Luca
Evangelium secundum LucamIntroduzioni
Enciclopedia Cattolica
Dalla tradizione unanime (Ireneo, Tertulliano, frammento muratoriano, ecc.), il terzo Vangelo è attribuito a s. L. I dati interni confermano questa affermazione. Si nota facilmente che l'autore è un cristiano proveniente dalla gentilità, le cui preoccupazioni oltrepassano i problemi del legalismo e del ritualismo d'Israele, e che considera con compiacenza il carattere universalista della Redenzione. Riflette una mentalità paolina, ciò che conviene perfettamente ad un uomo che ebbe, come L., rapporti stretti e frequenti con l'Apostolo delle genti. Lo stile rivela un medico e un letterato, il che conferma le indicazioni degli autori ecclesiastici intorno a L.
Haydock
St. Luke was a physician, a native of Antioch, the metropolis of Syria, and well skilled in the Greek language, as his writings sufficiently evince. In some ancient manuscripts, he is called Lucius, and Lucanus. Some conjecture that he was at first a Gentile and a pagan, and was converted by the preaching of St. Paul, at Antioch; others, that he was originally a Jew, and one of the seventy-two disciples. Sts. Hippolitus and Epiphanius say, that hearing from our Lord these words, he that eateth not my flesh, and drinketh not my blood, is not worthy of me, he withdrew, and quitted our Saviour, but returned to the faith at the preaching of St. Paul. But, to leave what is uncertain, St. Luke was the disciple, travelling companion, and fellow-labourer of St. Paul. Of him St. Paul is supposed to speak: (2 Corinthians 8:18.) We have sent also with him (Titus) the brother, whose praise is in the gospel, through all churches: and again, Luke, the most dear physician, saluteth you: (Colossians iv.) and, only Luke is with me. (2 Timothy iv.) Some are of opinion that as often as St. Paul, in his Epistles, says according to my gospel, he speaks of the Gospel of St. Luke. This evangelist did not learn his gospel from St. Paul only, (who had never been with our Lord in the flesh) but from the other apostles also, as himself informs us in the beginning of his gospel, when he says, according as they have delivered them unto us; who, from the beginning, were eye-witnesses, (Greek: autoptai) and ministers of the word. His gospel, therefore, he wrote as he heard it; but the Acts of the Apostles, from his own observations; and both, as some believe, about the same time in which his history of the Acts finishes, towards the year of Christ 63. But the received opinion now is, that St. Luke wrote his gospel in Achaia, in the year 53, ten years previously to his writing of the Acts, purposely to counteract the fabulous relations concerning Jesus Christ, which several persons had endeavoured to palm upon the world. It does not appear, as Calmet observes, that he had ever read the gospels of St. Matthew and St. Mark. ... He chiefly insists in his gospel, upon what relates to Christ's priestly office; hence the ancients gave, of the four symbolical representations, mentioned in Ezechiel, that of the ox, or calf, to St. Luke, as an emblem of sacrifices. He lived 84 years in the state of celibacy, was crucified at Eloea, in Peloponnesus, near Achaia, and was buried in the church of the apostles, at Constantinople, to which city his remains were translated, together with those of St. Andrew and St. Timothy, in the year 357, by order of the emperor Constantius. When this church was repaired, by an order of Justinian, the masons found three wooden chests, in which the bodies of these saints were interred. Baronius mentions, that the head of St. Luke was brought by St. Gregory from Constantinople to Rome, in the year of Christ 586. St. Luke writes purer Greek than any of the other hagiographers; yet many Syriac words, and turns of expressions, occur in both his gospel and Acts of the Apostles; some also that imitate the genius of the Latin tongue. He cites Scripture according to the Septuagint, and not after the Hebrew text. St. Paul, in his Epistles, generally quotes the gospel in a manner the most conformable to St. Luke, as may be seen in the following instances; 1 Corinthians 11:23-24.; 1 Corinthians 15:5. The Marcionites would only receive the gospel of St. Luke, and from this they retrenched the first two chapters, with regard the birth of Jesus Christ, and only admitted ten of St. Paul's Epistles, as Tertullian and St. Epiphanius have remarked. Marcion embraced the errors of Cerdon: to these he added others, the offspring of his own brain. He began to disseminate his novel opinions at Rome, about the year of Christ 144. He could not bring himself to believe how a spirit, such as the human soul, could be shut up in a body, be subject to ignorance, to weakness, to pain; nor in what manner, or for what