Hovv in other parts of Macedonia he planted the Church, and namely at Thessalonica, 5 vvhere the obstinate Ievves are so malicious, that they pursue him also into Ber•a 14 From vvhence being conducted into Greece, he preacheth at Athens both to the Ievves and Gentiles, disputing vvith the Philosophers, 19 and in Areopagods, persuading them from their Idols vnto one God and IESVS CHRIST raised from the dead.
1And when they had passed through Amphipolis and Apollonia, they came to Thessalonica, where there was a synagogue of the Jews.Passando per Amfipoli, e per Apollonia, arrivarono a Tessalonica, dove era la Sinagoga de' Giudei.AND vvhen they had vvalked through Amphipolis and Apollonia, they came to Thessalonica, vvhere there vvas a synagogue of the Ievves.Cum autem perambulassent Amphipolim et Apolloniam, venerunt Thessalonicam, ubi erat synagoga Judæorum. 2And Paul, according to his custom, went in unto them. And for three sabbath days he reasoned with them out of the scriptures:E Paolo secondo il suo solito andò da loro, e per tre sabati disputò con essi sopra le scritture,And Paul according to his custome entred in vnto them, & there Sabboths he discoursed to them out of the Scriptures,Secundum consuetudinem autem Paulus introivit ad eos, et per sabbata tria disserebat eis de Scripturis, 3Declaring and insinuating that the Christ was to suffer and to rise again from the dead; and that this is Jesus Christ, whom I preach to you.Facendo aperto, e dimostrando, come il Cristo dovea patire, e risuscitare da morte: e come questo è Gesù Cristo, cui (diceva) io annunzio a voi.declaring and insinuating that it behoued CHRIST to suffer and to rise againe from the dead: and that this is IESVS CHRIST, vvhom I preach to you.adaperiens et insinuans quia Christum oportuit pati, et resurgere a mortuis: et quia hic est Jesus Christus, quem ego annuntio vobis. 4And some of them believed and were associated to Paul and Silas: and of those that served God and of the Gentiles a great multitude: and of noble women not a few.E alcuni di essi credettero, e si unirono con Paolo, e Sila, come pure una gran moltitudine di proseliti, e di Gentili, e non poche matrone primarie.And certaine of them beleeued, and vvere ioyned to Paul and Silas, and of the Gentiles that serued God a great multitude, and noble vvomen not a fevv.Et quidam ex eis crediderunt et adjuncti sunt Paulo et Silæ: et de colentibus gentilibusque multitudo magna, et mulieres nobiles non paucæ. 5But the Jews, moved with envy and taking unto them some wicked men of the vulgar sort and making a tumult, set the city in an uproar: and besetting Jason’s house, sought to bring them out unto the people.Ma i Giudei, mossi da zelo, prendendo seco alcuni cattivi uomini del volgo, e fatta gente, misero la città in tumulto: e attorniata la casa di Giasone cercavano di tirarli davanti al popolo.But the Ievves enuying, & taking vnto them of the rascal sort certaine naughtie men, and making a tumult, stirred the citie: and besetting Iasons house, sought to bring them forth vnto the people.Zelantes autem Judæi, assumentesque de vulgo viros quosdam malos, et turba facta, concitaverunt civitatem: et assistentes domui Jasonis quærebant eos producere in populum.
6And not finding them, they drew Jason and certain brethren to the rulers of the city, crying: They that set the city in an uproar are come hither also:E non avendoli trovali, strascinaron Giasone, e alcuni fratelli ai capi della città, gridando: Que' che mettono sottosopra la terra, sono venuti anche qua,And not finding them, they drevv Iason and certaine brethren to the princes of the citie, crying, That these are they that stirre vp the vvorld, and are come hither,Et cum non invenissent eos, trahebant Jasonem et quosdam fratres ad principes civitatis, clamantes: Quoniam hi qui urbem concitant, et huc venerunt, 7Whom Jason hath received. And these all do contrary to the decrees of Caesar, saying that there is another king, Jesus.A' quali ha dato, ricetto Giasone. E tutti costoro fanno contro gli editti di Cesare, dicendo esservi un altro Re, Gesù.vvhom Iason hath receiued, and al these doe against the decrees of Caesar, saying that there is an other king, IESVS.quos suscepit Jason, et hi omnes contra decreta Cæsaris faciunt, regem alium dicentes esse, Jesum. 8And they stirred up the people: and the rulers of the city, hearing these things,E commosser la moltitudine, e i magistrati, che udivano tali cose.And they moued the people, and the princes of the citie hearing these things.Concitaverunt autem plebem et principes civitatis audientes hæc. 9And having taken satisfaction of Jason and of the rest, they let them go.Ma fatto dare mallevadore a Giasone, e agli altri gli rimandarono.And taking a satisfaction of Iason and of the rest, they dimissed them.Et accepta satisfactione a Jasone et a ceteris, dimiserunt eos. 10But the brethren immediately sent away Paul and Silas by night unto Berea. Who, when they were come thither, went into the synagogue of the Jews.I fratelli però immediatamente la notte avviarono Paolo, e Sila a Berea. I quali subito arrivati andarono alla sinagoga de' Giudei.But the brethren forthvvith by night sent avvay Paul and Silas vnto Beroea. Vvho vvhen they vvere come, entred into the synagogue of the Ievves.Fratres vero confestim per noctem dimiserunt Paulum et Silam in Berœam. Qui cum venissent, in synagogam Judæorum introierunt. 11Now these were more noble than those in Thessalonica, who received the word with all eagerness, daily searching the scriptures, whether these things were so.Questi erano più generosi di quelli, che erano in Tessalonica, e ricevettero la parola con tutta avidità, esaminando ogni dì nelle scritture, se le cose stesser così.(And these were more noble then they that are at Thessalonica, vvho receiued the vvord vvith al greedines, daily searching the scriptures, if these things vvere so.Hi autem erant nobiliores eorum qui sunt Thessalonicæ, qui susceperunt verbum cum omni aviditate, quotidie scrutantes Scripturas, si hæc ita se haberent.
12And many indeed of them believed: and of honourable women that were Gentiles and of men, not a few.E molti di loro credettero, e delle nobili donne Gentili, e degli uomini non pochi.And many surely of them beleeued, and of honest vvomen Gentiles, and men not a fevv.)Et multi quidem crediderunt ex eis, et mulierum gentilium honestarum, et viri non pauci. 13And when the Jews of Thessalonica had knowledge that the word of God was also preached by Paul at Berea, they came thither also, stirring up and troubling the multitude.Ma come ebber inteso i Giudei in Tessalonica, che anche in Berea era stata predicata da Paolo la parola di Dio, vi si portarono a incitare, e muovere a tumulto la moltitudine.And vvhen the Ievves in Thessalonica vnderstood, that at Beroea also the vvord of God vvas preached by Paul, they came thither also, mouing and troubling the multitude,Cum autem cognovissent in Thessalonica Judæi quia et Berœæ prædicatum est a Paulo verbum Dei, venerunt et illuc commoventes, et turbantes multitudinem. 14And then immediately the brethren sent away Paul, to go unto the sea: but Silas and Timothy remained there.E subito allora i fratelli mandaron via Paolo, perché andasse fino al mare: e si restaron ivi Sila, e Timoteo.And then immediatly the brethren sent avvay Paul, to goe vnto the sea: but Silas and Timothee remained there.Statimque tunc Paulum dimiserunt fratres, ut iret usque ad mare: Silas autem et Timotheus remanserunt ibi. 15And they that conducted Paul brought him as far as Athens: and receiving a commandment from him to Silas and Timothy, that they should come to him with all speed, they departed.Quelli poi, che accompagnavano Paolo, lo condusser fino ad Atene, e avuto ordine da lui per Sila, e Timoteo che speditamente andasser a lui, si partirono.And they that conducted Paul, brought him as farre as Athens, and receiuing commaundement of him to Silas and Timothee, that they should come to him very speedily, they departed.Qui autem deducebant Paulum, perduxerunt eum usque Athenas, et accepto mandato ab eo ad Silam et Timotheum ut quam celeriter venirent ad illum, profecti sunt. 16Now whilst Paul waited for them at Athens, his spirit was stirred within him, seeing the city wholly given to idolatry.E mentre Paolo gli attendeva in Atene, si affliggeva in lui il suo spirito, veggendo quella città abbandonata all'idolatria.And vvhen Paul expected them at Athens, his spirit vvas incensed vvithin him, seeing the citie giuen to Idolatrie.Paulus autem cum Athenis eos exspectaret, incitabatur spiritus ejus in ipso, videns idololatriæ deditam civitatem.
17He disputed, therefore, in the synagogue with the Jews and with them that served God: and in the market place, every day, with them that were there.Disputava egli pertanto nella Sinagoga con i Giudei, e co' proseliti, e nel foro ogni giorno con chi vi si incontrava.He disputed therfore in the synagogue vvith the Ievves, & them that serued God, and in the market-place, euery day vvith them that vvere there.Disputabat igitur in synagoga cum Judæis et colentibus, et in foro, per omnes dies ad eos qui aderant. 18And certain philosophers of the Epicureans and of the Stoics disputed with him. And some said: What is it that this word sower would say? But others: He seemeth to be a setter forth of new gods. Because he preached to them Jesus and the resurrection.E alcuni filosofi Epicurei, e Stoici lo attaccavano, e alcuni dicevano: Che vuoi egli dire questo chiacchierone? Altri poi: È pare, che sia annunziatore di nuovi dei: perché annunziava loro Gesù, e la risurrezione.And certaine Philosophers of the Epicures and the Sto•kes disputed vvith him, and certaine said, Vvhat is it that this vvord-sovver vvould say? But others, He seemeth to be a preacher of nevv gods. because he preached to them IESVS and the resurrection.Quidam autem epicurei et stoici philosophi disserebant cum eo, et quidam dicebant: Quid vult seminiverbius hic dicere ? Alii vero: Novorum dæmoniorum videtur annuntiator esse: quia Jesum et resurrectionem annuntiabat eis. 19And taking him, they brought him to the Areopagus, saying: May we know what this new doctrine is, which thou speakest of?E presolo lo condussero all'Areopago dicendo: Possiam noi sapere quel, che siasi questa nuova dottrina, di cui tu parli?And apprehēding him, they led him to Areopagus, saying, May vve knovv vvhat this new doctrine is that thou speakest of?Et apprehensum eum ad Areopagum duxerunt, dicentes: Possumus scire quæ est hæc nova, quæ a te dicitur, doctrina ? 20For thou bringest in certain new things to our ears. We would know therefore what these things mean.Imperocché tu ci suoni alle orecchi; certe nuove cose: vorremmo adunque sapere quel, che ciò abbia da essere.for thou bringest in certaine nevv things to our eares. Vve vvil knovv therfore vvhat these things may meane. (nova enim quædam infers auribus nostris: volumus ergo scire quidnam velint hæc esse. 21(Now all the Athenians and strangers that were there employed themselves in nothing else, but either in telling or in hearing some new thing.)(Or gli Ateniesi tutti, e i forestieri ospiti a niun altra cosa badavano, che a dire, o ascoltare qualche cosa di nuovo.)And al the Athenians, and the strangers seiourning there, emploied them selues to nothing els but either to speake, or to heare some nevves.)(Athenienses autem omnes, et advenæ hospites, ad nihil aliud vacabant nisi aut dicere aut audire aliquid novi.) 22But Paul, standing in the midst of the Areopagus, said: Ye men of Athens, I perceive that in all things you are too superstitious.E Paolo stando in piedi in mezza dell'Areopago, disse: Uomini Ateniesi, io vi veggo in tutte le cose quasi più che religiosi,But Paul standing in the middes of Areopagus, said: Ye men of Athens, in al things I perceiue you as it vvere superstitious.Stans autem Paulus in medio Areopagi, ait: Viri Athenienses, per omnia quasi superstitiosiores vos video.
23For passing by and seeing your idols, I found an altar also, on which was written: To the Unknown God. What therefore you worship without knowing it, that I preach to you:Imperocché passando io, e considerando i vostri simulacri, ho trovato anche un'ara, sopra la quale era scritto: Al Dio ignoto. Quello adunque, cui voi adorate senza conoscerlo, io annunzio a voi.For passing by and seeing your Idols, I found an altar also vvherevpon vvas vvritten, To the vnknovven God. That therfore vvhich you vvorshippe, not knovving it, the same do I preach to you.Præteriens enim, et videns simulacra vestra, inveni et aram in qua scriptum erat: Ignoto Deo. Quod ergo ignorantes colitis, hoc ego annuntio vobis. 24God, who made the world and all things therein, he being Lord of heaven and earth, dwelleth not in temples made with hands.Dio, il quale fece il mondo, e le cose tutte, che in esso sono, essendo egli il Signore del cielo, e della terra, non abita in templi manofatti,The God that made the vvorld and al things that are in it, he being Lord of heauen & earth, dvvelleth not in temples made vvith hand,Deus, qui fecit mundum, et omnia quæ in eo sunt, hic cæli et terræ cum sit Dominus, non in manufactis templis habitat, 25Neither is he served with men’s hands, as though he needed any thing: seeing it is he who giveth to all life and breath and all things:Né è servito per le mani degli uomini, quasi di alcuna cosa abbisogni egli, che da a tutti la vita, il respiro, e tutte le cose.neither is he serued vvith mens hands, needing any thing, vvhereas him self giueth life vnto al, and breathing, and al things:nec manibus humanis colitur indigens aliquo, cum ipse det omnibus vitam, et inspirationem, et omnia: 26And hath made of one, all mankind, to dwell upon the whole face of the earth, determining appointed times and the limits of their habitation.E fece da un solo la progenie tutta degli uomini, che abitasse tutta quanta, la estensione della terra, fissati avendone i determinati tempi, e i confini della loro abitazione,and he made of one al mākinde, to inhabite vpon the vvhole face of the earth, assigning set times, and the limits of their habitation,fecitque ex uno omne genus hominum inhabitare super universam faciem terræ, definiens statuta tempora, et terminos habitationis eorum, 27That they should seek God, if haply they may feel after him or find him, although he be not far from every one of us.Perché cercassero Dio, se a sorte tasteggiando lo rinvenissero, quantunque ei non sia lungi da ciascheduno di noi.for to seeke God, if happily they may feele or finde him, although he be not farre from euery one of vs.quærere Deum si forte attrectent eum, aut inveniant, quamvis non longe sit ab unoquoque nostrum.
28For in him we live and move and are: as some also of your own poets said: For we are also his offspring.Imperocché in lui viviamo, e ci muoviamo, e siamo: come anche taluni, de' vostri poeti han detto: imperocché di lui eziandio siamo progenie.For in him vve liue and moue and be, as certaine also of your ovvne poëtes said, For of his kinde also vve are.In ipso enim vivimus, et movemur, et sumus: sicut et quidam vestrorum poëtarum dixerunt: Ipsius enim et genus sumus. 29Being therefore the offspring of God, we must not suppose the divinity to be like unto gold or silver or stone, the graving of art and device of man.Essendo adunque noi progenie di Dio, non dobbiamo stimare, che l'esser divino sia simile all'oro, o all'argento, o alla pietra scolpita dall'arte, e dall'invenzione dell'uomo.Being therfore of Gods kinde, vve may not suppose, the Diuinitie to be like vnto gold or siluer, or stone, the grauing of art and deuise of man.Genus ergo cum simus Dei, non debemus æstimare auro, aut argento, aut lapidi, sculpturæ artis, et cogitationis hominis, divinum esse simile. 30And God indeed having winked at the times of this ignorance, now declareth unto men that all should every where do penance.Ma sopra i tempi di una tal ignoranza avendo Dio chiusi gli occhi, intima adesso agli uomini, che tutti in ogni luogo facciano penitenza.And the times truely of this ignorance vvhereas God dispised, novv he denounceth vnto men that al euery vvhere doe penance,Et tempora quidem hujus ignorantiæ despiciens Deus, nunc annuntiat hominibus ut omnes ubique pœnitentiam agant, 31Because he hath appointed a day wherein he will judge the world in equity, by the man whom he hath appointed: giving faith to all, by raising him up from the dead.Conciossiachè ha fissato un giorno, in cui giudicherà con giustizia il mondo per mezzo di un uomo stabilito da lui, come ne ha fatto fede a tutti con risuscitarlo da morte.for that he hath appointed a day wherein he vvil iudge the world in equitie, by a man vvhom he hath appointed, giuing al men faith, raysing him vp from the dead.eo quod statuit diem in quo judicaturus est orbem in æquitate, in viro in quo statuit, fidem præbens omnibus, suscitans eum a mortuis. 32And when they had heard of the resurrection of the dead, some indeed mocked. But others said: We will hear thee again concerning this matter.Sentita nominare la resurrezione de' morti, alcuni ne fecer beffe, altri poi dissero: Ti ascolteremo sopra di ciò un'altra volta.And vvhen they had heard the resurrection of the dead, certaine in deede mocked, but certaine said, Vve vvil heare thee againe concerning this point.Cum audissent autem resurrectionem mortuorum, quidam quidem irridebant, quidam vero dixerunt: Audiemus te de hoc iterum.
33So Paul went out from among them.Così Paolo si parti da loro.So Paul vvent forth out of the middes of them.Sic Paulus exivit de medio eorum. 34But certain men, adhering to him, did believe: among whom was also Dionysius the Areopagite and a woman named Damaris and others with them.Alcuni però insinuatisi con lui credettero: tra' quali e Dionigi Areopagita, e una donna per nome Damaride, e altri con questi.But certaine men ioyning vnto him, did beleeue: among vvhom vvas also Dionysius Areopagîta, and a vvoman named Dámaris, and others vvith them.Quidam vero viri adhærentes ei, crediderunt: in quibus et Dionysius Areopagita, et mulier nomine Damaris, et alii cum eis.
17:1
about the year A.D. 51.
17:2
Mat. Polus
It was customary with St. Paul to open the Scriptures first to the Jews, (Acts 13:46.) and to argue with them from the law and the prophets. (Acts 28:23.) St. Paul made use of the same passages of Scripture to convince the Jews, as Jesus Christ did on a similar occasion. (Mat. Polus.)
17:3
Denis the Carthusian
That the Christ was to suffer. The suffering of Christ was the great stumbling-block to the Jews, which St. Paul now attempted to remove, by shewing them from the Scripture, that this was one of the necessary characters of the Messias, contained in the prophets. All the other marks were likewise accomplished in Christ. (Denis the Carthusian)
And that this is Jesus Christ, whom I preach to you. the transition form an oblique to a direct mode of speech is very common, especially in the holy Scriptures.
17:4
Witham
And some of them, that is, of the Jews, in whose synagogue he preached, believed, and of those that[Ver. 4. De colentibus Gentilibusque. In the common Greek copies, there is no and, but only of the worshipping Gentiles, ton de sebomenon elleuon, but in other copies, kai ellenon.] worshipped God, that is, of those who adored the only true God, though they had not submitted themselves to circumcision, and to the ceremonies of the Jewish law, and of the Gentiles, that is, of such as till that time had been heathens, and idolaters; so that here three sorts of persons were converted by St. Paul: 1. Jews; 2. worshippers of the true God that were not Jews; and 3. Gentiles. In this book of the Acts, mention is several times made of worshippers, to wit, of God, by which many understand Jewish proselytes: but as they neither were Jews already, nor perhaps ever designed to become Jews, we may distinguish two sorts of the Jewish proselytes. Some were proselytes to the Jewish religion, by a submission to circumcision, and to all the precepts and ceremonies of the Mosaic laws. These are also by some called proselytes of the covenant, being as much Jews as they who had been always so. Others are called proselytes of the gate, or proselytes to the God of the Jews, but not to the religion of the Jews. Of such seems to have been Cornelius, the centurion, (Acts x.) Lydia, (Acts 16:14.) and Titus Justus (Acts 18:7.) Such also seems to have been the eunuch of Candace, the queen of the Ethiopians, (Acts viii.) Naaman, the Syrian, after he was cured of his leprosy, (4 Kings 5:17.) and many others, that lived in Judea, and in other countries. These, therefore, are called worshippers, meaning of the true God, though they embraced not the legal precepts and ceremonies of the Jews. See Monsr. Heure's Dictionary. (Witham)
17:6
Witham
Who disturb the city,[Ver. 6. Qui urbem concitant, in the common Greek copies, oikoumenen, orbem: so that this difference might happen in the Latin, by the change of one letter only of urbem, for orbem: but some Greek manuscripts have ten polin, civitatem.] put it in an uproar. In the ordinary Greek copies, for the city, we read the whole world. (Witham)
17:7
Haydock
Another king. These Jews suppress, with great artifice, their true cause of vexation against the apostles, and change a mere question of religion into one of temporal policy. The accusation of raising up a new power in opposition to Caesar's, had been sufficiently refuted and disavowed before Pilate by the author of our religion, and was therefore too gross to be repeated now. My kingdom, says our blessed Saviour, is not of this world. There is no necessary connection between spiritual and temporal power. It is thus that the abettors of persecution are never at a loss for pretexts, when necessary. Mad zeal is not scrupulously nice in the choice of arguments. (Haydock)
17:10
Denis the Carthusian
Synagogue. In flying from the face of persecution in due season, St. Paul imitated the instruction and example of his master. When his labours are unsuccessful in one place, he renews them in another, and wherever he is, his object is always the same, to announce the truth to the Jews first, then to the Gentiles. (Denis the Carthusian)
17:11
These were more noble than those of Thessalonica. According to the common exposition, the sense is, that these of Beroea, were of a more noble and generous disposition of mind, not carried away with envy and malice, like those of Thessalonica.
Witham
Searching the Scriptures, or those places of the prophets by which St. Paul proved that Jesus was the Messias, who was to suffer death, etc. (Witham)
Daily searching the Scriptures, etc. The sheep are not hereby made judges of their pastors, the people of the priests, and lay men and women of St. Paul's doctrine. The Beroeans did not read the Old Testament (and the New was not then published) to dispute with the apostles, or to sanction his doctrines: but it was a great comfort and confirmation to the Jews that had the Scriptures, to find, even as St. Paul said, that Christ was God, crucified, risen, and ascended to heaven; which by his expounding they understood, and never before, though they read them, and heard them read every sabbath. So it is a great comfort to a Catholic to see in the Scriptures the clear passages that prove the truth of his tenets, and shew the grounds for his hopes. But this by no means authorizes him to be judge of the true pastors of the Church, whom he is commanded by Jesus Christ to hear and obey, and from whom they are to learn the genuine sense of the Scriptures.
17:16
about the year A.D. 52.
Lactanius ridicules the folly of idolatry in a neat strain of irony, which he introduces by the following verses from Lucilius: Ut pueri infantes credunt signa omnia ahena Vivere et esse homines; sic isti omnia ficta Vera putant, etc.
Lactanius
The poet compares these fools to children. I think them worse; for the latter only take the statues for men, they for gods. Age causes the error of the one, folly of the other. These soon cease to be deceived, but the folly of those lasts and increases always. (Lactanius, de fals. Relig. lib. i.)
17:18
Calmet
Epicurean and Stoic philosophers. The former of these philosophers held as their doctrine, that the Almighty did not interfere by his providence in the government of the world; that the soul did not subsist after the body; and consequently, that there was no future state of retribution. The latter denied that man had liberty of action, and maintained, that all things happened by destiny and fatal necessity. These were the two opposite sects St. Paul had to contend with. (Calmet)
Estius
The Stoics believed in the immortality of the soul, and came the nearest to the Christian religion: but both Stoics and Epicureans, with all pagan philosophers, denied the resurrection of bodies; hence St. Augustine says, the faith of a resurrection is peculiar to Christians. (Estius)
Witham
What is it that this babbler[Ver. 18. Semini-verbius, o spermologos, the critics derive it from legein spermata, colligere semina.] would say? A word of contempt, which some translate, this prattler. It is thought to be a metaphor from birds picking up little seeds, or the like, for their food; and to signify, that St. Paul had picked up words and sentences without any solid meaning. (Witham)
17:19
Witham
To the Areopagus. In this place sat the Athenian judges: but some think that by this word may be here signified, some large hall or court, joining to the Areopagus, where all sorts of people met. (Witham)
Calmet
The Areopagus was the supreme and most famous tribunal of all Greece, before which all great causes were tried. The persons who composed it were much renowned for their wisdom. Cicero, and many other Romans, were ambitious of the honour of being an Areopagite; but the power of Athens being now much diminished, this court had sunk in importance, and was now not much more than the shadow of a great name. (Calmet)
17:22
Witham
Over-religious.[Ver. 22. Superstitiosiores, deisidaimonosterous, from deido, timeo, and daimon. Deisidaimonia is sometimes taken in a good sense for religio, as also superstitio in Latin. See Budaeus, and Plutarch apud Scapulam. See also Suidas.] Or very superstitious. To be superstitious, or given to superstition, is commonly taken for a vain and groundless religious worship, but it is also sometimes used in a good sense. And perhaps St. Paul, in the beginning of his speech to so many men of learning, does not so openly blame them for being vainly and foolishly superstitious, but by their inscription, to the unknown[Ver. 23. Ignoto Deo, agnosto theo. See Cornelius a Lapide.] God, he takes notice how nice and exact they pretended to be, in not omitting to pay some kind of homage to any god, or gods of all other nations, whom they might not know. For some interpreters think, that by this altar they designed to worship every god of any nation, who was not come to their knowledge: or to worship that great God hinted at in the writings of Plato: or as others conjecture, that God of the Jews, of whom they might have heard such wonders, and whose name the Jews themselves said to be unknown and ineffable. However, from this inscription St. Paul takes an occasion, with wonderful dexterity, with sublime reflections, and with that solid eloquence, of which he was master, and which he employed, as often as it was necessary, to inform them, and instruct them, concerning the works of the one true God, of whom they had little knowledge, by their own fault: that this one true God made the world, and all things in it: that from one man he raised all mankind: that his presence is not confined to temples made by the hands of men, being every where, and in all creatures, preserving them every moment: that in him we live, move, and have our being, or subsist: that it is he, who hath determined the time, limits, or bounds of every empire, and kingdom, and of every man's life: that this true God, who made, preserves, and governs all things in heaven and on earth, cannot be like to gold, silver, or any thing made by the art, or fancy of men. He puts them in mind that according even to one of their own heathen poets, Aratus, men themselves are the offspring of God, being blessed with a being and knowledge above all other creatures in this world: who by the light of reason ought to seek God, and by considering the visible effects of Providence over the world, and the creatures in it, might come to the knowledge of this one God, the author of all, at least to an imperfect knowledge of him, as men find out things by feeling, or as it were, groping in the dark. He then adds, (ver. 30.) that having, as it were, overlooked, and permitted men for many ages to run on in this ignorance and blindness, in punishment of their sins, (this their ignorance of one true God, the author of all things, being wilful and inexcusable) now the same true God hath been pleased to announce to all men, that henceforward they acknowledge, and worship him, that they repent, and do penance for their sins. (Witham)
17:23
It may be asked, why they had not implicit faith, worshipping the true, though unknown, God?[5] 1st. because the worship of the true God can never exist with the worship of idols; 2nd. because an explicit faith in God is required of all; 3rd. because it is repugnant to implicit faith, to admit any thing contrary to it, as comparing this unknown God with the pagan idols; for God to be at all, must be one. Lucan towards the end of his 2nd book, hath these words: ----------Et dedita sacris Incerti Judaea Dei.
What, therefore, you improperly worship, that I preach to you, and instruct you in the true worship, far different from what you pay to your strange gods.
17:24
God...dwelleth not in temples. He who is infinite cannot be confined to space; nor stand in need of what human hands can furnish. Temples are not for God, but for man. It is the latter who derives assistance from them. The same may be observed of all exterior acts of worship. They are serviceable, inasmuch as they proceed from, or powerfully assist, interior devotion, by the impressions which exterior objects leave upon the soul. The reciprocal action of one upon the other, in our present state of existence, is great and inevitable. (Haydock) See Acts 7:48.
God, indeed, dwelleth in the temple, yes, and in the soul of the just man, but he is not confined there, as the idols were to their temples. Hence the prayer of Solomon at the consecration of the temple: if heaven, and the heaven of heavens cannot contain thy immensity, how much less this house, which I have erected? God dwelleth there, then, to receive the prayers and sacrifices of the faithful, but not as though he needed any thing. See ver. 25.
Challoner
God is not contained in temples; so as to need them for his dwelling, or any other uses, as the heathens imagined. Yet by his omnipresence, he is both there and every where. (Challoner)
17:27
Witham
Feel after him. Si forte attrectent eum, ei arage pselapheseian. It signifies palpare quasi in tenebris. (Witham)
17:28
St. Paul here cites Aratus, a Greek poet, and his own countryman, a native of Cilicia.
17:29
Cherubim, with extended wings, were ordered by God to be made, and placed over the propitiatory; (Exodus 37:7.) the brazen serpent is declared by Jesus Christ himself to have been a figure of him; therefore to blame the universally received practice of the Catholic Church, with regard to pictures and images, betrays either great prevention, or great ignorance. St. Gregory says: "What writing does for readers, that a picture does for the ignorant; for in it they see what they ought to follow, and in it they read, who know no letters." And he sharply rebukes Serenus's indiscreet zeal for removing pictures, instead of teaching the people what use may be made of them. (lib. ix. ep. 9.)
17:30
Witham
Overlooked. Despiciens, uperidon. It may either signify looking down on the ignorant world, and so taking pity of it; or rather that God having overlooked, and permitted mankind to go on so long in their sins, now invites them to repentance, by sending Jesus, their Saviour and Redeemer. See the Analysis, dissert. xxxiv. (Witham)
17:31
Witham
Because he hath appointed a day for judging all men with equity, by the man, to wit, Christ Jesus, a man, and also his true Son, whom he has appointed to be their judge; and by raising him (Jesus) from the dead, he hath made it credible, and given sufficient proofs of this truth, that every one shall rise from death. (Witham)
17:32
Witham
When they heard of the resurrection of the dead. This seemed so impossible, even to the philosophers among them, that some of them presently laughed, and made a jest of it. Others said, we will hear thee on this another time, and some believed. (Witham)
17:34
Estius
Dionysius the Areopagite. This illustrious convert was made the first bishop of Athens. The martyrologies say, St. Paul raised him to that dignity. It is the same person, who, observing the convulsions of nature, which paid homage, as it were, to its God, expiring upon the cross, and not knowing the cause, is said to have exclaimed: Either the universe is falling to ruin, or the God of nature must be suffering. It appears from his writings, that he was, previous to his conversion, of the Platonic school. Ven. Bede was mistaken in supposing that he was afterwards the bishop of Corinth, of that name, who so successfully employed his pen for the good of the Church. This Dionysius lived a whole century after the Areopagite. (Estius)
17:6
City. Urbem.... In the Greek, the world.
17:11
More noble.... The Jews of Berea are justly commended, for their eagerly embracing the truth, and searching the scriptures, to find out the texts alleged by the apostle: which was a far more generous proceeding than that of their countrymen at Thessalonica, who persecuted the preachers of the gospel, without examining the grounds they alleged for what they taught.
17:24
Dwelleth not in temples.... God is not contained in temples; so as to need them for his dwelling, or any other uses, as the heathens imagined. Yet by his omnipresence, he is both there and everywhere.
17:5
Zelantes. This is the zeale of Heretikes, and a liuely paterne of their dealing at this day against Catholike Priests and preachers and the good Iasons that receiue them.
17:11
11. Searching the Scriptures.) The Heretikes vse this place to proue that the heaters must trie and iudge by the Scriptures, The people may not iudge of the sense of Scriptures. vvhether their teachers and preachers doctrine be true, and so reiect that that they find not in the Scriptures, as though here the sheepe vvere made iudges of their Pastors, the people of the Priests, and men and vvomen of al sortes, euen of S. Paules doctrine it self: which vvere the most folish disorder in the vvorld. And they did not therfore read the Scriptures of the old Testament (for none of the nevv vvere yet extant commonly) to dispute vvith the Apostle, or to trie and iudge of his doctrine, or vvhether they should beleeue him or no: for they vvere bound to beleeue him and obey his vvord, vvhether he alleaged Scripture or no, and vvhether they could reade or vnderstand the Scriptures or no, but it vvas a great comfort and confirmation for the Ievves that had the Scriptures, to finde euen as S. Paul said, that Christ vvas God, crucified, risen, The comfort of Christian men by hearing or reading the Scriptures. and ascended to heauen: vvhich by his preaching and expounding they vnderstood, and neuer before, though they read them, and heard them read euery Sabboth. As it is a great comfort to a Catholike man, to heare the Scriptures declared & alleaged most euidently for the Churches truth against Heretikes, in Sennons or othervvise. And it doth the Catholikes good & much confirmeth them, to vew diligently the places alleaged by the Catholike preachers. Yet they must not be iudges for al that, ouer their ovvne Pastors, vvhom Christ commaundeth them to heare and obey, and by vvhom they heare the true sense of Scriptures.
17:18
〈Greek〉
daemoniorum.
17:21
Liturgia The Epistle for S. Dionysius Areopagita. Octob. 9.
17:22
22. Superstitious.) S. Paul calleth not them superstitious for adoring the true and only God vvith much deuotion or many ceremonies or in comely prescribed order, The Protestāts call deuotion, superstition. or for doing due reuerence to holy Sacraments, to Saincts and their memories, Images, or Monuments: or for keeping the prescribed lavves, daies, and fastes of the Church, or for fulfilling vowes made to God, or for blessing vvith the signe of the Crosse, or for capping and kneeling at the name of IESVS, or for religiously vsing creatures sanctified in the same name, or any other Christian obseruation, for vvhich our nevv Maisters cōdemne the Catholike people of Superstition: them selues vvholy voide of that vice by al vvise mens iudgement, The Apostle speaketh of the Heathens superstition. because they haue in maner taken avvay al religion, and are become Epicureians and Atheists: vvho are neuer troubled vvith superstition, because it is a vice consisting in excesse of vvorship or religion, vvhereof they are void, but the Apostle calleth them superstitious for vvorshipping the Idols and goddes of the Heathen, and 〈Greek〉 for the feare that they had, lest they should leaue out any God that vvas vnknovven to them: for thus their Altar vvas inscribed: Dijs Asia, Europa, & Lybia, Deo ignoto & peregrino. that is, To the gods of Asia, Europe, and Lybia: Aug. de cōs. Euāg. li. 1 •. 26. to the vnknovven and strange God. This superstition (saith S. Augustine) is vvholy taken avvay from the Church by Christs incarnation, The Catholike Church alloweth no superstition. and by the Apostles preaching, and by Martyrs holy life and death. Neither doth the Catholike Church allovv this or any other kinde of superstitious obseruation. Only vve must take heede that vve beleeue not her Aduersaries definition of superstition, for they vvould imply therein al true religion.
