A prayer against pride, 6. gluttonie, and luxurie. 7. Beware of offending in spèach. 9. especialliy of vnlawful swearing 15. blasphemie, 17. irreuerent and reprocheful wordes. 21. Also of auarice, 24. fornication, and adultrie, 30. al which God seeth, and wil seuerly punish. 33. With other sinnes that folow therof.
1O Lord, father, and sovereign ruler of my life, leave me not to their counsel: nor suffer me to fall by them.Signore, padre, e padrone della mia vita non mi abbandonare alle suggestioni delle mie labbra, e non permettere, che per cagione di esse io cada.O Lord father, and dominatour of my life leaue me not in their counsel: nor suffer me to fal in them.Domine, pater et dominator vitæ meæ, / ne derelinquas me in consilio eorum, / nec sinas me cadere in illis. 2Who will set scourges over my thoughts, and the discipline of wisdom over my heart, that they spare me not in their ignorances, and that their sins may not appear:Chi adoprerà su' miei pensieri la sferza, e sul mio cuore la disciplina della sapienza? Talmente che non siano (da lei) risparmiati gli errori di quelli, e non ne spuntino fuora i peccati,Who laieth on stripes in my cogitation, and in my hart the doctrine of wisdom, and in their ignorances they spare me not, and their offences appeare not,Quis superponet in cogitatu meo flagella, / et in corde meo doctrinam sapientiæ, / ut ignorationibus eorum non parcant mihi, / et non appareant delicta eorum, 3Lest my ignorances increase, and my offences be multiplied, and my sins abound, and I fall before my adversaries, and my enemy rejoice over me?Affinchè non si moltiplichi la mia ignoranza, e non crescan di numero i miei mancamenti, e non si aumentino i miei peccati, ond'io cada per terra in faccia a' miei avversari, e di me rida il mio nimico?and my ignorances increase not, and my offences be multiplied, and my sinnes ahound, and I fal in the sight of mine aduersaries, & mine enemies reioyce.et ne adincrescant ignorantiæ meæ, / et multiplicentur delicta mea, / et peccata mea abundent, / et incidam in conspectu adversariorum meorum, / et gaudeat super me inimicus meus ? 4O Lord, father, and God of my life, leave me not to their devices.Signore, Padre, e Dio della mia vita non mi abbandonare al pensiero di que' peccati.O Lord father, and God of my life, leaue me not in their cogitation.Domine, pater et Deus vitæ meæ, / ne derelinquas me in cogitatu illorum. 5Give me not haughtiness of my eyes, and turn away from me all coveting.Non dare a me l'altura degli occhi, e tien lungi da me ogni concupiscenza.Hautines of mine eies geue me not, and al desire turne away from me.Extollentiam oculorum meorum ne dederis mihi, / et omne desiderium averte a me. 6Take from me the greediness of the belly, and let not the lusts of the flesh take hold of me, and give me not over to a shameless and foolish mind.Togli da me le intemperanze del ventre, e i desiderj della libidine non abbian potere sopra di me, e non lasciarmi in balìa di un'anima invereconda, e imprudente.Take from me the concupiscences of the bellie, and let not the concupiscences of copulation take hold of me, and geue me not ouer to a shamelesse and foolish minde.Aufer a me ventris concupiscentias, / et concubitus concupiscentiæ ne apprehendant me, / et animæ irreverenti et infrunitæ ne tradas me.
7Hear, O ye children, the discipline of the mouth, and he that will keep it shall not perish by his lips, nor be brought to fall into most wicked works.Udite, o figliuoli, i documenti per governare la lingua, e chi li osserverà, non perirà per colpa delle sue labbra, e non inciamperà in opere malvage.O children heare the doctrine of the mouth: and he that wil keepe it, shal not perish by his lippes, nor be scandalized in most wicked workes.Doctrinam oris audite, filii: / et qui custodierit illam non periet labiis, / nec scandalizabitur in operibus nequissimis. 8A sinner is caught in his own vanity, and the proud and the evil speakers shall fall thereby.Nella sua stoltezza riman preso il peccatore, e il superbo; e il maldicente ne trarrà la sua rovina.A sinner is taught in his vanirie, and the proud and the euil speaker shal he scandalized in them.In vanitate sua apprehenditur peccator: / et superbus et maledicus scandalizabitur in illis. 9Let not thy mouth be accustomed to swearing: for in it there are many falls.Non avvezzarti al giuramento, perché frequenti per esso son le cadute.Let not thy mouth be accustomed to swearing: for there be manie falles in it.Jurationi non assuescat os tuum: / multi enim casus in illa. 10And let not the naming of God be usual in thy mouth, and meddle not with the names of saints, for thou shalt not escape free from them.Il nome di Dio non sia di continuo nella tua bocca, e non mescolare col discorso i nomi de' santi; perocché non ne anderai impunito.But let not the naming of God be vsual in thy mouth, and meddle not with the names of Sainctes, because thou shalt not scape free from them.Nominatio vero Dei non sit assidua in ore tuo, / et nominibus sanctorum non admiscearis, / quoniam non erit immunis ab eis. 11For as a slave daily put to the question, is never without a blue mark: so every one that sweareth, and nameth, shall not be wholly pure from sin.Conciossiachè siccome il servo messo ogni po' alla tortura ne porta sempre le lividure; così uno, che giura, e ripete quel nome, non sarà mai purgato interamente da colpa.For as a seruant daily examined, lacketh not the marke therof: so euerie one that sweareth, and nameth, shal not be wholy purged from sinne.Sicut enim servus interrogatus assidue a livore non minuitur, / sic omnis jurans et nominans in toto a peccato non purgabitur. 12A man that sweareth much, shall be filled with iniquity, and a scourge shall not depart from his house.L'uomo, che giura molto si empierà di peccati, e non partirà dalla casa di lui il flagello.A man that sweareth much shal be filled with iniquitie, and plague shal not depart from his house.Vir multum jurans implebitur iniquitate, / et non discedet a domo illius plaga.
13And if he make it void, his sin shall be upon him, and if he dissemble it, he offendeth double:E se non adempie il giuramento, il suo delitto sarà sopra di lui, e se non ne farà conto, avrà doppio peccato:And if he frustrate it, his sinne shal be vpon him: and if he dissemble, he offendeth duble:Et si frustraverit, delictum illius super ipsum erit: / et si dissimulaverit, delinquit dupliciter: 14And if he swear in vain, he shall not be justified: for his house shall be filled with his punishment.E se ha giurato invano, non sarà tenuto per giusto; perocché sopra la casa di lui pioveranno i gastighi.and if he sweare in vaine, he shal not be iustified: for his house shal be filled with retribution.et si in vacuum juraverit, non justificabitur: / replebitur enim retributione domus illius. 15There is also another speech opposite to death, let it not be found in the inheritance of Jacob.Havvi ancora un altro linguaggio, che confina colla morte: non siane esempio tra gli eredi di Giacobbe.There is an other contrarie speach, also to death, be it not found in the inheritance of Iacob.Est et alia loquela contraria morti: / non inveniatur in hæreditate Jacob. 16For from the merciful all these things shall be taken away, and they shall not wallow in sins.Imperocché tutte queste cose staran lungi dagli uomini religiosi, che non si immergono in tali delitti.For of the merciful al those thinges shal be taken away, and they wil not wallow in sinnes.Etenim a misericordibus omnia hæc auferentur, / et in delictis non volutabuntur. 17Let not thy mouth be accustomed to indiscreet speech: for therein is the word of sin.Non si avvezzi la tua bocca alla temerità del parlare, perché in essa si trova il peccato.Let not thy mouth be accustomed to vnnurtered speach: for there is in it a word of sinne.Indisciplinatæ loquelæ non assuescat os tuum: / est enim in illa verbum peccati. 18Remember thy father and thy mother, for thou sittest in the midst of great men:Ricordati di tuo padre, e di tua madre quando siedi in mezzo dei grandi;Remember thy father and thy mother, for thou sittest in the middest of greate men:Memento patris et matris tuæ: / in medio enim magnatorum consistis: 19Lest God forget thee in their sight, and thou, by thy daily custom be infatuated and suffer reproach: and wish that thou hadst not been born, and curse the day of thy nativity.Affinchè non avvenga, che Dio si scordi di te dinanzi a coloro, onde tu infatuato per la tua familiarità con essi, abbi a soffrirne obbrobrio talmente, che desideri piuttosto non essere venuto al mondo, e mandi imprecazioni al giorno della tua natività.lest perhapes God forget thee in their sight, and being sotted with thy dailie custome, thou suffer reproch, and hadst better not haue bene borne, and curse the day of thy natiuitie.ne forte obliviscatur te Deus in conspectu illorum, / et assiduitate tua infatuatus, improperium patiaris, / et maluisses non nasci, / et diem nativitatis tuæ maledicas.