end, the great and good Lord, the Creator of spirits, could have thus degraded them. Revelation, which teaches us the fall of the first man, did not appear to the Marcionites, to solve the difficulty, since the first man was composed of a spiritual soul and a terrestrial body; they, moreover, imagined that an all-good, an all-powerful God, ought to have prevented the fall of man. No wonder then, that they refused to adopt the first two chapters of St. Luke, which contain the miraculous births of Jesus and his precursor [John the Baptist]; as also sundry texts of the very scanty portions of holy Scriptures which their party chose to retain. But what does this shew? that tradition, in the first instance, must be admitted, to inform us what is authentic scripture; and, secondly, an infallible Church-authority, to inform us what is the genuine interpretation of the genuine text. Without the assistance of apostolical tradition and Church-authority, could any Seeker (even with the assistance of Brown's Self-interpreting Bible, in 2 vols. 4to.) rest secure, that he properly understood the disputed points of holy writ; that his, and no other interpretation, was the genuine sense of these mysterious words, when he was informed that by far the greater part of learned societies, and learned individuals, gave a widely different interpretation to the same texts. This freedom of expounding Scripture, by unassisted reason and private spirit, was the first germ of the daily increasing spread of sects and heresies; this is the nucleus, which, after enveloping itself like the comet, in much nebulous obscurity, terminates in a fiery tail, of portentous magnitude, the ruinous effects of which can only be prevented by a speedy return to first principles, apostolical tradition, and Church-authority.
Douay 1582/1609
THE ARGVMENT OF S. LVKES GOSPEL. 8 paragrafi
S. Lukes Gospel may be diuided into fiue partes.
The first part is, of the Infancie both of the precursor, and of Christ himselfe: chap. 1 and 2.
The second, of the Preparation that vvas made to the manifestation of Christ: chap. 3 and a piece of the 4.
The third, of Christes manifesting him selfe, by preaching and miracles, specially in Galilee: the other piece of the 4 chap. vnto the middes of the 17.
The fourth of his comming into Iurie tovvards his Passion: the other piece of the 17 chap. vnto the middes of the 19.
The fifth, of the Holy weeke of his Passion in Hierusalem: the other part of the 19 chap. vnto the end of the booke.
S. Luke vvas sectator (saith S. Hierome) that is, a disciple of the Apostle Paul, Hier. in Catalago. and a companion of 〈◊〉 his peregrination. And the same vve see in the Actes of the Apostles: Vvhere, from the 16 chap. S. Luke putteth him selfe in the traine of S. Paul, vvriting thus in the storie. Forthwith we sought to goe into Macedonia. and in like maner, in the first person, commonly through the rest of that booke. Of him and his Gospel, S. Hierom vnderstandeth this saying of S. Paul: Vve haue sent with him the brother, vvhose praise is in the Gospel through al Churches. 2. Cor. 8, 8. where also he addeth: Some suppose, so often as Paul in his Epistles saith, According to my Gospel, that he meaneth of Lukes booke. And againe: Luke learned the Gospel not onely of the Apostle Paul, who had not been with our Lord in flesh, but of the other Apostles: which him selfe also in the beginning of his booke declareth, Luk. 1, 2. saying, As they deliuered to vs who them selues from the beginning saw, and were ministers of the word. It foloweth in S. Hierome: Therfore he wrote the Gospel, as he had heard, but the Actes of the Apostles he compiled as he had seen. Col. 4, 14. S. Paul vvriteth of him by name to the Colossians: 2. Tim. 4, 21. Luke the Physicion saluteth you. and to Timothee: Luke alone is with me. Hiero. in Catalogo. Finally of his end thus doth S. Hierome vvrite: He liued fourescore and foure yeres, hauing no wife. He is buried at Constantinople: to vvhich citie his bones vvith the Relikes of Andrew the Apostle were translated out of Achaia the twentith yere of Constantius. Constantinus. Hier. con. Vigil, 2. And of the same Translation also in another place against Vigilantius the Heretike: It grieueth him that the Relikes of the Martyrs are couered with pretious couerings, and that they are not either tied in cloutes or throwen to the dunghil. The Heretike so counted the Catholikes for their honouring of Saincts and Relikes. why, are we then sacrilegious, when we enter the Churches of the Apostles? Was Constantius Constantinus' the Emperour sacrilegious, who translated to Constantinople the holy Relikes of Andrew, Luke, and Timothee: at which the Diuels rore, and the inhabiters of Vigilantius confesse that they feele their presence?