17:23
〈Greek〉
The Aduersaries (in the nevv Test. 1580) trā slate, your deuotions, most corruptly against the nature of the Greeke vvord (2 Thes. 2, 4) and most vvickedly, against the laudable deuotion of good Christians, calling the Pagās idolatrie and superstitiō, their deuotions.
17:24
God is not concluded in Temples, nor needeth them for his necessitie of dvvelling, or other vses of indigence. See Annot. c. 7. Act. v. 48.
Concordanza Act. 7, 48.
17:28
Aratus.
17:29
29. This Diuinitie to be like.) Nothing can be made by mans hand of vvhat forme or sort so euer, that is like to Gods essence, or to the forme or shape of his Godhead or Diuinitie. therfore hovvsoeuer the Heathens did paint or graue their Idols, they vvere nothing like to God. And this also is impertinently alleaged by Heretikes against the Churches images: Vvhich are not made, either to be adored vvith godly honour, or to be any resemblance of the Diuinitie or any of the three persons in Godhead, but only of Christ as he vvas in forme of man, vvho in that respect may be truely expressed, as other men by their purtraites: and of the Holy Ghost, not as he is in him self, but as he appeared in firy tongues or in the similitude of a doore, How there may be Images or resemblāces of the thre persons in Trinitie, and of Angels. or such like. And so to paint or graue any of the three persons as they appeared visibly and corporally, is no more inconuenient or vnlavvful, then it vvas vndecent for them to appeare in such formes. And therfore to paint or portraite the Father also being the first person, Dan. 7, 22. as he hath shevved him self in vision to any of the Prophetes of the old or nevv Testament (namely to Daniel as an old man) or the three Angels representing the three Persons to Abraham, Gen. 18, 2. or the one Angel that vvrastling vvith Iacob bare our Lords Person, Gen. 32, 24 no such thing is any vvhere forbidden, but is very agreable to the peoples instruction. Exo. 37, 7, In vvhich sort the Angels vvere commonly pourtered (and namely the Cherubins ouer the Propitiatorie) as they be novv in the Church, not in their natural forme, but vvith corporal vvinges (as the Seraphins appeared to Esay the Prophete) to expresse their qualitie and office of being Gods Angels, Esa. 6, 2. that is, Messengers: and God the Father vvith the vvorld in his hand, to signifie his creation and gouernement of the same, and such like: Vvhereof the people being vvel instructed may take much good, Images are for the peoples instruction. and no harme in the vvorld, being novv through their faith in Christ far from al fond imagination of the false gods of the Pagans. And therfore S. Gregorie saith of the Churches Images, Grego. li. 9 ep. 9. That vvhich scripture or vvriting doth to the readers, the same doth the picture to the simple that looke therevpon. for in it euen the ignorant see vvhat they ought to folovv, in it they do read, that knovv no letters. Vvhere he calleth it a matter of antiquitie and very conuenient, that in holy places Images vvere painted to the peoples instruction, so they be taught that they may not be adored vvith diuine honour. and he in the same place sharply rebuketh Serenus the Bishop of Massilia, that of indiscrete zele he vvould take avvay Images, rather then teach the people hovv to vse them.
17:34
34. Dionysius Areopagita.) This is that famous Denys that first conuerted France, and vvrote those notable and diuine vvorkes de Ecclesiastica & ca•lesti hierarchia, de diuinis nominibus, S. Dionysius Areopagita is al for the Catholikes. and others, in vvhich he confirmeth and proueth plainely almost al things that the Church novv vseth in the ministration of the holy Sacraments, and affirmeth that he learned them of the Apostles, giuing also testimonie for the Catholike faith in most things novv controuersed, so plainely, that our Aduersaries haue no shift but to deny this Denys to haue been the author of them, •eyning that they be an others of later age. Vvhich is an old flight of Heretikes, but most proper to these of al others. Vvho seeing al antiquitie against them, are forced to be more bold or rather impudent then others in that point.
Dyonysius Areopagita.
17:2
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 37
(Recapitulation.) “Three sabbath-days,” it says, being the time when they had leisure from work, “he reasoned with them, opening out of the Scriptures” (
17:3
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 37
… xiii. 46 ), he did not leave these alone: such was the longing affection he had towards them. For hear him saying, “Brethren, my heart’s desire and prayer to God for Israel is, that they might be saved” ( Rom. x. 1 ): and, “I wished myself accursed from Christ for my brethren.” ( ib. ix. 3 .) But he did this
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 35.14
… Sackcloth, haply He calleth His mortal flesh. Wherefore Sackcloth? For the likeness of sinful flesh. For the Apostle saith, “God sent His Son in the likeness of sinful flesh, that through sin He might condemn sin in the flesh:” that is, He clothed His Own Son with sackcloth, that through sackcloth
17:4
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 37
… so little were they ashamed of it, knowing it to be the cause of salvation. “And some of them believed, and consorted with Paul and Silas; and of the devout Greeks a great multitude, and of the chief women not a few.” (
17:5
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Persecution at Alexandria 1
… But the people having assembled in the great Church (for it was the fourth day of the week), Count Heraclius on the following day takes with him Cataphronius the Prefect of Egypt, and Faustinus the Receiver-General , and Bithynus a heretic; and together they stir up the younger men of the common multitude
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 37
… And when they found them not, they drew Jason and certain brethren unto the rulers of the city, crying, These that have turned the world upside down are come hither also; whom Jason hath received: and these all do contrary to the decrees of Cæsar, saying that there is another king, one Jesus.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 32
This Jason Luke also mentions, and sets before us his manliness also, when he says, that “they drew” him “to the rulers of the city, crying,” etc. (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 1
… For tell me, when a thousand things are stirred up that would draw us from love, and we hold out against them all, is it not labor? For what did not these men suffer, that they might not revolt from their love? Did not they that warred against the Preaching go to Paul’s host, and not having found him, drag Jason before the rulers of the city? (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 3
… What then? Did they not slay and stone their own prophets, whose books even they carry about with them? And they did not do this for the sake of truth. There is therefore not only a consolation under the temptations, but they are reminded not to think that (the Jews) did it for the truth’s sake, and be troubled on that account. “And drave out us,”
17:6
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 33
… For indeed they allowed them neither speech nor defense with respect to their doctrines, but set about torturing them to death, as common pests of the world. For “They,” it is said, “that have turned the world upside down, are come hither also;” and again, “They preach things contrary to the decrees of Cæsar, saying that Jesus Christ is king.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 37
… 5 ): so that the Gentiles were more in number. The Jews thought not themselves enough to raise the disturbance: for because they had no reasonable pretext, they ever effect such purposes by means of uproar, and by taking to themselves base men. “And when they found them not,” it says, “they haled Jason and certain brethren.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 42
… v. 28 .) So said the Jews also with regard to Christ: “Ye see how the world is going after Him” ( John xii. 19 ); and, “The Romans shall come and take away our city.” ( ch. xi. 48 ). And again on another occasion, “These that have turned the world upside down are come hither also.” (
17:7
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 82
… which thing most of all they were continually bringing forward in every way? For since they saw Pilate making no account of the matters of the law, they direct their accusation to the state charges. So likewise did they in the case of the apostles, ever bringing forward these things, and saying that they were going about proclaiming king one Jesus,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 37
… for because they had no reasonable pretext, they ever effect such purposes by means of uproar, and by taking to themselves base men. “And when they found them not,” it says, “they haled Jason and certain brethren.” ( v. 6 .) O the tyranny! dragged them without any cause out of their houses. “These all,” say they, “do contrary to the decrees of Cæsar” (
17:8
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 37
… 5–7 .) Oh! what an accusation! again they get up a charge of treason against them, “saying, there is another king (one) Jesus. And they troubled the people and the rulers of the city, when they heard these things. And when they had taken security of Jason, and of the other, they let them go.” (
17:9
san Pietro I di Alessandria † 311 d.C. The Canonical Epistle, with the Commentaries of Theodore Balsamon and John Zonaras 12
… For after that they had been very burdensome to them for his name, and had troubled the people and the rulers of the city, “having taken security,” he says, “of Jason, and of the others, they let them go. And the brethren immediately sent away Paul and Silas by night unto Berea.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 37
… 7 ): for since they spoke nothing contrary to what had been decreed, nor made any commotion in the city, they bring them under a different charge: “saying that there is another king, one Jesus. And they troubled the people,” etc. ( v. 8 .) And what are ye afraid of, seeing He is dead? ( β ) “And when they had taken security,” etc. (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 1
… ( Acts xvii. 5, 6 .) Tell me, is this a slight labor, when the seed had not yet taken root, to endure so great a storm, so many trials? And they demanded security of him. And having given security, he says, Jason sent away Paul.
17:10
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 37
… These were more noble,” it says, “than they of Thessalonica: more noble,” i.e. more gentle ( ἐπιεικέστεροι ) (in their behavior): “in that they received the word with all readiness,” and this not inconsiderately, but with a strictness wherein was no passion, “searching the Scriptures whether these things were so.” (
17:11
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 56
And Trypho said, “Prove this; for, as you see, the day advances, and we are not prepared for such perilous replies; since never yet have we heard any man investigating, or searching into, or proving these matters; nor would we have tolerated your conversation, had you not referred everything to the Scriptures:
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews pref
… And these things may be of advantage to you meanwhile, as you read, for forming the first lineaments of your faith. More strength will be given you, and the intelligence of the heart will be effected more and more, as you examine more fully the Scriptures, old and new, and read through the complete volumes of the spiritual books.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 41
See here too His gentleness. For He said not, “my disciples,” nor, “the apostles,” but “your sons;” to the end that if indeed they were minded to return to the same nobleness
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 37
… ( β ) “And when they had taken security,” etc. ( v. 9 .) See how by giving security Jason sent Paul away: so that he gave his life (to the hazard) for him. ( α ) “And brethren,” etc. ( v. 10 .) See how the persecutions in every case extend the preaching. “Now these,” it says, “were more noble than those in Thessalonica” (
17:12
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 37
… also of honorable women which were Greeks, and of men, not a few. But when the Jews of Thessalonica had knowledge that the word of God was preached of Paul at Berea, they came thither also, and stirred up the people. And then immediately the brethren sent away Paul to go as it were to the sea: but Silas and Timotheus abode there still.” (
17:13
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 37
… ( β ) “Daily,” it says, “searching the Scriptures whether these things were so:” not merely upon a sudden impetus or (burst of) zeal. “More noble,” it says: i. e. in point of virtue ( α ) “Therefore many of them,” etc. ( v. 12 .) And here again are Greeks. ( β ) “But when the Jews of Thessalonica,” etc. (
17:14
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 37
… So that this was a mighty sign. See then, how when the preaching is extended, they are not in a hurry to run after signs. For it was right that thenceforth the believers should be mighty signs to the rest. Howbeit, by retreating and advancing they did these things. ( α ) “And immediately,” it says, “the brethren sent away Paul.” (
17:15
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 37
… but Silas and Timotheus abode there still.” ( v. 12–14 .) See how he at one time gives way, at another presses on, and in many things takes his measures upon human considerations. “And they that conducted Paul brought him unto Athens: and receiving a commandment unto Silas and Timotheus for to come to him with speed, they departed.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 2
What means, “What manner of entering in we had unto you”? That it was full of dangers, and numberless deaths, but that none of these things troubled you. But as if nothing had happened, so you adhered to us; as if ye had suffered no evil, but had enjoyed infinite good, so you received us after these things. For this was the second entering.
17:16
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 38
(Recapitulation.) ( b ) “And while Paul waited,” etc. (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 34
… wherefore he also put him forward. For ( ver. 23 ) “know ye,” he says, “that our brother Timothy is set at liberty, with whom, if he come shortly, I will see you.” “Set at liberty,” he says; from whence? I suppose he had been cast into prison: or if not this, that he was sent away from Athens. For this also is mentioned in the Acts.
17:17
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 38
… It does not mean there anger or exasperation: just as elsewhere it says, “There was παροξυσμὸς between them.” ( ch. xv. 30 .) ( c ) Then what is παρωξύνετο ? Was roused: for the gift is far removed from anger and exasperation. He could not bear it, but pined away. “He reasoned therefore in the synagogue,” etc. (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Of the Work of Monks 21
… For at Athens, because he had there found most studious inquirers of things, it is thus written of him: “He disputed therefore with the Jews in the synagogue, and with the Gentile inhabitants in the market every day to those who were there.”
17:18
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 4.9
… Empty complaints! Basil is slandered as dishonouring the Son, who honours Him even as he honours the Father , and Eunomius is the champion of the Only-begotten, who severs Him from the good nature of the Father! Such a reproach Paul also once incurred with the Athenians, being charged therewith by them as “a setter forth of strange gods
sant'Ambrogio † 397 d.C. Selections from the Letters of St. Ambrose 63.21
… And Scripture too condemns them, not passing over those whom the Apostle refuted, as Luke, who wrote the book as a history, tells us in the Acts of the Apostles, “And certain also of the Epicurean and Stoic philosophers disputed with him. And some said, What does this babbler mean? And others said, He seemeth to be a setter forth of new gods.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Treatise Concerning the Christian Priesthood 4
… Paul’s preaching? How do we find him employed at Thessalonica and Corinth, in Ephesus and in Rome itself? Did he not spend whole nights and days in interpreting the Scriptures in their order? and why should any one recount his disputes with the Epicureans and Stoics.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 3
… 40 .) True! for no one knew what preceded that event, though they did learn it by the Spirit. “Unto that same day that He was taken up from us, must one be ordained to be a witness with us of His resurrection.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 38
… But again “he disputed with the Jews in the synagogue, and in the market daily with them that met with him. Then certain of the philosophers of the Stoics and Epicureans encountered him.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 39
… ( b ) For the Athenians, although fond of hearing strange things, nevertheless did not attend (to him); for this was not their study, but only to be always having something to say; which was the cause that made them hold off from him. But if this was their custom, how is it that they accuse him, “he seemeth to be a setter forth of strange gods?” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 88.10
… Do you, perchance, suppose that such conference would be unlawful? Surely you are aware that Christ our Lord spoke even to the devil concerning the law, and that by the Apostle Paul debates were held not only with Jews, but even with heathen philosophers of the sect of the Stoics and of the Epicureans.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 51.1
… Afterwards he says that it was agreed between him and them, that he should go to the Gentiles, and they unto the circumcision, he as a sower, they as reapers. So also with good reason, though they knew it not, did the Athenians give him his name. For as they heard the word from him, they said, “Who is this sower of words?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 46.6
6. “The waters thereof roared, and were troubled” ( ver. 3 ): when the Gospel was preached, “What is this? He seemeth to be a setter forth of strange gods:”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 76.6
6. “There have been troubled all the unwise in heart” ( ver. 5 ).…How have they been troubled? When the Gospel is preached. And what is life eternal? And who is He that hath risen from the dead? The Athenians wondered, when the Apostle Paul spake of the resurrection of the dead, and thought that he spake but fables.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 80.5
5. “Thou hast set us for a contradiction to our neighbours” ( ver. 6 ). Evidently this did come to pass: for out of Asaph were chosen they that should go to the Gentiles and preach Christ, and should have it said to them, “Who is this proclaimer of new demons?”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 2.4
… xv. 2 ). For the quality of the speech that is heard is the seed of the thought which follows, since, while speech is conceived through the ear, thought is engendered in the mind. Whence also by the wise of this world the excellent preacher was called a sower of words ( seminiverbius ) (
17:19
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 38
… others, that pleasure is the (true) happiness. “Of strange gods, because he preached unto them Jesus and the Resurrection:” for in fact they supposed “Anastasis” (the Resurrection) to be some deity, being accustomed to worship female divinities also. “And having taken him, they brought him to the Areopagus” (
17:20
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Eulogy 3
… but that which is now for the first time heard, agitates the mind of the hearers, and gives the teacher a great deal to do. This at least it was which disturbed the audience at Athens, and on this account they turned away from Paul, reproaching him with, “Thou bringest certain strange things to our ears.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 38
… “And having taken him, they brought him to the Areopagus” ( v. 19 )—not to punish, but in order to learn —“to the Areopagus” where the trials for murder were held. Thus observe, in hope of learning (they ask him), saying, “May we know what is this new doctrine spoken of by thee? For thou bringest certain strange matters to our ears” (
17:21
Tertulliano † 220 d.C. A Treatise on the Soul 3
… The apostle, so far back as his own time, foresaw, indeed, that philosophy would do violent injury to the truth. This admonition about false philosophy he was induced to offer after he had been at Athens, had become acquainted with that loquacious city,
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 62
… I thank you for informing me about the brethren that there assembled, and about those who wish, on account of disputed points, to disturb the simple. But about these things let the Apostle charge them not to give heed to those who contend about words, and seek nothing else than to tell and hear some new thing
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 17
… Therefore, again, you will number gold under precious stones, and such precious stones as are smaller and without lustre under those which are larger and brighter in colour. But what will not be said by men who spend their time in nothing else but either ‘to tell or to hear some new thing’?
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 21.12
… But since the Sextuses and Pyrrhos, and the antithetic style, like a dire and malignant disease, have infected our churches, and babbling is reputed culture, and, as the book of the Acts
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 4.9
… These charges are now brought against Paul’s follower by the new Stoics and Epicureans, who “spend their time in nothing else,” as the history says of the Athenians, “but either to tell or to hear some new thing
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 38
… “we would fain know therefore, what these things may mean.” It was a city of talkers, that city of theirs. “For all the Athenians and strangers which were there spent their time in nothing else, but either to tell, or to hear some new thing. Then Paul stood in the midst of Mars hill, and said, Ye men of Athens, I look upon you as being in all things” (
17:22
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 38
… 20, 21 .) Here the thing noted is, that though ever occupied only in this telling and hearing, yet they thought those things strange—things which they had never heard. “Then Paul standing in the midst of the Areopagus said, Ye men of Athens, I look upon you as being in all things more religiously disposed” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 11
See, when Paul also had come to Athens, how he discoursed with them. He said not, “O polluted, and all-polluted”; but what? “Ye men of Athens, in all things I perceive that ye are somewhat superstitious.” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 70.2
… And as if this were not enough, that leader of the Christian army, that unvanquished pleader for the cause of Christ, skilfully turns a chance inscription into a proof of the faith.
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. The Ecclesiastical History of Theodoret 4.19
… So the martyrs sailed off for Heliopolis, where every man is given over to superstition,
17:23
Tertulliano † 220 d.C. Ad Nationes 2.9
… What absurdity! What need had they of uncertain gods, when they possessed certain ones? Unless, forsooth, they wished to commit themselves to such folly as the Athenians did; for at Athens there was an altar with this inscription: “ To the unknown gods .”
sant'Ippolito † 235 d.C. The Refutation of All Heresies 7.21
… And (Cerinthus alleges) that, after the baptism (of our Lord), Christ in form of a dove came down upon him, from that absolute sovereignty which is above all things. And then, (according to this heretic,) Jesus proceeded to preach the unknown Father,
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 10.5
… Where, for example, he says something by way of permission and not by commandment, there we may recognize that he is weak; for who, he says, is weak, and I am not weak? When he shaves his head and makes an offering, or when he circumcises Timothy, he is a Jew; but when he says to the Athenians,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 6
In imitation of this, Paul also reasons with the Greeks from an heathen altar, and brings forward testimonies from the poets.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 31
… 17 .) ( c ) See how covertly he puts the accusation “in that He did good,” etc. And yet if God did this, He could not have “let them alone;” on the contrary, they ought to be punished, for that, enjoying so great benefits, they had not acknowledged Him, not even as their feeder.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 38
… 21, 22 )—he puts it by way of encomium: (the word) does not seem to mean anything offensive— δεισιδαιμονεστέρους , that is, εὐλαβεστέρους , “more religiously disposed. For as I passed by, and beheld your devotions, I found an altar with his inscription, To an Unknown God . What therefore ye ignorantly worship, this declare I unto you.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 42
… “Whom the whole world worshippeth.” Observe how he showed Paul’s power to be the greater, proving all (their gods) to be wretched and miserable creatures, since a mere man, who was driven about, a mere tentmaker, had so much power. Observe the testimonies borne to the Apostles by their enemies, that they overthrew their worship.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Titus 3
… Let us then offer a seasonable solution of these, having premised some other things. For when Paul was discoursing to the Athenians, in the course of his harangue he quoted these words, “To the Unknown God”: and again, “For we also are His offspring, as certain also of your own poets have said.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 2.30
… Surely he did neither of the two; but presently, when, as he judged fitting, he wished to introduce to their knowledge the Lord Himself unknown to them, but known to him, he says among other things, that "He is not far from every one of us: for in Him we live, and move, and have our being; as certain also of your own poets have said."
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 17.20
… for we are also His offspring.” And when he had thus approached them with their own authorities, which they could not reject, thus confirming the truth by things false, he added and said: “Since then we are the offspring of God we ought not to think that the Godhead is like to gold or silver or stone sculptured by the art and device of man.”
Socrate Scolastico † 440 d.C. The Ecclesiastical History of Socrates Scholasticus 5.17
… but Providence doubtless purposed that in the enquiry concerning this character, there should something take place analogous to what happened heretofore at the preaching of Paul. For he, made wise by the Divine Spirit, employed a similar method in relation to the Athenians,
17:24
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.12.9
… Therefore God, winking at the times of ignorance, does now command all men everywhere to turn to Him with repentance; because He hath appointed a day, on which the world shall be judged in righteousness by the man Jesus; whereof He hath given assurance by raising Him from the dead.”
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 16
… What, again, if He was One who was “crowned with glory and honour,” and He Another by whom He was so crowned, —the Son, in fact, by the Father? Moreover, how comes it to pass, that the Almighty Invisible God, “whom no man hath seen nor can see; He who dwelleth in light unapproachable;” “He who dwelleth not in temples made with hands;”
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 4.16.3
3. His words are as follows: “I, too, therefore, expect to be plotted against and put in the stocks
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 38
… and then says, “God that made the world and all things therein, He being Lord of heaven and earth”—for, that they may not imagine Him to be one of many, he presently sets them right on this point; adding, “dwelleth not in temples made with hands” (
17:25
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 10.8
… to stand in need of nothing, and of Himself to supply all things to all; speaks on this wise, “God that made the heaven, and the earth, and the sea, Himself needeth not any thing, giving to all life and all things.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 38
… Look, then, whether these things may not be predicated of the Son also. “Being Lord,” he saith, “of heaven and earth”—which they accounted to be God’s. Both the creation he declares to be His work, and mankind also. “Having determined,” he says, “the times assigned to them, and the bounds of their habitation,” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Soul and its Origin 1.28
He goes on to remark: “But the apostle, by saying, ‘And He Himself giveth life and spirit to all,’ and then by adding the words, ‘And hath made the whole race of men of one blood,’
17:26
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 1.2
… if every one that cleaveth to the Lord is one spirit, as the Apostle hath said: if a man and his wife are one flesh: if all we mortal men are, so far as regards our general nature, of one substance: if this is what the Scripture saith of created men, that, being many, they are one,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 38
… and all is but trifling to this! “Giveth,” he says, “life and breath.” Lo, he makes Him the Creator of the soul also, not its begetter. See again how he overthrows the doctrine about matter. “And made,” he says, “of one blood every nation of men to dwell upon all the face of the earth.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Soul and its Origin 2.20
As for the passage which affirms that “God hath made of one blood all nations of men,”
17:27
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. On the Incarnation of the Word 7
For this purpose, then, the incorporeal and incorruptible and immaterial Word of God comes to our realm, howbeit he was not far from us
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 38
… 25, 26 ), “that they should seek the Lord, if haply they might feel after Him, and find Him, though He be not far from every one of us: for in Him we live, and move, and have our being: as certain also of your own poets have said, For we are also His offspring.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 4.1
… nor that of human flesh only, but also that of beasts, and down even to the minutest of worms. For all these things see that light: but that life was the light of men; nor is it far from any one of us, for in it “we live, and move, and have our being.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 8.3
… This good then is not far from every one of us: for in it we live, and move, and have our being.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 14.12
… viz. than the rational and intellectual nature, which is the mind of man, made after the image of Him who made it. And that nature, more excellent than the rest, is God. And indeed “He is not far from every one of us,” as the apostle says, who adds, “For in Him we live, and are moved, and have our being.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 138.1
… For there have we the voice which God heareth, which ear of man knoweth not at all. We have then a mouth within, there do we ask, thence do we ask, and if we have prepared a lodging or an house for God, there do we speak, there are we heard. “For He is not far from every one of us, for in Him we live, and move, and have our being.”
17:28
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 2.1.3
… nor by the earth, for it is His footstool.” To the same effect also are the words of Paul, in his address to the Athenians, when he says, “In Him we live, and move, and have our being.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 4.5
… saith the Lord .” Nor does he see that, according to the doctrine of Christianity, we all “in Him live, and move, and have our being,”
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 4.8
… that He is incomprehensible, as it is written, The heaven is My throne, and the earth is the footstool of My feet. What house will ye build Me, or what is the place of My rest? For these things hath My hand made, and all these things are mine ; that He contains all things, as Paul bears witness, For in Him we live and move and have our being
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. On the Incarnation of the Word 27-2
… For whatever idea they form of the whole, they must necessarily apply the like idea to the part. For man also, as I said before, is a part of the whole. 4. Thus it is not at all unseemly that the Word should be in man, while all things are deriving from Him their light and movement and light, as also their authors say, “In
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Illud Omnia, &c. (On Luke x. 22.) 5
… For He is His Image, and consequently, because He is His Image, all that belongs to the Father is in Him. He is an exact seal, shewing in Himself the Father; living Word and true, Power, Wisdom, our Sanctification and Redemption ( 1 Cor. i. 30 ). For ‘in Him we both live and move and have our being’ (
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. De Decretis. (Defence of the Nicene Definition.) 5
… As to ‘like,’ they said that it is written of us, ‘Man is the image and glory of God :’ ‘always,’ that it was written, ‘For we which live are alway :’ ‘in Him,’ ‘In Him we live and move and have our being
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 3.23.1
… our Lord’s words, ‘I in the Father and the Father in Me ;’ saying, ‘How can the One be contained in the Other and the Other in the One?’ or ‘How at all can the Father who is the greater be contained in the Son who is the less?’ or ‘What wonder, if the Son is in the Father,’ considering it is written even of us, ‘In Him we live and move and have our being
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 48
… And we may add also the secretions of the belly, such as are a physical necessity of animal life. Moreover if we believe man to be, as the divine Scriptures say, a work of God’s hands, how could any defiled work proceed from a pure Power? and if, according to the divine Acts of the Apostles
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 30
… Moreover he is called Light as being the Brightness of souls cleansed by word and life. For if ignorance and sin be darkness, knowledge and a godly life will be Light.…And He is called Life, because He is Light, and is the constituting and creating Power of every reasonable soul. For in Him we live and move and have our being,
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 42.1
… beautiful again in our eyes, to whom ye have come in season, not to convert a wandering sheep, but to converse with a pilgrim shepherd? What think ye of this our pilgrimage? And of its fruit, or rather of that of the Spirit within us, by Whom we are ever moved,
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 1-2.26
This is the Being in which, to use the words of the Apostle, all things are formed; and we, with our individual share in existence, live and move, and have our being
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 3.1.4
4. Whence, for instance, came that verse, “His offspring truly are we,”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 3.6
… “All things were made by Him, and without Him was nothing made.” Then they proceed: “What has been made,” and to this they join the words “in Him;” that is to say, “But whatsover is has been made in Him.” But what mean the words “in Him”? The Apostle tells us, when he says: “In Him we have our being, and live, and move.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 38
… “Though He be not far from every one of us.” Why look now, He is near to all, to every one all the world over! What can be greater than this? See how he makes clear riddance of the parcel deities ( τοὺς μερικούς )! What say I, “afar off?” He is so near, that without Him we live not: “for in Him we live and move and have our being.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans the-argument
… And let no one say to me, “I am unskilled and unlearned:” nothing were less instructed than Peter, nothing more rude than Paul, and this himself confessed, and was not ashamed to say, “though I be rude in speech, yet not in knowledge.” ( 2 Cor. xi. 6 .) Yet nevertheless this rude one, and that unlearned man,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 10
… For, if we are not our own, how can they be ours? I say, we: for in two ways we are His, both on account of our creation, and also on account of the faith. Wherefore David saith, “My substance is with Thee:” ( Ps. xxxix. 7. ὑπόστασις Sept. “hope” rec. vers. of. ver. 6; Ps. cxxxix. 14 .) and Paul too, “For in Him we live and move and have our being:” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 3
… vi. 2 .) It is then possible to live the life of sin. Attend diligently, I entreat you, lest my labor be vain. There is the life everlasting and immortal; with eternal life the heavenly; “for our citizenship,” says he, “is in heaven” ( Philip. iii. 20 .) There is the life of the body whereof he speaks, “through him we live and move and have our being.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 1
… If we believe not, how shall we be persuaded of the existence of a God? For how knowest thou that there is a God, when thou callest Him to account? The knowledge of God is best shown by believing in Him without proofs and demonstrations. Even the Greeks know this; for they believed their Gods telling them, saith one, even without proof; and what?—That
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 5
… For the word “Life” here refers not merely to the act of creation, but also to the providence (engaged) about the permanence of the things created; it also lays down beforehand the doctrine of the resurrection, and is the beginning of these marvelous good tidings.
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 70.2
… In another epistle Paul quotes a line of Menander: “Evil communications corrupt good manners.” And when he is arguing with the Athenians upon the Areopagus he calls Aratus as a witness citing from him the words “For we are also his offspring;”
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 1.9
… You know the meaning of language, or you would not quote Epimenides, Menander, and
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 7.9
… And I had come unto Thee from among the Gentiles, and I strained after that gold which Thou willedst Thy people to take from Egypt, seeing that wheresoever it was it was Thine. And to the Athenians Thou saidst by Thy apostle, that in Thee “we live, and move, and have our being;” as one of their own poets has said.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 8.10
… For His invisible things from the creation of the world are clearly seen, being understood by the things which are made, also His eternal power and Godhead.” And, when speaking to the Athenians, after having spoken a mighty thing concerning God, which few are able to understand, “In Him we live, and move, and have our being,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 4.17
23. Therefore, neither concerning the successions of ages, nor concerning the resurrection of the dead, ought we to consult those philosophers, who have understood as much as they could the eternity of the Creator, in whom “we live, and move, and have our being.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 14.15
… And it remembers the Lord its God; for He always is, nor has been and is not, nor is but has not been; but as He never will not be, so He never was not. And He is whole everywhere. And hence it both lives, and is moved, and is in Him;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 22.16
… A Pagan might find fault with passages in the New Testament in the same way as Faustus does with what he calls unworthy representations of God in the Old Testament; and the Pagan might be answered by the quotation of similar passages from his own authors, as in Paul’s speech at Athens.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 6.44
… For when Paul the apostle also was saying something concerning God before the Athenians, he adduced as a proof of what he said, that certain of them had said something to the same effect,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Soul and its Origin 1.27
For whence comes it that he is so careless about the Scriptures, which he talks of, as not to notice that when he reads of human beings being from God, it is not merely, as he contends, in respect of their soul and spirit, but also as regards their body? For the apostle’s statement, “We are His offspring,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 18.3
… Behold what things He hath made, He governeth and containeth also. He who hath made them, Himself filleth what He hath made with His own presence. Thus much they were enabled to say. For these Paul also made mention of in the Acts of the Apostles, where, when he had said of God, “For in Him we live and move and have our being”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 35.17
… (who perceiveth this light, knoweth what I say, and he seeth and acknowledgeth what is said, “As a Neighbour, as our Brother, so I pleased Him”): even then our soul pleaseth God, not placed afar off, for, “In Him,” saith one, “we live and move and have our being,”
Socrate Scolastico † 440 d.C. The Ecclesiastical History of Socrates Scholasticus 3.16
… Whence did he get the saying, ‘The Cretans are always liars, evil beasts, slow-bellies,’ but from a perusal of The Oracles of Epimenides, the Cretan Initiator? Or how would he have known this, ‘For we are also his offspring,’
17:29
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 38
… 27, 28 .) This is said by Aratus the poet. Observe how he draws his arguments from things done by themselves, and from sayings of their own. “Forasmuch then as we are the offspring of God, we ought not to think that the Godhead is like unto gold, or silver, or stone, graven by art.” (
17:30
Mathetes (A Diogneto) † fl. 130 d.C. Epistle to Diognetus 9
… now revealed the Saviour who is able to save even those things which it was [formerly] impossible to save, by both these facts He desired to lead us to trust in His kindness, to esteem Him our Nourisher, Father, Teacher, Counsellor, Healer, our Wisdom, Light, Honour, Glory, Power, and Life, so that we should not be anxious concerning clothing and food.
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. De Sententia Dionysii. (Defence of Dionysius.) 7
… xiii. 22 ) in Antioch of Pisidia how God, ‘when He had removed Saul, raised up David to be king; to whom also He bare witness and said, I have found David the Son of Jesse, a man after my heart, who shall do My will. Of this man’s seed hath God according to promise brought unto Israel a Saviour, Jesus;’ and again at Athens (ib.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 38
… “And imagination of man.” How so? * * But some person might say, “We do not think this.” But it was to the many that he was addressing himself, not now to Philosophy. How then did they think so unworthily of Him? Again, putting it upon their ignorance, he says, “Now the times of ignorance God overlooked.” Having
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 8
… but now commandeth all men everywhere to repent, because He hath appointed a day in the which He will judge the world in righteousness by that Man whom He hath ordained, whereof He hath given assurance unto all men, in that He hath raised Him from the dead.” (
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
Acts xvii. 30 . The times before Christ were times of ignorance.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.54
… had not yet been defined to all, but was defined in the resurrection of Christ (for so the Apostle Paul speaks to the Athenians, saying, “But now He announces to men that all everywhere should repent, because He hath appointed a day in which to judge the world in equity, by the Man in whom He hath defined the faith to all men, raising Him from the dead”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 2
“And the times of this ignorance God winked at; but now commandeth all men everywhere to repent: Because he hath appointed a day in the which he will judge the world in righteousness by that man whom he hath ordained, whereof he hath given assurance unto all men, in that he hath raised him from the dead.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 152
… but now commandeth all men everywhere to repent; because He hath appointed a day in the which He will judge the world in righteousness by that man whom He hath ordained, whereof He hath given assurance unto all men, in that He hath raised him from the dead.”
17:31
san Policarpo di Smirne † 155 d.C. Epistle to the Philippians 2
… To Him all things in heaven and on earth are subject. Him every spirit serves. He comes as the Judge of the living and the dead.