20The man that is accustomed to opprobrious words, will never be corrected all the days of his life.Un uomo, che si è avvezzato a dire degli improperj, non si correggerà per tutto il tempo di sua vita.A man accustomed to the wordes of reproch, wil not be instructed in al his daies.Homo assuetus in verbis improperii / in omnibus diebus suis non erudietur. 21Two sorts of men multiply sins, and the third bringeth wrath and destruction.Due generi di persone abbondano di peccati, e il terzo chiama l'ira, e la perdizione.Two sortes abound in sinnes, and the third bringeth wrath and perdition.Duo genera abundant in peccatis, / et tertium adducit iram et perditionem. 22A hot soul is a burning fire, it will never be quenched, till it devour some thing.L'animo focoso come una ardente fiamma; il quale non si calma prima di aver divorato qualche cosa;An hote soule as a burning fire wil not be quenched, til it swallow somewhat.Anima calida quasi ignis ardens, / non extinguetur donec aliquid glutiat: 23And a man that is wicked in the mouth of his flesh, will not leave off till he hath kindled a fire.E l'uomo, che è schiavo degli appetiti della sua carne, non avrà posa, fino che abbia comunicato il suo fuoco.and a wicked man in the mouth of his flesh wil not cease til he kindle a fire.et homo nequam in ore carnis suæ / non desinet donec incendat ignem. 24To a man that is a fornicator all bread is sweet, he will not be weary of sinning unto the end.Tutto il pane è dolce al fornicatore, e non si stanca di mal fare sino al fine.To a man that is a fornicatour al bread is sweete, he wil not be wearie transgressing vnto the end.Homini fornicario omnis panis dulcis: / non fatigabitur transgrediens usque ad finem. 25Every man that passeth beyond his own bed, despising his own soul, and saying: Who seeth me?Ogni uomo, che disonora il talamo conjugale, sprezzatore dell'anima propria, va dicendo: chi è, che mi vegga?Euerie man that passeth beyond his owne bed, contemning against his owne soule, and saying: Who seeth me?Omnis homo qui transgreditur lectum suum, / contemnens in animam suam, et dicens: Quis me videt ? 26Darkness compasseth me about, and the walls cover me, and no man seeth me: whom do I fear? the most High will not remember my sins.Le tenebre mi stanno attorno, e le pareti mi nascondono, e nissuno bada a me: di chi ho da aver paura? non si prende pensiero de' miei delitti l'Altissimo.Darkenes compasseth me, and the walles couer me, and no man beholdeth me: whom do I feare? the Highest wil not be mindful of my sinnes.Tenebræ circumdant me, et parietes cooperiunt me, / et nemo circumspicit me: quem vereor ? / delictorum meorum non memorabitur Altissimus.
27And he understandeth not that his eye seeth all things, for such a man’s fear driveth him from the fear of God, and the eyes of men fearing him:Ed ei non riflette, che l'occhio di Dio vede tutte le cose; perocché questa umano timore, la paura degli occhi degli uomini discacciala lui il timore di Dio:And he vnderstandeth not that his eye seeth al thinges, for that such feare of man expelleth from him the feare of God, & the eies of men fearing him:Et non intelligit quoniam omnia videt oculus illius, / quoniam expellit a se timorem Dei hujusmodi hominis timor, / et oculi hominum timentes illum: 28And he knoweth not that the eyes of the Lord are far brighter than the sun, beholding round about all the ways of men, and the bottom of the deep, and looking into the hearts of men, into the most hidden parts.Ed ei non sa, che gli occhi del Signore sono più luminosi assai del sole; e tutte mirano attorno le vie degli uomini, e l'abisso profondo, e veggono i cuori umani fino ne' luoghi più riposti.and he knoweth not that the eies of our Lord are much more brighter then the sunne, beholding round about al the waies of men, and the botome of the depth, and the hartes of men looking into the hidden partes.et non cognovit quoniam oculi Domini / multo plus lucidiores sunt super solem, / circumspicientes omnes vias hominum, / et profundum abyssi, et hominum corda, / intuentes in absconditas partes. 29For all things were known to the Lord God, before they were created: so also after they were perfected he beholdeth all things.Perocché a Dio Signore furono note le cose tutte prima che fosser create, e anche dopo che furon fatte egli tutte le mira.For al thinges were knowen to our Lord God, before they were created: so also after it is perfected he beholdeth al thinges.Domino enim Deo antequam crearentur omnia sunt agnita: / sic et post perfectum respicit omnia. 30This man shall be punished in the streets of the city, and he shall be chased as a colt: and where he suspected not, he shall be taken.Costui pertanto sarà punito nella piazza della città; ed ei qual puledro si darà alla fuga, ma sarà sorpreso dove men si pensava.Reuenge shal be taken on this man in the streates of the cittie, and as an horsecolt he shal be chased: and where he expected not, he shal be apprehended. And he shal be in dishonour with al men,Hic in plateis civitatis vindicabitur, / et quasi pullus equinus fugabitur, / et ubi non speravit apprehendetur. 31And he shall be in disgrace with all men, because he understood not the fear of the Lord.E sarà disonorato nel cospetto di tutti; perché non conobbe il timor dei Signore.for that he vnderstood not the feare of our Lord.Et erit dedecus omnibus, / eo quod non intellexerit timorem Domini.
32So every woman also that leaveth her husband, and bringeth in an heir by another:Lo stesso sarà di qualunque donna, che lascia il proprio marito, a cui da un erede dal marito d'un'altra:So euerie woman also that forsaketh her husband, & getteth inheritance by mariage of an other.Sic et mulier omnis relinquens virum suum, / et statuens hæreditatem ex alieno matrimonio: 33For first she hath been unfaithful to the law of the most High: and secondly, she hath offended against her husband: thirdly, she hath fornicated in adultery, and hath gotten her children of another man.Perocché ella in primo luogo non erede alla legge dell'Altissimo; in secondo luogo oltraggia il proprio marito; in terzo luogo si contamina coll'adulterio, e si fa de' figliuoli da un altro marito.For first she hath bene vnfaithful in the law of the Highest: and secondly she hath sinned against her busband: thirdly she hath fornicated in adulterie, and hath gotten her children of an other man.primo enim in lege Altissimi incredibilis fuit: / secundo in virum suum deliquit: / tertio in adulterio fornicata est, / et ex alio viro filios statuit sibi. 34This woman shall be brought into the assembly, and inquisition shall be made of her children.Ella sarà condotta nella pubblica adunanza, e si farà inquisizione sopra de' suoi figliuoli.This woman shal be brought into the Church, and vpon her children there shal be examination.Hæc in ecclesiam adducetur, / et in filios ejus respicietur: 35Her children shall not take root, and her branches shall bring forth no fruit.Que' suoi figliuoli non metteranno radici, e i rami di lei non daran frutto.Her children shal not take roote, and her boughes shal not yeld fruite.non tradent filii ejus radices, / et rami ejus non dabunt fructum: 36She shall leave her memory to be cursed, and her infamy shall not be blotted out.Ella lascerà sua memoria in maledizione, e il suo vituperio non sarà cancellato.She shal leaue her memorie to be cursed, and her dishonour shal not be wiped out.derelinquet in maledictum memoriam ejus, / et dedecus illius non delebitur. 37And they that remain shall know, that there is nothing better than the fear of God: and that there is nothing sweeter than to have regard to the commandments of the Lord.E quelli, che verran dopo, conosceranno come nulla havvi di meglio, che temere Dio, e nulla di più soave, che il tener l'occhio a' comandamenti del Signore.And they that are leaft shal know, that nothing is better then the feare of God: and nothing sweter, then to haue regard to the commandmentes of our Lord.Et agnoscent qui derelicti sunt, / quoniam nihil melius est quam timor Dei, / et nihil dulcius quam respicere in mandatis Domini.
38It is great glory to follow the Lord: for length of days shall be received from him.Ella è gloria grande il seguire il Signore; perocché da lui si riceverà lunghezza di giorni.It is great glorie to folow our Lord: for length of daies shal be taken of him.Gloria magna est sequi Dominum: / longitudo enim dierum assumetur ab eo.
23:1
Challoner
By them. Viz., the tongue and the lips, mentioned in the last verse of the foregoing chapter. (Challoner)
Worthington
We cannot resist of ourselves, and must therefore pray to God. (Worthington)
Calmet
We have need of a good master to correct our eagerness in speaking. (Calmet)
23:2
Challoner
Ignorances, etc. That is, that the scourges and discipline of wisdom may restrain the ignorances, that is, the slips and offences which are usually committed by the tongue and the lips. (Challoner)
The tongue is a restless evil, James 3:8.
23:3
Over me. The noblest motives are not always proposed first.
23:5
Calmet
Eyes. God never makes such presents, but he permits us to fall in punishment of former transgressions. (Calmet)
Haydock
Coveting. Greek, "from thy servants all giant-like affection. Vain hopes and desires remove from me; and thou shalt possess him who wishes to serve thee without ceasing." (Grabe) (Haydock)
23:6
Calmet
Foolish, (infrunitae) is used in this sense by Seneca. (Calmet)
Calmet
Greek has not this epithet. The title, "instruction of the mouth," follows, (Haydock) to ver. 20. (Calmet)
23:10
Haydock
Them. Alexandrian Greek has only (9.) "swearing, (10.) and have not a custom of naming the Most High." Other editions have "the holy one." (Haydock)
23:11
St. Augustine
Sin. "No swearing is secure." (St. Augustine)
Plut.[Plutarch?] Prob
Slaves were forced to confess the truth by torments; free-men took an oath; and priests gave their word. (Plut.[Plutarch?] Prob.)
