An other admonition against slouth, 3. dissolute children, 6. and mirth out of season. 7. Fooles are hardly corrected, 10. more to be bewayled then the dead. 14. Much talke doth not profite them. 24. Offend not, nor seare not a freind. 33. Kepe alwayes guard of thy torgue.
1The sluggard is pelted with a dirty stone, and all men will speak of his disgrace.Il pigro è lapidato con sassi coperti di fango: e tutti parleranno di lui con dispregio.THE sluggard is stoned with a durtie stone, & al men wil speake of his disgrace.In lapide luteo lapidatus est piger: / et omnes loquentur super aspernationem illius. 2The sluggard is pelted with the dung of oxen: and every one that toucheth him will shake his hands.Il pigro è lapidato collo sterco di bue: tutti quelli, che ne toccano, scuotono le loro mani.The sluggard is stoned with the dung of oxen: and euerie one, that shal touch him, wil shake his handes.De stercore boum lapidatus est piger: / et omnis qui tetigerit eum excutiet manus. 3A son ill taught is the confusion of the father: and a foolish daughter shall be to his loss.Il figliuolo mal educato è la vergogna del padre, e la figlia sarà poco stimata.The coufusion of the father is of a sonne without discipline: and the daughter shal be made of lesse account.Confusio patris est de filio indisciplinato: / filia autem in deminoratione fiet. 4A wise daughter shall bring an inheritance to her husband: but she that confoundeth, becometh a disgrace to her father.La fanciulla prudente è un'eredità pel suo marito: ma quella, che reca disdoro, è l'obbrobrio del genitore.A wise daughter is an inheritance to her husband. for she that confoundeth, is made a contumelie to her father.Filia prudens hæreditas viro suo: / nam quæ confundit, in contumeliam fit genitoris. 5She that is bold shameth both her father and husband, and will not be inferior to the ungodly: and shall be disgraced by them both.Quella, che è sfacciata, disonora il padre, e il marito, e non la cederà agli empj, e sarà vilipesa dall'uno, e dall'altro.She that is bold shameth father and husband, and shal not be inferiour to the impious: but of them both she shal be dishonored.Patrem et virum confundit audax, / et ab impiis non minorabitur: / ab utrisque autem inhonorabitur. 6A tale out of time is like music in mourning: but the stripes and instruction of wisdom are never out of time.Un ragionamento fuor di tempo è come la musica del duolo: ma la sferza, e l'istruzione in ogni tempo sono saggezza.Musike in mourning is a tale out of time: scourges and doctrine are at al time wisdom.Musica in luctu importuna narratio: / flagella et doctrina in omni tempore sapientia. 7He that teacheth a fool, is like one that glueth a potsherd together.CUi ammaestra uno stolto è come chi vuol rimettere insieme un vaso di terra rotto.He that teacheth a foole, is as he that gleweth together a potshard.Qui docet fatuum, / quasi qui conglutinat testam.
8He that telleth a word to him that heareth not, is like one that waketh a man out of a deep sleep.Chi fa parole con uno, che non ascolta, fa come chi vuole svegliare il dormiente dal suo letargo.He that telleth a word to him that heareth not, is as he that raiseth vp a man sleepeing out of an heauie sleepe.Qui narrat verbum non audienti, / quasi qui excitat dormientem de gravi somno. 9He speaketh with one that is asleep, who uttereth wisdom to a fool: and in the end of the discourse he saith: Who is this?Chi collo stolto ragiona di sapienza, parla con un, che dorme; e questi alla fine del ragionamento dice: chi è costui?He speaketh with him that sleepeth, which vttereth wisdom to a foole: and in the end of the narration he saieth: Who is this?Cum dormiente loquitur qui enarrat stulto sapientiam: / et in fine narrationis dicit: Quis est hic ? 10Weep for the dead, for his light hath failed: and weep for the fool, for his understanding faileth.Piangi il morto, che è privato della luce, e piangi lo stolto perché è privo di senno.Weepe vpon the dead, for his light hath failed: and weepe vpon a foole, for he faileth in vnderstanding.Supra mortuum plora, defecit enim lux ejus: / et supra fatuum plora, defecit enim sensus. 11Weep but a little for the dead, for he is at rest.Ma piangi per poco un morto, dapoichè egli ha riposo.Weepe a little vpon the dead, because he is at rest.Modicum plora super mortuum, quoniam requievit: 12For the wicked life of a wicked fool is worse than death.Ma la pessima vita dell'empio stolto è peggiore della morte.For the wicked life of the very wicked, aboue the death of a foole.nequissimi enim nequissima vita super mortem fatui. 13The mourning for the dead is seven days: but for a fool and an ungodly man all the days of their life.Il morto si piange per sette giorni; ma lo stolto, e l'empio per tutto il tempo della loro vita.The moorning of the dead is seuen daies: but of a foole and of the impious, al the daies of their life.Luctus mortui septem dies: / fatui autem et impii omnes dies vitæ illorum. 14Talk not much with a fool and go not with him that hath no sense.Non parlar molto coll'empio, e non andar insieme coll'insensato.Speake not much with a foole, and goe not with the vnwise.Cum stulto ne multum loquaris, / et cum insensato ne abieris. 15Keep thyself from him, that thou mayst not have trouble, and thou shalt not be defiled with his sin.Guardati da lui per non avere inquietudini, e affinchè non ti si attacchi macchia dal suo peccato.Keepe thy selfe from him, that thou haue no molestation, and thou shalt not be defiled with his sinne.Serva te ab illo, ut non molestiam habeas, / et non coinquinaberis peccato illius.
16Turn away from him, and thou shalt find rest, and shalt not be wearied out with his folly.Schivalo, e sarai tranquillo, e non soffrirai il tedio di sua stoltezza.Turne aside from him, and thou shalt finde rest, and shalt not be wearied with his follie:Deflecte ab illo, et invenies requiem, / et non acediaberis in stultitia illius. 17What is heavier than lead? and what other name hath he but fool?Qual altra cosa si nominerà, che pesi più del piombo, fuorché lo stolto?What shal be heauier then lead? and what other name hath it but foole.Super plumbum quid gravabitur ? / et quod illi aliud nomen quam fatuus ? 18Sand and salt, and a mass of iron is easier to bear, than a man without sense, that is both foolish and wicked.E più facile a portarsi l'arena, il sale, e una massa di ferro, che un imprudente, uno stolto, un empio.It is easier to beare sand and salt, and a masse of yron, then an vnwise man, and a foole, and impious.Arenam, et salem, et massam ferri facilius est ferre / quam hominem imprudentem, et fatuum, et impium. 19A frame of wood bound together in the foundation of a building, shall not be loosed: so neither shall the heart that is established by advised counsel.Un legamento di travi unite insieme nel fondamento di un edilizio non si scompagina; così un cuore appoggiato a ben pensato consiglio.A frame of wood bound together in the fundation of a building, shal not be dissolued: so also the hart confirmed in the cogitation of counsel.Loramentum ligneum colligatum in fundamento ædificii non dissolvetur, / sic et cor confirmatum in cogitatione consilii. 20The thought of him that is wise at all times, shall not be depraved by fear.Le risoluzioni dell'uom sensato non saranno alterate dal timore in nissun tempo.The cogitation of the wise at al time, yea by feare shal not be depraued.Cogitatus sensati in omni tempore metu non depravabitur. 21As pales set in high places, and plasterings made without cost, will not stand against the face of the wind:Come i pali piantati in luogo alto, e le muraglie a secco non resistono all'urto dei venti;As stakes in high places, and plaisteringes laid without cost, shal not abide against the face of the winde:Sicut pali in excelsis, et cæmenta sine impensa posita, / contra faciem venti non permanebunt: 22So also a fearful heart in the imagination of a fool shall not resist against the violence of fear.Così parimente il cuor dello stolto, timido ne' suoi pensieri non resisterà all'impeto del timore.so also a feareful hart in the cogitation of a foole shal not resist against the violence of feare.sic et cor timidum in cogitatione stulti / contra impetum timoris non resistet.
23As a fearful heart in the thought of a fool at all times will not fear, so neither shall he that continueth always in the commandments of God.Siccome il cuor dello stolto, che paventa ne' suoi pensieri, non in ogni tempo temerà; così colui, che sta saldo ne' comandamenti di Dio è sempre senza timore.As a trembling hart in the cogitation of a foole, al time wil not feare, so also he that continueth alwaies in the preceptes of God.Sicut cor trepidum in cogitatione fatui omni tempore non metuet, / sic et qui in præceptis Dei permanet semper. 24He that pricketh the eye, bringeth out tears: and he that pricketh the heart, bringeth forth resentment.Chi punge l'occhio ne spreme le lagrime, e chi punge il cuore, ne tragge fuori gli affetti.He that pricketh the eie, bringeth forth teares: and he that pricketh the hart, bringeth forth feeling.Pungens oculum deducit lacrimas, / et qui pungit cor profert sensum. 25He that flingeth a stone at birds, shall drive them away: so he that upbraideth his friend, breaketh friendship.Chi scaglia un sasso contro gli uccelli, li fa scappare, così pure chi parla male dell'amico, scioglie l'amicizia.He that casteth a stone at fowles, and shal throw them downe: so he that speaketh reprochefully to his freind, dissolueth freindship.Mittens lapidem in volatilia, dejiciet illa: / sic et qui conviciatur amico, dissolvit amicitiam. 26Although thou hast drawn a sword at a friend, despair not: for there may be a returning. To a friend,Quand'anche tu avessi tirata fuori la spada contro l'amico, non di sperare; perocché puoi tornare in grazia con esso.Although thou drowest a sword at a freind, despaire not: for there is returning to a freind.Ad amicum etsi produxeris gladium, non desperes: / est enim regressus. / Ad amicum 27If thou hast opened a sad mouth, fear not, for there may be a reconciliation: except upbraiding, and reproach, and pride, and disclosing of secrets, or a treacherous wound: for in all these cases a friend will flee away.Se avrai dette all'amico parole d'ira, non temere, v'è luogo alla pace, purché non vi sia stata maldicenza, né rimprovero, né superbia, né manifestazione del segreto, nè colpo di tradimento; per queste cose tutte l'amico si fuggirà.If thou open a sad mouth, feare not for there is agreement: except taunt, and reproch and pride, and reuealing of secret, and a traiterous wound: in al these thinges a freind wil flee away.si aperueris os triste, non timeas: / est enim concordatio: / excepto convitio, et improperio, et superbia, / et mysterii revelatione, et plaga dolosa: / in his omnibus effugiet amicus.