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 4.26
… of Christ, as in the blessed Peter’s words to Cornelius, when he teaches him of ‘Jesus of Nazareth, whom God anointed with the Holy Ghost,’ and again to the Jews, ‘Jesus of Nazareth, a Man approved of God for you ,’ and again the blessed Paul to the Athenians, ‘By that Man, whom He ordained, giving assurance to all men, in that He raised Him from the dead
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 16
40. Moreover by any one who carefully uses his reason it will be found that even at the moment of the expected appearance of the Lord from heaven the Holy Spirit will not, as some suppose, have no functions to discharge: on the contrary, even in the day of His revelation, in which the blessed and only potentate will judge the world in righteousness,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 1
… For, if the fact of His coming from God were not first believed, much more, with the Resurrection and Ascension added thereto, would the Jews have found the entire doctrine incredible. Wherefore gently and by degrees he leads them on to higher truths. Nay, at Athens Paul even calls Him man simply, without saying more (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 38
… and yet he says, “but now he commandeth all men everywhere to repent.” ( v. 30 .) “Because He hath appointed a day, in the which He will judge the world in righteousness by that man whom He hath ordained; whereof He hath given assurance unto all men, in that He hath raised Him from the dead.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 34
“And wherefore,” saith one, “doth God suffer such men to be rich?” Because He is long-suffering: because He would bring us to repentance; because He hath prepared hell; because “He hath appointed a day in which He is to judge the world.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 3
[4.] And why dost thou wonder if Peter says this? for Paul, reasoning with the Athenians, calls Him “Man” only, saying, “By that Man whom He hath ordained, whereof He hath given assurance to all men, in that He hath raised Him from the dead.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Grace of Christ, and on Original Sin 2.28
… and it is in what concerns these two men that the Christian faith properly consists. For “there is one God, and one Mediator between God and men, the man Christ Jesus;” since “there is none other name under heaven given to men, whereby we must be saved;” and “in Him hath God defined unto all men their faith, in that He hath raised Him from the dead.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 109.5
… word of faith,” he says, “which we preach, that if thou shalt confess with thy mouth that Jesus is the Lord, and shalt believe in thine heart that God hath raised Him from the dead, thou shalt be saved.” And in the Acts of the Apostles we read that in Christ, God hath marked out [the ground of] faith unto all men, in that He hath raised Him from the dead.
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 2
… But I have heard the divine Paul exclaiming “God hath appointed a day in the which He will judge the world in righteousness by that man whom He hath ordained whereof He hath given assurance unto all men in that He hath raised Him from the dead,”
17:32
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 39
… He declared it then to be of such a character as the Pharisees had admitted it, and such as the Lord had Himself maintained it, and such too as the Sadducees refused to believe it—such refusal leading them indeed to an absolute rejection of the whole verity. Nor had the Athenians previously understood Paul to announce any other resurrection.
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.1
… but he who disbelieves the Resurrection, gives himself to fornication, and misuses his own body, as though it were not his own. Faith therefore in the Resurrection of the dead, is a great commandment and doctrine of the Holy Catholic Church; great and most necessary, though gainsaid by many, yet surely warranted by the truth. Greeks contradict it
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 39
(Recapitulation.) “And when they heard,” (
17:33
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 39
(Recapitulation.) “And when they heard,” ( ch. xvii. 32 ) what great and lofty doctrines, they did not even attend, but jeered at the Resurrection! “For the natural man,” it saith, “receiveth not the things of the Spirit.” ( 1 Cor. ii. 14 .) “And so,” it says, “Paul went forth.” (
17:34
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 4.23.3
… He mentions Quadratus also, stating that he was appointed their bishop after the martyrdom of Publius, and testifying that through his zeal they were brought together again and their faith revived. He records, moreover, that Dionysius the Areopagite, who was converted to the faith by the apostle Paul, according to the statement in the Acts of the Apostles,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Treatise Concerning the Christian Priesthood 4
… For at this time he conquered by dint of argument only. How was it, moreover, that he contended and disputed successfully with those who tried to Judaize in Antioch? and how was it that that Areopagite,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 39
What can be the reason that, having persuaded (some so far as to say) that they would hear him again, and there being no dangers, Paul is so in haste to leave Athens? Probably he knew that he should do them no great good; moreover he was led by the Spirit to Corinth.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 5
[2.] But what means, “according to the flesh?” According to what is in sight; according to the life that now is; according to the discipline of the Gentiles. Then, lest he should seem to be at variance with himself, (for he had convinced both the Proconsul, ( Acts xiii. 12 .) and the Areopagite, (
17:1
1. CUM AUTEM PERAMBULASSENT AMPHIPOLIM. — Civitas est Macedoniae vel Thraciae, vicina Philippis: ita dicta, quod aquis undequaque sit circumdata, isthmo tantum terrae cohaerens; ita Pollux, lib. IX. Haec Philippo Macedoni et Atheniensibus bellorum causam dedit. Hanc Brasidas, Lacedaemoniorum dux, bello Peloponnesiaco occupavit: ita Thucydides, lib. IV. APOLLONIAM. — Haec vicina est Thessalonicae. Aliae enim plures alibi fuerunt urbes eodem nomine. THESSALONICAM. — Haec prima, vel inter primas fuit Macedoniae civitas, ita dicta a νίκη, id est victoria, quam de Thessalis ibidem obtinuit Philippus, Macedonum rex. Nunc per aphaeresin Salonica vocatur, in qua Judaei habent synagogam, typographiam, imo dominium: ita Strabo, lib. VII, et Stephanus, lib. De Urbibus.
17:2
2. SECUNDUM CONSUETUDINEM. — Consueverat enim Paulus, ait Chrysostomus, ubique primo adire synagogas Judaeorum, ibique praedicare, etiamsi saepius ab eis offensus, expulsus et lapidatus, ut constantem in suam gentem amorem ostenderet bonumque pro malo redderet; itaque multos ex eis converteret, reliquos nolentes converti faceret inexcusabiles, ne, si primo Gentibus praedicaret, Judaei praetendere vel objicere possent ipsum non annuntiare verum Messiam, eo quod hic promissus esset Judaeis, non Gentibus. DISSEREBAT EIS DE SCRIPTURIS, — ἀπὸ τῶν γραφῶν, id est e Scripturis: ita Tigurina et Pagninus. E Scripturis enim probat Jesum Christum esse Messiam et Salvatorem mundi, cujus fide omnes justificari et salvari debeant. Melius et nervosius vertit Noster, "de Scripturis." Solebant enim Judaei in Synagogis non aliud tractare quam Scripturas: unde si Paulus aliud tractasset, ac praesertim directe et expresse egisset de Christo crucifixo, explosissent eum Judaei. Thema ergo Pauli erat Scriptura, sed ita, ut ex ea opportunis locis semper ingereret et insinuaret Christum, uti sequitur. Ubi nota solertiam et dexteritatem Pauli, qua Christum artificiose, quasi aliud agens, Judaeis invitis et Christum aversantibus insinuat et praedicat. Idem faciendum est iis qui venantur animas vitiis immersas, et sermonem omnem de virtute abhorrentes, ut primo de aliis rebus, quas illis gratas esse sciunt, sermonem faciant, deinde latenter ad vitia et virtutes descendant. Noster fundator S. Ignatius hoc suis dabat axioma: « Ingredimini cum eo quod est illorum, sed exite cum vestro; » significans initio nos hominibus saecularibus accommodare debere et omnibus omnia fieri, ut omnes lucrifaciamus, ac tandem virtutem, quam intendimus, eis persuadeamus. Ita venatores avium et ferarum, ac piscatores piscium, eis escam objiciunt, sed sub esca retia et hamos abscondunt, quibus eos illaqueant et capiunt: idem faciat venator et piscator animalium rationalium, quae instar ferarum et piscium viventia, terrenis inhiant. Ita S. Barlaam Eremita, fingens se gemmarium gemmamque afferre eximii splendoris et valoris (puta fidem Evangelicam), aditum sibi patefecit, convertitque Josaphat, regis Indiae filium, uti refert Damascenus in eorum Historia. Ita S. Abrahamus neptem suam Mariam lapsam in fornicationem, fingens se mercatorem, reduxit in viam salutis, uti refert S. Ephrem in eius Vita. Ita in Vita Astionis Martyris legimus, Vigilantium parentes adhuc Gentiles de Astione filio perquirentes mortem ejus celasse, dixisseque eum vivere in regione fortium, puta in coelo, itaque eos consolatum esse, ac tandem dextre martyrium ejus nobile enarrasse eosque ad Christum convertisse. Ita S. Xaverius a concubinariis avellebat concubinas, insinuans se in eorum amicitiam, et nunc unam, nunc alteram alio praetextu eis adimens, donec ad unam omnes adimeret. Lege Tursellinum in eius Vita, lib. VI, cap. X sub finem.
17:3
3. ADAPERIENS, — q. d. Sensim et opportune aperiens eis Christum in Scripturis latentem, et ex iis ostendens Christum debuisse pati et crucifigi. ET INSINUANS — παρατιθέμενος, id est proponens, explicans, ostendens; Pagninus et Tigurina, allegans; alii, componens et conferens gesta et passiones Christi cum verbis Prophetarum, qui illa ipsa praedixerunt, sed occultius et obscurius. Noster solertius et profundius vertit, « insinuans, » ob causam jam dictam: forte etiam legit παρεντιθέμενος, id est inferens, interjiciens, obiter et quasi per parenthesin insinuans. Sic S. Petrus, Epist. I, cap. V, vers. 5, ait: « Omnes autem invicem humilitatem insinuate, » id est in sinum immittite quasi occulte et aliud agendo, utpote invitis et reluctantibus. Sic Rhetores utuntur insinuatione, praesertim in re odiosa, ut judicum, vel auditorum animos aversos sibi concilient, et quasi aperiant, de qua Cicero, lib. I De Invent.: « Insinuatio, ait, est oratio quadam dissimulatione et circuitione obscure subiens auditoris animum. » Et ut Servius, in XI Aeneid.: « Est callidus et subtilis aditus ad persuadendum. » Sic insinuare se in amicitiam alterius dicitur is qui non recta, sed per quosdam sinus et diverticula latenter in amicitiam ingreditur, et quasi irrepit. ET QUIA HIC EST JESUS CHRISTUS QUEM, etc., — q. d. Quia hic scilicet Christus, ita celebratus in Scripturis et exspectatus a Patribus, non est alius quam Jesus Christus, quem ego annuntio vobis. Aut, ut Graeca: « Quia hic est Christus, » nimirum « hic Jesus quem ego annuntio vobis. » Judaei enim negant Jesum esse Christum, sive Messiam, quem dicunt venturum in fine mundi. Alii ex eis fingunt duos Christos: unum pauperem, patientem et afflictum, et hunc esse nostrum: unde R. Jacob, in Collectaneis e Thalmud, dicit quod Christus hic sederat Romae inter pauperes, miser et dolens (uti refert Lyranus, lib. Contra Judaeos); alterum nobilem et splendidum instar Salomonis; hunc fore Messiam Judaeorum, et venturum in fine mundi. Ita ludiones isti nugantur, aut somniant, cum ex adverso Scripturae, veteres Rabini, et Patres omnes, unum tantum commemorant Messiam, sive Christum, scilicet Jesum a Judaeis crucifixum.
17:4
4. ET QUIDAM EX EIS (Judaeis, et de quibus sermo praecessit) CREDIDERUNT, etc., ET DE COLENTIBUS, GENTILIBUSQUE MULTITUDO MAGNA. — « Colentes » hic vocantur proselyti, puta Gentiles ad Judaismum conversi: opponuntur enim Judaeis gente et genere, ac Gentilibus in gentilismo viventibus. Dicit ergo ex Judaeis aliquos fuisse conversos, ex proselytis vero et Gentilibus multos: ita Beda, Hugo, Glossa, Lyranus et Carthusianus. Graeci codices et Syrus faciunt hunc versum bimembrem, non trimembrem: eosdem enim faciunt Gentiles et colentes. Sic enim habent: « Et de colentibus Gentilibus multitudo magna, » ut colentes vocentur pii et religiosi Gentiles unum Deum colentes. Unde Syrus vertit, multique ex Graecis illis qui timebant Deum. Quocirca Apostolus postea scribens ad Thessalon., eorum in credendo promptitudinem, alacritatem et constantiam dilaudat. Sic enim scribit, I Thessal. I et II: « Evangelium nostrum non fuit ad vos in sermone tantum, sed in virtute et Spiritu Sancto, et plenitudine multa, sicut scitis quales fuerimus in vobis propter vos. Et vos imitatores nostri facti estis, et Domini, excipientes verbum in tribulatione multa cum gaudio Spiritus Sancti, ita ut facti sitis forma omnibus credentibus in Macedonia et in Achaia, » etc. Vide ibi dicta.
17:5
5. ZELANTES AUTEM JUDAEI, — « increduli, » ut addunt Graeca; et, ut Syrus, scelerati. Vide Paulum Judaeorum horum zelum, invidiam et pravitatem describentem, I Thessal. II, 14 et seq. ASSUMENTESQUE DE VULGO VIROS QUOSDAM MALOS. — Pro "de vulgo," Graece est τῶν ἀγοραίων, id est ex circumforaneis: ita Tigurina et Erasmus. Porro circumforaneos vocat eos qui in foro versari solent, ait Vatablus, quos proinde Pagninus vocat forenses, quales sunt vendentes et ementes, ad haec bajuli, homines inertes et otiosi, item pauperes qui herum quaerunt suamque operam ad omne vel fas vel nefas offerunt, quales multi sunt e vulgo in civitatibus amplis, uti erat Thessalonica. Nam, ut ait Sallustius in Jugurtha: « Egentissimo omnia cum pretio honesta videntur. » Et Silius Italicus, lib. XIII: « Sceleri proclivis egestas. » Divinius vero Salomon, Prov. XXX, 9: « Mendicitatem, inquit, ne dederis mihi, ne egestate compulsus furer, et perjurem nomen Dei mei. » Porro multi Thessalonicae erant inertes et otiosi, inde pauperes, inde inquieti, turbulenti, rapaces et fures. Quare hanc eorum inertiam otiumque acriter castigat Apostolus, II Thessal. III, 7 et seq. Praeclare Diogenes Cynicus, apud Laertium, lib. VI, « Otiosorum negotium dicebat esse amorem et cupiditatem; » quod hic affectus potissimum occupet otio deditos. Ita enim fit ut, dum otio indulgent, in rem negotiosissimam, qualis est cupiditas et desiderium rei alienae incidant. Et Appius Claudius, teste Valerio Maximo, dicebat « longe melius populo Romano committi negotium quam otium; » quia turba bellis excitatur ad virtutem, in pace et otio defluit ad voluptates et luxum, ex quibus nascitur seditio, caedes, rapinae et reipublicae exitium. MALOS. — Graece πονηρούς, id est pravos, nebulones, flagitiosos; item, egenos, inopes, miseros, aerumnosos. Improbitas, ait Chrysostomus, hom. 7 in Acta, dicitur πονηρία, eo quod πόνον, id est laborem et molestias mille auctori afferat. Adde quod saepe oriatur ex πενίᾳ, id est ex paupertate et inopia, uti jam dixi. Idipsum verbo et exemplo docuit Bulas, famosissimus latro, qui sub Severo Imperatore, per totam Italiam comparata manu sexcentorum latronum, biennio maximas praedas fecit. Cum autem centurionem vitae suae insidiantem cepisset, eumdem, raso capite, ad Severum Imperatorem remisit dicens: « Nuntia dominis tuis, ut servos suos alant, ne latrocinentur. » Habebat enim Bulas multos apud se Caesarianos, partim exigua mercede conductos, partim nullo stipendio; ita Xiphilinus in Vita Severi. ASSISTENTES DOMUI, — ut in eam vi facta irrumperent, ex eaque in populum producerent eos, scilicet Paulum et Silam. Unde Graece est ἐπιστάντες, id est adorti domum, sive urgentes, instantes et imminentes domui; ita Tigurina, Pagninus, Vatablus et alii. JASONIS, — apud quem hospitabantur Silas et Paulus. Unde Beda censet hunc Jasonem fuisse Christianum, nimirum conversum a Paulo, per tria sabbata in synagoga Thessalonicensi disputante de Christo e Scripturis, vers. 2. Videtur hic Jason esse idem de quo Apostolus, Rom. XVI, ait: « Salutat vos Timotheus adjutor meus, et Lucius et Jason, et Sosipater, cognati mei. » Videtur enim Jason cum Paulo Thessalonica ivisse Corinthum, unde Paulus scripsit ad Romanos anno Christi 58: ita Baronius, Genebrardus, in Calendario Graecorum, quod Psalmis praefixit; Sixtus Senensis, lib. II Biblioth., et alii. Quod si verum est, patet hunc Jasonem fuisse Christianum, Pauli cognatum, discipulum et familiarem. Rursum hic Jason videtur esse is qui ascriptus catalogo Sanctorum legitur in Martyrologio Romano, die 12 julii, his verbis: « In Cypro S. Jasonis, antiqui discipuli Christi, » nam alium Jasonem Christianum sanctumque, illo aevo nunquam legimus, nisi hunc. Ex quibus verbis probabiliter conjiciunt auctores jam citati, hunc Jasonem eumdem esse cum Mnasone, de quo Actor. XXI, 16, dicitur: « Adducentes secum apud quem hospitaremur, Mnasonem quemdam Cyprium, antiquum discipulum. » Haec enim verba plane consentiunt cum verbis Martyrologii, nisi quod pro Jasone vocent eum Mnasonem; sed nonnulla exemplaria pro Mnasone legunt Jasonem. Unde liquet Jasonem fuisse oriundum e Cypro, domum tamen habuisse tam Thessalonicae, quam Hierosolymae. Menologium Graecorum 29 aprilis, et Dorotheus, in Synopsi, asserunt Jasonem fuisse Episcopum Tarsensem; Hippolytus vero, lib. De 72 Discipulis, eis annumerat Jasonem facitque Episcopum in Syria. Baronius tamen, in Martyr., die 12 julii, Jasonem illum Martyrologio ascriptum censet esse eumdem cum Mnasone, Actor. XXI, 16, fuisseque Episcopum Tarsensem, diversum vero ab hoc Jasone Thessalonicensi, qui fuit Pauli hospes et discipulus. Utrumque est probabile: nihil enim hic est certum et evidens. QUAEREBANT EOS PRODUCERE IN POPULUM. — Ut abstracti a populo, per Judaeos concitato et furente, lacerarentur, vel male mulctarentur Paulus et Silas. Vides hic morem Judaeorum similem esse morbi haereticorum, qui per tumultus populi expellunt Catholicos vel urbe, vel senatu: quia sciunt, si ex jure et veritate causam suam quiete agerent in tribunali, apud judices se causa casuros.
17:6
6. TRAHEBANT JASONEM — tumultuarie; ut tumultu furentis populi eum opprimerent apud primores civitatis. Quare minus recte vertit Syrus, litem intendebant Jasoni: tumultu enim res agebatur a Judaeis, non lite judiciali, esto id praetenderent; idcirco enim ad principes urbis, quasi ad judices traxerunt eum. ET QUOSDAM FRATRES, — puta Christianos. QUONIAM, — quod: hoc enim est ὅτι. HI (scilicet sunt) QUI URBEM CONCITANT. — Graeca pro "urbem" legunt οἰκουμένην, id est orbem, sive totam terram. Sic et Syrus, Complutenses, Clarius, Vatablus et alii. Sed eodem res redit: per orbem enim intelligunt urbem vastam et amplam hyperbolice, q. d. Hi sunt qui tota urbe turbas movent et totum populum ad seditionem concitant. Sic Pharisaei de Christo praedicante in sola Judaea dicunt, Joannis XII, 19: « Totus mundus post eum abiit. » Et Athenaeus, lib. I, Romam vocat « mundi populum. » Romanae enim urbis populus videtur esse orbis totius, quia e toto orbe Romam confluxit. Potest tamen Graeca lectio alium commodiorem habere sensum, q. d. Hi sunt qui ubique in orbe concitant tumultus, atque huc etiam venerunt ut eosdem suscitent. Alioqui si legas cum nostro "urbem," tunc id quod additur, "et huc venerunt," sic accipe, q. d. Sunt extranei et advenae, non cives et indigenae: unde ab eis quasi incognitis, novatoribus et turbatoribus omni modo nobis cavendum est. Reddunt enim eos suspectos, dicendo quod aliunde venerint sintque extranei, ignoti, errones et vagabundi.
17:7
7. QUOS SUSCEPIT — ὑποδέδεκται, id est clanculum et furtim excepit, quasi facinorosos, novatores et turbatores; ita Tigurina, Pagninus, Gagneius et alii. REGEM ALIUM DICENTES ESSE, JESUM. — Crassa haec calumnia est; aliqua enim specie id Christo vivo objicere potuerunt Pharisaei, Joan. X, 1, at non Christo mortuo jam in coelis regnante, qui e terra et humanis sublatus, omnia haec sub pedibus velut exilia despicit et calcat, quemque edicta Caesaris ligare et tangere nequeunt.
17:8
8. CONCITAVERUNT AUTEM PLEBEM. — Haec enim movetur solo nomine novi regis, sive tyranni, qualem hic criminabantur esse Christum, nec apprehendit, aut quaerit an is vivus sit, an mortuus, an in terra, an in coelo; forte etiam cogitabant e coelo posse redire in terram, ut eam totam occupet, eique dominetur, praesertim quia hoc tempore regnabat Claudius Imperator, qui timidissimus ad solas umbras et rumusculos novi regni et tyrannidis totus percellebatur, uti fuse narrat Suetonius in eius Vita, cap. XXXV et XXXVI.
17:9
9. ET ACCEPTA SATISFACTIONE. — Qualis ea fuerit Scriptura non narrat. Syrus explicat, aitque fuisse fidejussores: « Sed acceperunt, inquit, fidejussores a Jasone, » qui scilicet fidejuberent eos fideles fore Caesari et Romano Imperio, nihilque novi contra illud moturos, ait Cajetanus. Budaeus vero, et ex eo Gagneius et Sanchez per satisfactionem accipiunt satisdationem, id est fidejussionem, qua Jason seipsum pro Paulo sponsorem dedit, vel sistendi illum tribunali, vel pro eo satisfaciendi, si in aliquo deliquisse convinceretur. Tertio, Dionysius et Lorinus per satisfactionem accipiunt excusationem et purgationem, qua Jason ostenderit Paulum non esse seditiosum, nec inducere novum regem terrenum, puta Christum, utpote qui jampridem sit mortuus, cujusque regnum sit spiritale, non corporale, q. d. Cum Jason sufficienter satisque ostendisset Paulum non concitasse turbas, dimissus est. Quarto, Petrus Alexandrinus, serm. De Poenitentia, per satisfactionem accipit mulctam, puta pecuniam, quam Jason pro se redimendo dederit. Verum hoc parum videtur probabile; nec satis dignum generositate et integritate Pauli et Evangelii. Priores ergo sententiae sunt probabiliores. Miratur Chrysostomus Jasonis virtutem, qui se caputque suum pro Paulo periculo objecerit.
17:10
10. BEROEAM. — Urbs est Macedoniae, non longe a Pella, Alexandri Magni patria. IN SYNAGOGAM JUDAEORUM INTROIERUNT. — Mirare hic animos zelumque Pauli: a Judaeis enim iterum et tertio male mulctatus, ad eos rursus ingreditur; non cedit persecutionibus, sed fortior iis exurgit, « ac vehementius in adversarios fertur, et incrementa persecutionis majoris illi fiunt causa constantiae, instar flammae, quae vento agitata magis inardescit, » ait S. Chrysostomus, hom. 7 De Laudibus S. Pauli. Ita certat virtus cum vitio, amor cum odio, beneficentia cum maleficiis: certat et vincit. Hic est mos amantis, hic animus fortis et generosi, ut sibi dicat: « Tu ne cede malis, sed contra audentior ito. » Praeclare S. Bernardus, epist. 456 ad Eugenium Pont.: « Legi, ait, apud quemdam sapientem: Non est vir fortis, cui non crescit animus in ipsa rerum difficultate. Ego autem dico: fideli homini magis est inter flagella fidendum. »
17:11
11. HI AUTEM, — q. d. Beroea erat nobilior Thessalonica, et cives Beroeenses erant nobiliores Thessalonicensibus: ita S. Chrysostomus, Gagneius et Vatablus. At vero aptius Syrus, Lyranus, Hugo et Cajetanus, haec restringunt ad Judaeos, de quibus proxime praecessit, q. d. Judaei Beroeam habitantes erant nobiliores Judaeis habitantibus Thessalonicae: his enim solis competit id quod sequitur, « Quotidie scrutantes Scripturas; » hae enim propriae erant Judaeorum, non Gentilium. Idem confirmat vers. 12, ut ibi patebit. NOBILIORES, — id est nobilissimi, tum genere et prosapia, tum generositate et indole. Saepe enim nobilitas generis secum affert nobilitatem animi, puta magnanimitatem, sinceritatem, civilitatem, probitatem, humanitatem, liberalitatem: ita Chrysostomus, Œcumenius, Lyranus et alii. Dicit hoc Lucas, ut ostendat Beroeenses nobili indole praeditos, magis fuisse dociles, magisque capaces et promptos ad capessendam doctrinam Evangelii. Unde de iis subdit. QUI (scilicet Beroeenses, non Thessalonicenses) SUSCEPERUNT VERBUM (Evangelii praedicatum a Paulo) CUM OMNI AVIDITATE. — Graece προθυμίας, id est cum animi promptitudine, sive libenter et propensis animis. SCRUTANTES SCRIPTURAS. — Non enim tenebantur credere, imo prudenter credere non poterant initiis Evangelii, et Paulo novo praedicatori, novum Deum annuntianti, nisi re examinata comperissent, hanc praedicationem esse consonam verbo Dei et oraculis Prophetarum. Quocirca idem de se dixit Christus Judaeis, Joan. V, 39: « Scrutamini, » ait, « Scripturas, quia vos putatis in ipsis vitam habere aeternam: et illae sunt quae testimonium perhibent de me. » Secus est jam cum Evangelium et fides primitus sat superque examinata, tot saeculis probata et recepta est; et tamen etiamnum possumus scrutari Scripturas, non ut fidem examinemus, sed ut in ea nos confirmemus eiusque mysteria melius et profundius penetremus, nobisque et aliis imprimamus; imo idipsum duntaxat fecisse Beroeenses est verisimile. Jam enim susceperant verbum Dei cum omni aviditate: non ergo scrutabantur Scripturas, ut primitus crederent, sed ut in fide suscepta se confirmarent, singula Scripturarum testimonia de Christo a Paulo citata examinando, et cum dictis Pauli conferendo. Quare perperam haeretici contendunt ex hoc loco, haereses suas esse examinandas ad Scripturas. Cum enim constet eas esse haereses, id est errores, fidei et traditioni Patrum repugnantes, non examinandae, sed illico damnandae et explodendae sunt.
17:12
12. ET MULTI QUIDEM CREDIDERUNT EX EIS, — scilicet Judaeis Beroeensibus: hos enim opponit Gentilibus mulieribus et viris, quorum pariter non pauci crediderunt in Christum. Vide dicta initio vers. 11.
17:14
14. UT IRET USQUE AD MARE. — Graece, ὡς ἐπὶ θάλασσαν, id est quasi ad mare: noluerunt enim fratres, ait Cajetanus, ut Paulus aperte fugeret, sed declinaret, tanquam iturus ad mare. Verum Noster pro ὡς, id est quasi, legit ἕως, id est usque. Nam hoc itinere perrexit continue Paulus, et pervenit Athenas. SILAS AUTEM ET TIMOTHEUS REMANSERUNT IBI, — ut Beroeensibus fidei avidis fidem annuntiarent, et eos qui jam crediderunt in ea confirmarent. Solius enim Pauli, quasi choragi, caput petebant Judaei.
17:15
15. QUI AUTEM DEDUCEBANT PAULUM, — tum honoris, tum securitatis causa, ne quas insidias, vel periculum a Judaeis subiret. Hoc enim est Graecum καθιστῶντες, id est « comitatu suo eum confirmantes et securitatem praestantes. » Id etiamnum faciunt suis praedicatoribus ferventes Catholici in Anglia, Hollandia, Japonia, India. ATHENAS, — ubi erat schola eloquentiae et sapientiae, ac consequenter Poetarum, Oratorum et Philosophorum multitudo, insuper idolorum abundantia, idque patet ex Poetarum de suis diis praeconiis et encomiis. Unde Theodoretus, De Curan. Graec. affect., primatum idololatriae inter cunctas orbis urbes Athenis defert, idemque insinuat Paulus, vers. 16 et 22. Nunc Athenae sepultae jacent, et in vicum redactae. Erat ergo Athenis Apostolo magna messis, praesertim quia ex Athenis quasi ex capite sapientiae, in reliquam Graeciam erat derivanda. Unde celeriter eo vocavit adjutores suos, Silam et Timotheum. Hinc Tertullianus, lib. De Anima, cap. III, Athenas vocat linguatam civitatem, aitque ibi caupones fuisse sapientiae et facundiae. Graeci vero eam vocant Ἑλλάδος Ἑλλάδα, id est Graeciae Graeciam; sicut Athenaeus, lib. I Dipnosophist., Romam vocat ἐπιτομήν τῆς οἰκουμένης, id est compendium, sive urbem orbis.
17:16
16. INCITABATUR SPIRITUS EIUS IN IPSO, — παρωξύνετο, id est irritabatur, excandescebat: ita Pagninus, Tigurina et Vatablus; Syrus, maerore afficiebatur; S. Augustinus, lib. I Contra Crescent., cap. XII, legit, « irritabatur Spiritu Sancto intra se, » q. d. Aestuabat Pauli animus, hinc dolore et compassione tam doctae et tam caecae miseraeque civitatis; inde desiderio et zelo eam juvandi, erudiendi et salvandi; aliunde ira et indignatione in idololatriam, eiusque auctorem diabolum. Sic Jeremias, cap. XX, 9, de sermone Dei ait: « Et factus est in corde meo quasi ignis exaestuans, claususque in ossibus meis, et defeci ferre non sustinens. » Ubi S. Hieronymus: « Conceptus animo sermo divinus, ait, nec ore prolatus ardet in pectore. » Unde Paulus Athenis videns idololatriae deditam civitatem tota mente fervebat.
17:17
17. COLENTIBUS, — proselytis, ait Chrysostomus, hoc est, Gentilibus ad Judaismum conversis, aut suae salutis et verae religionis studiosis. IN FORO. — Syrus, in platea. Ita primi Societatis nostrae Patres et fundatores, instar Pauli in plateis et foris concionabantur, uti etiamnum Romae faciunt nostri, spiritus patrum suorum asseclae et aemuli, magno confluxu et fructu.
17:18
18. QUIDAM AUTEM EPICUREI. — Epicurus, Xenocratis discipulus, puer 14 annorum philosophari incipiens in hortis, omne bonum et felicitatem hominis ponebat in voluptate. Hinc negabat numen et providentiam Dei: quocirca plurimos habuit sectatores; esto enim a nonnullis frugalis fuisse dicatur et parcus, a pluribus tamen voluptuarius nuncupatur et porcus, ait S. Augustinus, De Utilit. credendi, cap. IV. Unde illud Horatii: « Epicuri de grege porcus. » Negabat enim animae immortalitatem, et consequenter resurrectionem, dictitabatque: « Ede, bibe, lude, post mortem nulla voluptas. » Unde Sidonius, in Epithalamio Polemii: « Ast Epicureos eliminat undique virtus. » Timocrates apud Laertium, lib. X in Vita Epicuri, asserit Epicurum bis quotidie prae crapula vomere solitum, ideoque corpore miserabiliter affectum, sic ut per multos annos e lecto surgere non posset: minam quotidie in mensam impendisse; tandem calculo obiisse. Nausiphanes Epicurum ob crapulam appellabat pulmonem, et indoctum, et circumscriptorem, et scortum. Porro natus est Epicurus 3 anno CIX Olympiadis, 7 annis postquam mortuus est Plato: vixit 72 annos. Haec ejus axiomata recenset Laertius: « Quod beatum est et immortale, id neque ipsum negotium quidquam habet, neque alteri exhibet, ut neque ira, neque gratia moveatur: in quo enim ejusmodi insunt, omne hoc imbecillum est. » Unde inferas Deum non curare res humanas, nec malos punire. « Mors nihil ad nos pertinet. Quod enim dissolutum est, id sensus est expers; quod vero sensus est expers, nihil ad nos pertinet. » Unde colligas animam post mortem nil sentire, unaque cum corpore interire. « Felicitatem sitam esse in voluptate: hanc enim esse initium et finem bene vivendi vitaeque beatae. Mundos esse innumerabiles, eosque ex atomis inter se coeuntibus coaluisse: atomos ergo esse principium rerum omnium, esseque infinitas; » quod hausit a Democrito suo magistro. Unde S. Augustinus, lib. III Contra Academicos, cap. X: « Quomodo, inquit, inter Democritum et superiores physicos, de uno mundo et innumerabilibus litem dijudicabimus, cum inter ipsum haeredemque ejus Epicurum, concordia manere non potuerit? Nam iste luxuriosus, cum atomos quasi ancillulas suas, id est corpuscula quae in tenebris laetus amplectitur, non tenere viam suam, sed in alienos limites passim et sponte declinare permittit, totum patrimonium etiam per jurgia dissipavit. » Itaque Paulo et Christianis acre semper contra Epicureos fuit certamen καὶ ἀσπονδεῖς πολέμους (bella sine induciis). ET STOICI. — Philosophi fuere ita dicti a στοᾷ, id est porticu, in qua docere et disserere solebat Zeno eorum parens, severi et rigidi, ideoque Epicureis oppositi. Unde Cicero pro Murena: « At enim, ait, agit mecum austere et stoice Cato. » Stoicorum paradoxa et errores, quos Paulo refellendos erat, hi erant. Primus, fatum esse, fatoque omnia regi: ergo fatum esse Deum. Sic Deum ejusque providentiam tollebant, et fatum naturamque substituebant pro Deo; censebant enim omnia naturae cursu et necessitate fluere. « Naturam, ait Lactantius, lib. III, cap. xxviii, dicebant matrem rerum omnium, quasi sua sponte cuncta nata sint. » Egregie S. Eucherius, in epistola ad Valerianum, sub finem: « Fatum non esse — quaerant a Gentibus, vel saltem ab ipsis legibus suis, quae certe non puniunt nisi pro animo factorum. » Cujusque ergo factum tollit fatum, scilicet libertas tollit necessitatem. Secundus: virtutem, in qua summum bonum ponebant, esse in potestate et industria cujusque; unde non esse eam petendam a Deo, utpote quae sita sit in arbitrio hominis: quare cuique in sua virtute esse gloriandum: ita S. Augustinus, tom. VI, tract. De Epicur. et Stoicis, cap. iv et sequent. Dicebant ergo sapientem sibi sufficere, ac se solo contentum esse: eum solum esse divitem, liberum, regem, beatum, impeccabilem, apathem, imperturbabilem et Deo parem. Vide Justum Lipsium, Manuductio ad Stoicam Philosophiam, lib. III, cap. xiv. Tertius: omnes virtutes esse pares et omnia vitia paria; ac qui unum habet, vel vitium, vel virtutem, omnia et omnes ceteras habere. Rursum vitia, Dei providentia existere, ad varietatem et ornamentum universi; ita Cicero in Paradoxis, et Plutarchus contra Stoicos. Quartus: non esse ignoscendum reo qui offendit, non esse miserendum, eo quod misericordia sit passio et aegritudo animi, quae in sapientem non cadit, quodque justitiae suus dandus sit locus, ut rei puniantur. Unde Cicero pro Murena ex Stoicis ait, « neminem misericordem esse nisi stultum et levem. » Et Seneca, lib. II De Clementia, cap. IV, damnat misericordiam quasi vitium. Et cap. vi: « Misericordia, ait, vicina est miseriae, habet enim aliquid trahitque ex ea. Misericordia vitium est animarum nimis miseriae faventium. » Vide Lipsium loco citato, cap. XIX. Quintus: sapientem sumere aliquando mortem posse, imo decere et debere, ne scilicet misere vivat. Unde Seneca, in Ajace: « Aut honeste vivere, aut statim mori generosum oportet. » Ita Cleanthes Stoicus, ulcere in ore nato, cum suasu medicorum cibo abstinuisset ad biduum, meliusque jam factum esset, illis ad cibum revocantibus, abnuit, « nec majore viae parte confecta, esse rediturum » asseruit. Ita inedia obiit. Zeno ipse 98 annos natus, cum valens et integer e schola veniens pedem offendisset lapsusque esset, manu terram pulsans, illud Euripidis occinuit: « Venio, quid appellas me? » Vide Senecam Philosophum, De Ira lib. iii, cap. xv, et epist. 70. Idem, in Sentent.: « Bona, ait, mors est homini, vitae quae extinguit mala. » Unde ipse moriens, uxorem suam mori volentem secum, eam ferro incidi permisit, et ad id animavit. Sextus: omnes deos mortales esse, excepto Jove, et in Jovem transituros: sic in conflagratione mundi, sol, inquiebant, lunam et ceteras stellas in se transmutabit: ita Plutarchus, lib. Contra Stoicos. Ubi etiam addit: Stoici Deum aiunt esse corpus mente praeditum, mentemque in materia versantem; non simplicem esse, neque purum, sed ex alio et per aliud esse pronuntiantes. Vide eumdem, lib. De Stoicorum repugnantiis. Septimus: Deum esse spiritum et animam mundi. Itaque spiritum qui vegetat mare, esse et vocari Neptunum; qui terram, Cererem; qui aera, Junonem; qui vites, Bacchum; qui oleas, Minervam; qui solem et sidera, Apollonem; qui herbas et pharmaca, Aesculapium; qui linguas, Mercurium; qui aethera, Jovem: ita Plutarchus, lib. De Iside et Osiride. Quia enim videbant res omnes spiritu et calore nasci, foveri et crescere; hinc hunc spiritum et calorem, quem vocarunt ignem, censuerunt esse aeternum et increatum rerum omnium principium et causam, ideoque esse Deum. Idem ante Stoicos censuit Hippocrates, De Princip.: « Videtur mihi, inquit, quod calidum, sive ignem dicimus, immortale esse, et intelligere omnia, et videre, et audire, et scire omnia praesentia et futura. » Quid absurdius dici potest? nam aeternitatem, sensum, intellectum, scientiam et praescientiam tribuit igni. Hinc Possidonius apud Stobaeum, Deum definit esse spiritum igneum: « Deus, ait, est spiritus intelligens et igneus, formam ipse non habens, sed in omnes se vertens, et omnibus assimilans. » Et Democritus: « Deus, ait, est mens in igne sphaerico. » Et Athenagoras: « Deus est, inquit, fervens substantia juxta Stoicos. » Et Pythagoras de Stoicis prognatus censuit, ait Cicero, lib. I De Natura deorum, « Deum esse animum, per naturam rerum omnium intentum et commeantem. » Octavus: mundum esse animal animatum, vivum et rationale: ratione enim regi, spiritu vegetari et irrigari. Denique mundum esse Deum. Audi Manilium, lib. I: Vivere mundum, Et rationis agi motu, cum spiritus unus Per cunctas habitet partes, atque irriget orbem Omnia pervolitans, corpusque animale figuret. Et rursum: Qua pateat mundum divino munere verti, Atque ipsum esse Deum. Et Seneca, Stoicorum acutissimus, epist. 37: « Totum, ait, hoc quo continemur, et unum est, et Deus est; et socii ejus, et membra sumus; » quem refutat Lactantius, lib. VII, cap. iii: « Si haec omnia, inquit, quae videmus, Dei membra sunt, jam insensibilis ab his constituitur Deus. » Quin et Varro, Romanorum doctissimus, idem censuit. Audi S. Augustinum, lib. VII De Civit., cap. vi: « Varro, ait, de naturali Theologia proloquens, dicit Deum se arbitrari animam mundi, et hunc ipsum mundum esse Deum. » Ex dictis liquet, tam Stoicos, quam Epicureos, habuisse suos atheos; et in re fuisse atheos, imo polytheos, ideoque magis atheos. Qui enim plures deos ponit, hic unum Deum verum, qui solus est, e medio tollit. Hi aliique errores Stoicorum et Epicureorum convellendi erant Paulo, docendo omnem nostram virtutem, bonum et salutem consistere in Christo crucifixo, cujus gratia et potentia resuscitandi simus in vitam immortalem et beatam; ideoque eum solum esse mediatorem Dei et hominum, eorumque salvatorem: cujus proinde doctrina et vita sobria, casta, justa, pia et sancta nobis sit capessenda. Moraliter: ita hodie nulli magis Christianae disciplinae et virtuti adversantur, quam Epicurei, id est voluptuarii et deliciis carnis immersi; ac Stoici, id est arrogantes, suae sapientiae et judicio praefidentes, quales sunt haeretici. Unde experientia constat haeresiarchas omnes fuisse Epicureos vel Stoicos, id est ventrosos et venereos, vel superbos; ideoque in haeresim esse prolapsos. Nunquam enim haeresis est primum peccatum, sed alia ei sunt praevia, quae hominem ad hoc malorum barathrum sensim deducunt. Apposite Barlaam, apud Damascenum, in Histor. cap. XII, Josaphat regi dat parabolam monocerotis, id est mortis, qui hominem insequitur: ille fugiens apprehendit arborem, in qua modicum est mellis, id est voluptatis; quo se pascens, in subjectum barathrum, puta gehennam, corruit: Heu! quam dulce malum mortalibus additum, Mellis dulcis amor! Et Boetius, lib. III, metro 7: Habet omnis hoc voluptas. Ubi grata mella fudit, Fugit et nimis tenaci Ferit icta corda morsu. Quocirca Deus Judaeis in sacrificio vetuit mel, ut dixi Levit. II, 11. Vere S. Bernardus, serm. 30 in Cant.: « Epicurus, ait, voluptatem, Hippocrates autem bonam valetudinem praefert; Christus vero utriusque contemptum praedicat, dicens: Qui amat animam suam, perdet eam. Perdet, vel ponendo eam ut martyr, vel affligendo ut poenitens. Quanquam genus martyrii est, spiritu facta carnis mortificare, illo nimirum quo membra caeduntur ferro, horrore quidem mitius, sed diuturnitate molestius. » Quin et Seneca, lib. II De Vita beata, vii: « Altum quidam, inquit, est virtus, excelsum et regale, invictum, infatigabile; voluptas, humile, servile, imbecillum, caducum, cujus statio ac domicilium fornices et popinae sunt. Virtutem in templo invenies, in foro, in curia, pro muris stantem, pulverulentam, coloratam, callosas habentem manus: voluptatem, latitantem saepius, ac tenebras captantem. » DISSEREBANT CUM EO. — Graece συνέβαλλον, id est congrediebantur et conflictabantur cum eo. Ita Pagninus, Vatablus et Tigurina. QUID VULT SEMINIVERBIUS. — Graece eleganter dicitur σπερμολόγος, id est spermologus, verbisator, puta seminator verborum, uti legit S. Augustinus, tract. Contra Epicur. et Stoicos; Œcumenius censet alludi ad σπερμολόγον, avem quamdam vilem e genere graculorum, quae semina colligit, quam proinde vertere et vocare possis seminilegam, de qua Aristoteles, lib. VIII Histor. animal., cap. iii. Unde Eustathius, in Odyss. lib. V, censet ab hac ave vocari spermologos, homines inopes et abjectos, qui in foro colligunt grana e saccis excidentia et neglecta, indeque victitant. Proprie Epicurei Paulum hic vocant spermologum, id est verbosum, garrulum, qui nil nisi verba effutiat, et ad quaestum quidvis garriat, uti faciunt rabulae forenses et agyrtae, sive circumforanei, qui suas nugas verbis appretiant et venditant. Vere S. Augustinus, loco paulo ante citato: « Dictum est quidem, inquit, ab irridentibus, sed non respuendum est a credentibus: erat enim revera ille seminator verborum, sed messor morum. » Verba enim ejus non erant verba aerem ferientia, sed tela mentem sauciantia. Spermologi sunt praedicantes Haereticorum, qui vere se vocant ministros verbi, quia reipsa non nisi verba dant, non Dei, sed diaboli. NOVORUM (ξένων, id est peregrinorum, novorum, inauditorum, absurdorum) DAEMONIORUM. — Syrus, deos alienos praedicat iste. Gentiles enim daemones censebant esse deos minores. Porro cum sint calodaemones et cacodaemones, id est daemones boni et mali ("daemon" enim graece idem est quod sciens, ait Plato in Cratylo; unde vocatur daemon Socratis: licet Eusebius, lib. IV Praepar., cap. iii, nomen daemon derivet a δειμαίνειν, id est percellere, metum injicere; alii a δάεσθαι, id est regere, eo quod homines regant), hinc tam de bonis quam de malis haec sententia accipi potest: ita Syrus, Vatablus et alii. Apuleius, apud S. Augustinum, lib. VIII De Civit., cap. xvi: « Daemones definit esse genere animalia, animo passiva, mente rationalia, corpore aerea, tempore aeterna. Horum vero quinque tria priora illis esse nobiscum communia, quartum proprium, quintum eos cum diis habere commune. » Sed duo ultima falsa sunt, aeque ac primum, nisi per "aeterna" accipias aeviterna in futurum, non in praeteritum. QUIA JESUM ET RESURRECTIONEM ANNUNTIABAT. — Jesum, quasi Deum: ἀνάστασιν, id est resurrectionem, quasi deam, resurrectionis praesidem, quae sibi devotos faceret a morte resurgere: ita S. Chrysostomus, Œcumenius et Sanchez. Sic enim Romani fortunam, felicitatem, salutem, honorem, etc., colebant ut deas, quae haec suis cultoribus aspirarent. Vide S. Augustinum, lib. IV De Civit., cap. xi et seq. Verum simplicius, novorum daemoniorum annuntiator est, referri potest ad Jesum, quem annuntiabat Paulus; tò vero seminiverbius, ad resurrectionem. Gentiles enim cum lumine naturae non caperent resurrectionem, eo quod ipsa sit supra naturam et miraculum, ac proinde per Dei omnipotentiam, non per vim naturae futura; dicebant Paulum, eam praedicantem, serere verba, id est praedicare nugas, fabulas, res impossibiles, esseque impostorem, qui praesentia lucra captet, promittendo montes aureos in futura resurrectione, uti faciunt Bonzii apud Japones.
17:19
19. AD AREOPAGUM DUXERUNT. — Areopagus Graece idem est quod Martis vicus, Martia curia; Ἄρης enim vocatur Mars. Graece est εἰς τὸν Ἄρειον πάγον, id est ad Martium vicum; sicut Romae erat campus Martius. Athenae enim distributae erant in quinque pagos sive vicos, e quibus unus erat Areopagus, ita dictus a templo Martis, in quo primum judicium capitis actum fuisse scribit Plinius, lib. VII, cap. LV. Hoc enim Areopagi judicio nihil erat constantius, nihil severius, nihil fortius, ait Cicero, lib. I ad Attic., epist. 9, ut tot Martes esse viderentur, quot erant judices. Hinc dicti sunt Areopagitae, judices severissimi, qui in templo, vel juxta templum Martis judicabant. Nam cum Mars homicidii insimularetur, judicantibus duodecim diis in eo pago, sex sententiis absolutus est, ut tradunt Graeci; cum enim pares erant sententiae, absolvebatur reus, utpote cui in dubio et in pari favendum est potius quam actori: nam condemnandus est nemo, nisi convincatur esse reus et nocens. Refellit hanc sententiam Varro apud S. Augustinum, lib. XVIII De Civit., 1. Unde Œcumenius et Isidorus Pelusiota, lib. X, epist. 91, ex Pausania tradunt, Martem eo loci accusatum a Neptuno de stupro, capitis damnatum fuisse, indeque dictum Areopagum. Demosthenes vero, orat. Contra Aristoc., censet Areopagum dictum esse, quod in eo causae Martiae, de pugnis et homicidiis voluntariis, tractarentur; nam fortuitae agebantur in Palladio tribunali. Institutum est Areopagi tribunal a Cecrope, ait Aristoteles, lib. II Polit., et Eusebius, in Chronico, anno mundi 3694, semperque etiam sub Tyrannis perduravit. Solon vero decrevit Areopagitas esse rerum omnium speculatores et custodes: unde eos deligi voluit ex iis duntaxat, qui Archontes, id est principes et reipublicae praefecti fuissent; ita Plutarchus, in Solone. Erant ergo Areopagitae fama integerrimi, virtute spectatissimi et usu rerum perspicacissimi. Unde judicabant noctu in tenebris, ne reorum moverentur lacrymis et aspectu: qui proinde jubebantur simplicibus verbis causam enarrare, et ab omni verborum gestuumque fuco abstinere. Porro sententiam ferebant non loquendo, sed calculum, vel absolutionis, vel damnationis dando. Unde proverbium: « Areopagita taciturnior. » Quocirca gravissimae causae toto orbe, etiam a Romanis, teste Gellio, lib. XII, cap. vii, ad Areopagitas judicandas deferebantur, eorumque tanta erat gravitas et majestas, ut Aristides in Panath., asserat eorum sententias oraculis fuisse adaequatas, nefasque duxisse omnes, prae reverentia Areopagi, in ejus ridere conspectu. Unde et ter tantum in mense in Areopagum judicaturi conscendebant, nimirum quarto Calend., tertio et pridie. Haec et plura Budaeus, in Pandectas, lege ult., De Sent. Ductus est ergo Paulus ad Areopagum, ut ibi quasi novae religionis assertor judicaretur, et si reus esset, puniretur. Sic enim Socrates Athenis damnatus est ad mortem 281 sententiis, eo quod novos deos vel daemones induxisset. Unde S. Chrysostomus: « Ad Areopagum, ait, duxerunt Paulum, non ut quippiam cognoscerent, sed ut punirent et suppliciis afficerent: ibi enim capitalia exercebantur judicia. » Sed Dei providentia haec in contrarium vertit, fecitque ut magna dignitas Evangelio et religioni accresceret in Areopago, eo quod ibi eam probasset Paulus, adeoque judicem ipsum, puta Dionysium Areopagitam, ad eamdem convertisset. Symboliter, Areopagus significat eos qui sincere et recte de re quapiam judicare volunt, debere induere animum virilem et martium, ut nulla cupiditate vel passione effeminari et corrumpi se sinant. Ideo enim feminae saepe de rebus male judicant; quia feminae sunt, et passionibus aguntur, quae rectum judicium obscurant. Nam, ut ait ille: « Femina aut amat, aut odit; » atque amor et misericordia in quam pronae sunt feminae, non minus judicium perturbant, quam odium et saevitia. POSSUMUS. — Astute, civiliter et humaniter interrogant quasi postulando, dicuntque: « Possumus? » q. d. Placetne tibi haec nova nobis edisserere? mox deinde animum suum produnt, dum eum urgent, et vi pene responsum extorquent, dicendo: « Volumus ergo scire quidnam velint haec esse. »
17:20
20. NOVA. — Ξενίζοντα, id est peregrina, puta peregrinam fidem, peregrinum Deum, peregrina dogmata; quae Athenis inaudita, tu aliunde eo inducis et praedicas.
17:21
21. ET ADVENAE HOSPITES. — Tigurina, et qui illic versabantur hospites, sive peregrini. AD NIHIL ALIUD VACABANT, NISI AUT DICERE, AUT AUDIRE ALIQUID NOVI. — Sic et Plutarchus, tract. De Garrulitate, tradit Athenienses mire fuisse novorum avidos, datque exemplum tonsoris cujusdam, qui cum magnam Atheniensium in Sicilia acceptam cladem, quam ex servo inde fuga elapso cognoverat, relicta officina, primus in urbe annuntiasset, nec rumoris hujus tristis producere posset auctorem, ipse quasi eum confinxisset, rotae alligatus ad publicum ludibrium fuit expositus. Mox aderant nuntii, qui ex ipsa clade profugerant: itaque omnes dissipati sunt ad suos luctus, miserum tonsorem rotae alligatum relinquentes. Atque is sero solutus, e lictore quaesivit: « Audivissentne etiam de Nicia duce exercitus: quo is modo perierit? » Adeo inexpugnabile et inemendabile malum fit consuetudine, novorum aviditas. Idem, tract. De Gloria Atheniensium, ait eos plus in comoedias novitatis officinas, quam in bella insumere solitos: « Laco ille, inquit, non inepte dixit, graviter peccare Athenienses res serias in ludicrum impendentes, hoc est magnarum classium et exercituum commeatum et sumptus in theatrum prodigentes. » Haec Plutarchus, qui vixit sub aevum S. Pauli et Lucae, nimirum sub Domitiano Imperatore. Moraliter contra novitatem: Tales et hodie nonnulli sunt. Curiositas enim novi quippiam videndi, vel audiendi, hominibus innata est; nova enim placent, nova delectant. Et quia nova vera non semper suppetunt, hinc multi nova fingunt, nugasque et fabulas narrant, easque saepe infames, quibus famam proximi lacerant eumque aliis ridendum objiciunt. Quare perniciosa est curiositas, aeque ac verbositas. Quocirca Euclides rogatus, quales essent Dii, et quare delectarentur? « Cetera quidem ignoro, inquit, at curiosos illis odio esse certo scio; » ita Maximus, sermone 21. Socrates semper de moribus disserebat, non de astris, aut de meteorologicis: rogatus cur? Respondit: « Quae supra nos, nihil ad nos. » Idem crebra usurpabat illud Homeri: Aedibus in nostris quae prava, aut recta gerantur. Ita Laertius in eius Vita. Zeno adolescentem quemdam curiosius quiddam sciscitantem, adduxit ad speculum, utque se contemplaretur admonuit. Mox rogitavit, an videretur tali vultui convenire tales quaestiones proponere? Ita Laertius, lib. VII, cap. i. Daemonax cuidam roganti, an mundus rotundus esset et animatus? « Vos, ait, de mundo solliciti estis, et vestram ipsorum immunditiem non curatis; » ita Maximus, serm. 21. Narratur de Aegyptio bajulo, qui gestans quiddam velis opertum, cuidam sciscitanti quid portaret, sapienter respondit: « Ideo obvelatum est, ne scires: tu vero cur curiose vestigas quod occultatum est? » Gorgias audiens quemdam inepta quaerentem, et alterum inepte respondentem, ait: « Uter stultior, qui mulget hircum, an qui cribrum supponit? » Argute quidam dixit Athenienses virtutem habere in labris, non in factis, ait Plutarchus in Lacon., quia loquaces non sunt operosi. Unde qui multum garriunt, parum facient: animus enim eorum totus est in lingua, non in manu. Vide dicta in illud Sophon. cap. iii, 18: « Nugas qui a lege recesserant congregabo. » Sane tales sunt tempiperdae, verbiperdae, lucriperdae, auriperdae et saepe animaeperdae; quibus intonat Christus: « Dico vobis: Quoniam omne verbum otiosum quod locuti fuerint homines, reddent rationem de eo in die judicii, » Matth. cap. xii, vers. 36. Quid nova quaeris, cum nil novi sit sub sole? Eccles. I, 10. « Non saturatur oculus visu, nec auris impletur auditu, » ibidem, vers. 8. Celebre est exemplum Machetis apud Cassianum, lib. V De Instit. renunc., cap. xxix, qui in collatione spirituali longissima nunquam, sed in narratione otiosa et curiosa illico incidebat in somnum. Et cap. xxxi docet daemonem facere, ut audientes spiritualia obdormiscamus, audientes fabulas exspergiscamur et attendamus.
17:22
22. QUASI SUPERSTITIOSIORES. — Mitigat reprehensionem "quasi," et comparativus "superstitiosiores;" magis enim pupugisset, vocando eos in positivo superstitiosos. Syrus vertit, video vos nimios esse in cultu daemonum: graece enim δεισιδαίμων est, qui δέδιε τὰ δαιμόνια, id est timet daemonia, ait Œcumenius. Adde δεισιδαιμονίαν, aeque ac superstitionem saepe in bonum capi pro religione, uti capit Plutarchus, lib. Περὶ δεισιδαιμονίας; Cicero, actione 4 in Verrem (cum de Siculis ait, totam provinciam religionem occupasse, et mentes omnium Siculorum superstitionem pervasisse), et alii: alioqui superstitio differt a religione per excessum, quod sit inanis et minima religio: « Nam qui totos dies precabantur et immolabant, ut sibi sui liberi superstites essent, superstitiosi sunt appellati, » ait Cicero, lib. De Natura deorum. Sic et Servius: « A superstite, inquit, superstitio dicta, quae anicularum propria est, quae multis per aetatem superstites sunt, et quae rebus inanibus addictae, dum volunt nimis esse religiosae, superstitiosae fiunt et ita delirant. » Hinc subinde superstitiosus vocatur religiosus, ut apud Terentium, in Heaut.: « Ut stultae et miserae omnes sumus religiosae. » Melius Lactantius, lib. II, cap. xxviii, asserit dici superstitionem de colentibus superstitem memoriam defunctorum, tanquam deorum; aut de iis qui parentes suos superstites colebant. Isidorus vero, lib. VIII Etym., cap. iii: Superstitio, inquit, dicta est quasi superstatuta et superflua observatio. Et Lucretius, apud Servium, in VIII Aeneid.: Superstitio, ait, est timor inanis superstantium rerum, puta coelestium et divinarum quae super nos stant. Denique Nonius Marcellus superstitiosos nuncupari censet, quod prae cultura deorum cetera supersedeant, id est negligant; sicut religiosos, quasi relinquosos, quod ceteris relictis, solis sacrificiis deserviant. Verius S. Augustinus, lib. De Vera Religione, in fine, religionem nuncupari censet a religando: quia ea fit, « ut ipsis (angelis) adjuvantibus ad unum Deum tendentes, et ei uni religantes animas nostras, unde religio dicta creditur, omni superstitione careamus. Ecce unum Deum colo, unum omnium principium et unam sapientiam, qua sapiens est quaecumque anima sapiens est: et ipsum munus quo beata sunt, quaecumque beata sunt. Quisquis angelorum hunc Deum diligit, certus sum quod etiam me diligit. » Dicit ergo Paulus: Video vos, o Athenienses, ubique nimis religiosos et superstitiosos: quia ubique video vestros deos, vota, sacrificia, lumina: illi autem dii primo, sunt falsi; secundo, nimis multi; tertio, incogniti. Nemo enim prudenter colit id quod non cognoscit quodque ignorat. Ego ergo huc veni, ut superstitionem vestram commutem in veram religionem, ut pro diis falsis agnoscatis et colatis verum, pro multis unum, pro incognitis certum et notum. Praeclare S. Augustinus, lib. IV De Civit. Dei, cap. xxx: « Agamus, inquit, Domino Deo nostro gratias, qui has superstitiones per altissimam Christi humilitatem, per Apostolorum praedicationem, per fidem Martyrum pro veritate morientium et cum veritate viventium, non solum in cordibus religiosis, verum et in aedibus superstitiosis libera suorum servitute subvertit. » Idem, lib. VIII, cap. xvii: « Quae igitur causa est, nisi stultitia errorque miserabilis, ut ei (Jovi, Veneri, etc.) te facias venerando humilem, cui te cupias esse vivendo dissimilem; et religione colas, quem imitari nolis, cum religionis summa sit imitari quem colis. » Et cap. xxiii, citans Mercurium Trismegistum docentem statuas inanimes et insensibiles non esse deos, ac proinde earum cultum casurum, dicentemque: « An ignoras, ait, o Asclepi, quod Aegyptus imago sit coeli, ac verius terra nostra mundi totius templum? etc. Omnis eorum (Aegyptiorum) sancta veneratio, in irritum casura frustrabitur. » Subdit Augustinus: « In quo videtur hoc tempus praedicere, quo Christiana religio quanto est veracior atque sanctior, tanto vehementius et liberius cuncta fallacia figmenta subvertit, ut gratia Salvatoris liberet hominem ab iis diis quos fecit homo; et ei Deo subdat, a quo factus est homo. » Quin et Plato, in Timaeo, docet animos humanos ab opifice Deo temperatos in eodem cratere ex iisdemque elementis, cum coelestibus animis, puta cum angelis et daemonibus: unde cavendum ne nos illorum servos velimus, quibus nos fratres Deus et natura coaptavit.
17:23
23. VIDENS. — ἀναθεωρῶν, id est attentius inspiciens et considerans. SIMULACRA VESTRA. — Simulacrum, usu Ecclesiastico, in malam partem sumitur, pro imagine falsi numinis, sive idolo. Ita dictum a simulando, quia ex desiderio mortuorum, eorum ad instar effictum est, ut qui jam defecerant, vivere viderentur. Unde Plautus in Mostell.: « Quando natus est, similem esse arbitrarer simulacrumque habere. » Sic idolum est simulacrum, quia simulat et mentitur se esse numen. Lactantius tamen, lib. II Instit., cap. ii, simulacrum deducit a simulando, quod sit simile rei cujus est imago: sed sic potius dicendum esset similacrum per i. INVENI ET ARAM IN QUA SCRIPTUM ERAT: IGNOTO DEO. — Sic Lucianus, in Philopatro, ait Gentiles jurasse per ignotum Athenis. Quaeres, quis hic Deus ignotus? Respondent primo, S. Chrysostomus et fusius Œcumenius, cujus hic verba notatu digna ascribam: « Duas, inquit, causas referunt cur apud Athenienses inscriptum fuerit arae: Ignoto Deo. Siquidem aliqui dicunt quod Athenienses Philippidem misissent ad Lacedaemonios de ferendo auxilio, cum Persae exercitum ducerent in Graeciam. Quorum nuntiis, juxta Parthenium montem, Panis spectrum obviam factum, Athenienses accusabat quod se neglecto alios deos colerent, et auxilium promisit. Cum itaque victoria potiti essent, templum illi erexerunt aramque aedificarunt, et tanquam observantes, ne vel idem sane, vel aliud simile ipsis accideret, si quempiam ignotum sibi Deum praetermitterent, aram illam erexerunt inscribentes: Ignoto Deo; dicentes: Si quis adhuc alius a nobis ignoretur, in eius honorem haec ara a nobis erecta esto, quo nobis propitius sit, licet, cum ignoretur, non colatur. Alii vero aiunt pestem quondam Athenis grassatam fuisse adeoque illos exussisse, ut neque sindones tenuissimas possent tolerare. Cum igitur colerent eos qui apud ipsos dii habebantur, nihil adjumenti senserunt. Intelligentes itaque quemdam fortasse esse Deum, quem ipsi absque honore reliquissent, qui pestem immisisset, novam extruxerunt aram, ac inscripserunt: Ignoto Deo. Cumque ipsi sacrificassent, statim curati sunt. Hunc ergo Christum Jesum esse Deum omnium dicit Paulus, quem se illis annuntiare dicebat. Tota autem arae inscriptio haec est: Θεοῖς Ἀσίας, καὶ Εὐρώπης, καὶ Λιβύης, Θεῷ ἀγνώστῳ καὶ ξένῳ, hoc est: Diis Asiae et Europae ac Libyae, Deo ignoto ac peregrino. » Verum, ut bene observat Baronius, Athenis multae fuerunt arae diis ignotis in plurali inscriptae; sed una in singulari inscripta fuit: « Ignoto Deo. » Id enim asserit Paulus. Secundo, Hugo, Lyranus et Sanchez hic, ac Michael Syncellus, in Laud. S. Dionysii, censent ignotum Deum Athenis fuisse Christum crucifixum. Cum enim eclipsim factam in morte et ob mortem Christi videret Dionysius, exclamavit: « Deus ignotus in carne patitur, ideoque mundus his tenebris obscuratur, » ait Syncellus. Deum ergo ignotum esse Deum patientem, puta Christum crucifixum. Huic enim prae ceteris aram erexisse Athenienses, qui magnum putabant illum Deum cui natura admirabili mutatione luctuque coelesti parentasset. Tertio, probabilius Baronius, Lorinus et alii censent Athenienses a Philosophis et Sibyllis, forte etiam a Judaeis, intellexisse Deum verum esse invisibilem, absconditum, sublimem, inaccessum et incomprehensibilem, ideoque illi aram statuisse hoc titulo: « Ignoto Deo. » Idcirco enim Hebraei nomen Dei Jehova, dicebant esse ἀπόρρητον καὶ ἀνεκφώνητον, id est ineffabile, uti dixi Exodi vi, 3. Quocirca Clemens Alexandrinus, lib. I Strom. IX, et S. Augustinus, lib. I Contra Crescon., cap. xxix, docent Athenienses unum Deum verum, licet sibi ignotum, coluisse. Et S. Hieronymus, in cap. xvi Ezech., ait Dei majestatem obscure saltem Gentilibus istis incognitam non fuisse, ut non erat Judaeis utentibus ineffabili nomine tetragrammato. Unde Lucanus, lib. II: « Incerti natura Dei: » incerti, id est incogniti. Quod enim Deus hic ignotus fuerit verus, non falsus aliquis ex diis Gentium, innuit Paulus cum subdit: « Quod ergo ignorantes colitis, hoc ego annuntio vobis. » Dices: Cur ergo eos vocat superstitiosos? Respondeo: Primo, eo quod cum Deo ignoto colerent simulacra Gentium eaque illi aequarent, juxta illud Isaiae XL, 25: « Cui assimilastis me et adaequastis? dicit Sanctus. » Secundo, quod eum vocarent ignotum: nemo enim colit vel amat id quod non novit. Nam « ignoti nulla cupido. » Tertio, quod vere eum non nossent, uti poterant et debebant. Non enim agnoscebant eum esse creatorem coeli et terrae, datorem pluviae, messis, frugum rerumque omnium; eum esse praesentem ubique; in ipsius manu esse nostram vitam et halitum: unde de his eos instruit Paulus. Denique poterat sub nomine ignoti Dei latere et abscondere se diabolus; uti Nicephorus, lib. VII, cap. L, indicat argonautas numini eos dirigenti simulacrum posuisse, ac postea S. Michaelem Archangelum Constantino Magno significasse se eos direxisse. Sic Christus, Joan. IV, 22, arguit Samaritas dicens: « Vos adoratis quod nescitis, nos adoramus quod scimus. » Egregius plane locus de Deo ignoto extat apud Arnobium, lib. I Contra Gentes, ante medium, his verbis: « Prima, inquit, tu causa es, locus rerum ac spatium, fundamentum cunctorum, quaecumque sunt, infinitus, ingenitus, immortalis, perpetuus, solus quem nulla delineat forma corporalis, nulla determinat circumscriptio qualitatis, expers quantitatis, sine situ, motu et habitu, de quo nihil dici et exprimi mortalium potest significatione verborum; qui ut intelligaris, tacendum est; atque ut per umbram te possit errans investigare suspicio, nihil est omnino mutiendum. Da veniam, Rex summe, tuos persequentibus famulos, et quod tuae benignitatis est proprium, fugientibus ignosce tui nominis et religionis cultum. Non est mirum, si ignoraris; majoris est admirationis si scieris. » Praeclare et Tertullianus, in Apologetico adversus Gent., cap. xvii: « Quod colimus nos, inquit, Deus unus est, qui totam molem istam cum omni instrumento elementorum, corporum, spirituum, verbo, quo jussit; ratione, qua disposuit; virtute, qua potuit, de nihilo expressit in ornamentum majestatis suae. Unde et Graeci nomen mundo κόσμον accommodaverunt. Invisibilis est, etsi videatur; incomprehensibilis, etsi per gratiam repraesentetur; inaestimabilis, etsi humanis sensibus aestimetur. Adeo verus, et tantus est. Ceterum quod videri communiter, quod comprehendi, quod aestimari potest, minus est oculis quibus occupatur, et manibus quibus contaminatur, et sensibus quibus invenitur. Quod vero immensum est, soli sibi notum est hoc quod est: Deum aestimari facit, dum aestimari non capit. Ita enim vis magnitudinis et notum hominibus objecit et ignotum. Et haec est summa delicti nolentium recognoscere, quem ignorare non possunt. » S. Cyrillus, lib. III Contra Julian.: « Hermes Trismegistus, inquit, dicit Deum intelligere quidem difficile, eloqui autem impossibile. Incorporeum enim corpore significare impossibile, et perfectum imperfecto comprehendere non possibile, et sempiternum conferre cum momentaneo difficile. Proinde si quis incorporeus oculus egrediatur a corpore ad contemplationem pulchri, et subvolet ac contempletur, non figuram, non corpus, non species intueri quaerens, sed illud potius, quod omnia facere potest, quod quietum, quod tranquillum, quod solidum, quod inconvertibile, quod ipsum omnia et solum, quod unum, quod ipsum ex seipso, quod ipsum in seipso, quod sibi ipsi simile, neque alii simile. Omnis enim virtus ipse est, neque in aliquo ipsum cogites esse, neque iterum quasi extra aliquem. Ipse enim est qui sine termino omnium est terminus: et qui a nullo comprehenditur, omnia in se comprehendit. » Et paulo post: « Adhaec et sapientissimus Xenophon: Igitur manifestum quod magnus sit et potens, omniaque concutiat et confirmet; ignotum autem qualis sit figura, neque enim videtur esse lucidissimus sol, neque hic videtur permittere, ut ipse cernatur: sed si quis impudenter eum spectet, oculis privatur. » Haec Cyrillus. Simonides ab Hierone tyranno rogatus quid esset Deus? petiit diem ad cogitandum, mox biduum, deinde quatriduum, postea octiduum, etc. Mirante Hierone causamque rogante: « Quia, inquit, quanto diutius considero, tanto mihi res videtur obscurior; » ita Cicero, lib. I De Natura deorum. Quarto, per Deum ignotum aliqui accipiunt Deum in carne appariturum, puta Christum incarnandum: potuerunt enim Athenienses ex Sibyllis et ab Hebraeis discere futuram Christi incarnationem, illique aram statuere hoc titulo: « Ignoto Deo. » Christus enim ante eam hominibus fuit ignotus et incognitus. Id verum est, si vera sunt quae scribit Hilduinus, Archiepiscopus Rhemensis, in Vita S. Dionysii. Sic enim ait: Dum Paulus singula altaria et simulacra falsorum deorum perlustrasset, inter ceteras aras reperit altare unum cui erat titulus superscriptus: Deo ignoto; et conversus ad eum Paulus interrogavit illum dicens: Quis est ille Deus incognitus? Ad quem Dionysius: Adhuc, inquit, non est ipse Deus demonstratus inter deos, sed est incognitus nobis, et seculo venturo futurus. Ipse enim est Deus qui regnaturus est in coelo et in terra, et regnum eius non accipiet finem. Subjungens itaque Paulus ait: Homo-ne erit an spiritus? Respondens Dionysius, dixit: Verus Deus et verus homo, et ipse renovaturus est mundum; sed adhuc incognitus est hominibus: quoniam apud Deum in coelo eius conversatio est. Et ait Paulus: Illum Deum praedico vobis, quem incognitum appellatis. Natus enim ex Maria Virgine, passus sub Pontio Pilato, pro salute humana mortuus resurrexit, coelosque ascendens sedet a dextris Dei Patris: verus Deus et verus homo per quem facta sunt omnia; et venturus est in fine saeculi judex omnium quae geruntur: qui notus est jam in Judaea Deus, et magnus in Israel et sanctum nomen eius. Quamobrem quem incognitum usque nunc habuistis, modo cognoscite; quia ipse est Deus solus, et praeter eum non est alter: qui nos de morte sanguinis sui pretio reduxit ad vitam; qui coelum et terram, hominem scilicet et angelos, in unitate regni sui conjunxit; qui mortificat justus et vivificat pius, qui claudit et nemo aperit, aperit et nemo claudit. » Subdit Hilduinus hisce aliisque Pauli verbis Dionysium fuisse conversum, et Christi amore accensum, praesertim ubi vidit caecum a Paulo illuminari. Verum hujus narrationis fides sit penes Hilduinum: nonnullis enim videtur apocrypha. Moraliter: Disce hic Dei celsitudinem, qua omnium angelorum hominumque aciem superat et transcendit. « Inhabitat enim lucem inaccessibilem: quem nullus hominum vidit, sed nec videre potest (per oculos aciemque mentis et naturae), » I Timoth. VI, 16, praesertim si SS. Trinitatem in una individua essentiae unitate spectemus, si mysterium incarnationis, passionis, Eucharistiae consideremus. Unde Isaias, XLV, 15: « Vere tu es Deus absconditus, Deus Israel Salvator: » Et Psaltes, Psal. XVII, 12: « Qui posuit tenebras latibulum suum. » Quocirca Seraphini velatis oculis acclamant ei: « Sanctus, sanctus, sanctus, » Isaiae VI, 3. Causas duas dat Seneca, lib. VII Natur. Quaest., cap. XXX. Prior est: « Quia, inquit, illi tanta subtilitas et claritas est, quantum consequi acies humana non potest. » Altera, « Quia in sanctiori secessu majestas tanta delituit. » Adde tertiam ex Damasceno: « Cognitio, inquit, eorum est, quae sunt: at Deus super ipsum esse est. Ergo et super atque extra notitiam, quia super essentiam. » Et quartam, quia quaquaversum infinitus est et immensus, sive substantiam, sive potentiam, sive sapientiam, sive cetera attributa spectes. Audi Senecam, lib. II Quaest., cap. XLV: « Vis illum fatum vocare? non errabis. Hic est ex quo suspensa sunt omnia, causa causarum. Vis illum providentiam? recte dices: est enim cujus consilio huic mundo providetur, ut inconcussus eat et actus suos explicet. Vis naturam vocare? non peccabis: est enim ex quo nata sunt omnia, cujus spiritu vivimus. Vis mundum? ipse enim est totum quod vides, totus suis partibus inditus et se sustinens vi sua. » Divinius S. Dionysius, cap. XV Caelestis Hierarch., asserit Deum comparari vento, imo ambulare super pennas ventorum, propter vim movendi et animandi, ac celerem insuperabilemque discessum, atque nobilium principiorum et finium incognitas et invisibiles latebras. Et S. Augustinus, lib. X Confess., cap. VI: « Domine, inquit, amo te. Percussisti cor meum verbo tuo, et amavi te. Sed et coelum et terra et omnia quae in eis sunt, ecce undique mihi dicunt, ut te amem, nec cessant dicere omnibus, ut sint inexcusabiles. Altius autem tu misereberis, cui misertus eris, et misericordiam praestabis, cui misericors fueris. Alioquin coelum et terra surdis loquuntur laudes tuas. Quid autem amo, cum te amo? non speciem corporis, nec decus temporis, nec candorem lucis ecce istis amicum oculis, non dulces melodias suavium cantilenarum omnimodarum, non florum et unguentorum et aromatum suaveolentiam, non manna et mella, non membra acceptabilia carnis amplexibus. Non haec amo, cum amo Deum meum: et tamen amo quamdam lucem, et quamdam vocem, et quemdam odorem, et quemdam cibum, et quemdam amplexum, cum amo Deum meum; lucem, vocem, odorem, cibum, amplexum interioris hominis mei: ubi fulget animae meae, quod non capit locus; et ubi sonat, quod non rapit tempus; et ubi olet, quod non spargit flatus; et ubi sapit, quod non minuit edacitas; et ubi haeret, quod non divellit satietas. Hoc est quod amo, cum Deum meum amo. Et quid est hoc? Interrogavi terram, et dixit: Non sum: et quaecumque in eadem sunt, idem confessa sunt. Interrogavi mare et abyssos et reptilia animarum vivarum, et responderunt: Non sumus Deus tuus, quaere super nos. » Vidit id per umbram Valerius Maximus, lib. I, cap. I: « Quidquid, inquit, in excelso fastigio positum est, humili et trita consuetudine, quo sit venerabilius, vacuum esse convenit. » Et Jamblicus, Protrep., cap. III: « Dei cognitio, inquit, est perfecta felicitas, » quam in hac vita nancisci non possumus. Clemens Alexandrinus, lib. V Strom., citat et laudat haec Orphei de Deo carmina: Unus perfectus per se, ex uno omnia facta. Nullus et ipsum Mortalis cernit, verum omnes aspicit ipse. Non video hunc, solidus positus nam nimbus in orbem est, Et Cleanthis Stoici, qui Deum ita pingit: Quod ordinatum est religiosumque ac pium, Justum, sui potens, decorum ac utile, Quod est severum, grave, semper conducibile, Expers metus, doloris et molestiae, Juvans, placens, pulchre sibi consentiens, Clarum, nec insolens; modestum et vehemens, Quod permanet, potest nec quis imitarier. Haec est divina caligo, quam graphice depingit S. Dionysius, lib. De Mystica Theol., cap. I et seq. Ubi et summum animae in Deum ascensum vocat « caliginem et lumen, » caliginem animae, lumen Deo. Ex quo Taulerus, Suso, Ruisbrokius et alii contemplativi, sua contemplationis dogmata de intranda Dei caligine hauserunt. Clemens Alexandrinus, lib. V Stromat., citans hanc Pauli sententiam, eam confirmat dicto Euripidis: Constructa ab architectis, quae queat domus Corpus Dei plexu cohibere moenium? Et Zenonis, dicentis « non oportere templa facere, nec imagines; nihil enim quod sit compositum, esse diis dignum. » Et Platonis, dicentis « Deum eminus habitare in idearum regione, ac mundum esse Dei templum: quare prohibuit, ut nemo privatim haberet deorum imagines. Nam aurum et argentum, ait, privatim, et in sacris est res invidiosa: ebur autem quod amisit animam, est nefarium denarium: ferrum vero et aes sunt instrumenta bellorum. Ex ligno autem quod uno ex ligno est compactum, quodcumque voluerit offerat: similiter etiam ex lapide quoque ad sacra communia. » Haec Plato.
17:24
24. DEUS QUI FECIT MUNDUM. — Taxat Epicureos, negantes Deum Deique providentiam; et Stoicos, qui mundum fato aut natura existere censebant. Utrique enim negabant Deum liberum libere creasse mundum. Ita Chrysostomus. Ex creatione ergo et opificio mundi agnosci potest et coli debet creator ejus Deus. « Coeli enim enarrant gloriam Dei, et opera manuum eius annuntiat firmamentum, » Psal. XVIII, 1. Quin et Euripides: « Stellae, ait, in coelo, sunt varietas sapientis fabri, » nimirum Dei. Vide S. Augustinum, lib. VII De Civit., cap. XXIX, ubi praecipua Dei opificis opera enumerat et celebrat. NON IN MANUFACTIS TEMPLIS HABITAT, — quasi corporeus templis corporeis delectetur, iisque sit alligatus, conclusus et circumscriptus, sicut rex habitat in regio palatio ejusque ambitu circumscribitur. Deus enim loco non alligatur, multo minus terminatur; sed super omnes coelos per immensa vacui spatia se extendit. Ita S. Justinus Philosophus et Martyr, centum annis S. Paulo posterior (obiit enim martyrium anno Domini 165, teste Baronio), rogatus ab urbis Praefecto, quem in locum solerent Christiani convenire? respondit, eo convenire quemque, quo vellet et posset: « Christianorum enim Deus, inquit, nullo loco circumscribitur: sed cum sit inaspectabilis, coelum et terram implet, et ubique a fidelibus adoratur, et ejus gloria celebratur. » Adjecit tamen se diversari in thermis Timothinis, sive Novatianis (quae erat domus Pudentis senatoris, et commune hospitium advenarum Christianorum, nunc est Ecclesia S. Pudentianae: Pudens enim fuit pater S. Timothei, Novati, Praxedis et Pudentianae). « Quod si quis, ait, ad me venire voluit, cum eo veritatis doctrinam communicavi. » Ita habet ejus Vita et martyrium, quod ex actis publicis recenset Baronius anno Christi 163, licet Chronicon Alexandrinum, quod post mortem Baronii edidit noster Raderus, asserat Justinum martyrium obiisse anno ab ascensione Christi 435, qui fuit a nativitate ejusdem 468.
17:25
25. NEC MANIBUS HUMANIS COLITUR, — ut ei per manus hominum fabricentur, erigantur et dedicentur statuae, idola, arae et fana, in quibus ei sacrificia carnea offerantur: quasi idola sint membra et corpus Dei, arae et fana sint ejus domus et palatia, sacrificia sint eius cibus et deliciae, uti censebant Gentiles. His tamen non obstat, quin Deus rite a Christianis coli possit in imagine et statua: quia sciunt Christiani Deum non pendere ab imagine; sed imaginem mere esse imaginem, quae Deum hominibus qui sensu ducuntur, repraesentet. Vide dicta Deuteronom. V, 8. Olim tamen cum Gentiles transirent ad Christianismum, Patres studiose cavebant imagines ac magis statuas Dei, ne Gentiles recens conversi, ex pristina consuetudine colerent eas ut deos. Unde imaginem Dei fieri vetat Lactantius, lib. II, cap. II, et Justinus, Apolog. II. Syrus vertit, nec per manus hominum ministratur ei. Solebant enim Gentiles suis diis exhibere talia ministeria, qualia famuli exhibent suis heris, praesertim regibus, excitando eos, vestiendo, comendo, lavando, cibum potumque porrigendo, perinde ac si dii eorum homines fuissent; uti revera Jupiter, Venus, Mars, Mercurius et ceteri homines fuerunt potentes, sed tyranni et scelerati. Vide S. Augustinum, lib. VI De Civit., cap. X. Deus ergo hoc manuum ministerio non indiget, nec officiis humanis colitur, sed angelicis ministeriis. Constantinus Magnus Imperator, fanum ab argonautis erectum Numini salutifero, indeque Sosthenium appellatum, convertit in Michaelium, id est S. Michaelis templum, teste Nicephoro, lib. VII, cap. L, eo quod S. Michael argonautas juvisset, non Jupiter, aut aliud Numen, uti argonautae putabant. Id enim S. Michael apparens Constantino asseveravit. ...casibus tribuit, nec dies, nec quies ulla, ac ne momentum quidem tenue ejus transcurrit beneficiis otiosum. Rursum Aegyptii, ait Horus Apollo, lib. I Hieroglyph., cap. VI, Deum volentes significare pingebant accipitrem, tum quod foecundum sit ac diuturnae vitae hoc animal, tum quod solis sit simulacrum, utpote intentissimis oculis in ejus radios prospiciens, Sol autem est visibile Dei hieroglyphicum. Pulchre Horatius, lib. I Carm.: Qui res hominum ac deorum, Qui mare et terras, variisque mundum Temperat horis. Sublimius noster Boetius, lib. III De Consolat., metro 9: O qui perpetua mundum ratione gubernas; Terrarum coelique sator, qui tempus ab aevo Ire jubes, stabilisque manens das cuncta moveri. Et S. Dionysius De Divinis Nomin., cap. IX: « Magnus, ait, Deus dicitur, tum ex sua magnitudine, qua se et cum omnibus quae magna sunt communicat, et per omnem magnitudinem diffundit atque extendit, locum omnem continet, omnem numerum superat, omnem infinitatem transilit; tum ex summa vi actionisque magnitudine, ac muneribus, quae ipso quasi fonte manant, quatenus cum omnibus infinita profusione communicata, tamen integra manent, eamdemque habent multitudinis exuberantiam, nec communicationibus minuuntur, sed potius etiam redundant et superant. » ET OMNIA. — Graece, κατὰ πάντα, id est secundum omnia, scilicet principia et organa requisita ad vitam et respirationem, ait Cajetanus. Verum pro κατά legendum καὶ τά. Sic enim legit S. Chrysostomus vertens ut Noster, et omnia. Quocirca Clemens Alexandrinus, lib. III Paedagog.: « Laudemus, inquit, unum Patrem et Filium una cum Spiritu Sancto, qui unus est omnia, in quo omnia, per quem omnia, qui est undequaque bonus, undequaque pulcher, undequaque sapiens, undequaque justus, cui gloria nunc et in saecula. » Et S. Augustinus, serm. 19 in Joannem: « Deus tibi totum est: si esuris, panis; si sitis, aqua tibi est; si in tenebris es, lumen tibi est; si nudus es, immortalitatis tibi vestis est. » Idem in Psal. XXVI: « Quidquid praeter Deum est, dulce non est. Quidquid mihi vult dare Dominus meus, auferat totum, et se mihi det. » Sapide Psaltes, Psal. XLIV: Magnus Dominus et laudabilis nimis; et magnitudinis ejus non est finis. Generatio et generatio laudabit opera tua, et potentiam tuam pronuntiabunt. Magnificentiam gloriae sanctitatis tuae loquentur, et magnitudinem tuam narrabunt. Memoriam abundantiae suavitatis tuae eructabunt, et justitia tua exultabunt. Suavis Dominus universis, et miserationes ejus super omnia opera ejus. Confiteantur tibi omnia opera tua, et Sancti tui benedicant tibi. INDIGENS ALIQUO, CUM IPSE DET OMNIBUS VITAM ET INSPIRATIONEM (spiritum, sive halitum vitalem) ET OMNIA. — Omnibus, intellige accommode, puta eis quae habent vitam: nec enim Deus dat vitam saxis. Rursus vitam accipe ample pro qualibet vita, etiam vegetativa et sensitiva. Minus ergo recte Lyranus vitam limitat ad angelicam et spiritalem. Per inspirationem, Graece πνοήν, accipe halitum, spiritum; vel, ut Syrus, animam sensitivam: quae enim hanc habent, respirant. Ita Cajetanus. Porro recte Chrysostomus id limitat ad animam rationalem, quam Deus inspiravit Adae, Genes. II, 7. Eo enim alludit Paulus: agit enim de hominibus, uti jam dixi. Simili modo Plato, Speusippus et Apuleius apud Rhodiginum, lib. XII, cap. II, Deum ita definiunt: Deus est vivens immortale, per seipsum ad beatitudinem sufficiens, essentia sempiterna, ipsius boni causa, ens incorporeum, aperimetron, beatum, beatificum, omnium pater, optimum, nulla re indigens, cuncta conferens. Porro Deus omnium entium est causa: primo, efficiens; secundo, finalis; tertio, exemplaris. Hinc Timaeus Pythagoricus Deum vocat mundum exemplarem: quia ipse est maximus mundus sapientiae, sanctitatis, intelligentiae, vitae, rationum, formarum, specierum et rerum, quas omnes in se complexus servat et continet, non secus ac mundus nos, et omnia rerum genera suo ambitu cingit: cujus rei pulchrum Aegyptiorum hieroglyphicum affert Eusebius, lib. III De Praeparat. Evangel., cap. III. Quamobrem mundus est Dei liber, ut aiebat S. Antonius, Dei tabula, Dei carmen et canticum, ut ait S. Paulinus, Natali 9 S. Felicis, Deum assidue laudans et omnibus gentibus ejus majestatem et beneficentiam depraedicans: quo fit, ut nemo tam rudis sit et barbarus, qui si in coelum suspexerit, Deum rectorem non videat, non sentiat eumque velut ex ungue leonem, ex linea Apellem deprehendat. Deus enim est quasi sol immensus et beneficentissimus, quia omnia suo lumine illustrat, omnia suo calore vegetat, omnia sua omnipotentia creat et producit. Hac de causa hebr. vocatur Saddai, id est mammeus, cornucopia, sufficientissimus, liberalissimus. Vide dicta Genes. XVII, 1. Idem viderunt Gentiles, qui Isiden deam mammosam, id est totam ex uberibus confectam, pingebant, ut terrae omnium parentis et altricis foecunditatem repraesentarent. Errarunt: nec enim Isis est dea, nec terra ex se mammosa; sed omne quod habet, accipit a Deo. Deus ergo est totus uber, totus mamma, assidue lacte beneficentiae suae alens terram, plantas, animantes et homines. Hinc Apuleius, Metam., lib. XI: « Deus, inquit, dulcem matris affectionem miserorum... tibi. Omnia enim sua sponte auctorem repetunt suum. Natura enim duce referentur ad Deum a quo nascuntur, ut unde vitam hauserunt, vitae etiam et gloriae alimenta percipiant, origini semper inhaerentia suae. » Quocirca apposite Deum definiens Cassiodorus, in Psal. XLVII: « Deus, ait, est virtus inexplicabilis, pietas incomprehensibilis, sapientia ineffabilis, cujus definitio est finem in Sanctorum laudibus non habere. » Haec est ergo Christi et Pauli philosophia, ac theologia vera et pia, quae docet nos ex nobis nihil habere, sed omnia a Deo: quam calluit S. Franciscus, qui crebro orando ingeminabat: « Domine, quis tu? quis ego? Tu omnia, ego nihil: tu abyssus entis et boni, ego abyssus nihili et mali. Tibi ergo me abyssali humilitate et reverentia prosterno, Deus meus et omnia. »
17:26
26. FECITQUE EX UNO. — Graeca addunt sanguine: quia ex uno sanguine et carne Adae protoplasti, propagati sunt et descendunt omnes homines: sanguine ergo, id est homine, per synecdochen. Sanguis notat modum propagationis, videlicet per generationem, quae fit per semen, quod non est aliud quam sanguis magis concoctus, ideoque purior et nobilior. Cur Deus voluerit omnes nasci ex uno, causam dat S. Augustinus, lib. XII De Civit., cap. XXI: « Ut eo modo vehementius homini commendaretur societatis unitas vinculumque concordiae, si non tantum inter se naturae similitudinem, verum et cognationis affectu homines necterentur; » ideoque Evam ex Adamo produxit. INHABITARE SUPER UNIVERSAM FACIEM (id est superficiem) TERRAE. — Tota enim terra est habitabilis et habitata: unde adversam nobis terram incolunt Antipodes. Vide dicta Gen. X. q. d. Deus non tantum creavit homines, sed et eos assidue gubernat, locumque et tempus vitae cuilibet definit. Definiens statuta tempora, — q. d. Deus praefinivit cuique homini, genti et regno suam temporis et aetatis mensuram, ut videlicet homo vivat septuaginta aut octoginta annis, Psal. LXXXIX, 10; ut hi homines primo nascantur et imperent, deinde illi et illi; ut primam monarchiam obtineant Assyrii, secundam Persae, tertiam Graeci, quartam Romani. Notat Paulus Athenienses, qui se omnium hominum antiquissimos et primos jactitabant, vocabantque αὐτόχθονας, id est terrigenas e terra sua prognatos: ita Cicero, orat. pro Flacco. Et terminos habitationis eorum, — q. d. Deus praescripsit cuique genti terminum tam temporis, quam loci in quo habitet, ne vicini locum occupet vel invadat. Hoc est quod canit Moses, Deut. cap. XXXII, 8, dicens: Constituit terminos populorum juxta numerum filiorum Israel.
17:27
27. QUAERERE DEUM, — q. d. Hoc fine homines ita distribuit, et moderatur per tempora et loca Deus, ut eum investigent et quaerant, cognoscant, ament et colant. Mundus enim est quasi animal, cujus spiritus et velut anima est Deus; oculi sunt luna et sol; hepar, venae, sanguis et phlegma sunt fontes, venae et flumina; proles sunt arbores, herbae, flores, animalia, homines: quae omnia vivificat, vegetat, fovet alitque Deus. Unde ex iis facile inveniri et cognosci potest. Vide Theodoretum sermonibus decem, quos erudite scripsit de Dei providentia, sive de Numine; et nostrum Lessium de eodem argumento; et Ciceronem, lib. II De Natura deorum; ac S. Anselmum, in Monologio et Proslogio. Plato, in Cratylo, ait ἥλιον, id est solem, vocari a conversione, quod suis radiis, luce, calore, efficacitate, omnes res omniumque oculos ad se convertat: multo magis id facit Deus, qui est sol immensus tum lumine, tum calore, tum beneficentia in omnes et omnia. Vere S. Justinus apud Damascenum, lib. I Paralip., cap. LXV: « Ut corporis bonum, inquit, est sanitas, sic animae bonum est Dei cognitio: quae est velut quaedam animae sanitas, per quam divina similitudo comparatur. » Idem apud Antonium, in Melissa, lib. II, serm. XLIII: « Finis philosophandi est, Deo, quoad ejus fieri potest, assimilari. » SI FORTE ATTRECTENT EUM. — Graece, ψηλαφήσειαν, id est palpent eum, sicut caecus in tenebris palpando praetentat iter et locum. Ita Pagninus, Vatablus et alii. Significat Deum a nobis in hac vita videri et clare cognosci non posse, nosque quasi caecos palpando vestigia Dei, puta creaturas, ad ejus notitiam pervenire. Sicut enim caecus palpando pervenit ad locum quo tendit, ita nos palpando et vestigando creaturas, pervenimus ad Deum earum creatorem. Vere S. Augustinus, epistola 120 ad Honoratum, cap. III, et tract. 1 in Joan.: « Quomodo, inquit, homo positus in sole caecus, praesens est illi sol, sed ipse soli absens est: sic omnis stultus, omnis iniquus, sic omnis impius caecus est in corde; praesens est illi sapientia, sed cum caeco praesens est, oculis illius absens est, non quia ipsa illi absens est, sed quia ipse ab illa absens est. » Idem proportionaliter dicas de quovis homine, etiam justo: omnis enim respectu Dei caecus est. Licet enim Deus totus sit lux, tamen sibi soli est lux, qua omnia clarissime perspicit, nobis vero est lux transcendens et inaccessibilis. Tiberius Caesar ita lucidos habebat oculos, ut in tenebris per eorum lucem videret omnia vicina, ait Suetonius in ejus Vita; longe lucidiores oculos habet Deus: omnia ergo videns a nemine videtur. Sensus ergo est, si forte homines Deum attrectent, non tactu corporeo, sed metaphorico et mentali, hoc est, si mente attingant, inveniant et cognoscant Deum, ut eum venerentur, ament et invocent: cognoscant, inquam, ex ejus operatione et productione frugum rerumque omnium. Sicut enim caecus si in sylvis densissimis, vel in domo plenissima sit, si vel leviter se commoveat, in arbores, parietes, resve alias impinget: sic ubique homini occursat, imo incursat Deus. Quis enim si penitius suum corpus ejusque membra et organa, tot tamque varia; si suam animam ejusque sensus, potentias, motus et actiones; si suum esse, tam mirum et multiplex consideret; maxime, cum qua ratione haec facta sint et fiant, non intelligat, illico non colligat, esse numen intra se, quod fabricam hanc instar horologii, tot machinis et organis instructam fabricarit, ordinarit, tueatur et moderetur; quod admirabiles illos motus cieat, quod harmoniam illam stupendam corporis et animae, sensuum et membrorum, mentis et carnis inter se divina arte misceat, contemperet et arctissime in unum compositum consociet? Ita Sanchez. In omni enim re motuque ad aliquod principium immobile, quasi ad primam causam deveniendum est. Unde Plato, in Timaeo, Deum definit esse unum idem, et semper sui simile, unum omnium principium ingenitum. Si enim esset genitum, utique non esset principium, sed ab alio principio productum. Vide S. Augustinum, VIII lib. De Civit., cap. VI. QUAMVIS, — καίτοιγε, id est quamvis, vel nam. Unde Syrus vertit, quandoquidem, illudque hic valde est appositum, q. d. Facile est invenire Deum, quandoquidem ipse non longe est ab unoquoque nostrum. Noster tamen, Pagninus, Tigurina et alii vertunt quamvis: hoc ergo sequamur et exponamus. QUAMVIS NON LONGE SIT AB UNOQUOQUE NOSTRUM. — Ne quis putaret ex eo quod dixerat Paulus: Quaerere Deum, si forte attrectent eum, aut inveniant, Deum esse a nobis absentem: absentia enim quaerimus et invenimus; quasi corrigendo id explicat subdens Deum non longe abesse ab unoquoque nostrum, tum situ et loco, tum potius operatione: ex hac enim facile est attrectare et cognoscere Deum, utpote qui nobis det vitam, motum, alimenta et omnia, ut sequitur, q. d. Sicut mare non longe est a piscibus, quia pisces in eo et ex eo generantur, aluntur et vivunt; unde illud sentiunt: ita Deus non longe est a nobis, quia in eo, et ex eo quasi mari bonorum omnium haurimus vitam, motum et omnia: ex quo facile est eum attrectare et cognoscere. Esto enim ipse sit spiritus invisibilis, tamen per effectus hosce suos se hominibus caecis cognoscendum et quasi palpandum exhibet. « Deus, inquit S. Augustinus, lib. VII De Civit., cap. XXX, ubique totus, nullis inclusus locis, nullis vinculis alligatus, in nullas partes sectilis, ex nulla parte mutabilis, implens coelum et terram praesente potentia, non absente natura. » Ab hoc uno et vero Deo vitam speramus aeternam. Solerter notat Gabriel Vasquez, I part., disp. XXVIII, cap. IV, num. 17, Paulum hic directe et ex proposito non agere de immensitate Dei, sed quam facile a nobis ex operibus suis attrectari, non manibus, sed mente, hoc est, cognosci et coli possit. Est enim Deus nobis operatione sua vicinus, imo intimus sicut aer, in quo vivimus, quemque respirando attrahimus. Sicut ergo aerem respirando quasi palpamus et sentimus, dum ille nos refrigerat; ita Deum in nobis operantem cognoscimus et quasi attrectamus. Quare minus recte Cajetanus et alii ex hoc loco colligunt, quod Deo ratio et fundamentum existendi in rebus, sit ipsa ejus operatio, sicut in corporibus quantitas est ratio replendi locum. Operatio enim est signum et effectus praesentiae Dei et angeli, non causa. Prius enim est Deum, vel angelum alicubi esse praesentem, quam ibi operari, imo saepe est praesens angelus, et nihil operatur. Paulus ergo agit hic potius de praesentia operationis divinae, q. d. Sentimus Dei in nobis operationem: nam ipse operatur in nobis vitam, motum et existentiam; in ipso enim vivimus, movemur et sumus: ergo non est nobis ignotus, ut vos Athenienses putatis, sed facillime ex operatione sua cognosci et attrectari potest. Verum tamen est, operationem Dei conjunctam esse cum praesentia substantiae divinae, eamque praesupponere: quia enim Deus est immensus, hinc ubique est praesens secundum substantiam, nec usquam operari potest, nisi sit praesens, eo quod id exigat, non operatio, vel modus operandi Dei, sed ejus immensitas. Si enim operaretur alicubi ubi non est, non esset immensus, ac consequenter non esset Deus, nec operari posset ut Deus. Porro ex operatione sentiri et attrectari potest Deus, non ex praesentia, cum sit spiritus et invisibilis. Omnia haec significat hic Paulus. Sensus ergo est, q. d. Deus adest nobis, etsi a nobis non videatur. Est enim immensus et ubique: unde et ubique operatur omnibusque se cognoscendum exhibet. Ex operatione ergo cognoscere potestis Deum, id est primam causam, primum et immensum ens, hoc enim sicut ubique est, ita ubique operatur. Secus est de sole, qui absens in distantia operatur, quia non est immensus. Adde, sicut locum, puta aerem sentimus per respirationem, refrigerium vel calorem, ita et Deum: Deus enim est locus locorum. Hunc sensum mox magis explicabo.