His sacred body is novv as Padua in Italie, Vvither it vvas againe translated from Constantinople.
Cornely
Sexta igitur aerae nostrae decade S. Marcus Evangelium videtur edidisse; nec quidquam obstat, quominus illum iam brevi post suum in Urbem adventum illud composuisse dicamus; id enim suadet traditio Patrum, qui illum rogatum a Romanis, ut accuratius ea, quae Petrus docuit, addiscere possent, magistri sui praedicationes literis mandasse referunt; primis enim annis magis, quam postea, tali auxilio indiguerunt neoph yti *.
Ab hac nostra sententia non pauci dissentiunt moderni interpretes. Ut enim illos omittamus, qui lrenaei testimonio nisi post principum Apostolorum mortem Evangelia secundum et tertiuin scripta esse tenent ^, multi sunt, qui ex Eusebii et 5. Hieronymi testimonio de S. Marci missione in Aegyptum deducunt, iam a. 52. vel 43. illum opus suum absolvisse *. Nescio vero, an satis certa sint illa, quibus innituntur testimonia Eusebii et Hieronymi ; profecto si unus idemque Marcus Petri et Pauli socius fuit, id quod probabilius esse demonstravimus , Marcus a. 43. Romae Petri praedicationes literis mandare nequivit, quum illo tempore cum Paulo esset (23); certissimum autem est, an. 42. nondum ubique Evangelium esse praedicatum.
Continua a leggere 11 paragrafi
8 4. — De Erangelio secundum Lucam. QvAEsrIO I, — D» vita S, Lucae Evangelistae.
33. — De tertii Evangelii auctore haec nobis tradit. Ersebois ? « Lucas, domo Antiochenus, arte medicus, qui et cum Paulo diu coniunctissime vixit et cum reliquis Apostolis studiose versatus est, artis illius ad hominum animos sanandos aptae, quam sibi ex Apostolorum doctrina comparaverat, duos nobis libros divinitus inspiratos rcliquit. Alter eorum Evangelium est, quod quidem ita se prorsus exarasse testatur, sicut ab illis, qui ab initio ipsi viderant et ministri fuerant scrmonis, acceperat; alter liber inscribitur Apostolorum Actus, quos ille non iam auditione acceptos sed oculis suis spectatos literis mandavit » !.
Gente Iudaeum non fuisse S. Lucam, et nomen eius aliquo modo insinuat , et modus prodit, quo de ludaeorum lingua velut de aliena loquitur, et clare docet S. Pauls eum ab aliis sociis, qui ex circumcisione erant, diserte distinguens?. Quoniam rituum morumque iudaicorum scientissimum sese ostendit , aliqui eum proselytum fuisse opinati sunt; at Antiochiae tantus degebat Iudaeorum numerus, ut ex corum conversatione mores ritusque illos cognoscere potuerit?. Medicam artem eum exercuisse. