, paupertatem et ignominiam commutanda, sicut laetum tragoediae initium desinit in tristem catastrophen. Hoc enim saepe in hac, et semper in altera vita contingit.
9:17
Impii maxime gaudent prosperitate, opibus et gloria, cum omnia ex voto fluunt, eaque pro summo bono aestimant, ideoque ad haec acquirenda saepe aliis injuriam faciunt, per rapinas, calumnias et alias injustitias: tu vero, qui sapiens es, noli eos aemulari, noli talem animum habere, noli eorum laudes magni aestimare, nec eorum prosperitatem concupiscere. Sciens quoniam usque ad inferos non placebit impius. Adeo Deo displicet impius, ut eum brevi ad inferos dejiciat, juxta illud Psalm. XLVIII, 15: «Sicut oves in inferno positi sunt: mors depascet eos.» Per litoten, non justificabuntur idem est ac condemnabuntur. Sensus ergo est: Non placeat tibi injuria impiorum, quia non placebit tibi eorum vindicta et flamma inferorum, quae iis a Deo praeparata et destinata est ab aeterno; non placeat tibi culpa, ne placere cogaris et poena; non placeant tibi impii, ne placeant et inferi.
9:18
Non anxiaberis timore mortis, non suspicaberis timide mortem. Qui enim suspectam habent mortem, perpetuo se hac suspicione et metu cruciant; unde ad levissimos rumores et strepitus trepidant, more leporum omnia pavide circumspiciunt, omnia suspecta habent. Hae suspiciones et continui mortis metus longe pejores sunt ipsa morte, imo multis mortibus, juxta illud: «Pejus est bello bellorum metus.» Plenius accipe habentem potestatem occidendi generatim pro quovis principe, qui jus habet vitae et necis, praesertim infideli. Qui enim talem offendit, incurrit periculum vitae, idque saepe ob levem duntaxat offensam. Principes enim, potestate sublimi, non raro utuntur, imo abutuntur potestate sua pro arbitrio. Ita fecit Nero, cujus dictum erat, teste Suetonio: «Nemo ante me princeps scivit, quid et quantum sibi liceret.» Caligula, cum eum avia Antonia moneret ut aliter ageret, respondit: «Memento omnia mihi et in omnes licere.» Quocirca philosophus sapienter dicere solebat, regem ita esse adeundum ut ignem — nec nimis prope, ne ab eo uraris; nec nimis procul, ne ab eo non calefias.
9:19
19. Graeca addunt parachronema, id est, continuo, protinus, illico: cautus esto, et omnia diligenter circumspice, ne vel levem offensam committas, propter quam te condemnet et morti adjudicet. 20. Communionem mortis scito. Habitare cum principe habente potestatem occidendi, praesertim cum tyranno, idem est ac habitare cum morte, communionem habere cum morte, quia facile communicabit et infliget tibi mortem, quam mente et manu gestat. «Et ecce equus pallidus: et qui sedebat super eum, nomen illi Mors, et infernus sequebatur eum» (Apoc. VI, 8). Quoniam in medio laqueorum ingredieris, et super dolentium arma ambulabis — si, scilicet, verseris in aula principis et tyranni, continuo incedes inter laqueos, id est, insidias et pericula mortis. Sicut enim difficile est, et quasi impossibile, ambulanti ubique inter laqueos ita caute ambulare, ut omnes prorsus evitet — dum enim unum vitat, alterum vix potest vitare; et si tres aut quatuor vitet, incidit in quintum — ita si principi in una alterave re placeas, vix potes in alia non displicere, si pius sis et Deo servire ac conscientiae tuae satisfacere contendas. Mystice, in hac vita ambulamus in medio laqueorum, quos nobis tendunt mundus, caro, daemon callidissimus, potentissimus et ferocissimus. Unde S. Antonius, teste S. Athanasio, vidit totum hunc mundum usque ad caelos plenum laqueis, ac ingemiscens rogansque: «Domine, quis evadet hos laqueos?» audivit: «Humilitas.» S. Augustinus in Psalm. CXLI: «Nescis quia in medio laqueorum ambulas, sicut dicit Scriptura? Et hic laquei, et ibi laquei; a dexteris laquei, a sinistris laquei; a dexteris: prosperitas saeculi; a sinistris: adversitas saeculi; a dexteris: promissiones; a sinistris: terrores. Ambula per medios laqueos, ne discedas a via, nulla te capiat promissio, nulla te conterat terribilitas.» S. Chrysostomus, homil. 4 ad Populum: «Agnosce, inquit, quod in medio laqueorum transis, et super propugnaculis urbium ambulas. Laqueus obumbratus est, quia nec mors aperte apparet, nec calamitas manifesta est; sed undique obtecta et abscondita latet: sicut enim pueri laqueos, quos avibus moliuntur, terra cooperiunt, ita diabolus peccata vitae voluptatibus involvit. Et si lucrum se praebuerit, noli solum lucrum videre; sed diligenter explora, ne forte mors et peccatum intra lucrum lateant: et si videris, fuge.»