23:13
Calmet
Dissemble. Greek, "despise." He will be punished, at least, by God. (Calmet)
23:14
In vain. Without a design to execute, (Grotius) or through levity, or rather falsely, Exodus 23:1., and Deuteronomy 5:11.
23:15
Calmet
Opposite. Or equal. Greek, "clothed with death." He denotes blasphemy, (Leviticus 24:14.) or the invitation to idolatry, (Deuteronomy 13:1.) or calumny, ver. 17., and Leviticus 19:12. (Calmet)
Worthington
In oaths God is called to witness, as being unable to deceive. But blasphemy attributes to him or to others what does not belong to them. (Worthington)
23:16
Merciful. Or true believers, Assideans, 1 Machabees 2:42.
23:17
Of sin. A Hebrew idiom, to imply something criminal. Those who have laid aside shame, are capable of any wickedness.
23:18
Bossuet
Men. Treat thy parents with no less regard, (Calmet) even though thou shouldst be exalted in dignity. (Lyr.[Lyranus?]) ---Thus thou wilt be rewarded, (Calmet) of if thou transgress, wilt be brought to judgment. (Bossuet)
Haydock
Greek, "thou shalt sit," etc. (Haydock)
23:19
Grotius
Nativity. Wish not that thou hadst not been born of such parents. (Grotius)
23:20
Life. For who will admonish him?
23:21
Calmet
Two. The first is a passionate man, (ver. 22.) the second a libertine, (ver. 23.) and the third an adulterer, ver. 25. (Calmet)
23:22
Menochius
Hot. With any furious passion, (Vatable) or anger, (Calmet) avarice, (Worthington) or lust. (Menochius)
23:23
Mouth. Greek, "body."
Calmet
Fire. Shameful diseases will come upon him, Ecclesiasticus 19:3. His brutal passion will never be satiated. (Calmet)
23:24
Haydock
Sweet. He is not delicate in his choice. (Haydock)
Calmet
All obstacles increase his irregular desires, Proverbs 9:17. (Calmet)
23:27
Haydock
And. Greek, "the eyes of men are his dread." (Haydock)
Such is the folly of the adulterer!
23:30
Calmet
And he. Greek, "and where," etc. He shall be stoned, Leviticus 20:10. (Calmet)
Haydock
Taken. Greek subjoins (ver. 32.) "so," etc. (Haydock)
Worthington
If carnal adultery be thus punished, how much more will spiritual adultery, schism, and apostacy from the Catholic religion? (Worthington)
23:38
Haydock
Shall. Greek, "that thou shouldst be taken under his protection." (Haydock)
23:1
By them.... Viz., the tongue and the lips, mentioned in the last verse of the foregoing chapter.
23:2
That they spare me not in their ignorances, etc.... That is, that the scourges and discipline of wisdom may restrain the ignorances, that is, the slips and offences which are usually committed by the tongue and the lips.
23:1
Man being weake and the enimie suttle & strong, he is not able to resist tentations without Gods special grace, for which the vvisman therfore prayeth, instructing al by his example to do the same.
23:7
Precepts how to gouerne the mouth, and tongue.
23:9
Against rash, vntrue, & vnlawful swearing. Iere. 4.
23:10
Concordanza Mat. 5.
23:15
In oathes God is called to witnes as he that can not lie, but blasphemie attributeth that to God which perteyneth not him, or attributeth to some creature that which only belongeth to God, and so is a contrarie sinne to vnlawful swearing.
Both are mortal sinnes.
23:17
Admonition against sinnes, of the tongue.
23:18
Reproch to parents, and other neighboures.
23:22
Against couetousnes.
23:24
Fornication.
23:25
Adultrie.
23:26
Concordanza Isa. 29.
23:30
Seing earnal adultrie shal be seuerely punished, much more spiritual: as schisme heresie, and apostasie from Catholique Religion.
Concordanza Leui 20.
Concordanza Deut. 22.
23:1
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 1.3
… For presently one is introduced earnestly deprecating, from henceforth, this seduction, saying, “O Lord, Father, and Governor of my life, leave me not to their counsels; give me not a proud look; let not the greediness of the belly, nor lust of the flesh, take hold of me.”
23:4
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Grace and Free Will 32
… Why is he not satisfied with God’s commandment and his own will; since, if he has the will, he shall keep the commandments? How many of God’s commandments are directed against pride! He is quite aware of them; if he will, he may keep them. Why, therefore, does he shortly afterwards say, “O God, Father and God of my life, give me not a proud look”?
23:5
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Grace and Free Will 32
… Why, therefore, does he shortly afterwards say, “O God, Father and God of my life, give me not a proud look”? The law had long ago said to him, “Thou shalt not covet;” let him then only will, and do what he is bidden, because, if he has the will, he shall keep the commandments. Why, therefore, does he afterwards say, “Turn away from me concupiscence”?
23:6
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 10.31
… “I can,” saith he, “do all things through Him which strengtheneth me.” Strengthen me, that I may be able. Give what Thou commandest, and command what Thou wilt. He confesses to have received, and when he glorieth, he glorieth in the Lord. Another have I heard entreating that he might receive,—“Take from me,” saith he, “the greediness of the belly;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 130.22
… “Lord, remember David, and all his compassion,” or, “O Lord, if I have done this, if there be iniquity in my hands, if I have rewarded evil to them that did evil to me,” what else is this than, “Forgive us our debts as we forgive our debtors”? When one says: “Take away from me the lusts of the appetite, and let not sensual desire take hold on me,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Grace and Free Will 32
… Why, therefore, does he afterwards say, “Turn away from me concupiscence”? Against luxury, too, how many commandments has God enjoined! Let a man observe them; because, if he will, he may keep the commandments. But what means that cry to God, “Let not the greediness of the belly nor lust of the flesh take hold on me!”?
23:10
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 14.16
… For as it saith, “As a servant that is continually beaten will not be clear of a bruise, so he that sweareth and nameth God continually will not be purified of his sin.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 10
Well, then, let us speak to you to-day from the Old Testament. What does it tell us? “Accustom not thy mouth to swearing; neither use thyself to the naming of the Holy One.” And why? “For as a servant that is continually beaten shall not be without a blue mark, so he that sweareth.” (
23:11
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.13
In Solomon: “A man that sweareth much shall be filled with iniquity, and the plague shall not depart from his house; and if he swear vainly, he shall not be justified.”
23:17
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Thessalonians 1
… Do you not see how those who are affected with bulimy, as it is called, are always hungry? For it is a passion, as the children of the physicians say, already exceeding the bounds of nature. The busy-bodies, and the over-curious, whatever they have learnt, do not stop. For it is a passion, and has no limit. (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 9
… Let us take wives for them early, so that their brides may receive their bodies pure and unpolluted, so their loves will be more ardent. He that is chaste before marriage, much more will he be chaste after it; and he that practiced fornication before, will practice it after marriage. “All bread,” it is said, “is sweet to the fornicator.” (
23:18
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 1.14
… Thus, again, he who speaks in the book Ecclesiasticus says: “Who seeth me? The darkness hath covered me, and the walls have hidden me; whom do I fear?”
23:20
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 15.13
… but that wisdom remained as it was, while they came into existence as it was fitting and when it was fitting. So, too, it is written in the book of Ecclesiasticus: “All things are known to Him ere ever they were created: so also after they were perfected.”
23:29
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 10.20
… It will be enough to have given this single instance of this sort of men in order to put beginners on their guard, and to show clearly what evils idleness, as Scripture says,
23:31
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 1.14
… Thus, again, he who speaks in the book Ecclesiasticus says: “Who seeth me? The darkness hath covered me, and the walls have hidden me; whom do I fear?” But although lying on his bed he may think thus, he is caught where he never thought of it. “It shall be,” it says, “a shame to him because he knew not what the fear of the Lord was.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 1.33
… For this, as the comrade and ally of good-will, makes us love those whom we think to be like ourselves. Again, good-will contains also in itself fortitude. For when friendship springs from the fount of good-will it does not hesitate to endure the great dangers of life for a friend. “If evils come to me through him,” it says, “I will bear them.”