17:28
28. In ipso enim vivimus, movemur et sumus. — Non quasi in ipsa Dei substantia siti simus ejusque simus pars, uti quidam stolide imaginati sunt, ait S. Cyrillus, lib. IX in Joan., cap. XL; S. Augustinus, lib. IV De Genes. ad litter., cap. XII. Sed primo, in ipso, id est per ipsum, ait S. Cyrillus. Probat enim Paulus Deum dare omnibus vitam, inspirationem et omnia ex eo, quod in ipso, id est per ipsum, vivamus, moveamur et simus. Ergo sumus in ipso tanquam in causa efficiente et conservante, hoc est continuo quasi creante: conservatio enim est continuatio creationis, et continua creatio. Deus enim conservat animam, vitam, motum, sensum et essentiam nostram, ea semper in nos influendo, sicut primitus ea creavit; perinde ac sol suos radios conservat, jugiter eos emanans et producens. Secundo, concomitanter sumus in ipso, tanquam in continente et loco divino, uti jam dixi. « Prope est, ait Seneca, epist. 41, a te Deus: et cum est, intus est. Sacer intra nos spiritus sedet. » Deus enim sicut est aevum aevorum, ita est spatium spatiorum et locus locorum, sine quo nullus locus est, vel esse potest. Sicut enim omne esse manat ab essentia Dei et omne tempus, omnisque duratio manat ab aeternitate Dei; ita et omne spatium omnisque locus manat ab immensitate Dei, uti erudite docet noster Lessius; lib. De Attributis divin., agens de immensitate Dei. Deus ergo est quasi mare quoddam immensum per infinita spatia extensum, in quo mundus et omnia quae in eo sunt innatant, quasi spongia in oceano, ait S. Augustinus, lib. VII Confess., cap. V. Quocirca docte et eleganter S. Gregorius Dei immensitatem describens, lib. II Moral., cap. VIII: « Ipse, inquit, manet intra omnia, ipse extra omnia, ipse supra omnia, ipse infra omnia: et superior est per potentiam et inferior per sustentationem, exterior per magnitudinem, interior per subtilitatem: sursum regens, deorsum continens, extra circumdans, interius penetrans: nec alia ex parte superior, alia inferior; aut alia ex parte exterior, atque alia manet interior; sed unus idemque totus, ubique praesidendo sustinens, sustinendo praesidens, circumdando penetrans, penetrando circumdans: unde superius praesidens, inde inferius sustinens; et unde exterius ambiens, inde interius replens: sine inquietudine superius regens, sine labore inferius sustinens; interius sine extenuatione penetrans, exterius sine extensione circumdans. Est itaque inferior et superior sine loco, est amplior sine latitudine, est subtilior sine extenuatione. » Et Minutius Felix, in Octavio, respondens Gentilibus objicientibus Christianos Deum colere, quem non videbant: « Imo, inquit; ex hoc Deum credimus, quod eum sentire possumus, videre non possumus. In operibus enim ejus, et in mundi omnibus virtutem ejus semper praesentem aspicimus, cum tonat, fulgurat, fulminat, cum serenat. » Et mox: « Qui ipsum solis artificem, ipsum luminis fontem possis sustinere; cum te ab ejus fulgoribus avertas, a fulminibus abscondas? » Et inferius: « Ubique non tantum nobis proximus, sed infusus est. In solem adeo rursus intende: coelo affixus, sed terris omnibus sparsus est: pariter praesens ubique interest, et miscetur omnibus (nusquam enim claritudo violatur): quanto magis Deus auctor omnium, ac speculator omnium, a quo nullum potest esse secretum, tenebris interest, interest cogitationibus nostris, quasi alteris tenebris? Non tantum sub illo agimus; sed cum illo, ut prope dixerim, vivimus. » In Deo ergo, quasi in aethere infinito vivimus et movemur, intra illum stamus et habitamus: ille nos penetrat sua essentia et substantia, penetrat totum corpus, et totam animam nostram omnesque ejus sinus, angulos et latebras: extra illum exire non possumus, quia ubique est: et quia est immutabilis, ubi semel est, semper est. Hac de causa signanter ait Paulus: In ipso vivimus, non per ipsum, ut significaret Deum ita esse causam efficientem nostrae vitae, ut sit etiam localis et quasi materialis, utpote qui omnem corporis vitae et essentiae materiam, totumque subjectum nobis subministrat, perinde ac mare suppeditat piscibus, sed longe potiori ratione. Deus enim materiam creavit ex nihilo, et conservando quasi continuo creat: mare vero creatam a Deo accipit, et piscibus impertit. Sicut ergo pisces ita vivunt in aqua et ex aqua per naturalem sympathiam et dependentiam, ut extra eam vivere nequeant: sic nos in Deo et ex Deo vivimus, ut extra eum vivere non possimus, adeo ut si per impossibile Deus non existeret in nobis, sive in loco in quo sumus, nos in eodem existere et subsistere non possemus. Sicut enim nostra substantia pendet a substantia Dei: sic nostra existentia in loco pendet a Dei existentia in eodem loco, quasi radius a sole, quasi embryo a matre et matrice, quasi avis ab aere, quasi homo a respiratione; et planius sicut corpus ab anima vivit, movetur, est et sustentatur. Sicut ergo de anima dici potest, quod in ipsa vivamus, moveamur et simus, ita multo magis idem dicitur de Deo: ipse enim est anima non tantum corporis, sed et animae cujusque, ubique illi praesens eamque vivificans, movens et sustentans. Vide ergo quam Deo juncti simus physice, et moraliter jungi debeamus, ut quoties auram attrahimus, toties Deum attrahamus, cogitemus et invocemus in quo sicut in aura vivimus, movemur et sumus. Ita S. Chrysostomus: « Sicut, inquit, impossibile est ignorare aerem ubique diffusum, et non longe ab unoquoque nostro existentem, ita profecto et omnium opificem. Vide quomodo omnia illius dicit esse, providentiam esse illius; conservationem esse ab illo; operandi vim; actum habere, et non perire. » Profunde Lyranus: « Ipse, ait, est nobis intimior quam nos ipsi: quoniam ipse conjungit principia intrinseca, quibus nimirum unusquisque nostrum constituitur substantialiter. » Porro Deus est in nobis, et nos vicissim in Deo sicut lumen est in aere, et aer in lumine. Vide S. Augustinum, lib. IV De Genesi ad litteram, cap. XII, et lib. XIV De Trinit., cap. XII; et S. Cyrillum, lib. III in Joan., cap. XL. Tertio, in Deo vivimus, movemur et sumus, quasi in circulo, vel rota nos concludente et ambiente. Unde Empedocles: « Deus, ait, est circulus cujus centrum est ubique, circumferentia nusquam. » Et circulus symbolum est perfectionis et aeternitatis Dei, ut docet Pierius, Hieroglyph., lib. XXXIX. Divine S. Dionysius, cap. VII De Divin. Nomin., ait divinam monadem, sive unitatem in tribus personis, se a coelestibus in omnia, etiam ima diffundere, ut quae sit primum, inquit, omnis essentiae principium et causa; eamdemque omnia eximio modo complexu suo, qui invictus sit, continere. Quarto, juridice in Deo, id est in Dei dominio et jurisdictione vivimus, eoque cingimur, ut ejus jus et manus evadere non possimus, juxta illud Psal. CXXXVIII, 7: Quo ibo a spiritu tuo, et quo a facie tua fugiam? si ascendero in coelum, tu illic es: si descendero in infernum, ades, etc., sed ipse quasi figulus nos formet, moveat, regat, mutet, prout voluerit. Unde S. Augustinus in illud Matth. VI: Pater noster, etc. « Deus, inquit, est in seipso, sicut α et ω; in mundo, sicut rector et auctor: in angelis, sicut sapor et decor: in Ecclesia, sicut paterfamilias in domo; in animo, sicut sponsus in thalamo; in justis, sicut adjutor et protector; in reprobis, sicut pavor et horror. » Et Aristoteles, vel quisquis est auctor, lib. De Mundo: « Quod, ait, in navi est gubernator, in curru auriga, in choro praecentor, in civitate lex, in exercitu imperator, hoc idem in mundo est Deus; » ac consequenter mundus vicissim est in Deo, sicut regnum in rege a quo regitur. Significat ergo haec praepositio in, nos intime a Deo pendere, Deumque esse quasi animam et vitam nostram, juxta illud S. Augustini, serm. 18 De Verbis Apostoli: « Vita corporis anima est, vita animae Deus est. » Magis enim pendet homo et res quaelibet a Deo, quam a seipsa: quia et materia, et forma ipsius ex se non est, sed omne suum esse habet a Deo, illudque tamdiu habet, quamdiu placet Deo. Si enim illi manum suam retrahat, illico res omnis recidit in suum nihilum, unde a Deo per creationem educta est. Magis ergo pendemus a Deo, quam radii a sole, lumen a luce, calor ab igne, vita ab anima, respiratio ab halitu. Et haec est causa cur magis Deum quam nos ipsos, id est vitam et animam nostram diligere debemus: quia scilicet a Deo, quasi a fontali principio, magis pendemus nos, totumque universum, cujus nos sumus pars, quam a nobis ipsis. Ita D. Thomas et Scholastici, II II Quaest. XXVI, art. 3. Moraliter: in ipso vivimus, significat primo, nos ex vita et anima nostra facili gradu ascendere ad Deum. Unde S. Augustinus, lib. VII Confess., cap. X, citatis his Pauli verbis: « Et inde, inquit, admonitus redire ad memetipsum, intravi in intima mea, duce te, et potui, quoniam factus es adjutor meus. Intravi, et vidi qualicumque oculo animae meae, supra eumdem oculum animae meae, supra mentem meam, lucem Domini incommutabilem, non hanc vulgarem et conspicuam omni carni, nec quasi ex eodem genere. Grandior erat, tanquam si ista multo multoque clarius claresceret, totamque occuparet magnitudine. Non hoc illa erat, sed aliud; aliud valde ab istis omnibus. Nec ita erat supra mentem meam, sicut oleum supra aquam, nec sicut coelum super terram, sed superior: quia ipsa fecit me; et ego inferior, quia factus sum ab ea. Qui novit veritatem, novit eam; et qui novit eam, novit aeternitatem. Charitas novit eam. O aeterna veritas et vera charitas et chara aeternitas! Tu es Deus meus, tibi suspiro die ac nocte. » Secundo, in ipso significat Deum in manu sua habere nostram vitam, nostrum halitum, nostrum esse, ac consequenter nostram gratiam et gloriam, nostram felicitatem et damnationem aeternam. In manibus tuis sortes meae, ait David, Psal. XXX, 16. Hoc est quod Daniel intonat Baltasari regi interitum ei denuntians: Deos, inquit, argenteos et aureos, etc., laudasti. Porro Deum qui habet flatum tuum in manu sua et omnes vias tuas, non glorificasti, Daniel V, 23. Symbolice, in Deo ipso vivimus et sumus tanquam in causa exemplari: nostrum enim omnium ideae, juxta quas conditi sumus, proprie sunt in Deo: « in eo enim, ait S. Augustinus, vivunt sempiternae rerum omnium rationes. » In Deo ergo sum et vivo, quia mei idea et exemplar proprie est, et vivit in Deo. Vide S. Thomam et Scholasticos, I part., Quaest. XV. Rursum, in Deo, id est in Dei mente, sapientia, voluntate, cura et providentia vivimus, movemur et sumus. Ille enim semper cogitat de nobis, curat res nostras, regit, dirigit nobisque providet de omnibus. Si ergo grati esse volumus, jugiter de Deo nostro vicissim cogitare debemus, illi obsequi et per omnia placere. Sicut enim nullum est momentum quo non fruamur Dei beneficiis, sic nullum debet esse momentum quo non de eo cogitemus. Quis enim obliviscatur animae suae, vel halitus sui in quo vivit, movetur et est? Ita S. Dominicus, S. Thomas aliique Sancti jugiter de Deo, vel cum Deo loquebantur. Ita S. Augustinus in Soliloquiis, cap. XVIII: « Omni momento, inquit, me tibi obligas, Domine, dum omni momento mihi tua magna beneficia praestas; sicut ergo nulla est hora, vel punctum in omni vita mea, quo tuo beneficio non utar, sic nullum debet esse momentum, quo te non habeam ante oculos, in mea memoria, et te non diligam ex omni fortitudine mea. » Quocirca Deus sicut est centrum animae nostrae, ita debet esse et centrum omnium cogitationum, intentionum et actionum nostrarum. Idipsum eleganter docet Cassianus, Collat. XXIV, cap. VI, exemplo testudinis, sive concamerationis, cujus rotunditas coire et stringi debet in centro, alioqui corruet: « Ita etiam, inquit, mens nostra nisi solam Domini charitatem, velut centrum immobiliter fixum, per universa operum molitionumque nostrarum momenta, circumagens circino charitatis, omnium cogitationum vel aptarit, vel repulerit qualitatem, nequaquam structuram illam aedificii spiritualis, cujus Paulus est architectus, I Corinth. III, probabili arte molietur, nec pulchritudinem domus illius possidebit, quam B. David in corde suo Domino suo cupiens exhibere: Domine, inquit, dilexi decorem domus tuae, et locum habitationis gloriae tuae. » Et S. Augustinus, lib. De Spiritu et Anima, cap. XVII, vel quisquis est auctor. Nam non esse S. Augustini, sed alicujus eo posterioris, liquet ex cap. XXXVII, ubi citat Boetium, qui a Theodorico, rege Gothorum, occisus est anno Christi 526, cum S. Augustinus vixerit anno Christi 420. Et cap. XLVIII, multa citat ex Gennadio, lib. De Eccles. dogmat., qui pariter Augustino recentior est. Hic, inquam, auctor pie et eleganter describens Dei beneficia communia et propria, curamque et providentiam, subdit: « Haec et multa alia fecit mihi Deus meus, de quibus dulce est mihi semper loqui, semper cogitare, semper gratias agere, ut pro omnibus beneficiis suis possim semper eum laudare et amare. Cum enim cunctis sit praesidens, singulos implens, ubique praesens, universorum curam gerens, et tam singulis quam omnibus providens, ita totum ad custodiam meam occupatum video, ut, si ego super custodiam meam stabo, quasi omnium oblitus sit, et mihi soli intendere velit. Semper se praesentem exhibet, semper se paratum offert, si me paratum invenerit. Quocumque me vertero, non deserit, nisi ego prior eum deseram. Ubicumque fuero, non recedit a me, quoniam ubique est, ut quocumque iero inveniam eum, cum quo possim esse. Quidquid fecero, pariter assistit, utpote perpetuus inspector omnium cogitationum, intentionum et actionum mearum. Cum haec diligenter considero, timore pariter et ingenti rubore confundor, quia illum ubique mihi praesentem, et omnia occulta mea videntem intueor. Multa enim sunt in me, de quibus coram oculis ejus erubesco, et pro quibus ei valde displicere timeo. Nec pro his omnibus quid illi rependam habeo, nisi tantum ut diligam eum. Non enim melius, nec decentius, quam per dilectionem rependi potest, quod per dilectionem datum est. » Quocirca S. Bernardus, lib. De Modo bene vivendi, cap. XXIX, hoc sorori dat dogma pium et salutare: « Ibi pecca, ubi nescis esse Deum. Nihil enim celatur ante Deum. Videt occulta, qui fecit abscondita. Dominus ubique praesens. Spiritus totum implet. Majestas omnipotentis Dei penetrat omnia elementa, nullus locus est extra Deum. Dominus scit cogitationes hominum. » Rursum S. Augustinus, serm. 255 De Temp.: « In nobis, ait, duo altaria sunt constituta, corporis scilicet et cordis nostri. Duplex a nobis sacrificium quaerit Deus: unum, ut simus casto corpore; aliud, ut mundo corde esse debeamus. Ergo in exteriori altari, id est in corpore nostro, offerantur opera bona, in corde odorem suavitatis redoleat cogitatio sancta, ut cor tanquam altare thymiamatis, jugiter ex Deo exhalet thymiama laudis et gratiarum actionis. » Idem, lib. XIV De Trinitate, cap. XII: « Magna, ait, homini miseria est cum illo non esse, sine quo non potest esse, id est subsistere. In quo enim est, procul dubio sine illo non est; et tamen si ejus non meminit, eumque non intelligit, nec diligit, cum illo non est. » Haec physice de esse naturali, quo naturaliter vivimus, movemur et sumus in Deo. Mystice, haec veriora sunt in esse et gradu supernaturali. Supernaturaliter enim in Deo vivimus per gratiam, movemur per charitatem aliasque virtutes, sumus per summam unionem cum Deo, qua divinae consortes naturae, facti sumus nova et supernaturalis creatura. Nam per justificationem novo modo fit praesens Deus in anima justi, adeo ut si per impossibile prius in ea non fuisset praesens per essentiam, praesentiam et potentiam, illico virtute gratiae et justitiae fieret praesens per essentiam, praesentiam et potentiam, uti ex D. Thoma, Suarez, aliisque Scholasticis ostendi Osea I, 10. Unde S. Ambrosius, lib. De Bono mortis, cap. ult.: « Movemur, inquit, in Deo, quasi in via; sumus, quasi in veritate; vivimus, quasi in vita aeterna. » Et S. Cyprianus, lib. De Baptismo Christi, haec applicat SS. Trinitati: « In Patre, ait, sumus, in Filio vivimus, in Spiritu Sancto movemur et proficimus. » Hoc est quod Isaias ait, cap. XXVI, 12, Deum in nobis operari omnia opera nostra, item omnia in omnibus, ut ait Paulus, I Corinth. XII, 6, ac eum operari in nobis velle et perficere, Philip. II, 23. Hoc est, quod diserte asserit Christus, Joan. XIV, 23: Si quis diligit Me, sermonem Meum servabit, et Pater Meus diliget eum; et ad eum veniemus, et mansionem apud eum faciemus. In te ergo, o Domine, vivimus, movemur et sumus, sicut infans in sinu, imo in ventre matris, a qua gignitur, formatur, alitur omneque suum esse accipit; sicut pisciculus in mari, sicut avis in aere, sicut herbae et gramina in terra, sicut navigantes in navi, sicut equitantes in curru. Tu enim es currus Israel, et auriga ejus, tu ut currus nos sustines et vehis: ut auriga moderaris, dirigis et ducis rectis itineribus ad coelum. « Quid peto ut venias in me, qui non essem, nisi esses in me? An potius non essem, nisi essem in te? » ait S. Augustinus, I Conf., cap. II. In te, hoc est, in tua memoria, intellectu et voluntate semper vivimus; tu de nobis assidue memoraris, cogitas, disponis et ordinas. Da ut vicissim semper vivas, ut nihil nisi te memoremur, sapiamus, velimus, amemus, ut te indies magis magisque vestigando cognoscamus et diligamus. « Quid enim, ait S. Augustinus, lib. I Conf., cap. 14, es Deus meus? Quid, rogo, nisi Dominus Deus? Quis enim Dominus praeter Dominum, aut quis Deus praeter Deum nostrum? Summe, optime, potentissime, omnipotentissime, misericordissime et justissime, secretissime et praesentissime, pulcherrime et fortissime, stabilis et incomprehensibilis, immutabilis mutans omnia, nunquam novus, nunquam vetus, innovans omnia, et in vetustatem perducens superbos, et nesciunt. Semper agens, semper quietus; colligens, et non egens; portans, et implens, et protegens; creans, et nutriens, et perficiens; quaerens, cum nihil desit tibi: amas, nec aestuas; zelas, et securus es; poenitet te, et non doles; irasceris, et tranquillus es; opera mutas, nec mutas consilium; recipis quod invenis, et nunquam amisisti; nunquam inops, et gaudes lucris; nunquam avarus, et usuras exigis: et supererogatur tibi ut debeas, et quis habet quidquam non tuum? Reddis debita nulli debens, donas debita nihil perdens. Et quid dicimus, Deus meus, vita mea, dulcedo mea sancta? aut quid dicit aliquis, cum de te dicit? Et vae tacentibus de te, quoniam loquaces muti sunt. » Atque ex his collige et metire quanta sit bonitas et beneficentia divina, tum praesens, tum potius futura; quantaque sint bona et gaudia, quae Deus in coelis praeparavit diligentibus se, ea hac mensura et ulna metire. Nam, ut ait S. Eucherius, epist. ad Valerianum: « Cum Deus in hac vita tam praeclara justis pariter et injustis tribuat, qualia sunt putanda quae justis reservat? Consideremus qui tanta dedit, quanta restituet; qui tam magnus est in donis, quam magnus erit in praemiis. Si tam inaestimabilis est munerantis benignitas, quae illa remunerantis? Ineffabilia sunt quae praeparavit Deus his qui diligunt eum: quam magna rependet bonis, qui tam magna largitur ingratis? » Quam ergo Deum semper praesentem in mente habere debemus et ejus praesentiam nobis semper repraesentare, uti nil eo indignum, quod ejus oculos offendat, agamus, velimus, cogitemus! Quam sanctos esse nos convenit, qui in ipsa sanctitate, in Deo, inquam, quasi in templo increato vivimus, movemur et sumus! Dicebat vicissim Philo, et ex eo Lactantius, lib. De Ira, cap. XIV, « Mundum esse totum templum quoddam sanctissimum, et Deo dignum. » Multo magis microcosmus, puta homo, praesertim fidelis et sanctus, est templum Dei animatum et vivum, in quo substantialiter Deus inhabitat, ac proinde in eo semper eum contemplari, revereri, colere potest et debet. « Perpetuum, ait Nazianzenus in Sententiis, tibi hoc sit studium, ut mentem tuam templum Deo exstruas: sic enim pro spiritali statua eum in intimo corde habebis. » Ita S. Gorgonia, soror Nazianzeni, seipsam vivum Deo templum exhibuit, ac proinde moriens hanc cygneam edidit vocem: « In pace in idipsum dormiam et requiescam, » uti ipse testatur, orat. 11, quae est de S. Gorgonia. IN IPSO VIVIMUS, MOVEMUR ET SUMUS. — Haec tria quasi antistropha respondent, et confirmant tria, quae homines accipere a Deo dixit Paulus vers. 25, dum ait: « Cum ipse det omnibus vitam, et inspirationem, et omnia, » q. d. Deus dat nobis vitam, quia in ipso vivimus; dat respirationem, quia in ipso movemur: ipsa enim respiratio est motus; est enim continua inspiratio et exspiratio aeris, quae fit per contractionem et dilatationem pulmonum quasi follium, ad refrigerandum cor. Rursum respiratio conjuncta est cum motu: quae enim habent vim motivam, respirant: unde et dum fortius se movent, magis respirant: motu enim excitatur calor, qui respiratione refrigerandus et temperandus est. Ipse denique dat omnia, quia in ipso sumus, id est ab ipso sugimus et haurimus omne esse nostrum, omnia quae habemus, totum quod sumus: praeter vitam enim et motum, multa alia habemus a Deo. Nota: In Deo vivimus, non formaliter, quasi ipse sit causa formalis vitae nostrae, uti nonnulli censuerunt: ac haeretici Apollinaristae Christo homini adimebant mentem et animam, dicentes ejus vice fungi divinitatem. Rursum nonnulli Scholastici censuerunt vitam, quae consistit in visione Dei, fieri per solum divinitatis vel luminis gloriae illapsum in animam, ita ut ipsa nil agat, nec active eliciat actum visionis beatificae, sed mere passive se habeat, eum duntaxat recipiendo. Haec enim et Philosophiae et Theologiae repugnant, quae docet actus vitales, qualis est visio, intellectio, amor, etc., essentialem ordinem dicere ad animam viventis in quo sunt, ita ut ab ea vitaliter manare et produci debeant: alioqui non vitales actus erunt, sed mortuae qualitates et actiones. In hoc enim actus vitalis a non vitali secernitur, quod ille a principio intrinseco vitaliter procedat, hic non. Nota secundo, tò in quo movemur. Inde enim patet Deum immediate concurrere ad omnem motum nostrum, aeque ac ad omnem operationem causae secundae; ideoque ex eo recte concludit Apostolus Deum non longe abesse a nobis, sed ubique esse praesentem; quia scilicet ubique immediate non tantum nos, sed et motus actionesque nostras omnes contingit, iisque cooperatur, adeo ut sine ejus concursu et cooperatione nec digitum extendere, nec minimum nutum, vel motum producere possemus. Ita passim contra Durandum, in II, distinc. I, Quaest. V (ubi docet Deum tantum dare et conservare vim motivam, non vero concurrere ad ipsum motum), docent Scholastici cum S. Thoma, I part., Quaest. XVIII, art. 4, ad 1. Omnis enim res pendet et manat a Deo: ergo et actio: est enim ipsa res et ens quoddam. Gabriel Vasquez, et ex eo Sanchez, genus sumunt non pro prole, sed pro opere, q. d. Sumus opus et creatura Dei. Unde Clemens Alexandrinus, lib. V Strom., sub finem: « Ipsius genus sumus, » inquit, scilicet creatione: γένος enim non tantum gignere, sed et producere significat. Unde liber Genesis vocatur, quo rerum creatio et productio enarratur. Sic Job XXXVIII, Deus dicitur pluviae pater, id est productor; ut sensus sit, q. d. Si nos qui sumus genus, id est opus Dei, longe praestamus idolis ligneis et lapideis, imo simulacra haec manu hominis formata sunt, multo magis iis praecellit Deus: quare illa Deo aequari aut pro Deo coli nefas est. Verum alii passim genus accipiunt pro progenie et sobole. Sic Graeci Poetae vocant Heroes διογενεῖς, διοτρεφεῖς et δίους, hoc est a Deo genitos, a Deo nutritos et divinos. Homo ergo est genus Dei, qui creatus est ad imaginem et similitudinem Dei, quasi Dei proles et filius; qui proinde ab eo participat ejus essentiam prae caeteris creaturis, summumque entis gradum, puta naturam rationalem. Vide dicta Genes. cap. II. Longe excellentius et perfectius sumus genus, id est filii Dei, per gratiam, qua adoptamur in filios Dei, imo divinae consortes naturae, ut ait S. Petrus Epist. II, I, 4. Unde S. Gregorius, lib. XX Moral., cap. XVI, et Beda: « Genus, inquiunt, sumus Dei, non quia de substantia Dei, parsve illius, sed quia per Spiritum illius, et voluntarie per adoptionem recreati, » nam in justificatione non tantum qualitas aliqua, puta gratia et charitas, sed ipsissimus Spiritus Sanctus, ac tota SS. Trinitas nobis datur, uti paulo ante dixi, quae nos substantialiter sibi unit, et quasi in se transformat, ut simus ejus congeneres et concorporei, ideoque unum genus cum eo, imo unus spiritus, ut dicitur I Corinth. VI, 17. Ita S. Gregorius Nyssenus scribit de suo fratre S. Basilio Magno, in Orat. funebri: « Genus quidem illi (Basilio) et necessitudo cum Deo: patria autem, virtus. » Porro, ex eo quod sumus Dei genus, recte confirmat suum dictum Apostolus, quod in ipso vivamus, moveamur et simus, utpote qui ita sumus genus Dei, ut illi ejusque substantiae intime simus uniti, ab eaque toti penetremur et possideamur; ac consequenter quod Deus non sit a nobis remotus, nec ignotus, ut Athenienses putabant; sed cognitus et vicinus, non tantum loco, sed et cognitione et substantia: quia nos sumus e genere et stirpe Dei, quasi ejus soboles et propago; Aratus enim, ut patet ex versibus ejus paulo ante citatis, ita dicit nos esse genus Dei, ut ille quaquaversum omnia (puta macrocosmum, et multo magis microcosmum, id est homines) se suoque numine, id est sua substantia, praesentia, operatione, beneficentia continua impleat et compleat, omnesque eo indigeamus, utamur et fruamur perpetim, dum scilicet in illo vivimus, movemur et sumus, uti explicat Apostolus. SICUT ET QUIDAM VESTRORUM POETARUM (Syrus, sapientum: Poetae enim erant Gentilium Sapientes et quasi Prophetae) DIXERUNT. — Virgilius, IV Georg.: Deum namque ire per omnes Terrasque tractusque maris, coelumque profundum. Hinc pecudes, armenta, viros, genus omne ferarum, Quemque sibi tenues nascentem arcessere vitas. Plato, et ex eo Virgilius, Aeneid. VI: Spiritus intus alit, totamque infusa per artus Mens agitat molem, et magno se corpore miscet. Inde hominum, pecudumque genus, vitaeque volantum. Si Deus est anima mundi et microcosmi, multo magis idem est anima microcosmi, puta hominis. Lucanus, lib. IX: Jupiter est quodcumque vides, quocumque moveris. Rursum: Jovis omnia plena. Ennius apud Ciceronem, lib. II De Natura deorum: Vides sublime fusum immoderatum aethera, Qui tenero terram circumjectu amplectitur, Hunc summum habeto divum, hunc perhibeto Jovem. Similia habet Aratus, de quo mox. IPSIUS ENIM ET GENUS SUMUS. — Sunt verba Arati in Phaenomenis. Aratus fuit Poeta antiquus et celebris, Antiocho regi in deliciis, olympiade CXXV, anno a Roma condita 472, patria Solensis, non longe a Tarso; ac proinde Pauli pene concivis. Praeclare scripsit de stellis et signis coelestibus; unde ejus versus in Latinum transtulit, lib. II De Natura deorum, Cicero. Aratus ergo sic orditur: A Jove principium, quem nunquam mittimus ipsi Infectum: plena vero Jovis omnia quidem compita, Omnes vero hominum coetus, plenum vero mare, Et portus; ubique autem indigemus Jove omnes. Alii pro indigemus, vertunt utimur, vel fruimur, quasi χρεώμεθα derivetur a χρῶμαι, id est utor, non a χρηίζω, id est indigeo. Sed χρῶμαι construitur cum dativo, χρηίζω cum genitivo; qualis hic est Διός, id est Jovis: Hujus etenim genus sumus. Quod hemistichium brevitatis causa tantum citat Paulus, et quia illud sufficit ad confirmandum id quod dixerat: « In illo vivimus, movemur et sumus. » Subdit Aratus, Jovem providisse stata tempora serendi, germinandi, metendi, etc. Unde concludit: « Salve, Pater, magna admiratio, magna hominibus utilitas. » Moraliter, exemplo Pauli disce Ethnicorum sententias Christiano concionatori raro et sobrie citandas esse: de quo multa noster Lorinus hic. Verum primus sensus est genuinus, ut patet intuenti Aratum. Hinc veteres Philosophi et Poetae, ut Orpheus in Hymnis, Soranus, Varro et Philo, dicunt Deum creaturis esse patrem et matrem, nimirum esse μητροπάτορα et πατρομήτορα, id est matripatrem et patrimatrem. Primo, quia, sicut homo a patre et matre accipit suum esse et bona, sic multo magis eadem ipse, et quaelibet alia creatura accipit a Deo. Secundo, quia, ut ait Philo, lib. De Temulentia, patris nomen denotat potentiam, matris scientiam, puta ideam, quae rei fabricam concipit et efformat quasi mater, Deus ergo est pater per omnipotentiam, est et mater per omniscientiam, et ideam rerum omnium, quae attribuitur Verbo, puta Filio. Hic ergo est quasi mens et mater omnium. Tertio, quia Deus est pater per productionem et creationem universorum: est et mater per bonitatem et beneficentiam, qua cuncta creat, conservat, pascit, gubernat. Unde Deus Pater, cui attribuitur creatio, est pater; Spiritus Sanctus, cui attribuitur bonitas, est quasi mater omnium. Quarto, quia Deus in mundo et per mundum, semina rerum producendarum emittit quasi pater: eadem quoque recipit quasi mater. Ita Varro et Soranus, qui tamen in eo errarunt, quod censerent mundum ipsum esse Deum. Audi eos citantem et refutantem S. Augustinum, lib. VII De Civit., cap. IX: « Jovi, inquit, universum solent tribuere. Unde est illud: Jovis omnia plena. Ergo et Jovem, ut Deus sit, et maxime ut rex deorum, non alium possunt existimare quam mundum: ut in diis caeteris secundum istos suis partibus regnet. In hanc sententiam etiam quosdam versus Valerii Sorani exponit idem Varro in eo libro, quem seorsim ab istis de cultu deorum scripsit, qui versus hi sunt: Jupiter omnipotens, regum Rex, ipse Deusque Progenitor, genitrixque Deum, Deus unus et omnis. Exponuntur autem in eodem libro ita, ut eum marem existimarent, qui semen emitteret; feminam, quae acciperet: Jovemque esse mundum, et eum omnia semina ex se emittere, et in se recipere; qua causa, inquit, scripsit Soranus: Jupiter progenitor, genitrixque; nec minus cum causa, unum et omnia eumdem esse. Mundus enim unus, in eo uno omnia sunt. » Quinto, valde apposite verbum caro factum est πατρομήτωρ. Deitas enim est quasi pater, humanitas in Christo est quasi mater nostra: ideo enim Deus factus est homo, ut qui erat pater, esset nobis et mater, de quo plura I Joan. I, 1. Secundo, posset tò ipsius enim et genus sumus referri altius more Hebraeo ad priorem partem vers. 27: « Quaerere Deum, si forte attrectent eum, aut inveniant, » ut hujus sit probatio, potius quam ejus quod proxime praecessit: « In ipso enim vivimus, movemur et sumus; » q. d. Sumus genus Dei, ejus cognati et filii: ergo facile possumus eum invenire et cognoscere: filius enim naturaliter suum agnoscit patrem, cognatus cognatum, consanguineus consanguineum, congener sibi congenerem; perinde ac bos bovem, philomela philomelam, equus equum, leo leonem agnoscit et amat. Vulgo dicitur: « Simile gaudet simili: Cicada cicadae chara, formica formicae: asinus asino, sus sui pulcher: semper graculus assidet graculo. » Tertio, alii censent esse argumentum a majori ad minus, q. d. Mirum vobis, o viri sapientes, videri non debet quod dixi, nos scilicet in Deo vivere, moveri et esse; cum vester Poeta etiam amplius illi tribuat, majoremque nostri cum illo doceat esse conjunctionem, dum dicit nos Dei esse genus, seu progeniem; quia scilicet ipse nos, aeque ac angelos, creavit ad sui imaginem, suaeque libertatis, rationis et spiritualis essentiae fecit esse participes. Deus enim est velut anima mundi, quae se per eum totum diffundit, in coque homines quasi filios ex seipsa et in seipsa producit, sicut mare in se et ex se producit pisces: ita ut instar piscium in Dei et deitatis oceano vivamus, natemus, moveamur et simus. Quare, licet in hominibus et animalibus filii a parentibus suis sint separati, in Deo tamen et loco et operatione cum eo sunt conjuncti, eo quod ipse sit immensus omniaque impleat, penetret et occupet. Hinc rursum, licet homo semel genitus a patre, ab eo amplius non generetur, nec corpus aut vitam accipiat, in Deo tamen secus est: ab eo enim assidue pendemus uti radius a sole. Ita ergo sumus genus Dei, ut ipse assidue nos quasi generet, conservando et jugiter influendo in nos vitam, motum omneque esse nostrum. Denique recte probat Aratus, Deo nos omnes indigere, ex eo quod ejus genus, id est propago et filii sumus. Filii enim indigent ope patris, utpote a quo accipiunt vitam, victum, vestitum, haereditatem et omnia: praesertim vero egent ope Patris divini, ipsiusque Dei, qui est pater totius entis omnisque esse et essentiae, ideoque in eo vivimus, movemur et sumus, uti ratiocinatur Apostolus. Moraliter: Disce hic, quanta sit nobilitas animae, nimirum quod sit coelestis, divina, proles et propago Dei; ac proinde indignum esse si illa ad brutas cupiditates se abjiciat: quare debere eam divinam, coelestem et angelicam vitam agere, ut Deum patrem suum imitetur, ad eumque beanda redeat. Quocirca idem quod Aratus hic, dixerunt Poetae caeteri, nimirum, animam hominis esse « divinae particulam aurae. » Ovidius, lib. I Metamorph.: Sanctius his animal, mentisque capacius altae Deerat adhuc, et quod dominari in caetera posset: Natus homo est, sive hunc divino semine fecit Ille opifex rerum, mundi melioris origo. Manilius, lib. IV: An dubium est habitare Deum sub pectore nostro, In coelumque redire animas, coeloque venire? Virgilius, lib. VI Aeneid.: Igneus est ollis (illis, scilicet animabus) vigor et coelestis origo. S. Paulinus Ausonio, epist. 14: Mens quippe lapsis quae superstes artubus, De stirpe durat coeliti. Juvenalis, satyra 15: Sensum a coelesti demissum traximus arce. Claudianus, Panegyr. 4 Honorii, ait quod Prometheus, ut fingeret homines eosque animaret, « sinceram patri mentem furatus Olympo, » eam quasi animam indiderit homini. Hesiodus et Homerus crebro dicunt quod Jupiter sit πατὴρ ἀνδρῶν τε θεῶν τε, hoc est, ut Virgilius Homerum more suo sequens, vertit, Aeneid. XI, « hominum sator atque deorum. »
17:29
29. GENUS ERGO CUM SIMUS DEI, NON DEBEMUS AESTIMARE AURO, etc. — Hoc est argumentum Apostoli: Homo non est conflatus ex auro, argento vel lapide, sed ex carne et anima rationali, quae longe superat omne aurum et argentum; atqui homo est genus, soboles et imago Dei: ergo et Deus non est conflatus ex auro, vel argento, sed spiritus purus, increatus, omnipotens. Si enim homo vivus longe praestat simulacro aureo, utpote muto et inanimi; multo magis eo praestat Deus. Rursum, Deus non potest fabricari ab homine, sed potius vice versa homo factus est a Deo, estque ejus genus et propago; at qui simulacra sunt fabricata ab homine: ergo nequeunt esse dii. Aut potius haec est argumentatio Apostoli: Anima nostra, juxta quam sumus genus Dei, non potest pingi, vel effigiari in auro, argento, aut lapide sculpto, cum sit incorporea et spiritalis; ergo multo minus in iisdem pingi, effigiari atque repraesentari potest divinitas, quae purissimus est spiritus omniumque spirituum fons et origo. Denique hac sententia perstringit Paulus Epicureos et Anthropomorphitas, qui dicebant Deum esse corporeum. Nos enim sumus genus Dei secundum animam rationalem, non secundum corpus. Ergo, ut ait Cato: Si Deus est animus, nobis ut carmina dicunt, Hic tibi praecipue sit pura mente colendus. NON DEBEMUS AESTIMARE. — νομίζειν, existimare, putare. SCULPTURAE ARTIS ET COGITATIONIS HOMINIS. — Vox sculpturae non est nominativi casus, q. d. Aurum, Argentum aut lapis, quae sunt sculpturae, sive simulacra arte sculpta; sed dativi: Graece enim est χαράγματι, est ergo appositio, vel epexegesis, q. d. Non debemus existimare, auro, argento aut lapidi, puta sculpturae per artem et excogitationem hominis efformatae, Deum et divinitatem esse similem. Unde Pagninus et Tigurina vertunt, non debemus existimare auro et argento, aut lapidi arte sculpto, aut invento hominis numen esse simile. COGITATIONIS. — Evolutiones, id est cogitationis, meditationis, conceptionis, imaginationis, puta ideae, quam imaginatus est, concepit et excogitavit artifex et sculptor. Irenaeus, lib. III, cap. XII, vertit, concupiscentiae: « Lapidi, inquit, per artem vel concupiscentiam hominis deformato. » DIVINUM. — tò θεῖον, id est divinitatem. Ita Syrus; sive numen, ut vertit Pagninus et Tigurina.