28Keep fidelity with a friend in his poverty, that in his prosperity also thou mayst rejoice.Serba fede all'amico nella sua povertà, affin di godere delle sue prosperità.Possesse fidelitie with a freind in his prouertie, that in his goodes also thou maist reioyce.Fidem posside cum amico in paupertate illius, / ut et in bonis illius læteris. 29In the time of his trouble continue faithful to him, that thou mayst also be heir with him in his inheritance.Mantienti fedele a lui nel tempo della tribolazione, affin di essere chiamato a parte della sua eredità.In the time of his tribulation continew faithful to him, that in his inheritance also thou maist be heire with him.In tempore tribulationis illius permane illi fidelis, / ut et in hæreditate illius cohæres sis. 30As the vapour of a chimney, and the smoke of the fire goeth up before the fire: so also injurious words, and reproaches, and threats, before blood.Il vapore, e il fumo si alza dalla fornace prima che il fuoco, così le maldicenze, le contumelie, e le minacce precedono lo spargimento del sangue.Before the fire the vapour of the chimney, and the smoke of the fire riseth on high: so also before bloud euil wordes, and contumelies, & threates.Ante ignem camini vapor et fumus ignis inaltatur: / sic et ante sanguinem maledicta, et contumeliæ, et minæ. 31I will not be ashamed to salute a friend, neither will I hide myself from his face: and if any evil happen to me by him, I will bear it.Io non mi vergognerò di salutare l'amico, non mi nasconderò da lui, e se mi verrà del male da lui, lo sopporterò.I wil not be ashamed to salute a freind, from his face I wil not hide myself: and if there chance euiles to me by him, I wil beare it.Amicum salutare non confundar, / a facie illius non me abscondam: / et si mala mihi evenerint per illum, sustinebo. 32But every one that shall hear it, will beware of him.Ma chiunque ne sarà informato, si guarderà da lui.Euerie one that shal heare, wil beware of him.Omnis qui audiet cavebit se ab eo. 33Who will set a guard before my mouth, and a sure seal upon my lips, that I fall not by them, and that my tongue destroy me not?Chi porrà una guardia alla mia bocca, e un sigillo inviolabile alle mie labbra, perch'io non cada per loro colpa, e la mia lingua con sia la mia perdizione?Who wil geue a gard to my mouth, and a sure seale vpon my lippes, that I fal not by them, and my tongue destroy me?Quis dabit ori meo custodiam, / et super labia mea signaculum certum, / ut non cadam ab ipsis, / et lingua mea perdat me ?
22:1
Calmet
Sluggard. Who neglects his own and others' welfare. (Calmet)
Worthington
Disgrace. He is still despised here, and punished eternally, Matthew 25:30. (Worthington)
22:2
Haydock
Pelted. Greek, "compared to a lump of dung." (Haydock)
22:3
22:4
22:5
Calmet
Bold. In speaking and acting without restraint. (Calmet)
22:6
Mourning. St. Jerome (ep. ad Julian) quoting this sentence, calls it "divine Scripture," Proverb 25:20.
Haydock
Of time. Or "stripes and instruction well-timed, are wisdom." (Haydock)
Only the wise know how to correct with advantage.
22:7
Fool. Who is incapable of understanding. Those who have sense may be corrected, though they may have taken evil courses.
22:9
This? The Athenian philosophers and Festus derided St. Paul, Acts 17:32.
22:10
Challoner
For the fool. In the language of the Holy Ghost, he is styled a fool that turns away from God to follow vanity and sin. And what is said by the wise man against fools is meant of such fools as these. (Challoner)
Worthington
Their wicked life is worse than death. (Worthington)
22:13
Days. There was a longer time assigned for great men, Genesis 50:3., Numbers 20:30., and Deuteronomy 34:8.
St. Augustine
Life. This is understood of those who have lost all reason, or sense of religion. St. Monica wept for her son, hoping that he would repent, as a certain bishop had comforted her. (St. Augustine, Confessions 3:ultra.[last chapter])
22:17
Lead? Gold alone is heavier. But the fool is compared with lead, and is most insupportable.
22:19
22:21
Calmet
Cost. Of lime. (Calmet)
Haydock
Greek omits this comparison, as well as the 23d verse. (Haydock)
22:23
Calmet
Not fear. This seems contrary to what goes before. But fools are sometimes intrepid even to harshness. (Calmet)
22:24
Calmet
Resentment. Or "sense," (Haydock) by means of pungent reprimands. (Calmet)
22:25
Haydock
Away. Greek literally, "will knock them down," dejiciet. (Haydock)
Calmet
Deliberate provocations (ver. 27.) are pardoned with more difficulty than a sudden impulse of wrath, ver. 26. On such occasions we may withdraw our confidence, but not our charity and patience, Matthew 5:11. (Calmet)
Worthington
A true friend will not be lost for a temporal damage; but he must not be slighted. (Worthington)
22:29
Haydock
Inheritance. Greek adds, "for poverty is not always contemptible, nor is the senseless rich worthy of admiration." (Haydock)
22:32
Calmet
Of him. Yet I will not follow their example. (Calmet)
Haydock
If my friend has behaved ill to me, he will be the greatest sufferer. (Haydock)
22:33
Calmet
Not. Psalm 140:3. Who can sufficiently guard his tongue? (Calmet)
22:10
For the fool.... In the language of the Holy Ghost, he is styled a fool, that turns away from God to follow vanity and sin. And what is said by the wise man against fools is meant of such fools as these.
22:1
Contempt & ignominie is the worldlie punishment of the slouthful, besides his eternal damnation at the day of iudgement. Mat. 25. •. 30.
22:10
In this and other places is not vnderstood a foole that by defect of natural vvitte is ignorant, or an ideote, but he that is voide of grace, ful of malice, and wickednes. For the wicked life of such a one is worse then his death. v. 12.
22:12
Concordanza Gen 50.
22:13
Concordanza Prou. •3.
22:18
Prou. ••.
22:26
A true freind wil not be lost for temporal damage no• danger.
22:27
But the vices of derision, reproch, and the like violate al freindshipe with wise and good m•n.
22:33
Concordanza Ps. 140.
22:6
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 118.1
Holy scripture says: “a tale out of season is as musick in mourning.”
san Girolamo † 420 d.C. Ezekiel 1
… was put out, or, rather, when the Roman Empire was decapitated, and, to speak more correctly, the whole world perished in one city, “I became dumb and humbled myself, and kept silence from good words, but my grief broke out afresh, my heart glowed within me, and while I meditated the fire was kindled;” and I thought I ought not to disregard the saying,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 68.1
… Another reason for my delay was the protracted illness of the pious and venerable Paula. For, while occupied long in attending upon her in severe illness, I had almost forgotten your letter, or more correctly, the letter written in your name, remembering the verse, “Like music in the day of mourning is an unseasonable discourse.”
22:7
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration Concerning Simeon and Anna On the Day that They Met in the Temple 1
… wherefore the house in which they boasted was filled with smoke. Now smoke is a sign and sure evidence of wrath; as it is written, “There went up a smoke in His anger, and fire from His countenance devoured;” and in another place, “Amongst the disobedient people shall the fire burn,”
22:12
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 15.7
… Every man without God hath a dead soul. Thou dost bewail the dead: bewail the sinner rather, bewail rather the ungodly man, bewail the unbeliever. It is written, “The mourning for the dead is seven days; for a fool and an ungodly man all the days of his life.”
22:14
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 5.1
… first, Gluttony or the pleasures of the palate; secondly, Fornication; thirdly, Covetousness, which means Avarice, or, as it may more properly be called, the love of money, fourthly, Anger; fifthly, Dejection; sixthly, “Accidie,”
22:15
Early Popes (Pseudo-Isidorian Decretals) The Epistles of Pope Fabian 2.2
… In like manner also, all persons who underlie the charge of any manner of turpitude and dishonour, are rendered infamous; and all who arm themselves against fathers are rendered infamous. “Sand, and salt, and a mass of iron, is easier to bear than a man without understanding, and foolish and impious.”
22:21
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 9
… “Though thou drewest a sword at thy friend, yet despair not: for there may be a returning again to favor. If thou hast opened thy mouth against thy friend, fear not; for there may be a reconciliation: except for upbraiding, or disclosing of secrets, or a treacherous wound: for for these things a friend will depart.” (
22:25
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 3.22
… “For a faithful friend is the medicine of life and the grace of immortality.” Give way to a friend as to an equal, and be not ashamed to be beforehand with thy friend in doing kindly duties. For friendship knows nothing of pride. So the wise man says: “Do not blush to greet a friend.”
22:26
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 3.22
… If necessary, let us endure for a friend even hardship. Often enmity has to be borne for the sake of a friend’s innocence; oftentimes revilings, if one defends and answers for a friend who is found fault with and accused. Do not be afraid of such displeasure, for the voice of the just says: “Though evil come upon me, I will endure it for a friend’s sake.”
22:27
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Instructions to Catechumens 1.4
… stretching forth his hands to God, the prophet said, “Let the lifting up of my hands be an evening sacrifice, set a watch, O Lord, before my mouth, keep the door of my lips;” and he who before admonished, himself too says again “Who shall set a watch before my mouth, and a seal of wisdom upon my lips?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 40
… For it is not enough to put away the things that hinder; the things that establish must also be forthcoming. Now Sirach tells us the things that are subversive (of friendship), and does not go on to speak of the things which make union. “Reproaching,” he says, “and revealing of a secret, and a treacherous wound.” (cf.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Grace and Free Will 32
… For this is faith itself, which obtains by prayer what the law commands. He, indeed, who said, “If thou wilt, thou shalt keep the commandments,” did in the same book of Ecclesiasticus afterwards say, “Who shall give a watch before my mouth, and a seal of wisdom upon my lips, that I fall not suddenly thereby, and that my tongue destroy me not.”
22:31
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 2.7
… What more natural than to love one who loves us? What so implanted and so impressed on men’s feelings as the wish to let another, by whom we want to be loved, know that we love him? Well does the wise man say: “Lose thy money for thy brother and thy friend.” And again: “I will not be ashamed to defend a friend, neither will I hide myself from him.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 2.8
… that can put an end to immediate dangers, foresee future ones, point out those close at hand, can explain a subject, bring relief in time, is ready not only to give advice but also to give help,—in such a man confidence is placed, so that he who seeks advice can say: “Though evil should happen to me through him, I will bear it.”
22:1
1 et 2. IN LAPIDE LUTEO LAPIDATUS EST PIGER, ET OMNES LOQUENTUR SUPER ASPERNATIONEM ILLIUS. DE STERCORE BOUM LAPIDATUS EST PIGER; ET OMNIS, QUI TETIGERIT EUM, EXCUTIET MANUS. — Lapidem luteum vocat non laterem ex luto plasmatum, sed lapidem luto conspurcatum et sordentem: hinc enim significat Graecum προδαλωμένω. Lapidatus est, id est, lapidari solet: sic enim Hebraei per unum tempus significant caetera. Rursum per metalepsin, lapide luteo lapidatus est, id est, lapidando luto conspurcatus est, q. d. Piger adeo vilis, contemptibilis et exosus est, ut eum homines dignum censeant qui impetatur lapidibus sordidis et stercore boum: omnes enim eum quasi torpidum et sordidum aspernantur, ita ut eum tangere, cum eoque conversari nolint; sed omnes eum refugiant et aversentur, perinde ut qui tangit lapidem sordidum, vel stercus, illico illud manibus excutit. Stultorum et stultitiae speciem unam persequitur, scilicet acediam et pigritiam; haec enim facit hominem non tantum otiosum, sibique et aliis inutilem, sed et noxium multisque vitiis commaculat: otium enim et pigritia est causa omnis mali. Noster legit κατεβλήθη, id est, telis vel lapidibus impetitus est, aut συνελιθάσθη, id est, lapidatus est, a λιθάζω, id est, lapido, q. d. Piger adeo omnibus est vilis, ut eum quasi commune naturae probrum lapidibus insectentur, in eumque jaciant lapides luto immersos, sordes et stercora. Jam legunt συνεβλήθη, id est, comparatus est; unde Graeca sic habent, lapidi inquinato vel polluto assimilatus est piger, et omnes sibilant ad ejus infamiam; ac stercori fimentorum comparatur piger: omnis qui tollit eum, excutiet manus; Complutenses et Roman., lapidi conspurcato comparatus est piger, et omnis exsultabit in ignominiam ejus, stercori boum de sterquiliniis comparatus est piger, omnis qui tollit illud, excutiet manum; Tigurina, lapidi conspurcato comparandus est piger, quem ignominiae causa omnes irrideant; piger conferendus est stercori sterquilinii: quod quicumque contigerit, manus suas excutiat; Syrus, sicut lapis sordidus qui projectus est in platea, et unusquisque fugit ab odore ejus; ita et stultus, et unusquisque recedet ab eo. Dum exit quispiam foras in plateam, conviciatur ipsi, et omnis qui videt eum, complodit manibus suis; Arabicus breviter rem acu tangit, insipiens jam sibi acquisivit contumeliam et malum. Porro Isidorus lib. X Originum: Piger, inquit, dicitur quasi pedibus aeger. Idem, De Differentiis verborum, num. 46: Inter tardum, inquit, pigrum, inertem et segnem hoc interest, quod tardus dicitur qui trahit tempus; iners sine arte, nullius officii capax; piger per omnia aegro similis; segnis semotus est a calore et igne. Apposite pigro poenam assignat stercus boum potius quam equorum vel aliorum animalium, quia bos, utpote gravis, lentus est et tardus: symbolum et figura est pigri. Unde illud: Optat ephippia bos piger, optat arare caballus. Ita Palacius: Piger, inquit, comparatur lapidi conspurcato, et stercori boum. Ut enim qui lapidem ita sordidum, aut stercus boum inopinate tangit, statim utrumque e manibus excutit; ita qui ministrum habet pigritantem, excutit et repellit a se. Ita enim ministros pigros fugimus ut stercus, ut lutatos lapides. Ex hac Graecae litterae explicatione habemus sensum Latinae, qui est hic: Talis est piger, ac si eum lapidassemus lapidibus luto sordentibus, aut stercoribus boum; ita enim sordet ille in oculis hominum, ac si rebus sordidis conspurcatus esset; ac ideo omnes loquentur super ejus aspernatione, dicentes quam sit ille spernendus, imo et excutiendus et repellendus. Si piger contemnitur a dominis temporalibus, si ab eis excutitur et repellitur, quam spernetur et repelletur a Deo! Nam quia tepidus es, incipiam te evomere ex ore meo; et, quia opus Dei facis desidiose, maledictus eris. O quantum est a Deo maledici et repelli, scilicet in ignem aeternum! Apoc. III, 16; Jerem. XLVIII, 10; Matth. XXV, 41. Adde bovem, etsi lentum, tamen laboriosum esse; quare significat pigrum suum lentorem et pigritiam vincere debere labore, ad bovis imitationem. Hinc monetae, puta didrachmis, olim imprimebatur figura bovis, ut ait Pollux lib. IX, quod labor pariat nummos et opes, pigritia vero inopiam et famem. Apposite ergo in pigri opprobrium et castigationem bovis stercus assumitur, ut bove se deteriorem et pigriorem agnoscat, et a bove suam tarditatem labore vincere discat. Accedit quod stercus boum servit stercorandis agris, ut, injecto semine, copiosam ferant segetem. Ager hic est piger: stercoratur ergo stercore boum, ut, injecto diligentiae semine, copiosos illius proferat fructus. Ita Palacius: Piger, inquit, comparatur lapidi conspurcato, et stercori boum. Ut enim qui lapidem in manu tulerit conspurcatum, statim excutit: sic et qui tetigerit pigrum, lavat manus, etc. Si piger, inquit, a dominis temporalibus despicitur, si ab eis excutitur et repellitur, quanto magis a Deo! quia enim tepidus es, incipiam te evomere ex ore meo; et quia opus Dei negligenter facis, maledictus eris. O quantum est maledici et repelli a Deo, nimirum in ignem aeternum! (Apocal. III, 16; Jerem. XLVIII, 10; Matth. XXV, 41).
22:3
3. CONFUSIO PATRIS EST DE FILIO INDISCIPLINATO: FILIA AUTEM (indisciplinata et fatua, ut habent Latina Complutens.) IN DEMINORATIONE FIET. — A probro pigri descendit ad probrum filiorum, quod male morati sibi suisque parentibus conciliant, q. d. Confunditur, et ignominia pudoreque afficitur pater, si habeat filium male institutum et dissolutum: filia autem similis, puta male morata et dissoluta, in deminoratione fiet, id est, minoris fiet, eritque contemptibilis, ut nemo eam velit habere uxorem: rursum deminorationem, id est, damnum sibi suisque afferet. Siracides enim Græcum ἐλάττωσις, id est minoratio, usurpat pro damno, ut superius ostendi. Unde vers. seq. per antithesin, opponit ei filiam prudentem et bene moratam, quæ viro suo commoda, imo hæreditatem adducit. Ita Syrus, confractio, inquit, patri est filius stultus; et femina in defectum vel in detrimentum generatur; Græca Complutens., pudor patris in generatione indisciplinati, filia autem in diminutione fit; Tigurina, ignominia patris filius ignavus est, filiaque (ignava) minoris venit æstimanda; alii, dedecus patri ex procreatione ineruditi, filia vero (inerudita) nascitur ad detrimentum, tum famæ, tum substantiæ et opum, quin subinde et vitæ. Filia enim dissoluta infamat se et patrem, dotemque suam et opes patris dilapidat, ac non raro mœroris et mortis ei est causa.
22:4
4. FILIA PRUDENS HÆREDITAS VIRO SUO: NAM QUÆ CONFUNDIT, IN CONTUMELIAM FIT GENITORIS. — q. d. Optima filiæ hæreditas et dos est prudentia, eaque magis viro optanda et ambienda est, quam opima opum dos et hæreditas; quia per prudentiam prudentemque conjugem opes quælibet conservantur et augentur. Græca habent, θυγάτηρ φρόνιμος κληρονομήσει ἀνδρὸς αὐτῆς, quod Complutenses vertunt, filia prudens hæres erit viri sui; quia solent viri uxoribus suis, si prudentes et obsequentes sint, sua credere, easque hæredes instituere. Alii pro ἀνδρός, id est viri, legentes ἀνδρά, id est virum, vertunt, hæreditabit virum suum, id est, virum suum possidebit, quasi hæreditatem, ut eum regat et dirigat instar familiæ. Aut potius, q. d. Hæreditate bona, scilicet, sua prudentia et sapientia, eum donabit, ut ejus domum et substantiam prudenter administret, eique suam prudentiam communicet et doceat. Prudenti opponit imprudentem et fatuam, dum subdit: Nam quæ confundit, in contumeliam fit genitoris, q. d. Quæ autem dedecus et probrum affert sua levitate, dissolutione, imprudentia, stultitia; hæc contumeliam parit suo parenti et genitori generique æque ac marito, qui apud parentem sæpe de ejus mala institutione queritur et expostulat. Græca habent, pudenda vel probrosa tristitiam affert genitori; tristatur enim parens de pudendis et probrosis filiæ moribus. Unde Tigurina vertit, filia prudens viro est vice hæreditatis, ac turpiter vivens mæstitiam affert genitori; Syrus vero, patrem suum et matrem suam confusione afficiet stulta, et ab utrisque ipsa contumelia afficietur. Mystice et tropologice Rabanus: Filia prudens, inquit, id est, anima, quæ prudenter et devote Christo servit et adhaeret, hæreditas est viro suo, id est Christo, qui eam sibi desponsavit.