23:1
1. DOMINE PATER, ET DOMINATOR VITÆ MEÆ, NE DERELINQUAS ME IN CONSILIO EORUM: NEC SINAS ME CADERE IN ILLIS. — Eorum, scilicet fatuorum, id est impiorum, de quibus multus sermo præcessit. Aut potius eorum, scilicet, labiorum loquacium et intemperantium; de his enim egit vers. præcedenti, q. d. Domine, qui dominaris universo, dominare labiis meis; qui dominaris vitæ meæ, dominare linguæ meæ: nam mors et vita in manu linguæ, Proverb. XVIII, 21. Rursum lingua est universitas iniquitatis, Jac. III, 6. Moderatorem ergo requirit dominatorem universi: Deum vocat dominatorem vitæ, tum quia ipse est creator et dominus animæ quæ causat vitam; tum quia ipse officia, status actusque omnes vitæ nostræ regit et moderatur; tum quia vita nostra durat quamdiu ipse vult. Hæc vera sunt tam in vita supernaturali gratiæ, quam naturali animæ. Porro consilium labiorum vocat, id quod loquacitas labiorum dicendum suggerit, puta importunitatem, temeritatem, intemperantiam, et pruritum loquendi quidlibet quod in buccam venit. Itaque consilium labiorum est effrenata libertas dicendi quidquid libet. Nam cor stultorum in ore ipsorum, uti superius dixit. Unde subdit: Nec sinas me cadere in illis; aliqui legunt, nec sinas me cadere in illa exprobratione, vel in illam exprobrationem, ut, scilicet, intemperantia linguæ mihi exprobretur, ac præsertim quod in amicum probrum aliquod conjecerim, aut vitium aliquod exprobrarim. De convicio enim amicorum egit cap. præced. Unde Tigurina vertit, Domine pater, totiusque vitæ meæ dominator, ne me permittas consilio illorum, nec sinas me per ea corruere; Syrus, Deus pater mi, et Domine vitæ meæ, ne offendere facias (permittas) me propter ea.
23:2
2. QUIS SUPERPONET (ita Romana; hoc enim est Græcum ἐπιστήσει; male ergo nonnulli legunt, supponet) IN COGITATU MEO FLAGELLA, ET IN CORDE MEO DOCTRINAM SAPIENTIÆ, UT IGNORATIONIBUS EORUM NON PARCANT MIHI, ET NON APPAREANT DELICTA EORUM? — Oravit pro freno linguæ; nunc orat pro freno cogitationum et cordis, id est, appetituum. Hi enim omnis boni vel mali sunt duo fontes. Duplicem ergo hic Dei gratiam deposcit. Primo, illuminationis, quæ cogitationes intellectus et phantasiæ vagas, animales et erroneas illustret, cohibeat, corrigat, dirigat, faciatque spiritales, cœlestes et divinas. Alteram impulsus, quæ cordis, id est, voluntatis et concupiscentiæ, affectiones et desideria noxia per dictamina sapientiæ et prudentiæ, quasi per flagella castiget, emendet, purificet et sanctificet; idque ad hoc, ut in ignorationibus eorum, puta in erronea cogitatione et appetitione cogitatus et cordis, id est, intellectus et voluntatis, dum scilicet aliqua ignoranter, id est, imprudenter et erronee, intellectu cogito, vel voluntate appeto, non parcant mihi flagella, id est, castigationes sapientiæ, itaque non appareant (nec sint) delicta eorum. Ita S. Ambrosius, cujus verba in fine cap. præced. citavi. Et S. Chrysostomus in Psalm. CXL: Non oportet, inquit, os solum obstruere, sed mentem etiam ante os. Quocirca pulchre dixit quidam sapiens: Quis dabit in cogitatione vel mente mea flagella, ut ignorantiis meis non parcant? Unde fusius id explicans et exaggerans Siracides subdit:
23:3
3. ET NE ADINCRESCANT IGNORANTIÆ MEÆ, ET MULTIPLICENTUR DELICTA MEA (ignorantia enim in mente et intellectu practico, quo imprudenter præfero bonum concupiscibile bono honesto, parit et multiplicat delicta in voluntate et appetitu; hic enim sequitur judicium practicum, appetitque et eligit quod ille appetendum et eligendum dictat) ET PECCATA MEA ABUNDENT, ET INCIDAM IN CONSPECTU ADVERSARIORUM MEORUM, ET GAUDEAT SUPER ME INIMICUS MEUS, — q. d. Ne per ignorantias et peccata incidam in jacturas fortunæ, famæ, vitæ et animæ, sicque fiam ludibrium dæmonum et hominum, qui sunt mei inimici, ut illi in mea ruina exsultent, et me rideant et subsannent.
23:4
4. DOMINE PATER ET DEUS VITÆ MEÆ, NE DERELINQUAS ME IN COGITATU ILLORUM. — Hunc versum non habent Græca. Jam primo, eum sic explicat Jansenius: Tò illorum, inquit, vel potest referri ad adversarios et inimicos, de quibus dictum est in superiore sententia, ut sit sensus: Ne derelinquas me, ut in me hostes mei perficiant quod cogitant, aut in me videant fieri quod cupiunt, quodque eventurum cogitant. Aut, ne derelinquas me, ut talia cogitem qualia illi, nempe mala. Vel potest potius relativum illorum referri ad cogitatum et cor; ut, sicut superius oravit ne relinqueretur in consilio labiorum, nunc oret ne relinquatur in cogitatu animi et cordis sui; ita scilicet ut sibi relictus ea cogitet et faciat quæ intellectus et voluntas hominis, cum Dei gratia destituuntur, homini ex seipsis suggerunt, qualia sunt quæ sequuntur.
23:5
5. EXTOLLENTIAM OCULORUM MEORUM NE DEDERIS MIHI, ET OMNE DESIDERIUM (id est, concupiscentiam: hanc enim Hebræi vocant חמדה chemda, id est desiderium. Desiderium ergo vocat impatientem et impotentem erga voluptatem quamlibet affectum, earumque ardentem cupidinem et sitim) AVERTE A ME. — Ne dederis, id est, ne dari sinas, ob mea priora crimina et demerita. Deus enim cum sit sanctissimus, non potest esse auctor peccati et concupiscentiæ; Deus enim intentator malorum est, ipse autem neminem tentat, Jacob. 1, 13; potest tamen permittere dæmonibus, hominibus et concupiscentiæ, ut nos tentent ad superbiam, gulam, libidinem, etc. Unde contra hoc orandum cum Siracide ex præscripto Christi: Et ne nos inducas (id est, induci permittas) in tentationem, sed libera nos a malo, Matth. VI, vers. 13. Porro sæpe id permittit Deus in pænam præcedentium peccatorum, et tunc proprie dicitur dare vel tradere homines suæ concupiscentiæ, tentationi et dæmoni tentanti. Hebræi enim verba activa primæ conjugationis Cal, sæpe pro neutris usurpant. Vide dicta Exod. VII, 3, et Rom. I, 24. Extollentiam vocat elationem, ut legit S. Augustinus, De Gratia et liber. arbitr. cap. XVI; addit oculorum; licet enim elatio et superbia sit proprie in animo, maxime tamen se prodit per oculos elatos et fastosos. Unde Syrus, oculum superbum ne dederis mihi. Et Psalm. cap. V: Superbo oculo et insatiabili corde, cum hoc non edebam. Et Salomon Proverb. cap. VI, 17, inter septem quæ Deus detestatur, primo loco ponit oculos sublimes. Et cap. XXX, 13: Generatio, inquit, cujus excelsi sunt oculi, et palpebræ ejus in alta surrectæ. Quocirca Græca Complutensium, Tigurina et alii hoc loco addunt, γιγαντώδη ψυχήν, id est, giganteum animum; sic enim habent: Domine Pater, Deusque vitæ meæ, ne mihi tribuas oculos elatos, sed giganteum animum a servis tuis semper prohibeas. Giganteus animus est excelsus, tumidus, se supra omnes erigens, cæterosque despiciens, eisque dominans. Talis enim fuit gigantum, qui uti corpus, ita et animum habebant giganteum, Genes. VI, 4. Ingenioso lepidoque ursi, cervæ et vulpis apologo idipsum ostendit S. Cyrillus, lib. II Apolog. moral. cap. XI, cui titulus: Contra appetitum dignitatis. «Latitanti urso famelico ut prædam aliquam deglutiret, magistra fallaciæ vulpes, pia impio subvenire cupiens, ad eum cervam solivagam arte doli sui adducere conabatur, sic eam affata: Quam vultu placidam, cervice altam, pelle politam, pede validam, proportione perfecta decoram parens te natura formavit! unum certe tantum perfectæ tuæ venustati deest, quod cornibus careas; neque profecto sexui etiam infirmo, odum superba et tuta debuit armatura deesse, maxime cum ea concessa sit vaccæ. An forte livoris nescia, quædam imperfecta reliquit in arte natura? simia quidem suppletiva arte induitur, et magisterio aurum et argentum politur. Si vis ergo perfici cornu, audi monitum meum, et sequere ductum, quoniam ad magistrum te dirigam in hac arte expertum. At illa non tam mobilitate feminea, quam cornu appetens sequebatur mendacem. Verum pia sorte dolo captæ fuit obvius cervus, qui sociam miratus dixit: Quo vulpinam sequeris caudam? Cui cerva: Quippe tanta duce ad ursum tendo, ut sicut et tu cornibus gaudeam. An solus vis apparere superbia masculina? Ad hoc ille astutus, utriusque sentiens fastum et dolum, errori amicæ compatiens, sic illam exhortatus est: Nempe propter cornua ursus dedit virtutis auriculam, cave tu ne amittas simul pellem et vitam. Responsum hoc obscurum sequenti apologo declarat:
23:6
6. AUFER A ME VENTRIS CONCUPISCENTIAS, ET CONCUBITUS CONCUPISCENTIÆ NE APPREHENDANT ME. — Concupiscentia ventris est gula, concupiscentia concubitus est libido. Atque prior causa est posterioris: Venter enim mero æstuans despumat in libidines, ait S. Hieronymus. Complutenses, Tigurina multique alii rursum hic multa addunt; sic enim habent, averte a me spes vanas et concupiscentias, tibique continuo servire cupientem retineas in officio; ne me comprehendant (vel occupent et dominentur: hoc est enim Græcum καταλαβέτωσαν. Noster vertit, apprehendant) appetentia ventris et concubitus. Verum Græca a Romanis correcta ea omittunt, et consentiunt Latinæ Vulgatæ; Syrus vero, cor impudicum, ait, longe fac a me. Id quod bonum est ne effugiat me, et lascivia carnis ne lascivire faciat me. Infruniti ergo sunt gulosi, qui escis frui nesciunt, sed eas illico glutiunt, ita ut saporis suavitatem vix sentiant, ideoque similes lupis. Lupus enim, ait Aristoteles in Histor. animal., quia gulosus, comedit non masticando cibum, sed devorando et glutiendo: unde tantum vorat uno tempore, quantum ei ad tres dies sufficiat. Sic infruniti sunt luxuriosi, avari, ambitiosi, qui suis uxoribus, opibus, honoribus gaudere et frui nesciunt; quia in eas tam intemperanter et impotenter se effundunt, ut sensum voluptatis obtundant et hebetent, dum in iis vires omnes exhauriunt, potentias animæ affligunt, totamque naturam lædunt. Igitur infrunitus est brutus, hoc est, ut ait S. Isidorus, lib. X Origin., obrutus, quia sensu caret. Unde Junius, primus Romæ consul, cognominatus est Brutus, quia coram Tarquinio Superbo, avunculo suo, simulavit se stultum. Hæc Isidorus. Orat ergo Siracides liberari a concupiscentia ventris et veneris, ne per eam tradatur animæ irreverenti et infrunitæ, ut scilicet ei dominetur animæ impudentia et insolentia; hæc enim utraque ex gula et libidine nasci solet; quo enim plus eis indulges, eo magis eas accendis, ut fiant impudentes, insolentes et insatiabiles, ideoque tibi tyrannice dominentur. Igitur spiritus luxuriæ, æque ac gulæ, est quasi tyrannus quidam, et miles irreverendissimus, inverecundissimus et contumeliosissimus, imo quasi harpya rapacissima, cujus tyrannidem egregie depingit Seneca epist. 39: Quis hostis, inquit, in quempiam tam contumeliosus fuit, quam in quosdam voluptates suæ sunt? quorum impotentiæ atque insanæ libidini ob hoc possis ignoscere, quod quæ fecere patiuntur. Vivunt itaque voluptatibus suis, non fruuntur; et mala sua, quod malorum ultimum est, amant. Tunc autem consummata est infelicitas, ubi turpia non solum delectant, sed etiam placent; et desinit esse remedio locus, ubi quæ fuerunt vitia, mores fiunt. Moraliter, hic disce quantum malum sit impudentia; hæc enim aufert pudorem, qui est frenum omnis mali, quo rupto homo impudenter quasi equus, ruit in omnes cupiditates et scelera. Quare semper pudere nos debet mali. Ex adverso pudere nos non debet boni; boni ergo impudentia sancta est. Audi S. Augustinum in illud Psal. LXVIII, 8: Quoniam propter te sustinui opprobrium, operuit confusio (S. Augustinus legit irreverentia) faciem meam: Irreverentia quid est? non confundi, non erubescere. Ergo irreverentia quasi impudentia est. Oportet ut habeat Christianus irreverentiam istam, quando venerit inter homines, quibus displicet Christus. Sententiam quippe ipsius vide, qui neminem fallit: Qui me erubuerit coram hominibus, et ego erubescam eum coram angelis Dei. Observa igitur tu si sit in te irreverentia. Frontosus esto, quando audis opprobrium de Christo, prorsus esto frontosus. Quid times fronti tuæ, quam signo crucis Christi armasti? Hoc est enim: Propter te sustinui exprobrationem. Et quia non de te erubui, quando mihi propter te insultabatur, operuit irreverentia faciem meam. Hanc sanctam irreverentiam habuit S. Magdalena, quando, ut ait S. Augustinus homil. 23, inter 50: Non invitata irruit convivio, ubi suus medicus recumbebat, et quæsivit pia impudentia sanitatem, irruens quasi importuna convivio, opportuna beneficio. Vide dicta Ezech. III, vers. 7 et 8.
23:7
7. DOCTRINAM ORIS AUDITE, FILII; ET QUI CUSTODIERIT ILLAM, NON PERIET (peribit) LABIIS, NEC SCANDALIZABITUR IN OPERIBUS NEQUISSIMIS. — Doctrinam oris vocat non quam ore suo dicturus est, sed quam de ore et labiis moderandis dicturus est. Unde Græca hunc titulum hic præfigunt, disciplina oris. Rursum tò nec scandalizabitur, idem est quod non offendet, non impinget; non enim agitur hic de scandalo proprie dicto, quo quis scandalizatur, id est, ex dicto vel facto alterius in peccatum inducitur. Unde Græca tantum habent, non capietur labiis suis. Sensus est, q. d. O filii, o discipuli, audite doctrinam, quam de ore gubernando traditurus sum; qui enim illam custodierit, non peribit per labia sua, nec offendet, aut in ruinam incurret per opera nequissima oris, qualia sunt perjurium, calumnia, rixæ, maledicta, etc. Unde Tigurina clare vertit, institutionem oris (aliqui addunt ἀληθοῦς, id est veri) audite, liberi; quam qui servat labiis suis non capietur, nec ex malefactis suscipiet offensionem; Syrus breviter, doctrinam oris mei, audite, filii, et qui cautus est non afficietur ignominia.
23:8
8. IN VANITATE SUA APPREHENDITUR (comprehenditur) PECCATOR, ET SUPERBUS ET MALEDICUS SCANDALIZABITUR IN ILLIS. — Probat quod dixit vers. præced., eum qui audit doctrinam hanc de ore moderando, non periturum, nec in offendiculum aliquod incursurum, per antithesin, sive a contrario, quia scilicet peccator qui negligit oris et labiorum custodiam, apprehendetur et capietur in vanitate; Græce, in stultitia, id est stultiloquio suo et superbus et maledicus scandalizabitur, et impinget, offendet, et in periculum incurret, in illis, id est per illa, puta labia sua. Dum enim intemperanter labiis utitur, iisque detrahit, conviciatur, jurgatur, etc., sibi periculum carceris, verberum, famæ, et non raro vitæ accersit et creat. Refert enim se ad id quod vers. præced. dixit per antithesin de sapiente: Non periet labiis, q. d. Fatuus vero et peccator peribit labiis suis; aut potius, scandalizabitur in illis, scilicet, operibus nequissimis, in quibus non scandalizandum sapientem dixit vers. præced. q. d. Superbus et maledicus offendet et impinget in opera nequissima perjurii, blasphemiæ, rixarum, cædium, etc., a quibus cavebit prudens, quia labia sua continet riteque moderatur. Unde Tigurina vertit, scelerosus labiis suis capietur, et maledicus ac superbus offendet in illis; Syrus, in sermone enim suo deprehenditur iniquus, et stultus in ore suo offendit. Hinc observat Palacius causam, cur multi labantur in perjuria, blasphemias, rixas et cædes, esse, quia superbi et maledici sunt. Hoc enim est justum Dei judicium, qui superbiam profunda ruina deprimit, castigat et sternit.
23:9
9. JURATIONI NON ASSUESCAT OS TUUM, MULTI ENIM CASUS (Tigurina, lapsus) IN ILLA. — Facile enim ex assuetudine jurandi fit, ut crebro quis juret temere frustraque, et aliquando id quod falsum est, itaque committat perjurium. Ita Auctor Imperfecti in Matth. apud S. Chrysostomum, homil. 12: Nisi, inquit, juramentum (crebrum vel temerarium) interdicatur, non possunt amputari perjuria; ex juramento enim perjurium generatur. Nemo est enim qui frequenter jurat, et non aliquando perjuret. Propter hoc admonet Salomon (Ecclesiasticus enim a priscis inscribitur Salomoni, ob causas quas in Proœmio recensui): Non assuescas juramento os tuum; multus enim casus in illo. Sicut enim qui facit consuetudinem multa loqui, necesse est ut aliquando et importuna loquatur; et qui facit consuetudinem manu sua frequenter percutere, necesse est ut aliquando et injuste percutiat: sic qui facit consuetudinem jurare in rebus idoneis frequenter, et in rebus superfluis, etiam nolens, consuetudine trahente perjurat. Nam omnium rerum consuetudinem, quando voluerimus quidem, tunc facimus sed non quando volumus, tunc repellimus eam. Et inferius: «Cesset ignis, et incendium non fit: subtrahe gladium, et homicidium non committitur.
23:10
10. NOMINATIO VERO DEI NON SIT ASSIDUA IN ORE TUO, ET NOMINIBUS SANCTORUM NON ADMISCEARIS; QUONIAM NON ERIS IMMUNIS AB EIS. — Vetuit juramentum, nunc vetat quamlibet Dei et Sanctorum levem et irreverentem nominationem; sunt enim nonnulli qui tertio quolibet verbo, Deum, Christum, Sacramenta, etc., temere nominant. Quæ sane non parva Dei et Sanctorum est irreverentia. Græca hanc sententiam sic breviter efferunt, nominationi τοῦ ἁγίου, id est sancti, ne consuescas; ubi tò sancti partim masculine, q. d. Dei sancti; partim neutre accipitur, ut sancti idem sit quod rei cujuslibet sanctæ, sive sit animata, uti sunt Angeli et homines sancti in cœlo; sive inanimata, uti sunt templa, altaria, Sacramenta, etc. Noster legit in plurali τῶν ἁγίων, id est sanctorum, eodem sensu; sanctorum enim masculine idem est quod Angelorum et hominum sanctorum; neutre vero idem est quod rerum sanctarum. Vetat ergo hæc temere et irreverenter nominari, sive id fiat in juramento, sive extra juramentum, juxta secundum Decalogi præceptum: Non assumes nomen Domini Dei tui (et rerum divinarum, puta sanctarum; hæ enim Deum attingunt, unde qui illas temere nominando violat, violat et Deum) in vanum, Exodi XX, 7. Nomen enim Dei est res sacratissima, omnem sanctitatem exsuperans; ergo indignum est ut illud vano et profano ore calcetur. Secus est si illud crebro, sed ex ingenti amore et reverentia, in ore habeas. Sic enim S. Paulus identidem nominat Deum et Jesum Christum, adeo ut in paucis parvisque Epistolis Christum nominet quadringenties, Jesum ducenties et amplius. Causam subdit: Quoniam non eris immunis ab eis, non sanctis, sed nominibus Sanctorum, q. d. Abstine a vanis et irreverentibus nominationibus Sanctorum, quia ab eis, id est per eas, propter eas (hoc enim significat Hebr. מהם mehem, id est ab eis) non eris immunis, scilicet a peccato, puta a culpa et pœna. Tigurina, quia non impune feres; Syrus, qui frequens est ad jurandum, a delictis et a plaga non justificatur. Alludit, imo citat Exodi cap. XX, 7: Non enim habebit insontem Dominus eum qui assumpserit nomen Domini sui frustra. Deus enim sui nominis et honoris est zelotes; quocirca eos qui nomen suum irreverenter usurpant et temerant, acriter castigat, tum in hac vita, tum in futura.
23:11
11. SICUT ENIM SERVUS INTERROGATUS ASSIDUE, A LIVORE NON MINUITUR; SIC OMNIS JURANS ET NOMINANS (temere Deum et Sanctos, vel res sanctas) IN TOTO A PECCATO NON PURGABITUR. — Interrogatus, id est, tortus; solent enim servi in tortura examinari de crimine admisso: unde tortura vocatur quæstio; et in Martyrum passionibus, interrogatio subinde ponitur pro flagellis et tormentis, ait Rabanus, q. d. Sicut servus interrogatus per quæstiones flagella et tormenta, verberibus et vibicibus impletur: ita quoque crebro jurans, crebra peccatorum verbera animæ suæ infligit. Unde Tigurina vertit, sicut enim servus crebro vapulans non levatur vibicibus: ita qui dejerat, et nomen Dei assidue usurpat, culpa non vacabit. Apte jurantem comparat servo, juramentum quæstioni et torturæ, juramenti damna vibicibus. Nam, ut ait Plutarchus in Problemat. Juramentum homini libero pro tormento est. Unde Romani a servis veritatem per tormenta extorquebant, a cive juramento, a sacerdote solo verbo. Juramentum enim torquet animam, tum quia eam metu Numinis percellit, anxiamque reddit et sollicitam, ne illicite jurando ejus indignationem incurrat; tum quia eam reipsa divinæ vindictæ exponit. Nam qui dejerat jurando juramento exsecratorio, v. g. dicendo: Si mentior, Deus me puniat; expresse sibi Dei ultionem imprecatur, si mentiatur. Idem implicite facit, sibique imprecatur jurans juramento assertorio. Porro Rabanus sic explicat, q. d. Sicut servus assidue correptus a livoris crimine non abstrahitur, sed magis ad odium provocatur: sic omnis jurans et nominans sæpe nomen Dei Sanctorumque ejus, inde a peccatis non purgabitur, sed magis polluitur. Verum livor hic non crimen, puta iram et invidiam animi, sed corporis livorem et vibicem significat: hunc enim denotat Græcum μώλωψ.
23:12
12. VIR MULTUM JURANS IMPLEBITUR INIQUITATE (puta perjuriis, blasphemiis, injustitiis, etc.), ET NON DISCEDET A DOMO ILLIUS PLAGA. — Tigurina, vir crebro jurans replebitur scelere, nec flagellum abscedet a domo ipsius; Syrus, vir jurator acquirit delicta, et non auferetur a domo ejus seditio et colaphizatio. Exemplum est in Saule, qui proclivis ad jurandum, multa jurando deliquit, ideoque plagas Dei graves sibi suisque posteris accersivit, ut patet II Reg. XXI, vers. 1 et sequent. Quocirca sapienter S. Augustinus, sermone 28 De Verbis Apostoli: Falsa juratio exitiosa est, inquit, vera juratio periculosa est, nulla juratio secura est. Vide quæ de juramento annotavi Jacob. V, 12; vide et S. Chrysostomum, homil. ad Popul. 5, 6, 7 et seq. usque ad 16, in quibus omnibus acriter insectatur jurandi consuetudinem illo ævo grassantem, ac in 15 docet pejus esse jurare quam occidere: Non ita pungit ensis, inquit, sicut juramenti natura; non sic occidit gladius, sicut juramenti plaga. Idque probat ex falce quam a Deo immitti in domos jurantium vidit Zacharias, cap. V.
23:13
13. ET SI FRUSTRAVERIT (si juramentum non impleverit), DELICTUM ILLIUS SUPER IPSUM ERIT; ET SI DISSIMULAVERIT, DELINQUET DUPLICITER, — q. d. Si frustra jurarit, ita ut quod juravit reipsa non præstiterit, hic reus erit delicti, ejusque pænam sustinebit: si insuper illud corrigere et expiare neglexerit et dissimulaverit, Græce ὑπερίδη, id est despexerit, dupliciter peccabit, scilicet primo, fallendo et juramentum non implendo; secundo, 14. ET SI IN VACUUM JURAVERIT, NON JUSTIFICABITUR: REPLEBITUR ENIM RETRIBUTIONE DOMUS ILLIUS. — Ne quis putet eum solum qui frustrat juramentum, non præstando id quod juravit, peccare, ideoque puniendum a Deo; addit, quod is quoque qui in vacuum, id est temere, inaniter, leviterque, ubi non est necessitas vel justa utilitas, jurat, esto sine mendacio vel proximi damno; non justificabitur in hoc facto, id est, non censebitur juste riteque egisse, non declarabitur justus; sed potius ut male agens corripietur et punietur, si non ab hominibus, certe a Deo: Deo enim replebitur retributione domus illius, q. d. Deus illi ejusque domui, id est, familiæ et posteris, pro temerariis hisce juramentis debitam retributionem, id est vindictam, pænam et supplicia retribuet. Notent hoc qui jurandi habent consuetudinem, et leviter tertio quoque verbo jurant. Unde Tigurina vertit, ac ne temere quidem usus juramento insons judicabitur: nam domus ejus crebris appetetur insultibus; alii, quod si inaniter juravit, non evadet pænam; replebitur enim domus ejus calamitatibus. Has enim significat Græcum ἐπαγωγῶν, uti superius dixi. Sic crebro jurantes, crebra in domibus suis vident infortunia, ut faciant jacturam mercium, famulorum, filiorum, etc., ac causam non advertunt, nimirum irreverentiam in Deum, ac temerarium juramentum, quo sanctum Dei nomen profanant.
23:15
15. EST ET ALIA LOQUELA CONTRARIA MORTI, NON INVENIATUR IN HÆREDITATE JACOB. — Ita Romani et cæteri correcti codices. Male ergo Lyranus legit, contraria in mortem; et alii, e contrario in mortem. Græca jam habent, ἀντιπεριδεβλημένη, id est vestita, amicta, induta. Unde sic habent, est loquela induta vel amicta morte, etc. Tigurina, est sermo morte obvolutus, absit in possessione Jacob inveniatur; alii, est oratio circumsepta undique morte. Noster legit ἀντιπαρατεθειμένη, id est opposita, contraria, aut potius ἀντιπαραβεβλημένη, uti etiamnum legunt nonnulli codices, id est, opposita, collata, comparata. Nam ἀντιπαραβάλλω, idem est quod oppono, confero, committo, comparo. Unde ἀντιπαραβολή est mutua collatio. Contraria morti igitur idem est quod altera ex parte respondens, et quæ conferri ac comparari queat cum morte, morti opposita, objecta, vicina, e regione mortis posita. Unde Syrus omittens tò morti sic vertit, et etiam si est aliquid aliud quod comparetur illi (juramento), non invenietur in hæreditate Jacob.
23:16
16. ETENIM A MISERICORDIBUS OMNIA HÆC AUFERENTUR, ET IN DELICTIS NON VOLUTABUNTUR. — Misericordibus, id est, piis. Sic enim Syrus, ab humilibus enim longè sunt ista. Et Tigurina, ab illis autem qui in Dei clementia respiciunt, hæc omnia remota sunt: nec in vitiis sordescunt; Complut. a piis enim omnia hæc longè aberunt, et in peccatis non contaminabuntur. Misericordia ergo hic ponitur pro omni virtute et pietate. Misericordes enim sunt pii; ex misericordia enim ortus est timor Dei, reverentia, humilitas, amorque erga Deum. Quocirca misericordes Deum, nomenque ejus et Sanctorum reverenter tractant, nec ab illo sunt immisericordes imprecatione et maledictione.
23:17
17. INDISCIPLINATÆ LOQUELÆ NON ASSUESCAT OS TUUM: EST ENIM IN ILLA VERBUM PECCATI. — Quæres, quænam est hæc indisciplinata, id est insolens et insana, loquela? Respondeo primo, est imprecatio et maledictio, de qua vers. 15 dixi. Ita Tigurina, nihil assueti habeas in labiis: est enim peccati obnoxium; Syrus, sermoni maledico ne assuescat os tuum, ne forte incidas in peccatum. Hæc enim sunt indisciplinata, id est insana, barbara, belluina, ac proinde contraria et comparata morti, uti vers. 15 dixi.
23:18
Ne forte obliviscatur te Deus, id est, ne Deus, quasi oblitus tui, te relinquat et deserat, q. d. Cave ne per turpiloquia et maledictiones tuas Deum offendas, itaque ejus gratiam amittas: in conspectu illorum, scilicet magnatorum, coram quibus assistis, ut ab iis corripiaris et confundaris. Et assiduitate tua infatuatus, id est assiduitate consuetudinis, qua assiduo imbibisti verba turpia, maledicta et blasphemias; per hanc enim quasi infatuatus es et obstupescis, nec advertis has blaspemias esse peccata gravia, sed quasi per jocum eas effutis. Sicut enim sal infatuatum perdit saporem, sic tu turpiloquio infatuatus perdidisti pudorem et saporem decori, qui tibi insituserat a parentibus: improperium patiaris, scilicet a doctis et pudices, qui te ob turpiloquia tua reprehendent et increpabunt; et maluisses non nasci, scilicet quam tanta opprobria ex turpiloquio pati, et diem nativitatis tuæ maledicas, idque jure merito: quia in natalibus meliora tibi promittebas, dum tales haberes parentes, talemque educationem.
23:20
20. HOMO ASSUETUS IN VERBIS IMPROPERII, IN OMNIBUS DIEBUS SUIS NON ERUDIETUR. — Id est, homo qui consueuerit turpiloquiis et blasphemiis, nunquam emendabitur, quia consuetudo est altera natura: hæc enim quasi indelebiliter imprimitur, et vix unquam tolli potest. Ita Rabanus. Vel, non erudietur, id est, semper erit ineruditus, indoctus, bardus et agrestis. Turpiloquia enim et maledicta arguunt parvam mentis doctrinam, politiam et prudentiam. Ita Jansenius. Aut non erudietur in dies suos omnes, id est, tota vita sua non erit satis eruditus et prudens ad hoc, ut sibi caveat a turpiloquio, ut illud devitet et coerceat, sed semper imprudens in illud incidet, ait Palacius.
23:21
21. DUO GENERA ABUNDANT IN PECCATIS (Græce, multiplicant peccata), ET TERTIUM ADDUCIT IRAM ET PERDITIONEM. — Post vitia linguæ pergit ad vitia operum, inquit Jansenius, sicut et in principio capitis postquam precatus est linguæ continentiam, mox precatur vitæ totius temperantiam. Sensus est, q. d. Duo genera vitiorum et vitiosorum hominum sunt, quæ peccata peccatis accumulant; tertium vero hæc duo superans, acrem Dei iram, vindictam et perditionem provocat. Simile est Proverb. vi, 16: Sex sunt, quæ odit Dominus, et septimum detestatur anima ejus: septimum est susurratio et susurro, qui seminat inter fratres discordias. Unde Syrus hoc loco vertit, duos modos odit anima mea, et tertius ascendere facit iram; Tigurina, duo genera peccatis abundant, et tertium meretur supplicium, scilicet singulare et acre. Inter hæc tria primum est anima calida, puta anima æstuans ira et cholera. Secundum est nequam in ore carnis suæ, id est, nequam in appetitu carnis, id est veneris, puta luxuriosus. Tertium est, vers. 25, qui transgreditur lectum suum, id est adulter. 22. ANIMA CALIDA QUASI IGNIS ARDENS, NON EXSTINGUETUR DONEC ALIQUID GLUTIAT. — Tigurina, animus æstuans tanquam ardens ignis, qui non exstinguitur donec absumatur. 23. ET HOMO NEQUAM IN ORE CARNIS SUÆ, NON DESINET DONEC INCENDAT IGNEM. — Hoc est secundum genus eorum qui abundant in peccatis, nimirum fornicariorum: hi enim libidines multiplicant, quia iis non satiantur. Est enim libido insatiabilis, suique flammas majores semper suscitat et accendit: unde abundat in peccatis.
23:25
25. OMNIS HOMO QUI TRANSGREDITUR LECTUM SUUM, CONTEMNENS IN ANIMAM SUAM, ET DICENS: QUIS ME VIDET? — Adde: Hic in plateis vindicabitur, uti dicetur vers. 30. Ibi enim sententia hic inchoata absolvitur. Sensus est, q. d. Tertius, qui abundat peccatis, et adducit iram et perditionem, uti dixi vers. 21, est adulter, qui torum et lectum conjugalem violat, alteriusque conjugem aut certe fornicariam invadit, itaque contemnit animam suam, tum quia vitam suam periculo mortis objicit, ne videlicet cognati conjugis, aut maritus adulteræ cum qua peccat, eum ob injuriam et infamiam tam conjugi quam adulteræ, indeque sibi illatam, occidant; tum quia animam suam Dei vindictæ, judicio et damnationi exponit. Sed hæc omnia contemnit cæcus amor adulteri, quia clanculum adulterans, putat se latere hominum oculos dicitque: Quis me videt? unde Tigurina vertit, homo denique (est tertius et ultimus abundans peccatis) temerator tori sui, sic animo secum cogitans: Quis me videt? Syrus, vir qui prævaricatur super lectum strati sui, et dicit in anima sua: Quis videt me? Ideoque non cogitat illud Senecæ Gentilis, cum ipse sit fidelis: Etiamsi scirem homines ignoraturos, et Deum ignosciturum, tamen peccare nollem, ob peccati turpitudinem. 29. DOMINO ENIM DEO, ANTEQUAM CREARENTUR, OMNIA SUNT AGNITA: SIC ET POST PERFECTUM RESPICIT OMNIA. — Probat oculos Dei sole lucidiores omnia intueri, ex eo quod ipse omnium sit creator, conservator et gubernator: sicut ergo antequam crearet ea cognovit per ideam, quam in mente habuit: juxta eam enim ea creavit; sic quoque postquam ea creavit et perfecit, respicit et intuetur omnia, ut creata a se conservet et gubernet. Unde Græca clare habent, antequam crearentur, omnia sunt ei agnita, sic et postquam consummata sunt; Syrus vero, quia antequam fiat quidquam, manifestum est coram eo, et etiam post consummationem mundi ipse judicat illum, q. d. Deus facta hominum prænovit et prævidit, antequam ea faceret homo, imo antequam mundus existeret: unde idem postquam facta sunt, postquam scilicet ea fecit homo, in consummatione, id est, in fine mundi, judicabit illum, qui ea fecit et patravit. Deus ergo actiones omnium, tam bonas quam malas, prævidit ante mundum, videt in mundo, judicabit post mundum. Audi Rabanum: Notum est Deo ab initio opus ejus, nec aliquid novum ei accidere potest; quia ante omnia præsciebat tempora, quæ in tempore voluit facere opera, et post perfectum opus nihil illi defuit aut præteriit, quia neque præteritum, neque futurum aliquid illi est, sed omnia præsentialiter coram eo sunt. In omnipotente enim Deo ea quæ secutura sunt tempora, præsentia semper consistunt: cui nec futura veniunt, nec præterita discedunt, sed cuncta simul ante ejus oculos adsistunt: fuisse, vel futurum esse æternitas non habet; cui nimirum nec præterita transeunt, neque futura superveniunt, quæ cuncta præsens videt.