9:21
Id est: Quantum vales et potes, cave tibi a proximo tuo, ut, scilicet, caute eum, ejusque actus et consilia explores, ne quid mali tibi machinetur, nec nisi bene explorato credas, ac te et tua committas. Unde pro cave, graece est stochazai, quod significat collimare et intentissime aspicere, sicut facit qui sagittam in scopum emittit. Ne consilia et secreta tua cum quovis communices, nec cum eo tractes, nisi prius bene exploraveris, eumque fidelem, sapientem et prudentem compereris.
9:22
22. Ut convivium tuum sit honestum et sobrium, ac conditum honestis piisque sermonibus; injusti enim ita vacant implendo ventri, ita linguam petulanter solvunt in verba scurrilia et obscaena, detractoria, maledica, ut eorum convivia sint peccatorum plenissima; ideoque sapienter hic monet Siracides, ea non nisi cum justis et Deum timentibus habenda esse. Quocirca S. Augustinus inscriptos habebat in mensa suos illos versus, ut a convivis jugiter legerentur: Quisquis amat dictis absentum rodere vitam, Hanc mensam vetitam noverit esse sibi. Et ait Possidius in Vita S. Augustini: «Omnem convivam a superfluis et noxiis fabulis, et detractionibus, sese abstinere debere admonebat. Nam et quosdam suos familiarissimos Coepiscopos illius scripturae oblitos, et contra eam loquentes, tam aspere aliquando reprehendit, ut diceret, aut delendos esse versus de mensa, aut se a medio prandio surrecturum in cubiculum suum.» Et in timore Dei sit tibi gloriatio — id est: Gloriare quod justos et timentes Deum habeas familiares et convivas, potius quam nobiles et divites, quia gloria vera est timor Dei. Talia erant primorum Christianorum convivia, quae a charitate et amore, ac laude Dei vocabantur Agapae, de quibus ita sancit S. Paulus Ephes. V, vers. 18: «Nolite inebriari vino, in quo est luxuria; sed implemini Spiritu Sancto, loquentes vobismetipsis in psalmis, et hymnis, et canticis spiritualibus, cantantes et psallentes in cordibus vestris Domino.» 23. Et in sensu sit tibi cogitatus Dei, et omnis enarratio tua in praeceptis Altissimi. Non sit cogitatio tua de Deo erronea, discors, absurda et Deo indigna; sed sensata et prudens sit cogitatio et indagatio tua de Deo: ut, scilicet, de Deo, deque ejus attributis ita sentias, sicut fides, Sacrae Litterae et Patres ea depingunt. Rursum, sicut cogitatus de Deo in corde et mente debet esse sensatus, ita et in ore omnis enarratio et sermo tuus de lege Altissimi esse debet. Cum non occuparis aliis negotiis, de Deo cogita, et de ejus lege loquere, praesertim in conviviis. Ita de S. Thoma Aquinate et S. Dominico legimus, quod omnis eorum sermo fuerit cum Deo vel de Deo.
9:24
Sicut industria manus laudabile efficit opus artificis, ita sapiens sermo laudabilem efficit principem: hoc enim est opus principis, ut, scilicet, suo sapiente sermone populum persuadeat de recto, utili et justo, lites componat, tumultus et seditiones sedeat, unionem, pacem et concordiam stabiliat: quod si praestet, certe magnus erit artifex; magnus rector et gubernator populi. Transit Siracides a praeceptis ethicis, quae vitam cujusque ad normam legis et virtutis efformant, ad politica, quae rempublicam componunt. Deinceps ergo usque ad cap. XI, vers. 7, instruit principes et magistratus, docetque quae in administratione fugere, quae sectari debeant.
9:25
Est antithesis. Sapienti enim eloquio principis, quo civitatem totam componit, opponit linguosum et temerarium in loquendo, qui totam civitatem confundit et perturbat, ideoque procul ab ea arcendus et ablegandus est. Hic enim omnibus est terribilis, qui omnes suis dicteriis instar tauri cornupetae impetit, litesque et rixas concitat, ideoque cunctis est odibilis.
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.