22:5
5. PATREM ET VIRUM CONFUNDIT AUDAX (femina et filia: Græce enim est ἡ θρασεῖα), ET AB IMPIIS NON MINORABITUR; AB UTRISQUE AUTEM INHONORABITUR. — q. d. Filia audax et inverecunda pudore et ignominia afficiet patrem æque ac maritum; quia in superbia, luxuria, gula, ebrietate cæterisque vitiis non erit minor, nec cedet viris impiis. Unde ab utrisque, puta a patre et viro, inhonorabitur. Græcus de more bimembris sic habet, patrem et virum pudore afficit quæ audax est, et ab utroque infamia afficietur; Tigurina, impudens patrem et matrem afficit ignominia (et impiis nihilo est inferior); quare ab utroque vituperabitur.
22:6
6. MUSICA IN LUCTU IMPORTUNA (S. Hieronymus, epist. 33 legit, intempestiva) NARRATIO; FLAGELLA, ET DOCTRINA IN OMNI TEMPORE SAPIENTIA. — Complutenses, in tempore sapientiæ; Romana, in omni tempore sapientiæ. Alludit ad Proverb. cap. xxv, 20: Acetum in nitro qui cantat carmina cordi pessimo, id est, tristissimo, ut vertit Symmachus, q. d. Sicut acetum acuit et exasperat nitrum, sic cantus exasperat tristitiam mœsti. Ex adverso Nazianzenus apud Antonium in Melissa: «Mag- Hunc sensum indicat Syrus, dum vertit, sicut musica inter luctum narratio importuna, et (id est, sic) correptio et doctrina in omni tempore sapientia est, id est, sapientiam parit. Priorem partem citat, suique silentii dat causam ob vastatam a Gothis Romam S. Hieronymus Præfat. in Ezech. «Postquam, inquit, clarissimum terrarum omnium lumen extinctum est, imo Romani imperii trunca-
22:7
7. QUI DOCET FATUUM, QUASI QUI CONGLUTINAT TESTAM. — q. d. Qui docet fatuum, inutiliter et frustra laborat, agitque rem difficilem vel impossibilem, perinde ac qui testam confractam conglutinare conatur. Fatui enim cerebrum et caput est quasi testa confracta, tum quia phantasiam et sensum communem habet quasi distractum et diffractum; tum quia vires mentis et animi habet dispersas et quasi divulsas; adeo ut anima ejus confracta videatur, et divisa in duas partes, scilicet, in concupiscibilem et rationalem, ita ut concupiscibilis rationali, prout debet, subesse et connecti nolit; tum quia conceptus cogitationes et volitiones habet disparatas, imo sæpe contrarias; quas inter se combinare et connectere nequit, sicut testa diffracta nequit conglutinari, ut firmiter cohæreat sicut prius, cum esset integra. Denique sicut testa confracta liquorem, puta vinum vel oleum, continere non potest, sic nec caput stulti sapientiam. Huc spectant duo symbola Pythagoræ. Prius: Apud quadrupedem poema ne canito; hoc est, apud ignaros et stupidos seria ne proferas. Posterius: In nive ne scribito, hoc est, incapacibus et mollibus animis dogmata tua ne committas.
22:8
8. QUI NARRAT VERBUM NON AUDIENTI, QUASI QUI EXCITAT DORMIENTEM DE GRAVI SOMNO. — Comparavit fatuum testæ confractæ, nunc eum comparat dormienti. Unde Græca hæc ita combinant, testam conglutinat qui stultum docet, et dormientem ex profundo somno excitare laborat. Ita Tigurina, q. d. Frustra narres sapientiæ dictamina stulto, quia is suis cupiditatibus indormit; quare quasi dormiens non audiet quid narres; aut, si subinde semiexperrectus aliquid subaudiat, leviter, et quasi dimidius, id faciet, moxque iterum in somnum suarum voluptatum relabetur; iis enim incumbens et intentus, non attendit, nec percipit, imo avertit mentem a monitis sapientis; quia hæc contraria sunt iis quæ adeo adamat, quæque nullo modo vult dimittere. Alludit ad Proverb. XXIII: In auribus insipientium ne loquaris. Et: Ubi non est auditus, non effundas sermonem. Idipsum luculentius explicat vers. seq. Apposite stultum, puta peccatorem, comparat dormienti: primo, quia uti hic somno, ita ille peccato, id est voluptati, suaviter et deliciose indormit; secundo, sicut in dormiente ligatur mens et ratio: sic in fatuo funibus concupiscentiæ ligata est ratio et prudentia; tertio, sicut dormiens vivit vitam animalem, non rationalem, sic et peccator; quarto, sicut dormiens variis luditur et illuditur somniis et phantasmatibus: sic et peccator luditur specie creaturarum, quasi amasiarum, juxta illud: Et amantes sibi somnia fingunt. Quid enim sunt omnes hujus vitæ illecebræ? Quid sunt omnes res et spes mortalium, nisi somnia vigilantium? ut aiebat Plato. Denique, sicut pueri altum dormitantes, flagellis et verberibus a somno excitandi sunt: sic et stulti, puta impii, a veterno peccatorum plagis evellendi sunt. Huc facit proverbium Ben-Sira, alphabeto 1, littera Lamed: Sapientem nutu, et stultum fuste, scilicet corrige et emenda. Sapiens enim verbo monitus præstat officium, quod stultus non facit, nisi verberum ictibus coactus. Sic Pharao non nisi decem plagis coactus cessit Deo, dimisitque Hebræos.
22:10
10. SUPRA MORTUUM PLORA; DEFECIT ENIM LUX EJUS (S. Augustinus, in Speculo, legit ei): ET SUPRA FATUUM PLORA, DEFICIT ENIM SENSUS. — Græce, defecit enim σύνεσις, id est intellectus; unde Rabanus legit, defecit enim sensus ejus; alii legunt, σύνεσεν; unde vertunt, reliquit enim intelligentiam; σύνεσεν enim tam active accipi potest, ut significet reliquit, quam neutre, ut significet defecit, eclipsin passus est instar lunæ. Comparavit fatuum testæ confractæ, deinde dormienti; nunc eum insuper comparat mortuo. Dormiens enim speciem habet mortui, juxta illud: Stulte, quid est somnus, gelidæ nisi mortis imago? et multi dormientes in somno catarrho suffocantur, aut apoplexia aliove symptomate enecantur. Sensus ergo est, q. d. Stultus, puta peccator, non tantum est dormiens, sed et mortuus per peccatum, cui affixus adhæret. Quare sicut ploras mortem amici mortui, quia defecit ejus lux, id est vita, qua videbat et fruebatur luce solari in hoc mundo: et (id est sic, vel similiter; est enim τὸ et Hebræis nota similitudinis et comparationis, uti sæpius monui) luge et plora fatuum, quia defecit sensus, id est prudentia et sapientia, quæ est quasi vita et anima animæ. Rur-
22:11
11 et 12. MODICUM PLORA SUPRA MORTUUM, QUONIAM REQUIEVIT (a laboribus, doloribus et miseriis innumeris hujus vitæ). Nequissimi enim nequissima VITA SUPER MORTEM FATUI. — q. d. Modicum plora supra mortuum, quia mors ipsi est quies a labore et dolore: at plurimum plora super vitam fatui (uti addunt quædam manuscripta); nequissimi enim nequissima vita super mortem fatui; hoc est, quia fatui, id est impii et nequissimi, vita est nequissima, ideoque nequior, id est deterior, pejor, miserior, adeoque magis deploranda quam Quocirca S. Blancha hoc aureum dogma dabat filio S. Ludovico IX, regi Franciæ: Fili, super omnia fuge peccatum. Mallem enim te videre, o fili, mortuum, quam peccatum mortale committentem. Amplius dico: Vita in peccato præcise et formaliter est pejor morte, quam subeunt damnati in inferno. Peccatum enim est pejus gehenna; quia peccatum est culpa, gehenna est pœna: culpa autem altioris est ordinis longeque gravior quam quævis pœna. Ita S. Anselmus, ut habet ejus Vita, dictitabat, hocque quasi præmeditatum fixumque habebat: Si hinc inferni ardorem, inde peccati horrorem cernerem, ac necessario alterutrum mihi eligendum foret; mallem in infernum insilire, quam peccatum committere. Peccatum enim est offensa Dei, eaque summa et gravissima, adeoque peccatum est Christicidium et Deicidium, ut alibi explicui.