23:30
30. HIC IN PLATEIS CIVITATIS VINDICABITUR, ET QUASI PULLUS EQUINUS FUGABITUR: ET UBI NON SPERAVIT (id est, non timuit, non putavit; græce enim est οὐχ ὑπενόησε, id est non suspicatus est; sic Poeta ait: At sperate, id est timete, deos memores fandi atque nefandi ) APPREHENDETUR. — Hic, scilicet adulter, qui transgreditur lectum suum, de quo egit vers. 21; ibi enim sententia inchoata, et per plures versus suspensa, hic demum expletur. Unde Tigurina vertit, quamobrem ille in plateis urbis condemnabitur; Vatablus, pœnas dabit; 31. ET ERIT DEDECUS OMNIBUS, EO QUOD NON INTELLEXERIT TIMOREM DOMINI. — q. d. Adulter suum adulterium voluit celare tenebris noctis, et secreto conclavis; at Deus ejus scelus et dedecus toti orbi deteget, cum illud morte per judicem, vel alia publica pœna et clade puniet, idque condigne et merito, eo quod adulter practice non intellexerit, id est, non cognari, timorem Domini, ut ejus timore ab adulterio se cohiberet, q. d. Eo quod non timuerit Dominum, sed suas libidines Deo Deique amori prætulerit. Unde Tigurina, puta Vatablus: Erit, inquit, omnibus dedecori, eo quod animo religionem Domini non coluerit. Græca Complutensium, Romana, cæteraque, ac Syrus hunc versum non habent.
23:32
32. SIC ET MULIER OMNIS RELINQUENS VIRUM SUUM, ET STATUENS HÆREDITATEM EX ALIENO MATRIMONIO. — Hæc sententia suspensa expletur vers. 34: Hæc in Ecclesiam adducetur. Quod enim dixit de adultero, ejus occultum facinus fore publicandum, publicaque ignominia et supplicio castigandum, idem nunc dicit de adultera, q. d. Adultero similis et in scelere par est adultera, ideoque simili infamia et morte, puta lapidatione juxta legem Mosis, punietur. Porro adultera statuit hæreditatem ex alieno matrimonio, id est, hæreditatem statuit et consignat spurio, quem concipit ex marito alterius matrimonii, puta ex adultero, q. d. Adultera hæredem mariti sui efficit spurium filium adulteri, quæ ingens est fraus et injustitia. Unde Tigurina vertit, idem accidet mulieri virum suum deserenti, et hæredem paranti ex alieno; Syrus, et etiam mulier quæ offendit maritum suum, et supponit hæredem ex alio. Porro antequam sententiam absolvat et pænam exprimat, quanta sit hujus sceleris gravitas et injuria ex triplici capite demonstrat, dum subdit:
23:37
37. ET AGNOSCENT QUI DERELICTI SUNT, QUONIAM NIHIL MELIUS EST QUAM TIMOR DEI; ET NIHIL DULCIUS QUAM RESPICERE IN MANDATIS DOMINI. — In mandatis, id est, in mandata: Hebræi enim verba contactus, sive corporalis, sive mentalis, quale est respicere, videre, etc., construunt cum ב beth, id est in. Sensus est, q. d. Ex probro et pæna adulterorum et impiorum, qui Deum non timuerunt, per antithesin contrarii colligent mortales nihil esse melius, id est, honestius et utilius, timore Dei, et nihil dulcius quam attendere, obedire et obsequi mandatis Domini. Timor enim Dei est observatio et obedientia mandatorum ejus. In hoc ergo omne hominis bonum consistit, puta omnis honestas, omnis utilitas, omnis suavitas et voluptas humana. Hæc enim sunt tres boni species; omne enim bonum vel honestum est, vel utile, vel suave et delectabile; perfectum autem est quod hæc tria in se continet et comprehendit.
23:38
38. GLORIA MAGNA EST SEQUI DOMINUM: LONGITUDO ENIM DIERUM ASSUMETUR AB EO. — Dedecori, quod adulterum et adulteram sibi suisque prolibus consciscere dixit vers. 31, opponit decus et gloriam timentis Deum, q. d. Adulter sequitur suas amasias, concupiscentias et libidines; ideoque sibi suisque parit æternum dedecus et indelebile probrum; at vero timens Deum, adeoque Dei legem et timorem, sequitur paritque sibi suisque æternum decus et gloriam. Quia gloria magna est sequi Dominum; nam servire Deo regnare est: primo, quia nobile est servire Deo nobilissimo, qui est summa et divina majestas; secundo, quia hæc servitus facit nos similes Deo. Ita Clemens Alexandrinus, lib. VII Stromat., versus finem docet quod, sicut illi qui studendo sequuntur Ciceronem, Platonem, Aristotelem, fiunt Ciceroniani, Platoniani, Aristotelici, imo novi quasi Cicerones, Platones et Aristoteles; sic et illi qui Deum sequuntur, voluntati legique ejus obediendo, fiunt divini et quasi dii quidam terrestres. Sic enim ait: Quemadmodum si quis in Ischomacho studium posuerit, eum faciet agricolam; et si Lampidi, nautam; et Charidemo, Imperatorem; et Simoni, equitandi gnarum; et Perdici, cauponem; et Crobylo, obsoniorum conditorem; et Archelao, saltatorem; et Homero, poetam; et Pyrrhoni, contentiosum; et Demostheni, oratorem; et Chrysippo, dialecticum; et Aristoteli, physicum; et Platoni, philosophum: ita qui paret Domino, et per eum datam sequitur prophetiam, efficitur ad magistri imaginem, Deus qui in carne versatur. Subdit deinde: Hanc ergo altitudinem minime assequuntur, qui non sequentur Deum eos ducentem; ducit autem per Scripturas divinitus inspiratas. Tertio, quia Deus sibi servientes remunerat gloria regni cœlestis, eosque facit reges universi, juxta illud Apocal. v, 10: Fecisti nos Deo nostro regnum et sacerdotes, et regnabimus super terram. Unde causam subdens, ait: Longitudo enim dierum assumetur ab eo. Ubi τὸ eo tam referre potest Dominum, quam sequentem Dominum, q. d. Sequens Dominum assumet et accipiet longævitatem, tum hujus vitæ (hanc enim Deus promisit et præstitit piis in veteri Testamento, ut Abrahæ, Isaac, Jacob, Joseph, Mosi, Tobiæ); tum futuræ, puta beatam æternitatem assumet a Domino, qui sui sequelam amplissimo hoc præmio remunerabitur. Græca habent, longitudo dierum suscipi te ab eo; Tigurina, gloria ingens est sequi Dominum, et ab eodem recipi, vitæ longinquitas. Unde Jansenius suspicatur Nostrum primitus vertisse, longitudo enim dierum assumi te ab eo; ut sit sensus: Longitudo dierum, id est vita æterna, obtinetur per hoc, quod Dominus assumit te ad se. Nota: Licet omnes timentes Deum, puta omnes humiles, omnes obedientes, omnes patientes, omnes religiosi (et cæteri) sequantur Deum; tamen id proprie hic tribuitur castis et virginibus: hos enim opponit adulteris. Ratio est, quod Deo mirifice placeat castitas, eo quod ipse sit purissimus spiritus, adeoque sit ipsa increata puritas et castitas, atque in hac puritate ejus sanctitas consistit, ut docet S. Dionysius De Divinis Nomin. Hinc S. Joannes, Apocal. cap. XIV, 4, vidit virgines sequi agnum quocumque ierit. Nam, ut ait Paulus, I Corinth. vi, 16: Sicut qui adhæret meretrici, unum cum ea corpus efficitur; sic qui adhæret Domino per mentis corporisque castitatem, unus spiritus est cum eo. Porro, ne quis se excuset, dicatque difficile, imo impossibile esse, ut homo debilis Deum omnipotentem quaquaversum sequatur; hac de causa Deus humanitatem induit, Christusque factus est homo, ut homo hominibus agendo et patiendo viam præiret per labores, dolores et opera quæcumque in cœlum. Audi S. Ambrosium in Psalm. CXVIII, octonario 5, explicantem illud: Deduc me in semitam mandatorum tuorum, quia ipsam volui. Quis, inquit, hoc dicit, nisi qui sequitur Christum? Non potest alius hoc dicere, nisi qui illud exsequitur quod scriptum est: Post Dominum Deum tuum ambulabis, et ipsi adhærebis, quia ipse te deducit, Deuter. x. Quomodo deducat, audi: Nisi quis tulerit crucem suam, et post me secutus fuerit, non est me dignus, Matth. x. Vide hic quanta sit militiæ nostræ præstantia et gloria, quod Deum habeamus ducem: quanta item securitas; tanto enim duce quis timeat? Nolite recedere, ait Samuel I Reg. XII, 20, a tergo Domini, et nolite timere. Quare ex adverso magnum probrum, magna inertia, magna pusillanimitas nolle sequi quo Deus dux noster præcedit, nosque ducit. Herodotus, lib. IV, narrat Darium regem Persarum, proficiscentem contra Scythas, cum Ocobazus Persa nobilis ex tribus quos habebat filiis, duos tantum qui eum in bellum sequerentur obtulisset, sibique tertium reservaret, valde indignatum jussisse omnes tres occidi, patrique relinqui, ut ostenderet quam indignum esset, quantumque nefas nolle quempiam regem in aciem euntem sequi. Simile narrat de Xerxe Darii filio: cui in Græcos castra moventi, cum Pythius Lydiæ rex comites daret et asseclas quatuor filios, quintum vero utpote primogenitum apud se detineret; illico Xerxes eum per medium secari jussit, perque media illius membra exercitum ire. Si id fecere Darius et Xerxes reges terreni, et homines ut cæteri, quid faciet Deus Rex regum et Dominus dominantium?
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.