17:30
30. ET TEMPORA QUIDEM HUJUS IGNORANTIAE (Syrus, idololatriae) DESPICIENS DEUS. — Despiciens, id est ex alto culmine deorsum aspiciens et miserans, juxta illud Lucae I, 78: « Per viscera misericordiae Dei nostri, in quibus visitavit nos oriens ex alto. » Hoc enim proprie est ὑπεριδεῖν, id est despicere, nimirum deorsum aspicere, ut notant Latini. Et sic accipitur Psal. LIII, 9: « Quoniam ex omni tribulatione eripuisti me, et super inimicos meos despexit oculus meus. » Sic S. Francisci gnome erat: « Despice terram, suspice coelum. » Ita Emmanuel Sa. Secundo, alii ὑπεριδών, id est despiciens, interpretantur contemnens, vel dissimulans, q. d. Deus hucusque hanc patrum vestramque ignorantiam neglexit et dissimulavit connivendo, nec vos puniendo, ut hac sua longanimitate vos per meam praedicationem, qua verum Deum vobis annuntio, resipiscatis, poenitentiam agatis et ad eum convertamini. Ita Chrysostomus et Oecumenius, q. d. Hactenus tacuit Deus suamque injuriam dissimulavit: at nunc non amplius dissimulabit: unde per me loquitur, jubetque simulacra aboleri et se verum Deum coli. Tertio, Lyranus tò despiciens refert non ad homines, sed ad deos et idola, q. d. Deus despiciens et abominans idola, statuit jam eis finem imponere eaque evertere, ut amplius pro diis non habeantur, nec colantur. Quarto et genuine, ὑπεριδών est aoristus significans cum despexerit in praeterito, q. d. Hactenus Deus despexit, id est neglexit, Gentes idololatras, permittendo eas idolis servire, quasi eas non curaret, illaeque ad ejus paternam providentiam non pertinerent: at nunc post Christum et per Christi merita, eas non despicit, sed oculis paternis respicit, statuitque suam in eas curam extendere: quocirca annuntiat per me vobis veram unius Dei fidem, gratiam et salutem. Idem enim hic dicit Paulus, quod in simili concione dixit Lycaoniis, cap. XIV, 15: « Qui in praeteritis generationibus dimisit omnes gentes ingredi vias suas: » quod enim ibi dicit "dimisit," hic dicit "despexit." Ita Sanchez. Causas, cur Deus gentes dimiserit, dat S. Augustinus, epist. 47, sap. II, ubi respondet Porphyrio idipsum cavillanti. Notat Paulus infelicitatem priorum temporum et felicitatem praesentis, puta legis novae, quae est quasi aureum saeculum, et juge jubileum gratiae, laetitiae, virtutum et bonorum omnium; ut infinitas Deo gratias agere debeamus, quod nos fecerit nasci hoc tempore fulgentis Evangelii, quo facile beatitudinem adipisci possumus; cum majores nostri nati fuerint in tempore ignorantiae Dei et idololatriae, ideoque cum caeteris idololatris perierint et damnati sint. Gloriabatur Socrates se natum Athenis, quasi in schola sapientiae. Gloriabatur Philippus rex, natum sibi Alexandrum tempore Aristotelis, ut ab eo instrui posset: multo magis glorietur Christianus se natum tempore Christi, quo in ejus Ecclesia Dei fidem et sapientiam ediscit; ac tantae Dei gratiae non sit ingratus, nec eam in vacuum recipiat; sed ei strenue cooperetur ad suam et aliorum salutem. UT OMNES POENITENTIAM AGANT. — de sua ignorantia, id est idololatria aliisque peccatis.
17:31
31. EO QUOD STATUIT DIEM, IN QUO JUDICATURUS EST ORBEM. — Idem praedicavit Paulus Felici praesidi, Act. XXIV, 25, et Petrus Cornelio, Act. X, 42: « Praecepit nobis, inquit, praedicare populo et testificari, quia ipse est qui constitutus est a Deo judex vivorum et mortuorum, » ut nimirum in eum redemptorem credant eique obediant, quem judicem exspectant. Idem crebro praedicet concionator. Magis enim minae et terrores, quam blanditiae et promissiones, feriunt et percellunt dura peccatorum corda. Audivi in Belgio insignem potentemque concionatorem, qui in omnibus concionibus multis efficacibusque verbis populo refricabat et inculcabat memoriam judicii, motusque animorum vehementes ciebat et multos convertebat. Praeclare S. Justinus apud Damascenum, in Paralip. lib. II, cap. LXXVII: « Quemadmodum, inquit, corporibus omnibus a Deo procreatis hoc insitum est, ut umbram habeant; sic Deum quoque qui justitia praeditus est, tum iis qui virtutem sibi colendam proposuerint, tum iis qui vitium amplexari maluerint, pro cujusque merito praemia poenasque tribuere consentaneum est, » q. d. Sicut umbra indivulse sequitur corpus, ita Deum comitatur providentia et retributio. IN VIRO, IN QUO STATUIT. — Pagninus et Tigurina: per eum virum, per quem decreverat, puta per Christum. Hinc patet Christum secundum humanitatem, qua homo est et vir, non qua Deus, fore judicem. Decet enim hominum judicem esse hominem, ut ab iis videri, sentiri et audiri possit. Christus ergo est vir statutus a Deo judex. Unde Concilium Ephesinum, cap. XXXI, in fine: « In eo, inquit, qui forinsecus apparebit, et ab omnibus qui judicandi sunt palam cernetur, divina natura occulte latitans judicium exercebit. » Notat S. Ambrosius, lib. VI, in cap. IX Lucae, prudenter Paulum primo praedicasse solum Christi humanitatem, et sensim per eam gradum fecisse ad ejus divinitatem, ne, si statim eum Deum et hominem esse dixisset, a Sophis Atheniensibus exploderetur et irrideretur, sicut irrisus fuit ob resurrectionem Christi. Idem imitandum praedicatori et doctori apud rudes, aversos et contrariis erroribus imbutos, quales sunt pagani, haeretici, etc. Denique S. Dionysius, De Divin. Nom. cap. II et III: « Cum, inquit, summus ille Deus substantiam nostrae carnis accepit, et vir est appellatus, etc., in naturalibus nostris supernaturalis erat, in iis quae nostrae sunt essentiae super essentiam, omnia nostra ex nobis et super nos possidens excellenter. » FIDEM PRAEBENS OMNIBUS. — q. d. Fidem faciens et publice judicem eum fore declarans, per ejus resuscitationem ad vitam immortalem et gloriosam. Hoc enim est testimonium sufficiens ad fidem faciendam, quod ipse ideo resuscitatus sit, ut gloriose dominetur, sitque judex orbis. Ita Chrysostomus et Cajetanus. Secundo, alii sic exponunt, q. d. Deus fidelem se in promissis exhibuit, quando Christum a mortuis excitavit: quia id se facturum, Psal. XV, 10, promiserat. Tertio, Lyranus et Hugo, q. d. Deus fidem praebuit resurrectioni nostrae per resurrectionem Christi, quod scilicet nos similiter suscitabit, sicut suscitavit Christum. Quarto, alii, q. d. Deus per Christum fidem fecit eorum quae credi voluit de se, de judicio, de poenitentia et aliis quae praecesserunt. Sed primus sensus maxime est praecedentibus connexus, ideoque genuinus. Fides ergo hic non fidem Christianam, sed probationem, vel argumentum significat, quo modo Aristoteles, I Topicorum, cap. VIII, ait: « Una fides per inductionem est, alia per syllogismum, » etc.; q. d. Deus fidem fecit, hoc est, sufficienter probavit hominibus Christum esse virum illum per quem judicaturus sit orbem, quandoquidem in ejus rei probationem et confirmationem, resuscitavit ipsum omnium primum ad vitam immortalem. Nam, ut ait Apostolus, Rom. XIV, 9: « In hoc Christus et mortuus est, et resurrexit, ut mortuorum et vivorum dominetur. »
17:34
34. QUIDAM VERO VIRI ADHAERENTES EI CREDIDERUNT. — Miratur Arator hanc Sophorum per Paulum conversionem, stupensque exclamat: O lupe Paule rapax, quid jam remanebit in orbe, Quod non ore trahas, postquam solertia Graia Cessit, et indoctas in dogmate vincis Athenas? IN QUIBUS ET DIONYSIUS AREOPAGITA. — Graece est articulus ὁ, q. d. Ille Areopagita famosus et celebris judex Dionysius, in Areopagitarum senatu primarius. Hic est ille, qui sublimes illos libros scripsit De Coelesti et Eccles. Hierarchia, De Div. Nominib., De Mystica Theolog., etc., in quibus coelestem angelorum civitatem Deique attributa ita graphice describit, ac si ea in coelis oculis spectasset. Quocirca a S. Chrysostomo vocatur οὐράνιος ὁ Διονύσιος, id est volucris coeli: ab aliis divinissimus, patrio praenomine Ionicus, et cognomine Christiano Macarius, Galliae apostolus. A Paulo creatus est Athenarum Episcopus. Unde propter eum mire floruit Ecclesia Atheniensis; ait Origenes, lib. III Contra Celsum, protulitque viros doctrina et sanctitate perillustres, Quadratum, Athenagoram, Publium, quem sibi in episcopatu Atheniensi substituit iturus Romam, etc. Libros ejus a calumniis haereticorum Scaligeri et Erasmi, erudite defendit Baronius, Delrio, et olim Maximus, Anastasius, Hincmarus, Hilduinus et alii. Sane ipsa eorum profunditas, eloquiique sublimitas et majestas, qua omnium Theologorum Patrumque scripta transcendunt, auctorem indicant virum fuisse Paulinum et divinum. Rursum hunc Dionysium esse eumdem cum Dionysio, Parisiorum Episcopo, non diversum, ut aliqui ex Adone volunt, demonstrat Baronius in Martyrol., die 9 octobris. Porro magna causa, vel occasio conversionis S. Dionysii fuit visio eclipsis miraculosae anno Christi 34, in Parasceve, dum Christus crucifigeretur, quam ipse vidit Heliopoli in Aegypto, cum Apollophane, uti ipse testatur, epist. ad eumdem Apollophan., et epist. 11 ad Polycarpum. Tunc enim stupens exclamavit: « Aut Deus naturae patitur, aut mundi machina dissolvitur: » vel, ut narrat Suidas, et Michael Syncellus in Encomio S. Dionysii, dicens se id accepisse a suis majoribus: « Deus ignotus patitur in carne, ideoque mundus hisce tenebris obscuratur, et concutitur. » Addit S. Dionysius, epist. ad Apollophan., se tunc fuisse 25 annorum: quare cum Paulus praedicarit Athenis anno decimo nono a passione Christi, qui fuit ab ejus nativitate 52, et Claudii 10, sequitur eodem tunc Dionysium fuisse conversum, cum annum ageret aetatis 44. Inde per triennium adhaesit S. Paulo, ut mysteria religionis Christianae penitus perdisceret; mox creatus ab eo primus Athenarum Episcopus, mire ibidem fidem Christi propagavit: inde cum Paulo ascendens Hierosolymam, morti et funeri B. Virginis Deiparae interfuit, uti ipse asserit, lib. De Div. Nomin., cap. III. Post haec S. Joannem apostolum relegatum a Domitiano in Pathmos, anno Christi 97, consolatus est per epistolam, qua ei celerem reditum praedicit: sequenti enim anno occisus est Domitianus; mox ab exilio rediit S. Joannes, cujus hortatu S. Dionysius profectus est Romam ad S. Clementem: a quo missus in Gallias cum Rustico et Eleutherio, post magnos longosque labores, quibus fidem propagavit et Ecclesiam Gallicanam laudavit, tandem nobili martyrio coronatus est Parisiis sub annum Domini 119, imperante Adriano, cum annum aetatis ageret 110, uti ostendit Baronius: quando prodigium a saeculis inauditum contigit, nimirum quod ipse caput suum a carnifice resectum in manus acceperit illudque portarit comitantibus et canentibus angelis per duo milliaria, quasi triumphans de morte et tyranno. Ita habet ejus Vita et traditio Ecclesiae Gallicanae. Assecla S. Dionysii tum in eruditione et sapientia, tum in virtute et vita, tum in martyrio et miraculosa capitis gestatione fuit magnus ille Severinus Boethius, Symmachi socer, cum eo occisus a Theodorico, rege Ariano, anno Domini 526. Audi Julium Martianum in ejus Vita, et ex eo Baronium: « Ticini incolae semper a majoribus traditum constanter asseverant, Severinum, cum regius spiculator lethale vulnus intulisset, utraque manu divulsum caput sustinuisse; interrogatumque a quonam se percussum existimaret? "ab impiis," respondisse: atque ita cum in vicinum templum venisset, et flexis genibus ante altare sacra (S. synaxin) percepisset, paulo post expirasse. Extinctus divinos honores (illos qui Martyribus exhiberi solent) a nostris consecutus est, quod pro Catholicis contra perfidiam Arii mortem sustinuerit. » Ticini ejus carcer et sepulcrum in aede S. Augustini visitur. ET MULIER NOMINE DAMARIS. — Hanc fuisse uxorem Dionysii censet S. Chrysostomus, lib. IV De Sacerdotio, et Hilduinus, in Vita S. Dionysii, ac insinuat S. Ambrosius, epist. ad Eccles. Vercell. Et Graecum γυνὴ tam uxorem quam mulierem significat. Verum sic addidisset Lucas αὐτοῦ, dixissetque "mulier ejus": jam autem absolute dicit in genere γυνή, id est mulier: unde significat eam non fuisse Dionysii uxorem, sed mulierem primariam: ita Pagninus, Tigurina et alii passim. ET ALII CUM EIS. — Multi censent unum ex eis fuisse Hierotheum. Eum enim Atheniensem fuisse tradunt Graeci, et ex iis Ambrosius Morales, in Historia Hispaniae, et Joannes Mariana, lib. IV De Rebus Hispaniae, cap. III, et nomen ipsum indicateum fuisse Graecum; ἱερόθεος enim graece idem est quod sacer, vel consecratus Deo. Unde et in Martyrol. Roman., die 4 octobris, sic de eo legimus: « Athenis S. Hierothei, discipuli S. Pauli. » Et eodem die Menologium Graecorum sic habet: « Natalis S. patris nostri Hierothei, qui fuit unus e numero Areopagitarum, qui ab apostolo Paulo est instructus una cum magno illo Dionysio, et cum religiose vixisset, migravit ad Dominum. » Addunt aliqui Hierotheum fuisse Episcopum Athenarum; sed nil tale habet Menologium. Hispani tamen censent Hierotheum fuisse Hispanum, aut potius Hispaniae Praefectum; ibique a Paulo esse conversum: ita Morales, et Ribadeneira in Vita S. Dionysii. Porro mirifice Hierotheus passim depraedicatur a S. Dionysio. Nam, cap. II De Div. Nomin., ab eo vocatur « inclytus praeceptor noster, οὐ μόνον μαθὼν, ἀλλὰ καὶ παθὼν τὰ θεῖα, id est non solum discens, sed et patiens divina, consummatus, » etc. Et cap. III, proximo post Apostolos laudator ab omnibus judicatus, ideoque in spondeo loco eum constituit: « Omnes Doctores, inquit, superavit, totus excedens, totus extra se positus, divino numine afflatus, occupatus a Deo, divinus, id est sacer quidam Deus, ac divinus praeceptor noster. »
17:1
v. 1 cum autem perambulassent Amphipolim, iter fecissent per Amphipolim, e/ Apolloniam, venerunt Thessalonicam, Amphipolis, Atheniensium colonia, cuius latera Strymon divisus in duas partes alluit (Patr.), erat caput Macedoniae primae, distat Philippis ab occasu 33 millia passuum (cf. K. Miller, Weltkarte des Castorius, Tab. peuting. segm. 8); nunc lamboli nomen habet; Apollonia posita in Myvgdonia Macedoniae regione, ab Amphipoli distans 30 millia passuum (Tab. peuting. l. c.). vel ut Livius dicit, iter unius die (55,298), sita erat ad Bolben lacum, haud ita longe a mari. Thessalonica erat per illam aetatem urbs primaria totius Macedoniae, sedes praesidis romani; olim Therme vocabatur, unde sinui cui adiacet nomen est Thermaeo, nunc Saloniki vocata, abest in occasum ab Apollonia circiter 37 m. p. (Patr.), in tab. peut. depicta est urbs tamquam magnum quoddam emporium (cf. K. Miller, l. c. ' Einleitender Text p. 92). Nomen inditum esse dicunt vel a Cassandro, Antipatris filio, in honorem uxoris Thessalonicae, filiae Philippi magni, vel a Philippo in memoriam victoriae de Thessalis reportatae (cf. Cornely, Introd. III 9. ed. p. 397; ibi videsis eius rei assertores). Quales fuerint in ea urbe Iudaei, tum ex hac narratione, tum ex 1 Thess. 2,15. 16 satis elucet; ub: erat synagoga Iudaeorum; v. ל secundum consuetudinem autem Paulus introivit ad eos; cf. 13,5. 1%, 15,1. Rom. 1,16. 1 Cor. 9,20; ad quam consuetudinem ostendendam Cr. merito allegat Rom. 9,3 et 10,1; insuper vide Rom.
Profecti sunt per viam Egnatiam quae ab Hellesponto ad Dyrrachium pertinebat (Bl.);
17:2
11, 14; et per sabbata tria disserebat eis de scripturis διελέξατο disputavit cum eis (gig); verbum intelligi omnino potest de sermonibus alternis, ita ut Iudaei Paulo docenti obiecerint, ille responderit; nam tale colloquiorum genus in synagogis non erat inusitatum (cf. Matth. 42,9. Luc. 4,16. Ioan. 6,95-59; Feit.). Disputatio autem erat ἀπὸ τῶν γραφῶν; materies sumebatur e locis s. librorum;
17:3
v. 3 adaperiens et insinuans, aperiens scil. verum illorum sensum (cf. Luc. 25,32. &5) et παρατιθέμενος proferens locos iisque docens, quia Christum, Messiam quem gens iudaica exspectat et quem prophetae vaticinati sunt, oportuit pati et resurgere a mortuis; ita igitur quasi in theoria veram exposuit imaginem Messiae in scripturis annuntiati; dein exposuit in quo solo ea omnia sint impleta, quis itaque sit ille quem diu exspectatum iam debeant agnoscere et quia hic est Iesus, homo ille in Palaestina notus, Cristus quem ego annunttio vobis; graece : hic est 6 χριστές, Iesus (scil. quem ego annuntio vobis. Nota, quomodo ex vaticiniis argumenta depromat et doceat, eo seil. modo qui ad Iudaeos maxime erat accommodatus. Et praedicationem minime caruisse successu ipse testatur 1 Thess. 1,5 seq. et Lucas refert v. 4 οἱ quidam ez eis crediderunt et adiuncti sunt. Paulo et Silae, iis fideliter adhaeserunt, quo magis edocerentur; ἐπείσθησαν lis persuasum est; argumenta intellexerunt; zpocεχληρώθησαν, quasi sorte attributi sunt a Deo et associati Paulo et Silae; ludaeorum paucos credidisse, ex voce «wi; satis colligitur et effertur ipsa oppositione e/ de colentibus gentibusque multitudo magna et mulieres nobiles non paucae; proin hic quoque longe maior numerus fidelium constituitur ex colenttbus σεξομένοις 1. e. proselytis, et gentilibus, Graecis. Nam illud xa: (gentilibusque, et de Graecis, gig) quod aliqui testes habent, videtur omnino retinendum. Id ex eo iam probatur, quod 1 Thess. 1,9 maior fidelium pars ethnicae superstitioni dicitur antea addicta fuisse : ipsi enim annuntiant... quomodo conversi estis ad Deum a simulacris servire Deo vivo et vero; id quod sane de colentibus dici nequit. Porro id iam ipsa exigitur dictione, nam ὁ σεδόμενος Ἕλλην nunquam legitur, « nec apud Lucam occurrere poteat, cui Ἕλλην non est nomen nationis, sed nomen religionis atque proin ὁ c«6. E. = ethnicus verum Deum colens » est contradictio in adiecto; unicus locus N. T. in quo Ἕλλην barbaro oppositus Graecum natione designat est Rom. 1,15; in aliis omnibus Iudaeo opponitur et religionem designat » (Cornely, Introd. III 2 ed. p. 399). Quare non nimium asserit Patr. scribens : verum multa et gravia sunt quae latina hoc in loco praeferre vel sinunt vel etiam cogunt. Inter socios Pauli duo recensentur Thessalonicenses : Aristarchus et Secundus (20,4). Verum, uti Antiochiae et Iconii (13,50; 15,2. 18), ita hic quoque Iudaei exsistunt perturbatores ei persecutores
17:5
v. 5 zelantes autem Iudaei, invidia et ira flagrantes ob magnam fidelium ex gentibus multitudinem; cf. 13,55 et 1 Thess. 2,16 prohibentes nos gentibus loqui nos persecuti sunt; habent zelum, sed non secundum scientiam (Rom. 10,2), assumentesque de vulgo viros quosdam malos τῶν ἀγο- ραΐων ἄνδρας τινὰς ex circumforaneis, ex iis qui otiose in foro versantur, subrostrani, subbasilicani, et turba facta concitaverunt civitatem, tumultu excitato civitatem perturbarunt, e! assistentes domui lasonis ἐπιστάντες se sistunt ante domum Iasonis apud quem noverant hospitari Paulum et Silam, quaerebant eos producere in populum, ut plebe per ludaeos excitata male tractarentur. lason nomen est apud ludaeos non adeo infrequens, quod scil. pro hebr. Iesus usurpabatur, ut aliquo modo graecis moribus accommodaretur (cf. 2 Mach. 1, 7; 5,1; losephus, Antiq. 19,5,1 : ὁ μὲν οὖν 0006מ1' ᾿Ιάσονα αὐτὸν yszovzpacev) ;
17:6
v. 6 et cum non invenissent eos, trahebant Iasonem et quosdam fratres ad principes civitatis, ἐπὶ τοὺς πολιτάρχας; hanc vocem bene notent quicumque Lucae fidem detrectare audent! vox enim haec olim lexicographis incognita, tandem reperta est et ea quidem qua titulus magistratus Thessalonicae constituitur; πολιτάρχας enim Thessalonicae rebus praefuisse inscriptiones docent, in quibus vel sex vel quinque vel duo nominantur (cf. Bl.; Vigourouz 1. c. p. 228!). 60058010 erat eadem quae etiam a Iudaeis contra Iesum erat prolata (Luc. 23,2. Ioan. 19,12. 15; Saim.), clamantes : quoniam hi qui urbem concitant et huc venerunt τὴν οἰχουμένην; ergo legendum est orbem (fuld., orbem terrarum Cassiod., orbem Ca:.); quibus verbis alludi videtur ad id quod Iustinus narrat de ludaeis : « delectos homines constituislis ac per eos in totum orbem terrarum missos praedicastis impiam quandam et exlegem sectam a plano quodam Iesu excitatam fuisse » (c. Tryph. n. 108; cf. n. 17; M. 6,727. 515) ; idem quoque ex veterum scriptis patere asserit Eusebius (ad Is. 18, 1; M. 24,913). Proinde iam omnium invidiam in eos excitare student; v. T quos suscepit lason, et hi omnes, proinde non solum apostolos, verum omnes iam fideles pro sua perfidia reos agere volunt laesac maiestatis, contra decreta Caesaris faciunt, regem alium dicentes esse Iesum; proin isti pariter, uti sacerdotes hierosolymitani, negant Messiam regem; regnum eius spirituale calumniatores isti regnum dicunt temporale, quo facilius invidiam et vindictam Romanorum evocent. Atque ita agunt ludaei, ceteroquin ad rebellionem paratissimi et odio alieni imperii accensi. Hisce accusationibus plebem et praesides rei ignaros revera perturbarunt; nam si hoc ita erat, facile accidere poterat, ut civitas haberetur a Romanis pro seditiosa. Sed [asoni ceterisque fidelibus thessalonicensibus qui praesidibus noti erant, non erat difficile illas calumnias destruere; praesidibus quoque honori reputandum est, quod non clamoribus Iudaeorum se obruere paterentur, sed testimonio lasonis aliorumque acquiescerent
17:9
v. 9 εἰ accepta satisfactione a lasone et a ceteris dimiserunt eos τὸ ἰχανὸν λαβέντες satisdatione accepta, ita scil. ut praesidibus persuasum esset nihil contra leges accidisse 860 machinari. Quomodo illis sit satis datum, an per vades, sponsores, fideiussores (ph, //.), an deposita pecunia, ut simul pro futuro adesset sponsio, decerni nequit, neque multum interest. Et profecto, illis erat haud difficile invicte probare nihil esse actum nec agi neque ullum esse periculum ne quid ageretur quod cum aliqua specie criminis laesae maiestatis posset accusari. Nihilominus consultum putarunt, ut apostoli furori Iudaeorum cederent. Ita Paulus citius quam pro institutione Thessalonicensium optandum erat profectus est (cf. 1 Thess. 2,17. 18; 3,10; 5,12 seq.)
17:10
v. 10 fratres vero confestim per noctem dimiserunt Paulum et Silam in Beroeam; urbem Macedoniae, ad occidentem versus ἃ Thessalonica, ad radices montis Bermii prope Pellam; qui cum venissent , in synagogam Iudaeorum introierunt, pro more ; Iudaeis enim ex Christi mandato prius erat nuntius messianus deferendus; in synagoga aderant proselyti; ibi ergo ii praesto erant qui iam maxime praeparati erant ad evangelii susceptionem et per quos spes aderat fore , ut alii quoque ad evangelium audiendum adducerentur. Haec erat via et ratio aptissima pro propagatione evangelii. Et imprudentissimos rerumque plane vel ignaros vel negligentes se praebent illi qui volunt Paulum non a synagogis incepisse, sed statim reiectis synagogis gentiles esse allocutum. Quod uti fuisset contra sanam agendi rationem, ita est contra rerum gestarum fidem. Sed « criticae sublimiori » licet contra utrumque impingere. Saepe traducunt isti « critici » auctorem nostrum tamquam antiiudaicum; sed audiatur quomodo laudet Iudaeos si quid revera in iis laude dignum invenerit :
17:11
v. 11 λὲ autem erant nobiliores eorum i. e. iis qui sunt Thessalonicae , 606900600 ἐπιειχέστεροι (Chr. Oec. Theoph.) animis nobiliores, magis generosi, liberaliores; meliorem hanc indolem exhibebant : qui susceperunt verbum cum omni aviditate οἵτινες quippe qui cum omni animorum promptitudine et desiderio praedicationem audierunt auditamque expenderunt et examinarunt, quotidie scrutantes scripturas, si haec 6 se haberent, examinantes 8011. 10608 a Paulo allatos, rectene ex iis argumenta duxerit scil. Messiam debuisse pati, resurgere etc. Bene notat Lap. : « non enim tenebantur credere, imo prudenter credere non poterant initiis evangelii et Paulo novo praedicatori, nisi re examinata comperissent hanc praedicationem esse consonam verbo Dei et oraculis prophetarum ». Antequam crederent, doctrinam Pauli examinarunt secundum normam scripturarum (cf. Cassiod. Cat. Dion. Calm. Deel. Patr. Felt.); distinguitur enim suscipere verbum et credere. Omnes quidem qui audierunt Paulum praedicantem examinarunt locos scripturae; at non omnes revera fidem amplexi sunt. Fructum praedicationis et examinis instituti enarrat Lucas in
17:12
v. 19 οἱ multi quidem crediderunt ez eis, vel ut altera lectio habet : et alii quidem eorum credebant, alii autem non credebant; sed fructus praeclarus quoque exstitit ex parte gentilium : et mulierum gentilium honestarum et viri non pauci xa ἀνξρῶν et mulierum et virorum non pauci, τῶν εὐσχημένων nobilium; οἷ. 13,50; divites (gig). Quam vere scripserit Paulus a Iudaeis se prohiberi gentibus loqui (1 Thess. 2,16), iterum ostenditur
17:13
v. 13 cum autem cognovissent in Thessalonica Iudaei, quia et Beroeae praedicatum est a Paulo verbum Dei et quod crediderunt (alt. lect.), venerunt et illuc commoventes et turbantes multitudinem; « nos persecuti sunt, Deo non placent, omnibus hominibus adversantur » (1 Thess. 2,15). Iudaei hierosolymitani occiderunt Messiam ; Iudaei in diaspora synedrii sententiam et voluntatem exsequentes suo modo conantur occidere Messiam , ne in hominum animis vivat, ne eius regnum constituatur, atque ad id furorem rabiemque vulgi excitant. Iudaeorum iram et indignationem praeprimis dirigi in Paulum, ex narratione patet; nam fratres in id incumbunt ut eum illorum vindictae subtrahant; Iudaeorum in se persecutiones multas ipse Paulus commemorat : quinquies a Iudaeis se flagellatum esse, pericula ex genere i. e. ex gente sua se expertum (2 Cor. 11,94. 26); v. 1% statimque tunc Paulum dimiserunt fratres ut iret usque ad mare; comitati sunt eum ad mare, ut opportunitate navigandi forte inventa facilius insectationes Iudaeorum vitaret. Id emolumenti afferebant istae persecutiones, ut indicat CAr., praedicatio extendebatur Paulo in alias abeunte regiones; Szlas autem et Timotheus remanserunt 10i;
17:15
v. 15 qui autem deducebant Paulum, perduxerunt eum usque Athenas; verbis ipsis iter terrestre indicatur; navem itaque paratam invcnisse non videntur. Iter terrestre clare indicatur altera lectione, eum impeditum fuisse, dum Thessaliam transiret, illis praedicare, quamvis in Thessalia non defuerint oppida maiora, uti Larissa , Pharsalus. Impeditus erat & Spiritu sancto (cf. 16,6); cito enim evangelium Corinthum erat perferendum, quoniam populus erat Domino multus in hac civitate (18,10); et accepto mandato ab eo ad Silam et Timotheum, ut quam celeriter venirent ad illum, profecti sunt; erat itaque coetus fidelium Beroeae satis firmiter constitutus; quare cooperatores suos Paulus ad se venire voluit ut in novo laborum campo sibi essent adiutores.