22:13
13. LUCTUS MORTUI SEPTEM DIES; FATUI AUTEM (et significat id est) IMPII, OMNES DIES VITÆ ILLORUM. — scilicet lugendi et plangendi sunt. Dat causam cur magis lugendus sit fatuus quam mortuus, q. d. Sufficient septem dies ad lugendum mortuum; at fatui, id est impii, dies omnes vitæ lugendi sunt, quia hi non tam vitæ quam mortis continuæ sunt dies. Hanc causam indicat Syrus, addens enim: Luctus enim, inquit, mortui septem dies, et luctus stulti omnes dies vitæ ipsius. Non negat quin pluribus diebus quam septem liceat lugere mortuos: nam Mosen planxerunt Hebræi per triginta dies, Deuter. XXXIV, Jacobum per septuaginta, Genes. cap. L, sed quod septem dies satis sint, ideoque apud Hebræos, quos postea secuti sunt Christiani, septenarius hic luctus funeris fuerit usu receptus; septenarius enim numerus est plenitudinis et revolutionis; post hebdomadam enim septem dierum, iidem dies revolvuntur, et in orbem redeunt. Unde Tigurina, defunctus septenis diebus est lamentabilis; stultus autem et impius diebus vitæ suæ omnibus; alii, luctus mortui septem dierum est; stulti autem et impii omnium dierum vitæ ipsius. Adde die septima finiri luctum; quia octava symbolum est resurrectionis, lætitiæ et felicitatis. Unde S. Augustinus, serm. 13 De Sanctis, ex nuper inventis ad finem tomi X, expendens citatum Ecclesiastici locum, ostendensque sicut homo moritur, recedente anima, ita animam recedente Deo; subdit: An vero, inquit, non in te sunt viscera Christianæ miserationis, ut plangas corpus, a quo discessit anima; et non plangas animam, a qua recessit Deus? Quasi nihil magis præposterum ac perversum esse possit. addebant lentorem qui durabat per annum integrum. In hoc luctu funebri apud Romanos erat justitium; consules sedebant vulgari sede in curia; fasces praeferebantur inversi; laeta omnia vitabant; abstinebant publico; fugiebant convivia; focum non instruebant; uxoribus jam marito mortuo viduis, aliud inire matrimonium non licebat, tum ut maritum honeste lugerent, tum ut ejus manes placarent (quae erat Gentilium superstitio); tum, ut ait Ulpianus, lib. VIII ad Edit., "propter turbationem sanguinis," ne, si forte praegnans a defuncto marito relicta esset uxor, et illa intra legitimum tempus alteri nuberet, dubitari posset cujus esset proles. Ita Romulus luctus tempus decem mensium spatio (totidem enim mensibus annum ipse definivit, teste Macrobio, lib. XI, cap. XII, cui postea Julius Caesar duos addidit, fecitque ut essent duodecim menses in anno) circumscripsit, ut tanto tempore lugeretur hominis occasus, quanto fit ejus ortus. Novem enim vel decem mensibus homo formatur in utero matris. Unde Ovidius, lib. I Fastorum: Quod satis est utero matris dum prodeat infans, Hoc anno statuit temporis esse satis. Per totidem menses a funere conjugis uxor Sustinet in vidua tristia signa domo. Idem docet Cicero, orat. pro Cluentio. Et Seneca, epist. 63. "Annum, inquit, feminis ad lugendum constituere majores, non ut tamdiu lugerent, sed ne diutius: viris nullum legitimum tempus est, quia nullum honestum." Sic de Junio Bruto consule Romano ait Livius lib. II: "Matronae annum ut parentem eum luxerunt, quod tam acer ultor violatae pudicitiae fuisset." Sic et Gratianus, Valentinianus ac Theodosius Imperator annum lugendo marito praescripserunt, ut patet lib. II Codicis Theodosii. Quod sufficit dum prodit ab alvo matris infans, Hoc anno statuit tempus satis esse Romulus. Tot quoque post obitum menses a conjuge luget Quot gerit in gremio pignora maesta domus. addebant lentorem qui durabat per annum integrum. In hoc luctu funebri apud Romanos erat justitium; consules sedebant vulgari sede in curia; fasces praeferebantur inversi; laeta omnia vitabant; abstinebant publico; fugiebant convivia; focum non instruebant; uxoribus jam marito mortuo viduis, aliud inire matrimonium non licebat, tum ut maritum honeste lugerent, tum ut ejus manes placarent (quae erat Gentilium superstitio); tum, ut ait Ulpianus, lib. VIII ad Edit., "propter turbationem sanguinis," ne, si forte praegnans a defuncto marito relicta esset uxor, et illa intra legitimum tempus alteri nuberet, dubitari posset cujus esset proles. Ita Romulus luctus tempus decem mensium spatio (totidem enim mensibus annum ipse definivit, teste Macrobio, lib. XI, cap. XII, cui postea Julius Caesar duos addidit, fecitque ut essent duodecim menses in anno) circumscripsit, ut tanto tempore lugeretur hominis occasus, quanto fit ejus ortus. Novem enim vel decem mensibus homo formatur in utero matris. Unde Ovidius, lib. I Fastorum: Quod satis est utero matris dum prodeat infans, Hoc anno statuit temporis esse satis. Per totidem menses a funere conjugis uxor Sustinet in vidua tristia signa domo. Idem docet Cicero, orat. pro Cluentio. Et Seneca, epist. 63. "Annum, inquit, feminis ad lugendum constituere majores, non ut tamdiu lugerent, sed ne diutius: viris nullum legitimum tempus est, quia nullum honestum." Sic de Junio Bruto consule Romano ait Livius lib. II: "Matronae annum ut parentem eum luxerunt, quod tam acer ultor violatae pudicitiae fuisset." Sic et Gratianus, Valentinianus ac Theodosius Imperator annum lugendo marito praescripserunt, ut patet lib. II Codicis Theodosii.
22:14
14. CUM STULTO NE MULTUM LOQUARIS, ET CUM INSENSATO NE ABIERIS. — Est dictorum conclusio, q. d. Cum stulti, id est impii, suis peccatis affixi, sint incorrigibiles, ut moneri nolint, imo monita non audiant quasi dormientes et mortui; hinc infero et suadeo ut ab eorum consortio caveas, nec cum eis multum loquaris, incedas aut converseris; tum ne eorum insulsos improbosque sermones et mores audire et tolerare cogaris; tum ne ipsi suam stultitiam et improbitatem tibi afflent: qui enim versatur cum superbo, esto sit humilis, sensim ejus superbiam induit; qui cum avaro, ejus avaritiam; qui cum guloso, ejus gulam; qui cum luxurioso, ex ejus obscenis verbis et actibus quos quotidie aspicit, obscenitatem etiam nescius et invitus imbibit. Unde Salomon Proverb. cap. XIII, vers. 20: "Qui cum sapientibus graditur, inquit, sapiens erit: amicus stultorum similis efficietur; tum ne stulti et impii suum malum nomen et infamiam tibi affricent: qui enim cum improbis versantur, censentur improbi et malae famae; tum denique, quia cum eis, utpote desperatis, perdis oleum et operam. Unde Graeca Complutens. addunt, non sentiens (non audiens, nolens attendere et advertere tua monita) enim spernet omnia tua; Tigurina vertit, ne verba multa facias cum insipiente, nec ad excordem accesseris; alii, cum amente ne multiplices sermonem, et ad insipientem ne accedito; Syrus, cum stulto ne complaceas in sermonibus, et cum su (impio et carnali, qui loquitur et vivit sordide, ut sus et porcus) ne incedas per viam. Hoc est quod ait Salomon Proverb. XXIII, 9: "In auribus insipientium ne loquaris, quia despicient doctrinam eloquii tui." Et cap. IX, 8: "Noli arguere derisorem, ne oderit te. Argue sapientem, et diliget te." 15. SERVA TE AB ILLO, UT NON MOLESTIAM HABEAS, ET NON COINQUINABERIS PECCATO ILLIUS. — Solent enim impii suis sceleribus sibi familiares et amicos in periculum litium, rixarum, carceris, privationis bonorum, infamiae, mortis, peccati et gehennae adducere. Graece pro peccato est, in the entinasmo autou, id est, in concussione illius. Unde Tigurina, ne labem ex conquassatione (Vatablus, ex interitu, vel dum quid ejaculatur) ipsius contrahas; alii, ne contamineris iis quae excusserit; Syrus, recede ab illo ne contristet te, et ne conspurcet, cum ipse excusserit se, cum, scilicet, impia sua verba et opera protulerit: sicut mendicus cum suum centonem excutit, vicinos implet sordibus et vermibus. Unde Noster apte vertit, "et non coinquinaberis peccato illius." Huc facit proverbium Hebraeorum: "Vae improbo, et vae vicino ejus." Et: "Qui cum improbo habitat, cum eo vapulat;" Et: "Propter folium vapulat caulis," hoc est, propter impios pii eis familiares vituperantur. Moraliter, disce hic quam noxia sit societas stultorum, id est perversorum, qui non ratione, sed stultitia, id est concupiscentia et imprudentia, aguntur. Horum enim consilia, colloquia, risus, actiones, etc., sunt pestifera, ac instar pestis contagium et virus suum aliis afflant. "Neque enim, inquit Nazianzenus, orat. 21, vel pannus tincturam ita facile concipit, vel is qui foetido aut suavi odori propius se adjunxit, ejus particeps fit, vel vapor quidam morbidus et noxius pari facilitate in aerem diffunditur, ac per aerem animantibus impertitur, quam nos vero nomine pestem dicimus, ut subditi praefectorum vitio celerrime imbui atque impleri solent, et quidem multo facilius quam virtute." Porro longe magis noxia est societas malorum, quam salutifera sit societas bonorum, tum quia ad malum procliviores sumus quam ad bonum, tum quia bonum est difficile et arduum, malum vero facile et in promptu. Audi S. Augustinum, lib. Contra Fulgentium Donat. cap. XVI: "Facilius, inquit, sanctus qui junctus fuerit genti huic pessimae, pessimatur, quam gens ista in melius commutetur; quia proclivius ad imitationem malorum curritur, quam ad virtutes bonorum animus excitatur. Sicut mellis plurimo parum absinthii injectum, velocem amaritudinem trahit: mellis vero etiamsi duplum injiciatur, non poterit ejus obtineri dulcedo." Eadem autem mellis et absinthii similitudine utitur Nazianzenus ad idem, aliasque affert non reticendas: "Citius, inquit, exiguum vitium uberrime largissimeque cuipiam impertiri queat, quam vel copiosissima virtus parce communicari: nam et exiguum absinthium amarorem suum melli celerrime impertiverit; mel contra ne duplo quidem majus, dulcedinem suam absinthio infuderit: ac parvo quidem lapide summoto, flumen in totum in pronum trahitur; ejusdem autem impetus firmissimo etiam aggere cohiberi reprimique vix potest." Hujus rei symbolum erat apud Judaeos, quod caro immunda et polluta suo contactu polluebat omnia quae tangebat; caro vero sancta Deoque oblata non sanctificabat tangentes vel comedentes eam, uti docet Aggaeus cap. II, 12. Vide ibi dicta. 16. DEFLECTE AB ILLO, ET INVENIES REQUIEM, ET NON ACEDIABERIS (taedio afficieris) IN STULTITIA ILLIUS. — Alii, in amentia illius; unde Tigurina, nec ab amentia ejus maerorem accipias; Complutenses, in otiositate illius. Graece enim est en aponoia autou. Aponoia autem primo, dicitur quasi aponos, id est, sine labore, puta otium, segnities, socordia; secundo, hyponoia est anoia; nam deducitur a nous noou, id est, mens, cum apo, id est, sine; et sic aponoia idem est quod sine mente, vecordia, amentia, vita flagitiosa et contaminata: item astus, superbia, arrogantia, contumacia, desperatio. Syrus, recede ab illo, et invenies requiem, et non fatigabit te multitudine narrationum suarum. Quocirca sapienter P. Syrus Mimus in Sentent.: "Amicitiae firmamentum, ait, est sapientia." 17. SUPER PLUMBUM QUID GRAVABITUR? ET QUOD ILLI ALIUD NOMEN QUAM FATUUS? — Corrupte Complutenses legunt, quam plumbum. Sensus est, q. d. Gravissimum inter metalla resque omnes est plumbum; at illo gravior, onerosior et molestior est stultus, id est impius, praesertim quia in graves aerumnas, adeoque in gehennae periculum se suosque conjicit, deprimit et demergit, quasi dicas: Impius est plumbeus, imo plumbum et plumbo onerosior. Tigurina, quid nomines aliud quod gravius sit plumbo, quam stultum? Syrus, plumbo enim valde gravior est: et quod nomen ejus nisi stultus? Alludit ad Proverb. XXVII: "Grave est saxum, et onerosa arena: sed ira stulti utroque gravior." Vere S. Bernardus, tract. De Vita Solit.: "Malus homo, ait, nunquam tute secum habitat, quia cum malo homine habitat; et nemo ei molestior est, quam ipse sibi;" si sibi, ergo et aliis. 18. ARENAM, ET SALEM, ET MASSAM FERRI FACILIUS EST FERRE, QUAM HOMINEM IMPRUDENTEM, ET FATUUM, ET IMPIUM, — id est, quam impium, qui est imprudens et fatuus, quia imprudenter et fatue anteponit terram coelo, tempus aeternitati, gehennam gloriae, rogum regno, venerem Deo. Non enim hi sunt tres distincti, sed unus et idem tria habens Quocirca Boetius, lib. IV De Consolatione, docet stultos, id est impios, non tam esse homines quam bestias. "Evenit igitur, inquit, ut, quem transformatum vitiis videas, hominem existimare non possis. Avaritia fervet alienarum opum violentus ereptor? similem lupi dixeris. Ferox atque inquietus linguam litigiis exercet? cani comparabis. Insidiator occultis surripuisse fraudibus gaudet? vulpeculis exaequetur. Ira intemperans fremit? leonis animum gestare credatur. Pavidus ac fugax non metuenda formidat? cervis similis habeatur. Segnis ac stupidus torpet? asinum vivit. Levis ac inconstans studia permutat? nihil ab avibus differt. Foedis immundisque libidinibus immergitur? sordidae suis voluptate detinetur. Ita fit, ut qui, probitate deserta, homo esse desierit, cum in divinam conditionem transire non possit, vertatur in belluam." Hinc diducit haec paradoxa, sed reipsa verissima. Primum: "Sicut igitur probis probitas ipsa fit praemium, ita improbis nequitia ipsa supplicium est." Secundum: "Cum ipsum bonum beatitudo sit, bonos omnes eo ipso quod boni sunt, fieri beatos liquet: sed qui beati sunt, deos esse convenit." Tertium: "Infeliciores esse necesse est malos, cum cupita perfecerint, quam si ea quae cupiunt, implere non possint. Nam si miserum est voluisse prava,
22:19
19 et 20. LORAMENTUM (male nonnulli legunt, ornamentum; alii, levamentum pro ligamentum) LIGNEUM COLLIGATUM IN FUNDAMENTO AEDIFICII NON DISSOLVETUR: SIC ET COR CONFIRMATUM IN COGITATIONE CONSILII. COGITATUS SENSATI IN OMNI TEMPORE, METU NON DEPRAVABITUR — "Loramentum" proprie est lorum, quo quasi retinaculo constringuntur et retinentur canes, boves caeteraque jumenta, quales sunt habenae equorum. Hinc per catachresin loramentum significat quodvis vinculum et ligamentum, sive illud ex loris, sive ex catenis, sive ex lignis, sive ex alia materia sit factum. Hic ergo significat vinculum ligneum, sive aptam lignorum inter se connexionem et contignationem, quae fit per clavos ligneos. Idem significat Graecum imantosin, id est colligatio, conjunctio: himas enim est lorum vel corrigia qua res colligantur; item ferramentum rotae. Rursum imantosis est lignum, quod ad continendos parietes in medio structurae ponitur, ait S. Hieronymus et Suidas. Syrus pro imantosin, legit himatismos, id est vestimentum. Unde vertit, sicut vestis ex lino aut lana alba (Eulin enim et ligneum significat, et lineum vel laneum, puta gossypinum; xylon est gossypium, sive bombax aut bombasum) coram tempestate non consistit: ita et cor stulti in visceribus ejus contritum est, et coram tribulatione non potest consistere. Graeca addunt sysseismo, id est in concussione. Sensus ergo, q. d. Sicut "loramentum," id est alligamentum vel connexio trabium aedificii, quae lignis et ligneis clavis quasi loris firmissime colligantur, non facile dissolvitur, nec vi ventorum concutitur: sic nec prudens et firmum sapientis consilium facile dissolvitur, aut vi tentationum, adversitatum, persecutionum infringitur vel concutitur: validis enim rationibus quasi clavis connexum compactum est: quo fit ut sapientis animus facile a suo proposito, prius bene expenso et consultato abducatur: cogitatus ergo sensati et prudentis, metu potentum et quarumvis difficultatum non flectitur, non concutitur, ut ejus propositum evertatur aut depravetur: metum enim assimilat concussioni. Unde ex Graeco sic vertunt Complutenses, connexio lignea ligata in aedificium, concussione non dissolvitur: sic cor firmatum in cogitatione consilii, in omni tempore non timebit; Tigurina, ut compages et jugamenta lignea aedificio indita concussu non dissolvuntur: sic animus firmatus perpenso consilio nullo tempore pertimescet. Vatablus pro compages vertit, subscudes. "Subscudes sunt tabellae, inquit Festus, quibus tabulae inter se configuntur; sic dictae, quia qua immittuntur, succiduntur." Rursum subscudes sunt lignea retinacula, quae etiam secriculae a forma vocantur, quasi securiculae, quibus duo tigna tenacissime inter se vinciuntur. Galli hirundinum caudas appellant. Sic Vitruvius, lib. XVIII, cap. X, vocat subscudem, melle ferrum molendini, quod molam continet. Et Pacuvius: "Nec ulla subscus continet compagem." Alii vertunt, compages lignea in aedificatione connexa commotione non dissolvitur: sic cor deliberato consilio firmatum nullo tempore pertimescet; Syrus, sicut structura lignorum colligata in parietibus angulorum domus: sic cor intelligens in consilio mentis suae, et omnis timor non dimovebit illud. Hoc est quod canit Psaltes Psal. CXI: "Paratum cor ejus sperare in Domino, confirmatum est cor ejus: non commovebitur." Causa est, quod prudens prudenter omnia praevideat, examinet, disponat et connectat, contraque omnes tentationes et difficultates se praemuniat et obarmet. Imitatur enim Deum, cujus providentia et provida dispositio certa et inconcussa persistit, attingens a fine usque ad finem fortiter, et disponens omnia suaviter; quia rerum omnium series et ordines adeo sapienter rationibus inter se connexuit, ut nulla hominum vel daemonum vi everti possint. Hanc sapientiam inconcussam et inviolabilem justis, quasi suis amicis et filiis, per gratiam aspirat Deus: quo fit ut ipsorum consilia quasi divina, contra omnes daemonum hominumque vires et fraudes inconcussa consistant. Sic de Fabricio dicebant Romani: "Facilius est solem a suo cursu, quam Fabricium a suo proposito deducere." Talis fuit S. Athanasius, qui nullis imperatorum, episcoporum, totiusque orbis persecutionibus per 46 annos a proposito tuendi homousii contra Arianos deduci potuit. Tales fuere S. Basilius, S. Chrysostomus, S. Nazianzenus caeterique heroes Ecclesiae. Tales fuere Martyres, de quibus canit Ecclesia: Hi pro te furias atque ferocia Calcarunt hominum, saevaque verbera; Cessit his lacerans fortiter ungula, Nec carpsit penetralia. Moraliter, disce hic per Dei gratiam et consilium firmare cor tuum in proposito serviendi Deo, ut firmiter decernas nullo metu, pretio vel praemio a Dei cultu resilire. Hoc enim propositum dum perseverat, nullo temporis lapsu senescit, nullo tyrannorum metu evertitur. Si aedificium sancti- Mystice Rabanus: "Loramentum, inquit, ligneum colligatum fundamento aedificii non dissolvitur, quoniam fines passionis Christi in cordibus credentium adjuncta doctrinae Apostolorum, indissolubile aedificium Ecclesiae facit, veraeque charitatis glutino fortiter connexum, nec persecutorum minis et flagellis, nec haereticorum insidiis unquam destrui permittit: firmum enim stat Domini fundamentum, et cor fidelis viri in hujusmodi dogmatibus confirmatum, aliqua adversitate infirmari non potest; sed summi artificis manu corroboratum, illaesum permanet in perpetuum."