17:16
v. 16 Paulus autem cum Athenis eos exzspectaret , incitabatur spiritus eius in ipso, videns θεωροῦντος tdololatriae deditam civitatem, παρωξύνετο, διέργεσιν xat ζῆλον δηλοῖ (Chr.), διηγείρετο, οὐχ ἔφερεν, ἀλλ᾽ ἐτήχετο (Chr. Oec. Theoph.); χατείδωλον πόλιν urbem idolis plenam; quae vox hoc solum loco legitur; sed recte formata est, sicut aliae similes : χατάμπελος, κατάδενδρος etc. Veteres quoque affirmant Athenienses quam plurimos deos colere; iis attribuit Pausanias περισσέτερέν τι ἢ τοῖς ἄλλοις σπουδῆς circa divina (1,95,3) et Iosephus scribit Graecorum omnium religiosissimos affirmari (εὐσε- δεστάτους) Athenienses (c. Ap. 2,11) et Strabo hoc eis testimonium reddit : multa sacra peregrina receperunt, adeo ut eo nomine etiam in comoediis exagitarentur (10,3,18; al. 10 p. 571. al, 732); illos duplo plures agere dies festos quam alii soleant Xenophon asserit (de republ. Athen. 3 ἑορτὰς διπλασίους ἄγουσιν ἢ ci ἄλλοι) ; maiorem in deos quam ceteri religionem prae se ferunt, repetito scribit Pausanias (1,17,1); “τᾶς quoque ibi cerni deorum simulacra , omni genere et materiae et artium insignia (545,97) narrat; etiam plura ]Vetst. affert. | Magno studio Paulus omnibus doctrinam veritatis et salutis exponere conabatur
Timotheus Athenas venit ad Paulum; sed inde a Paulo missus est Thessalonicam ad fratres confirmandos in fide (1 Thess. 3,1. 2). Ipse dein et Silas Corinthi apostolo adiunguntur (18,5). Utrum Silas quoque Athenis cum Paulo fuerit et ab eo inde directus sit in Macedoniam ad ecclesias Philippensium et Beroeanorum, an diutius Timotheo abeunte remanserit Beroeae et solum Corinthi Paulum iterum adierit, certo dici nequit. Sed quia Paulus utrumque quam celerrime ad se venire iusserat, merito illud prius assumendum erit. Paulus utrumque exspectabat Athenis;
17:17
v. 17 disputabat igitur, διελένετο cf. 17,9 in synagoga cum Iudaeis et colentibus, proselytis, diebus sabbati, et in foro per omnes dies ad eos qui aderant, in foro vetere sub Areopago sito (D/.), in Ceramico; nam nomen istius fori erat Ἱκεραμειχός; de eo eiusque porticibus, síatuis, picturis, templis agit Pausanias (1,3). Cum iis qui . forte aderant in foro, sermones miscebat;
17:18
v. 18 quidam autem epicurei et stoici philosophi disserebant cum eo συνέδαλλον αὐτῷ cum eo congrediebantur, cum eo conferebant; et epicurei quidem, homines voluptati dediti, eius doctrinae magnum offerunt contemptum et statim a limine eam repudiant; et quidam dicebant : quid vult semtniverbius hic dicere τί ἂν θέλοι quasi rem proponeret quae ad quid tendat et quid sibi velit nullatenus intelligi possit ὁ σπερμολόγος, proprie avicula est quae in triviis solet semina colligere; inde homines viles eo nomine vocari solebant (Oec. Theoph.), 66 imprimis erat verbum contumeliosum ad locutorem futilem, blateronem, nugatorem , scur- ' ram designandum; > sine dubio hoc ex ipso ore Atheniensium auctor excepit » (B/.). Frivola et profana indoles epicureorum satis una ea voce depingitur. Aliter stoici: alii vero *: novorum daemoniorum videtur annuntiator esse, δαιμονίων « plane ut Socrates ex accusatione Meleti, Xenoph. Memor. 1,1,1; Plato Apol. 2&; neque fortuita haec similitudo; ipse usus nominis τὸ δαιμόνιον == ὁ δαίμων (cum proprie esset velut τὸ θεῖον) ἃ Socratis notissimo daemonio fluxit » (Βἰ.). Et cur peregrina numina iis annuntiare videatur, exponitur : quia Iesum et resurrectionem annunttiabat eis; Iesum et Anastasin peregrina esse numina putabant, Anastasin deam quandam esse existimantes (Chr. Felt. Bl. Wendt). Uti Cicero refert, Epimenide Crete suadente Athenienses fecerunt Contumeliae fanum et Impudentiae (de legibus 2,11). Quare Anastasin etiam tamquam numen quoddam eos concepisse facile creditur. Curiositate autem stimulati, quid tandem fabularum de peregrinis hisce numinibus peregrinus afferret, eum adducunt in locum editum vacuum, ut coram multis rem suam exponat
17:19
v. 19 δὲ apprehensum eum ἐπιλαδέμενοι 9,97; eum amice manu prehendentes, ad areopagum duxerunt dicentes : possumus scire quae est haec nova quae a te dicitur doctrina? non vi, non ad iudicium eum ducunt, non ut accusent eum coram iudicibus; sed uti ex ipsa quaestione patet et Lucas in v. 91 clarissime indicat, nova quaedam ab eo audire voluut. Erat autem areopagus locus editus et vacuus iuxta forum, in quo versari solebat Paulus; « commodissimum erat loco vacuo uti, ubi quod etiam caedis iudicia antiquitus fiebant, profecto nihil ad hanc rem attinet. Attinet fortasse, quod in conspectu proximo erat arx cum praeclarissimis veterum Athenarum monumentis; sed huius rei nosmetipsi commonefacimus, non Paulus neque Lucas, qui haec neque scire neque curare videtur » (B/.). Cur eum audire velint, etiam plulentia, novitate permira videntur infers auribus nostris; volumus ergo scire, quidnam velint haec esse; et quantopere id Atheniensium indoli congruat, Lucas adnotat
17:21
v. 91 Athenienses autem omnes et advenae hospites et peregrini qui ibi habitant; Athenienses qui tunc erant colluviem nationum vocat Piso apud Tacit. Annal. 2,55 (8 .), ad nihil aliud vacabant, nisi aut dicere aut audtre aliquid novi , id quod iam Demosthenes iis exprobravit : βούλεσθε περιιόντες αὐτῶν πυνθά- 60000 λέγεταί τι xatvóv; in Philip. 1,10, et Seneca (ep. 94) : Alexander qui quod cuique optimum est eripuit, Lacedaemona servire iubet, Athenas tacere; plura eiusmodi affert Wetst. ad ἢ. 1. 0006 veteres dicunt ad iudices Paulum esse ductum non est repetendum. Oratio Pauli quae sequitur magna prudentia et arte est ad auditorum indolem accommodata. Orditur ab aliqua captatione benevolentiae (v. 22) et mentione facta inscriptionis : ignoto Deo, attentio audiendi aliquid novi excitatur (v. 23); dein exponitur vera Dei notio, a quo per unum hominem totum genus humanum exsistat quandam cum Deo cognationem ac similitudinem referens teste poeta quodam; unde iam explodi notionem idololatriae; Deum nunc omnibus nuntium mittere, ut ab eo errore resipiscant; nam fore iudicium Dei per virum 8 Deo constitutum et resuscitatione a mortuis approbatum (v. 25-31). Bene notat BI. : «oratio Pauli quin fideliter, etsi brevissime, expressa sit, recte dubitari nequit; ita sunt omnia et loco et audientibus accommodata. Tum quilibet qui paullo recentiore aetate orationes Pauli conficturus erat, usurus erat Pauli epistulis, quarum in hac non magis quam in ceteris orationibus (c. 13. 90.99. 24.26) ullus usus comparet. Neque vero ex illo μόνοι 1 Thess. 3,1 concludendum est ne ministrum quidem Paulo Athenis adfuisse ». In loco igitur edito ex quo in urbem et monumenta et templa aspectus late patet Paulus hanc primam demonstrationem christianam, primam hanc apologiam coram gentilibus pronuntiavit, quam tamen plene ad finem perducere non potuit, uti ex v. 32 patet;
17:22
v. 22 s/ans autem Paulus in medio areopagi, non dicitur "42806 πάγος nisi de loco (Bl.), ait : viri Athenienses, per omnia quasi superstitiosiores vos video ὡς δεισιξαιμονεστέρους) quae vox in latina versione non est feliciter reddita ; non enim dura illa expressione superstitionis utitur Paulus, sed effert quam studiosi sint colendi et reverendi numina, ξαιμένια; Chr. explicat εὐλαξεστέρους 64 816 : ὥσπερ ἐγχωμιάζων αὐτοὺς δοχεῖ οὐξὲν λέγειν βαρύ. Nam omne numen revereri illis ita cordi erat, ut ignoto quoque deo aram consecrarent,
17:23
v. 93 praeteriens enim et videns simulacra vestra inveni et aram, tn qua scriptum erat: ignoto Deo; « inde pulcherrimum sumit initium, quod scriptum reperit : ignoto Deo, ut necessario quaererent, quem ipsi incognitum sibi esse professi sunt » (Casstod.). Et Pausanias quidem refert in Phalero, portu Athenarum, fuisse aras θεῶν ὀνομαζομένων ἀγνώστων )1,1,8( et Olympiae quoque recenset ἀγνώστων θεῶν βωμόν (5,15,8). Ex quo narrandi modo exstitisse aras ignotis diis inscriptas, nullatenus sequitur ubique pluralem numerum esse adhibitum ; dubitari nequit quin Paulus id revera viderit quod coram Atheniensibus se vidisse affirmat. Qua ratione genes Laertius narrat in vita Epimenidis (Vitae philos. 1,10); « Atheniensibus 'enim peste laborantibus Epimenides ita pestem compescuit : sumpsit oves nigro et candido vellere duxitque in areopagum atque inde quo vellent abire permisit, his qui illas sequebantur mandans, ubicumque illae accubuisstnt, singulas deo loci — τῷ προσήκοντι θεῷ — immolarent. Hinc est quod etiamnunc per Atheniensium demos sive pagos reperiuntur arae sine nominc » i. e. arae sine nomine certi cuiusdam dei , quae itaque inscriptae eraut τῷ προσήχοντι θεῷ, τῷ ἀγνώ- στῳ etc. !. | Inde ergo ansam capit, quasi dicens non peregrina vobis annuntio, sed quem vos ipsi nominastis ignotum Deum, hunc praedico (cf. Theoph.) : quod ergo ignorantes colitis, hoc ego annunttio vobis, « ordo diligenter apostolicae disputationis est intuendus, qua ita apud gentiles tractatus seriem format, ut primum unum Deum auctorem mundi omniumque esse doceat » (Beda)
17:24
v. 24 Deus qui fecit mundum et omnia quae in eo sunt, hic coeli et terrae cum sit Dominus , non in "Üanufactis templis. habitat; Deus iste vobis ignotus creator est omnium adeoque Dominus omnium; de eo nullatenus cogitandum est prout de falsis diis sentiri solet; nam dii, seu numina divina censebantur habitare in simulacris; quare apud Ciceronem de Verre talia queruntur, sese iam ne deos quidem in suis urbibus ad quos confugerent habere, quod eorum simulacra sanctissima C. Verres ex delubris sustulisset; et apud senatum romanum alii queruntur, deos ipsos convulsos esse ex sedibus suis, quos adorarent, ad quos precentur et supplicent, Ambraciensibus non superesse (vide haec aliaque eiusdem rei testimonia in meo Comment. Is. ]] p. 164). Una hac voce, ait Chr., omnia philosophorum dogmata (de origine mundi rerumque omnium) subvertit; opus Dei esse declarat mundum et cuncta quae in eo sunt ; vide brevitatem et in brevitate claritatem. Dein duo divinitatis indicia exhibet, quod nullo indigeat et quod omnibus omnia praebeat (Chr.)
17:25
v. 25 nec manibus humanis colitur, θεραπεύεται non indiget ministerio humano, ut quaedam ei suppeditentur; non indiget sacrificiis, quasi zndigens aliquo, cum tpse det omnibus vitam et inspirationem πνοὴν, halitum, spiritum vitalem, quo scil. vita semel data conservatur; proin vitae conservationem largitur continuo, sicuti continuo spiritus ille vitalis trahitur et uno verbo tribuit nobis et omnia; notionem sublimem Dei tradit : est omnium effector, dominus omnium, omnibus largiens cuncta quae habent, totum quod sunt. Homo igitur a Deo originem et vitam habet; verum ita ut omnes homines unam magnam familiam constituant ex uno parente ortam ac proin arcta necessitate et cognatione coniunctam
17:26
v. 96 fecitque ex uno omne genus hominum tnhabitare super universam faciem terrae; mythos igitur illos convellit, quibus alia origo aliis nationibus attribuitur; proin aliae gentes non sunt contemnendae, non utpote barbarae et vili origine ortae abiiciendae; eadem est in omnibus ac singulis dignitas humana. Genus humanum Deus sua providentia regere eique providere non desistit: defintens statuta tempora οἱ terminos habitationis eorum, dum scil. prout singulis hominibus, ita populis quoque suum cuique tempus imperii et quasi vitae assignaret, iisque certos quosdam terminos habitationis praefi- " geret. Ita cuncta in populorum historia Deo subesse et ab eo dirigi docet. Uti cuique genti certum quoddam tempus praefigitur, ita conditiones quoque regionis, aeris, brevi, cuncta quibus termini hahitationis constituuntur et ab aliis distinguuntur, singulis ab eorum creatore ac gubernatore attribuuntur (cf. 13,19. lob 12,93). Sunt qui statuta tempora explicent secundum 15,16 : dans tempora frugifera, dans ver, aetatem , hiemem (W'end!); verum id iam continetur in v. 25; hoc loco apostolus maius quid indicat et generi humano sicuti 06168 tempora , ita quoque certos terminos ait assignari qui montibus, fluminibus, maribus aliisque conditionibus fertilitatis, variorum subsidiorum inter se differant et constituantur. Haec autem Dei providentia et cura in id tendit ut homines hunc rerum omnium effectorem ac gubernatorem ex ipsius effectibus adeo conspicuis agnoscant ac venerentur
17:27
v. 97 quaerere Deum, scil. ut quaererent Deum, infinitivus solus saepe ita ponitur ut quod quis consequi velit exprimatur (cf. Buttmann, Neutest. Gr. p. 22&; Blass, Gram. d. neutest. Gr. p. 218). Proin ex omnibus illis quae habebant, ex apta rerum dispositione id consequi voluit Deus, ut inquirerent quisnam sit eorum omnium causa, scil. ut ex effectibus illis ad effectorem concluderent (cf. Sap. 13,1 seq. Rom. 1,20), si forte attrectent eum aut inveniat , εἰ ápaye! an igitur (saltem rebus scil. ita comparatis) eum cogitando et quaerendo attrectent mente et inveniant, notionem veram eius et iustam sibi efforment; verbo ψηλαφᾶν egregie declaratur et proximum esse Deum et oculis occultum )27.( Dictio apta est ad verbum quaerere; qui quaerit, manibus palpat et 81 rem quaesitam palpaverit eam invenit. Id quod facile ad mentis operationes transfertur. Atque haud difficile fuisse Deum invenire statim subditur : quamvis non longe sit ab unoquoque nostrum,
17:28
v. 98 in ipso enim vivimus et movemur el sumus, vita omnis, omnis motus, ipsum esse in eo solo habetur, ab eo accipitur, per eum conservatur; in eo tamquam in causa efficiente nos toti versamur; in eo omnis vita, motus, esse omne quasi in suo fulcro et origine consistit et nititur; insuper « quasi corporeo exemplo huiusmodi quidpiam dicit : sicut impossibile est ignorare aerem ubique diffusum non procul ab unoquoque 6556 , imo et in nobis esse, ita etiam omnium creatorem » (CÀr.). Unde Lap. : in Deo ergo quasi in aethere infinito vivimus et movemur; intra illum stamus et habitamus; ille nos penetrat sua essentia, penetrat totum corpus, totam animam , omnes eius sinus , angulos et latebras; extra illum exire non possumus; in Deo vivimus et ex eo vivimus, ut extra eum vivere non possimus. In ipsa sententia cernitur gradatio : sine Deo vel extra Deum non haberemus vitam, ne motum quidem, ne esse quidem. Unum quod in illo ἐν αὐτῶ continetur, nos scil. haec habere a Deo iam illustrat apte ad indolem audientium : 510%] οἱ quidam vestrorum poetarum dixerunt : ipsius enim et genus sumus; hemistichium hoclegitur apud Aratum (quem CAr. quoque nominat) Phaenom. 5 et apud Cleanthem, Hymn. in lov. 5 (cf. Beel. Patr. Felt. Wendt) i. e. ab ipso originem ducimus, ipsius sumus progenies; proin similitudo quaedam necesse est intercedat inter nos et ipsum, cuius genus sumus. Quare ea sententia apostolus utitur, ut genus idololatriae vulgatum perstringat et ostendat, homines ex sua ipsorum natura debuisse pervenire ad notionem Deo digniorem
17:29
v. 29 genus ergo cum sinus Dei, non debemus aestimare auro aut argento aut lapidi , sculpturae aris et cogitationis hominis divinum esse simile ; divinum esse simile figuris scil. factis ex auro vel argento, vel sculpto, operi caelato quod hominum ars vel ἐνθύμησις, cogitatio studiumve fecerit. Homo itaque ex sua ipsius natura, ex intellectu et voluntate, sibi efformare debuit notionem Dei summe intelligentis, potentis, libere volentis et plane respuere notionem qua numen divinum. consecratione quadam statuis inesse iisque quasi alligari vulgus existimabat; eius opinionis testimonia vide in Comment. Is. 11 p. 1654. > Nostra. conditio et natura jpsa certiores nos facit nihil divinum esse posse in fictis numinibus, sive ad horum materiem spectes sive ad formam quippe quam nos pro lubitu illis indamus » (Patr.). Ita sibi paravit viam ad veritatem annuntiandam, quam ipse Deus iam omnium auribus animisque inferri iubet
17:30
v. 30 et tempora quidem huius ignorantiae despiciens Deus; cf. 14,15; haec tempora erroris aversatus, nunc annuntiat hominibus , ut omnes ubique poenitentiam agant, μετανοεῖν, ut resipiscant cum dólore de anteactis; de vocis notione hac vide quae notavi in Comment. Matth. I p. 117. Ad quam adhortationem firmandam additur ratio
17:31
v. 31 eo guod statuit diem in quo iudicaturus est orbem in aequitate, proin, uti Rom. 1,18, iram Dei minatur; iudicium fore dicit ἐν δικαιοσύνη ; quale iudicium igitur immineat idololatris, nisi egerint poenitentiam, satis ex antecedentibus colligitur, quibus ostensum est, quam longe ignoratio Dei et idololatria a norma veri ac recti recedat et homini ratione utenti in ignominiam et culpam vertatur. Dies itaque talis iudicii iam constitutus est. Iudicium autem fiet per Iesum ; unde ἐπ vtro (cf. 1 Cor. 6,2 in vobis iudicabitur mundus), simul explicatur intima eius viri, in quo Deus iudicaturus est, cum Deo unio ac consensio, in quo statuit ἐν ἀνδρὶ ᾧ ὥρισεν quem statuit, constituit (10,52) ad hoc destinavit; et hunc virum ab eo esse approbatum, fidem praebens omnibus suscitans eum a mortuis huic Deus apud omnes fidem facit, omnibus persuasionem certam demonstrat illum esse constitutum iudicem, quia eum a mortuis suscitavit. Ergo hic quoque resurrectio tamquam certissimum pro Iesu missione documentum profertur. Ita apostolus iam de Iesu servatore sermonem inferre voluit. Verum qui eum audiebant, mentione plane mira suscitationis a mortuis adeo percelluntur, ut loquentem interrumpant
17:32
v. 32 cum audissent autem resurrectionem mortuorum, quidam quidem irridebant, quidam vero dicebant : audiemus (e de hoc iterum ; alii eum deridebant, alii urbanius id agentes dicebant : audiemus te alias hac de re (Bee. ); simili modo audita resurrectione mortuorum Festus exclamat : insanis, Paule; multae te litterae ad insaniam convertunt (26,24). Oratione itaque minime ad finem perducta
17:33
v. 33 sic Paulus exivit de medio eorum. Neque tamen omni fructu eius oratio caruit
17:34
v. 3& quidam vero viri adhaerentes ei crediderunt, in quibus et Dionysius Areopagita et mulier nomine Damaris et alit cum eis, Dionysius erat areopagitici tribunalis assessor; in collegium Areopagitarum deveniebant munere archontum functi (B/.). Erat proin vir nobilis et munerum gestatione insignis. Nomen Δάμαρις aliunde est ignotum; 20206 (quod fl praebet) satis vulgatum ; neque tamen propterea mutationem facere consultum est. Nam etsi λ et p saepius inter se commutentur, nomina virorum Damarion, Damares; Damaretus, nomen mulieris Damarete reperiuntur (cf. Wendt), adeoque Damaris nihil habet quo quis offendatur. Neque opus est ut in tanta nominum multitudine et varietate unumquodque nomen pluribus testimoniis comprobari quis velit. Athenis parum fructus se collecturum intellexit Paulus et indole Atheniensium (17,21) et modo quo duae illae philosophorum sectae doctrinam contemptim audierunt. Hisce sectis duo illa quasi exhibentur quae maximo fidei impedimento sunt : voluptas et superbia ; quibus si accedat levitas illa, verbum Dei solum irrisioni exponitur. Unde apostolus se recepit ab Athenis, ἀναχωρήσας (D) quasi locum quaerens tutiorem, meliorem (Beís., vide quae de eo verbo dixi ad Matth. 54,19)
17:1
S. Paolo attraversò A. e Apollonia (v.) nel recarsi con Sila da Filippi a Tessalonica nell'anno, sembra, 51 d. C. (Act. 17, 1).
… Sia Gesù (cf. Mt. 4, 23; Lc. 4, 16 sgg.; 13, 10) sia i suoi discepoli (Act. 9, 20; 13, 5.14; 14, 1; 17, 1.17; 18, 4.19.26; 19, 8) approfittarono di tale usanza per diffondere la nuova dottrina. …
TESSALONICESI, EPISTOLE I-II AI
… questi erano fuggiti nella notte a Berea, cittadina vicina, onde poter curare da presso lo sviluppo della nuova comunità dei T.; ma i giudei anche a Berea sizzarono il volgo contro Paolo, che, lasciati i collaboratori, dovette allontanarsi per Atene (Act. 17, 1-15). La I Thess. accenna a prove esterne, a sofferenze, oltraggi che Paolo e i convertiti subirono a Tessalonica, persecuzioni che continuarono accanite (2, 2-20); e Paolo trepidante, …
17:2
… Nel 50-51, durante il suo secondo viaggio, s. Paolo venendo da Filippi per Anfipoli, accompagnato da Silvano (Sila) e da Timoteo, predicò nella Sinagoga per tre sabati consecutivi (Act. 17, 2); ivi egli fondò la seconda comunità cristiana europea, reclutata specialmente nell'elemento greco. …
17:3
In essa fece tappa s. Paolo con Sila (Act. 17, 3) durante il suo secondo viaggio apostolico, andando da Filippi a Tessalonica, dalla quale A. dista 57 km.; ma non risulta che vi abbia predicato.
… La predicazione apostolica ha per tema centrale che Gesù è il C., da Pietro (Act. 2, 36) e Paolo (Act. 9, 22; 17, 3; 18, 5, 28) a Giovanni (Io. 20, 31; I Io. 2, 22; 5, 1; II Io. 7, 9). Ferve in proposito la polemica contro i giudei, i quali aspettavano il C. (Io. 1, 20, 25, 41; 3, 28; Lc. …
17:4
ETNICO-CRISTIANI. - Nome con cui si usa indicare i non giudei convertiti al cristianesimo nel l'evo apostolico ("Ἑλληνός: Act. 14, 1; 17, 4, ecc.; Rom. 1, 16; 2, 9 sg.; Gal. 2, 3, ecc.; τὸ ἕβνη: Act. 10, 45; 11, 1.18; 13, 46; Gal. 2, 12.14).
TESSALONICESI, EPISTOLE I-II AI
… A questi, per tre sabati, espose le S. Scritture, dimostrando la messianità di Gesù; alcuni di essi credettero e si unirono a Paolo e a Sila; aderirono anche un « gran numero di proseliti e Greci e non poche donne delle prime famiglie » (Act. 17, 4). Ciò rese furiosi i giudei, i quali sobillarono dai ribaldi, assoldarono i parassiti del mercato e delle piazze, e misero sosopra la città; per disfarsi in modo spiccio di Paolo e …
17:5
CORFÙ, ZANTE E CEFALONIA, DIOCESI DI
CORFÙ, ZANTE e CEFALONIA, DIOCESI di. - Secondo la tradizione, il Vangelo sarebbe stato predicato da Giasone, discepolo dell'apostolo Paolo (Act. 17, 5-9; Rom. 16, 21), a Corfù, che fu sede di un antico vescovato, elevato a metropoli nel 1310, e che ebbe tra i suoi pastori Marc'Antonio Barbarigo (v.) e il dotto Angelo Maria Querini, …
GIASONE di TESSALONICA. - Convertito da s. Paolo, ospitò l'Apostolo in casa sua, durante la seconda missione (Act. 17, 5-9).
TESSALONICESI, EPISTOLE I-II AI
… A Tessalonica dovevano abbondare i fannulloni (cf. Act. 17, 5), e alcuni si erano introdotti tra i fedeli, sfruttando magari la generosa carità dei buoni convertiti, lodata da Paolo (II Thess. 1, 3). Non una sola parola, nelle due lettere, può …
17:6
… Fu quartiere generale dei Pompeiani prima della battaglia di Farsalo (48 a. C.). Durante la seconda guerra civile, stette per i triumviri Ottavio e Antonio; e questi, dopo la vittoria di Filippi (42 a. C.), le diedero il riconoscimento di città libera, governata da sei πολιτάρχαι, titolo usato in Act. 17, 6.8. Per la sua posizione geografica, fra la Tracia, la Macedonia e l'Acaia, T. attirò s. Paolo, che dovette considerarla un centro di diffusione della fede, quale effettivamente essa …
17:7
… 13; 6, 8). Nel senso religioso di ordinanze divine contenute nella legge mosaica si trova nell'ellenismo giudaico (III Mach. 1, 3; Giuseppe Flavio, Apologia, 1, 24). Nel Nuovo Testamento il senso è di ordinanza, decreto sia imperiale (Lc. 2, 1; Act. 17, 7), sia degli Apostoli (Act. 16, 4), sia mosaico (Eph. 2, 15; Col. 2, 14). I precedenti significati s'incontrano tutti
17:10
… Al sorgere del cristianesimo vi era un'importante colonia ebrea, dove predicò con successo s. Paolo fuggiasco da Tessalonica (Act. 17, 10-14). Uno dei compagni dell'Apostolo, Sopatro, era di B. (Act. 20, 4).
SOSIPATRO (ΣΩΣΊΠΑΤΡΟΣ, VOLG. SOSIPATER)
… Il riferimento alla città lo fa supporre una conquista di Paolo durante il suo breve, ma fecondo, apostolato in Berea (Act. 17, 10-15). Angelo Penna
17:11
BEREANI. - Sono così chiamato i seguaci di una setta scozzese che volendo imitare i cristiani di Berea (Act. 17,11) leggono ogni giorno la Scrittura. …
17:14
… segni di deferenza, perché anch'egli godeva del diritto di cittadinanza romana (ibid. 16, 19-40). A Berea si separa momentaneamente dall'Apostolo costretto a fuggire, il quale da Atene gli fa sapere di raggiungerlo quanto prima; ciò avvenne a Corinto (ibid. 17, 14; 18, 5). S. non compare più nella vita successiva di Paolo, che se lo associa nello scrivere le due lettere ai Tessalonicesi (I Thess. 1, 1; II Thess. 1, 1), composte precisamente a Corinto. …
17:15
S. Paolo la visitò nel suo secondo viaggio missionario, probabilmente nel 51 (Act. 17, 15-34; I Thess. 3, 1). Solo, aspetta l'arrivo di Sila e Timoteo da Berea. …
… Gli Ebrei fomentarono tumulti e costrinsero il missionario a rifugiarsi prima a Berea e poi ad Atene dove Paolo si fece raggiungere da Sila e da Timoteo (Act. 17, 15; 18,5) che poi rinviò a T. (I Thess. 3, 1).
17:16
… Anzi, lo πνεῦμα ne è meno il soggetto che il principio, salvo rare eccezioni, generalmente giustificate dal contesto (Lc. 1, 47; Act. 17, 16; I Cor. 14, 14; altrove si tratta nello Spirito Santo). …
AREOPAGO (Ὁ ὌΡΕΙΟΣ ΠΈΓΑΣ «COLLE DI MARTE»)
… Pochi, in quel frivolo e pretenzioso ambiente, si convertirono, tra cui l'areopagita Dionigi (v.) e una ragguardevole donna, Damaride (Act. 17, 16-32).
DAMARIS (DAMARIDE, ΔΆΜΑΡΙΣ, VAR. ΔΆΜΑΛΙΣ)
… Se, come sembra, Act. 17, 34 si riferisce a tutto il soggiorno ateniese (Act. 17, 16-34), per dare il risultato della predicazione di Paolo ad Atene, D. potrebbe anche appartenere ai «tementi Dio», incontrati dall'Apostolo nella sinagoga (17, 17), o, comunque, avere ascoltato …
17:19
AREOPAGO (Ὁ ὌΡΕΙΟΣ ΠΈΓΑΣ «COLLE DI MARTE»)
… (Act. 17, 19. 22: il termine a. designa qui probabilmente non un luogo ma un'assemblea) come annunziatore di divinità straniere (ἔξνα δαυτόνια) e d'una nuova dottrina (κατὴ διδάχη); così Socrate era …
17:22
AREOPAGO (Ὁ ὌΡΕΙΟΣ ΠΈΓΑΣ «COLLE DI MARTE»)
… Socr., 26b, 27c). L'Apostolo nel suo discorso (Act. 17, 22-31) non si rivolge a giudici con un'apologia personale, ma a un largo pubblico, tra cui i sapienti d'Atene, adattandosi alla mentalità ellenica. v. AGNOSTOS THEOS.
… Dio (τὰ ἔθνη τὰ μὴ εἰδότα τὸν θεόν; I Thess. 4, 6). Gli uomini però, anche nel paganesimo avrebbero potuto assurgere a Dio dalle creature, in cui egli si era manifestato, e perciò il peccato d'idolatria era inescusabile (Rom. 1, 19-20). All'Areopago (Act. 17, 22-28; cfr. 14, 16) l'Apostolo scopre che un'aspirazione profonda all'unico vero Dio è insita nel culto di «Dio ignoro». …
nesimo ed inculcare la fede in un Dio creatore e redentore (discorso di Paolo ad Atene, Act. 17, 22-31). Inoltre la c. poteva essere rivolta ad un uditorio nuovo, di gente da guadagnare alla fede, oppure a persone già iniziate (che potevano essere catecumeni o neofiti o cristiani maturi). …
… prendere la via dell'ovest, avesse scelto quella dell'est, si potrebbe esser certi che dei Cinesi, più che dei Greci, avrebbe detto che erano in tutto e per tutto pii, timorati, religiosi, devoti, anche fino all'eccesso κατά πάντα ὡς δεισιδαιμονοτέρους (Act. 17, 22). Fin dalle più lontane origini di questo popolo, verso la metà del III millennio a. C., infatti, il sentimento religioso verso l'Essero Supremo e la pietà filiale e devota verso gli …
… Il testo suggerisce immediatamente l'accostamento con la citazione del poeta Arato, fatta da s. Paolo nel discorso all'assemblea dell'Areopago (Act. 17, 22 sgg.), composta di epicurei e stoici: anche qui Iddio «non è lungi da ciascuno di noi» (οὐ μακρὰν ἀπὸ ἑνὸς ἐκάστου ἡμῶν ὑπάρχοντα). …
17:23
… Agnostici al tempo di s. Paolo si mostravano gli Ateniesi, i quali, insoddisfatti degli dèi della religione ufficiale, innalzavano in certe particolari contingenze are e supplicazioni al Dio ignoto (ἀγνώστῳ θεῷ: Act. 17, 23). Gnostici invece furono detti quegli eretici dei primi secoli del cristianesimo che pretendevano di dar fondo con le forze della pura ragione, non solo al contenuto della religione …
… Terruliano: «Porro cum in eodem commentario Lucae et tertia hora orationis demonstretur...» (De Ietunio, 2, 10, cf. Act. 2, 15). Clemente Alessandrino cita Act. 17, 23, «come Luca negli A. degli A. ricorda» (Stromata, 5, 12, 82: PG 9, 124). Origene: «Luca che scrisse il Vangelo e gli A.» (presso Eusebio, Hist. …
… Il Dio che ha fatto il mondo e tutto ciò che ci si trova, essendo il Signore del cielo e della terra, non abita in templi costruiti per mano d'uomo e non può essere servito da mano d'uomini, quasi abbisognasse di qualche cosa, egli che dà a tutti la vita, il respiro e tutte le cose» (Act. 17, 23-25).
ÁGNOSTOS THEÓS (DIO SCONOSCIUTO)
Il problema dei ἄγνωστοι θεός si è posto in seguito alla menzione di un altare, dedicato a un ἄγνωστοι θεός (singolare!) in Atene, nel discorso indirizzato da s. Paolo all'Areopago (Act. 17, 23). I diversi problemi sono messi bene in luce da Ed. Norden nella sua grande opera Agnostos Theos (Lipsia 1912, 2ª ed. 1929). Una discussione dal punto di vista cattolico si trova …
17:26
A tali considerazioni gli Apostoli e i Padri aggiungono altri motivi, come: 1) perché l'uomo fosse principio di tutto il genere umano e appartisse l'unità di origine e della specie (Mt. 19, 4; Act. 17, 26; cf. Gen. 3, 20; 5, 1-2); 2) perché risultasse la dignità e autorità dell'uomo (I Cor. 11, 7-9; I Tim. 2, 13-14); 3) perché figurasse l'unione di Cristo e della Chiesa (Eph. 5, 23-32; Io. 19, 34).
… In Act. 17, 26-27 s. Paolo parlando all'areopago affermò: «Da un solo uomo Dio ha tratto tutto il genere umano per popolare la superficie di tutta la terra». I Cor. 15, 45: «Il primo uomo, Adamo, …
… I testi del Nuovo Testamento: Rom. 5, 12, 19; I Cor. 15, 21. 22. 45-49; Act. 17, 26 dipendono dal Genesi e sono più esplicitamente contrari al p. (su ciò v. B. Mariani, art. cit., pp. 137-46, 1932; F. Ceuppens, Le p. et la Bible, in Angelicum, 24 [1947], pp. 20-32). …
17:28
S. Paolo (Act. 17, 28), per dimostrare nel suo discorso all'areopago che l'uomo può facilmente giungere a Dio, citò A. testualmente: «Della di Lui stirpe infatti anche siamo» (Fenom., 5). Questo emistichio …
AREOPAGO (Ὁ ὌΡΕΙΟΣ ΠΈΓΑΣ «COLLE DI MARTE»)
… Brescia 1939, pp. 232-50; M. Zerwick, Act. 17, 28, in Verbum Domini, 20 (1940), pp. 307-21; W. Schmid, Die Rede des Apostels Paulus vor den Philosophien und Areopagiten in Athen, in Philologia, 95 (1942), pp. 79-120.
… S. Paolo nel discorso dell'Areopago in Atene asserisce energicamente: «In lui (Dio) viviamo, ci muoviamo ed esistiamo» (Act. 17, 28).
… (Act. 23, 6) e ricorda il suo zelo quasi fanatico « per le tradizioni paterne » (Gal. 1, 14). È possibile che nell'intellettuale Tarso, P. frequentasse le scuole greche, ma sono quanto mai tenui e discutibili le tracce di una educazione ellenistica (cf. Act. 17, 28; I Cor. 15, 33; Tit. 1, 12), mentre è innegabile la sua formazione rabbinica, per perfezionare la quale egli si recò giovanetto (14-20 d. C.?) a Gerusalemme. …
… ogni cosa e osserva i segni dei tempi, annunzia il passato e il futuro e rivela le tracce delle cose occulte » (Eccl. 42, 17-19). « Egli tutte le cose porta con il verbo della sua potenza » (Hebr. 1, 3). « In lui noi viviamo e ci muoviamo e siamo » (Act. 17, 28). Il problema perciò della p. si risolve nella presenza attiva di Dio nella natura e nella storia; essa è presenza ordinaria nella conservazione del cosmo e straordinaria mediante …
… ovvero «presenza» dell'Infinito nel finito così che il finito è tutto «contenuto» dall'Assoluto come dal vero Essere «senza predicati», in armonia con la nozione biblica di Dio dell'Esodo (3, 14: «Sum, qui sum») e del discorso di s. Paolo all'Areopago (Act. 17, 28) che può richiamare lo kaviv vâp éva di Parmenide (B 6; Diels I, 232, 21). In questo senso ha interpretato il tomismo G.
17:30
… L'ultimo comando del Signore (« ... praedicari in nomine eius paenitentiam in remissionem peccatorum »: ibid. 24, 47) fu fedelmente eseguito nella predicazione apostolica (cf. Act. 2, 38; 3, 19; 8, 22; 17, 30). Se nelle epistole paoline, come via della vita viene proposta la fede, la morte di s. Paolo include la « metanoia », della quale lo stesso s. Paolo è fulgido esempio.
17:31
… Allora dirà anche a quelli, che saranno alla sinistra: via da me, maledetti, al fuoco eterno, che fu preparato per il diavolo e per i suoi angeli...» (Mt. 25, 31-46; cf. Mc. 13, 26-27; Lc. 21, 27). Gli Apostoli riecheggiarono l'insegnamento del Maestro (Act. 10, 42; 17, 31; 24, 25; Rom. 2, 16; 14, 10; I Cor. 3, 4; 4, 5; II Cor. 5, 10; II Tim. 4, 15; II Thess. 2, 5; II Pt. 2, 9; Iud. 15; Apoc. 20, 12).
17:32
1. La fede nella risurrezione, che il cristianesimo difese contro l'urto della generale incredulità (cf. Mt. 22, 23; Lc. 22, 27; Act. 17, 32; s. Agostino: «In nulla re sic contradicitur fidei christianae, quam in resurrectione carnis» Enarr. in Ps. 88, 2: PL 37, 1134). Presso la salma dei cristiani alitò fin dall'inizio …
17:34
DAMARIS (DAMARIDE, ΔΆΜΑΡΙΣ, VAR. ΔΆΜΑΛΙΣ)
- Donna convertita dalla predicazione di s. Paolo in Atene (Act. 17, 34).
… Da tutto ciò si è creduto che l'autore sia il Dionysius Areopagita di Act. 17, 34. Sotto questo nome vengono citati i suoi scritti la prima volta, dal patriarca monofisita Severo di Antiochia (512-18) e poi dai monofisiti in una disputa con gli ortodossi a Costantinopoli …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Reims 1582), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.