22:21
21 et 22. SICUT PALI (minus recte nonnulli legunt paleae; Graece enim est charakez, id est valli, id est firmiores pali cui vitis alligatur; pedamentum dicunt Latini et statumen) IN EXCELSIS, ET CAEMENTA SINE IMPENSA POSITA CONTRA FACIEM VENTI NON PERMANEBUNT: SIC ET COR TIMIDUM IN COGITATIONE STULTI CONTRA IMPETUM TIMORIS NON RESISTET. — Cordi sapientis firmo, quod nullo metu concutitur, eo quod in omnibus se dirigat sano consilio et prudentia, opponit "cor timidum" stulti, quod quia consilio et prudentia destituitur, timore occurrentium difficultatum agitatur, sicut vento agitantur cannae et "pali in excelso" colloti, Metus ergo discriminat cor sapiens et stultum; nam vincit cor stulti, vincitur vero a corde sapientis. Ridica est pedamentum vinearum, quod e quercu et junipero solet fieri, et subinde olea. Ridicae ergo sunt pali quernei, aut juniperini, vel oleagini, aut sambucei, etc., qui vites sustentant: quod Romae faciunt cannae, sive calami arundinum. Porro codices Graeci et Latini hic mire variant. Vide Franciscum Lucam hic; sed sequenda nobis est Latina Vulgata Romae emendata. Syrus, ligamen parvum super lapide elevato, et qui parum bonus est coram vento non poterit stare. Siracidi attestatur Christus Matth. VII, 24: "Omnis, inquit, qui audit verba mea haec, et facit ea, assimilabitur viro sapienti, qui aedificavit domum suam supra petram: et descendit pluvia, et venerunt flumina, et flaverunt venti, et irruerunt in domum illam, et non cecidit: fundata enim erat super petram. Et omnis, qui audit verba mea haec, et non facit ea, similis erit viro stulto, qui aedificat domum suam super arenam: et descendit pluvia, et venerunt flumina, et flaverunt venti, et irruerunt in domum illam, et cecidit, et fuit ruina illius magna." 23. SICUT COR TREPIDUM IN COGITATIONE FATUI, OMNI TEMPORE NON METUET, SIC ET QUI IN PRAECEPTIS DEI PERMANET SEMPER. — Jansenius et Franciscus Lucas censent hunc versum irrepsisse ex varia translatione vers. praeced., tum quia hic versus deest in Graeco, eumque omittit Rabanus, tum quia incongruum videtur habere sensum, tum quia in speciem repugnat versui praecedenti. Verum, quia Biblia Latina pleraque, etiam a Romanis correcta, eum constanter legunt: primo, Jansenius eum sic nectit et exponit: "Omni tempore non metuet sic," scilicet, sicut stultus, "et," id est etiam, "ille qui in praeceptis Dei permanet semper," q. d. Stultus metuet, at non etiam id faciet sapiens et justus. Unde Biblia Bessarionis, Brugensia et Atrebatensia, quae citat Franciscus Lucas, omittunt to sicut cor trepidum in cogitatione fatui, sicque legunt quasi sequitur: "Et in omni tempore non metuet qui in praeceptis Dei permanet semper;" quae sane lectio plena et apta est hoc loco. Praeclare S. Gregorius Nazianzenus in Distichis: "Ut incus maxima, inquit, ictus non pertimescit: sic mens sapiens omne detrimentum extrudit. Ut foliorum strepitus exterrent lepores, ita rerum umbrae timidos homines atque ignavos." Sapiens ergo audet ut leo, insipiens pavet ut lepus; illius cor leoninum est, hujus leporinum. Hinc S. Pancratius martyr ad Diocletianum: "Noli, inquit, Imperator, frustra decipi, quod me puerum vides. Nam Dominus Jesus Christus eam mihi mentem infudit, ut nullos terrores principum aut judicum reformidem." Et S. Acathius centurio et martyr: "En, inquit, corpus ad flagella paratissimum, utere eo ut libet; animi vero mei propositum nec Imperator, nec omnis daemonum malitia evertere poterit."
22:24
24. PUNGENS OCULUM DEDUCIT LACRYMAS, ET (id est similiter, simili modo) QUI PUNGIT COR, PROFERT SENSUM. — Pro sensum Graece non est obstetoo, id est sapientiam, prudentiam, sed aisthesin, id est, sensationem, Apposite cor comparat oculo. Primo, quia utrumque est praestantissimum hominis membrum, aeque ac tenerrimum. Secundo, utrumque valde est sensibile. Unde sicut oculus est sedes lacrymarum, ita cor est sedes passionum et affectionum animi. Tertio, quia sympathia est inter cor et oculum; cor enim suos affectus amoris, odii, irae, laetitiae, tristitiae, pavoris, sollicitudinis maxime ostendit per oculos. Quarto, quia quod oculus est in capite, hoc est cor in pectore; sicut enim praecipuus sensus externus, puta visus, quo homo percipit sentitque res omnes, est in capite: sic praecipuus sensus internus, quo omnes animae affectiones circa res quaslibet sentiuntur ab homine, est in corde. Quare sicut oculus est quasi cor capitis et sensuum exteriorum: sic vicissim cor est quasi oculus pectoris et sensuum interiorum. Quinto, sicut oculus, quia tener, illico in punctura suum dolorem per lacrymas significat: ita cor suam in punctura sensationem, per affectus internos et externos manifestat. Porro sententia haec, quia generalis, cuilibet punctioni cordis, et cuilibet ejus sensationi aptari potest; proprie tamen Siracides respicit ad puncturam, qua laeditur amicus et amicitia, de qua enim agit in sequentibus, q. d. Sicut qui oculum alterius pungit, eum dolore afficit, facitque ut ipse dolorem suum indicet per lacrymas: sic qui pungit amici cor verbis mordacibus et aculeatis, aut factis injuriosis; hic illud dolore afficit, facitque ut ipsum hunc sui doloris sensum per gemitus, fremitus, suspiria verbaque dolentia significet; cum enim sedes tristitiae cor sit, cor punctum contumelia, gemitu et lacrymis ubertim manat, quae ingentis maeroris testes sunt. Ita Syrus, plaga (vel percussio) oculi, inquit, descendere facit lacrymas, et plaga cordis aufert amicitiam. Tacite ergo admonet, ut caveamus ab omni injuria et mordacitate, ne illa amicum offendamus, et amicitiam evertamus. Idem clarius significat sequent. versu, alia avium similitudine. Unde Palacius sic explicat: "Vis, inquit, cognoscere, quali sensu quilibet est? punge cor ejus, illum aliquo verbo exstimula, aliqua injuria vel molestia affice. Ut enim naturale est oculo puncto lacrymas proferre: ita cordi puncto, sui specimen et indicium producere. Facile abscondas cor tuum, si tibi detur cogitandi locus; at, si subito pungaris, subito proferes quis sis, scilicet mansuetus, patiens, humilis, aut contra." 25. MITTENS LAPIDEM IN VOLATILIA, DEJICIET (Graece aposobei, id est, abigit, repellit, excutit, alienat) ILLA: SIC ET QUI CONVICIATUR AMICO, DISSOLVIT AMICITIAM. — q. d. Sicut jaciens lapidem in aves, dejicit et depellit illas ex arbore in qua resident, illasque abigit et avolare facit: ita "qui conviciatur amico," depellit abigitque illum, ejusque "amicitiam" alienat et "dissolvit." Monet ergo in amicitia summe cavendum a convicio, utpote quod sit quasi telum jactum in amicum, eum fugans et offendens. Amici enim ab amicis non ferunt probra, sed ab eis coli et honorari volunt. Hanc autem amicitiae legem transgreditur, qui hostis ingenium induens, dedecore afficit amicum, ejusque vitia in publicum prodit, percutiens eum mucrone convicii. Agit enim hic de convicio non levi et familiari, sed gravi, quod amici famam adimit, aut valde laedit. Unde Syrus, qui projicit lapidem in avem, avolare facit eam; et qui fraudat socium suum, tollit (alia lectio habet perdit) amicitiam ejus; Tigurina, qui volucres lapide petierit, abiget eas: qui probrum objicit amico, dirimit amicitiam. Addit Syrus, erga amicum tuum ne muteris, et si mutatus fueris, ne speres futuram tibi cum illo amicitiam. Huc facit gnome P. Syri: "Amicum laedere ne joco quidem licet." Et: "Amicum perdere est damnorum maximum. Tanti homo est absque amico, quanti corpus sine spiritu." Nimirum "amicus est fidus solatii portus. Pessima promptius cum amicis, quam solus optima perferas." 26. AD AMICUM ETSI PRODUXERIS GLADIUM, NON DESPERES: EST ENIM REGRESSUS. 27. AD AMICUM SI APERUERIS OS TRISTE, NON TIMEAS: EST ENIM CONCORDATIO; EXCEPTO CONVICIO, ET IMPROPERIO, ET SUPERBIA, ET MYSTERII REVELATIONE, ET PLAGA DOLOSA: IN HIS OMNIBUS EFFUGIET AMICUS. — "Os triste," id est, os iratum, ut iracunda, morosa, acerba, minacia verba protulerit. Sic tristis pro irato, saevo et minaci sumitur, cum dicitur: "Acheron tristis, bellum triste, arma tristia," quia tristitia in fronte hominis crudelitatis, irae, minarum indicium est. Hinc Virgilius, II Aeneid.: Quo tristis Erinnys, Quo fremitus vocat. Ibidem: Illi mea tristia facta, Degeneremque Neoptolemum narrare memento. Ibidem: Isque adytis haec tristia dicta reportat: tristia, id est minacia. Et Lucilius: "Tin eo certe ne mihi sit tristior," id est iratior. Tristitia enim et ira sese invicem comitantur; irascimur enim malo de quo tristamur, ac vicissim tristamur de Ostendit quam convicium sit noxium amicitiae ex comparatione aliarum injuriarum, q. d. Etiamsi ex subita ira et cholera strinxeris gladium in amicum, ne desperes de amicitia; facile enim licebit per submissionem et paenitentiam cum eo in gratiam redire. Multo magis si ex mentis praecipitatione, passione, et perturbatione aperueris os triste, ut amarulentius verbum in amicum jeceris, eumque contristaveris, non timeas eum amicitiae renuntiaturum; est enim modus et locus reconciliationi. Excipe tamen convicium destinatum, superbiam, secreti revelationem, et plagam dolosam: in his enim laeditur cor amicitiae. Quocirca amicus si iis impetatur, quasi lethalibus telis confixus, irrevocabiliter aufugiet, eritque irreconciliabilis. Unde Tigurina, sive Vatablus, si gladium strinxeris in amicum, spem ne abjicias: est enim in gratiam reditio. Si verbis invectus fueris in amicum, ne metuas; locus enim reconciliationi superest; dummodo convicium, aut superbia, aut arcani patefactio, aut ictus insidiosus abfuerit: his enim omnis amicus fugabitur; Syrus, erga amicum tuum etiamsi eduxeris gladium, ne despondeas animo, est enim illi regressus. Et si adversus amicum aperueris os, ne timeas, quia est illi reconciliatio. Filius ignominiae est ille, qui revelat secretum; plaga destructionis (vel fraudulenta) aufert amicitiam. Igitur docet hic Siracides reconciliabiles esse injurias in amicum, vel verbis vel factis editas, quae ex subita passione committuntur, ac proinde honorem et famam amico non auferunt: irreconciliabiles vero esse eas quae destinato et meditato perpetrantur, ideoque indices sunt non subitae irae, sed permanentis odii; aut quae honorem et famam amico adimunt. Talem esse docet primo, convicium, id est, probrum destinatum vel deliberatum, jactum in bonum nomen et dignitatem amici, eamque laedens vel auferens. Id ita fit saepe et communiter, si naturam et gratiam ordinariam spectes, at non semper. Omnia enim superat insignis Dei gratia, ac perfecta charitas haec et plura exsorbet, nec ulla re violari se sinit, quin potius quibuslibet offensis quasi flabellis, ejus flamma magis accenditur et inardescit. Unde S. Ambrosius, lib. II De Interpellatione Job, cap. II, explicans illud Job. cap. XIX, vers. 7, juxta Septuaginta: Ecce rideo opprobrio, et non loquar, ait Job prae gaudio ridere in contumeliis. In conviciorum vero tolerantia tres gradus assignat, nimirum tacere, ridere, benedicere. In primo collocat Davidem, qui cum esset rex, et petulanter a vili Semei malediceretur, tacitus, gemens et orans probra ejus excipiebat. In secundo, altiori utique et perfectiori, reponit Job, qui in contumeliis ridebat quasi Evangelicae perfectionis aemulator, et illius beatitudinis particeps, quam Christus octavo loco, quasi summo, tanquam perfectionis culmen constituit, dicens: Beati estis cum maledixerint vobis homines; gaudete et exsultate, quoniam merces vestra copiosa est in coelis, Matth. v, 11. In tertio denique, Evangelii athletam Paulum, Judaeis maledicentibus benedicentem, primipilum ponit: Et si servus, inquit, proteruit, et, si pauper conviciatur, tacet justus; et, si peccator opprobria jacit, justus ridet; et, si infirmus maledicit, justus benedicit. Tacebat David cum Semei malediceret, Job ridebat, Paulus benedicebat, sicut ipse ait: Maledicimur, et benedicimus, 1 Cor. IV. Quocirca merito exclamat Palacius: O Christo gratia, cum quo reconciliatio patet, etiamsi his omnibus eum laeserimus. Eidem sit etiam gratia, qui jussit, ut etiam his omnibus laesi, proximo reconciliemur. Si enim non dimittimus ex cordibus nostris, nec dimittetur nobis. Ergo tempora illa veteris legis non ita exigebant amicitiam nostram, ut Evangelica tempora. Tunc enim dicebatur: Odio habebis inimicum tuum; nunc autem: Diligite inimicos vestros.»
22:28
28. FIDEM POSSIDE CUM PROXIMO IN PAUPERTATE ILLIUS, UT ET IN BONIS ILLIUS LETERIS.
22:29
Quod dixit de paupertate, nunc de quavis tribulatione dicit, scilicet, in omni fidem amico servandam. Mercedem assignat haereditatis participium, nimirum, cum amicus haereditatem patris, avunculi, aut cognati nactus fuerit, ejus participem facturum amicum, qui in tribulatione, ac praesertim in exspectatione et lite haereditatis, illi fideliter opibus, ope, et opera astiterit, imo subinde eum haeredem instituturum. Ubi nota moris olim fuisse amicis partem aliquam haereditatis testamento relinquere, ut in historiis Romanis videre est. Sic enim Maecenas Augustum Caesarem, quasi amicum, ex asse haeredem instituit. Unde Tigurina vertit, fidem ei serves tempore calamitatis, ut una cum eo venias in possessionem ipsius; alii, tempore adverso permane apud ipsum, ut patrimonii ejus haeres fias; Syrus, in tempore angustiae esto illi socius, ut etiam in haereditate ejus haeredites. Hinc moraliter infert Palacius: Ergo cum Christus in membris suis, puta in pauperibus et afflictis, paupertatem patiatur et tribulationem (ait enim ipse Saulo Actor. IX: Saule, Saule, quid me persequeris?), simus illi fideles, communicando minimis ejus opem opesque nostras, ut deinde ipse nobis communicet suas longe laetiores et copiosiores.
22:30
30. ANTE IGNEM CAMINI VAPOR, ET FUMUS IGNIS INALTATUR: SIC ET ANTE SANGUINEM MALEDICTA, ET CONTUMELIAE, ET MINAE. Apposite comparat convicium fumo, caedem flammae: primo, quia sicut ex igne latente exsurgit fumus, sic ex ira et excandescentia animi prodeunt convicia et jurgia; secundo, sicut ignis latens fumum conglomerat in altum, sic ira multiplicat convicia et rixas, ac a levibus sensim ascendit ad graves, graviores et gravissimas. Tertio, sicut fumus obnubilat oculos corporis, ut nec flammam, nec rem quae flamma aduritur, nec incolas, nec quid aliud videant; sic irae et rixae obnubilant oculos mentis, ut irati nec suam iram, nec damna ex ea sibi illisque obventura videant. Quarto, sicut fumus vertitur in flammam maximam, quae omnia populatur; sic rixae utrimque rixantium animos accendunt, ut in mutua verbera et caedes grassentur. Graeca de more breviter sic habent, ante ignem vapor camini et fumus, sic ante cruores convicia; Tigurina, vapor camini fumusque praecedit ignem; ita convicia, contumeliae atque minae praecurrunt effusionem sanguinis; Syrus, coram igne fumat fumus, et coram effundente sanguinem contumelia. Unde, sicut fumus elicit, protrudit et convolvit fumum, ac vicissim ab alio sequente elicitur, protruditur et convolvitur; sic et convicium unius elicit, protrudit et convolvit convicium alterius in quem jactum est, ac vicissim ab altero par pari referente dicitur et protruditur; quare fumi vicaria successio, exaltatio et convolutio expressa est species et imago rixae, pugnae et duelli.
22:31
31. AMICUM SALUTARE NON CONFUNDATUR (alii legunt, non confundaris), A FACIE ILLIUS NON ME ABSCONDAM; Nota: Pro salutare Jansenius opinatur legendum salvare. Nam Graece est σκέπασαι, id est tueri, protegere, defendere. Verum Noster legit ἄσπασαι, id est salutare (amici enim est amicum benevole salutare, imo praevenire salutando: Nam amicitias plures rumpit silentium), et ita legit S. Ambrosius, lib. III Offic. cap. vii: «Amicum, inquit, salutare non erubescam, et a facie illius non me abscondam; siquidem vitae et immortalitatis medicamentum eum esse Ecclesiasticus cap. vi, testatur. Et summum in charitate praesidium nemo dubitaverit, cum Apostolus dicat: Omnia suffert, omnia sperat, omnia credit, omnia sustinet, I Corinth. xiii, et cap. viii. Quod si eum inveneris, qui vivacitate ingenii, mentis vigore atque auctoritate praestet, et accedat eo, ut exemplo et usu paratior sit, praesentia solvat pericula, prospiciat futura, denuntiet imminentia, argumenta expediat, remedium ferat in tempore, paratus sit non
22:33
33. QUIS DABIT ORI MEO CUSTODIAM, ET SUPER LABIA MEA SIGNACULUM CERTUM, UT NON CADAM AB IPSIS (per ipsa), ET LINGUA MEA PERDAT ME? Postquam ostendit quanta ex conviciis et vitiis linguae damna inter amicos sequantur, exclamat: Quis dabit, etc., q. d. O utinam mihi aliquis det custodiam ori meo, qua quasi sigillo certo, id est, Signaculum ergo certum est signaculum cautum et prudens, quod certis solidisque rationibus, quas dictat prudentia, nititur, indeque fidum et securum. Signaculum hoc igitur, et custodia oris, est prudens et cauta circumspectio et praemeditatio, quid, quantum, quo modo, quem hic et nunc loqui conveniat; quam Deus ponit, sine quo sunt incertae providentiae nostrae, eamdem ponit et homo, quia ipse ori suo invigilare, illudque diligenter obserare debet. Ita S. Chrysostomus in Psalm. cxl, ad illud: Pone, Domine, custodiam ori meo, duplicem oris custodiam duplexque sigillum assignat: unum Dei, scilicet, gratiae divinae auxilium; alterum, nostrum, scilicet, rationem et continentiam: Os ergo nostrum, inquit, perpetuo custodiamus, ei rationem tanquam clavem adhibentes. Non ut perpetuo claudatur, sed ut convenienti tempore reseretur. Nonnunquam enim silentium est loquela utilius, sicut loquela quoque silentio. Et ideo dicebat ille sapientissimus (Eccle. cap. iii): Tempus tacendi, et tempus loquendi. Si enim oporteret ora perpetuo patere, non factae essent portae; si autem perpetuo clausa esse, non esset opus custodia. Quod enim clausum est, cur quis custodierit? Sed propterea sunt portae et custodia, ut faciamus singula tempore convenienti. De hoc linguae sigillo plura dicam cap. xxviii, vers. 28 et 29. Tradunt Anatomici linguam duas habere venas, quarum una tendit ad cor, altera ad cerebrum; quo significat natura linguam nil debere eloqui, esto cor id appetat, nisi cerebrum, id est, mens et ratio, consentiat, et idipsum ut rectum probet. Cor enim debet subservire cerebro, hoc est, appetitus rationi; haec enim in homine est praeses et princeps, regens appetitum. Didactice S. Augustinus, De Gratia et libero arbit. cap. xvi, ex hoc loco contra Pelagianos docet necessitatem gratiae Dei, ac nominatim nos sine ea non posse moderari linguam; nam, ut ait Salomon Prov. xvi, 1: Hominis est animam praeparare, et Domini gubernare linguam; quocirca hoc gratiae auxilium bene vivere et loqui volenti, assidue esse implorandum, uti implorat Siracides cap. seq. Et Esther cap. xiv, 13: Tribue, inquit, sermonem compositum in ore meo, in conspectu leonis, et transfer cor illius in odium hostis nostri. Igitur cum aliquid grave locuturus aut tractaturus es, precare ut Deus componat verba in corde et ore tuo, eo modo ut feriant corda audientium, eisque persuadeant quod dicturus es, ideoque dicito cum Psalte: Domine, labia mea aperies, et os meum annuntiabit laudem tuam. Symbolice, signaculum astutum est quod occultas habet seras, quae non nisi certis signis reserari possunt, qualia sunt quae ex circulis variis coalescunt, cuique autem circulo sua insculpta est littera; quare eousque rotandi sunt circuli, donec certam dictionem, v. g. Joannes, reddant. Ita os nostrum seras suas habeat, cum occurrit vanitas, detractio, murmur, ira, etc.; solum autem reseretur, cum honesta et sancta dicenda sunt, juxta illud S. Ambrosii: Signaculum oris tui Christus sit Verbum Dei. Christus ergo reseret os nostrum.
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.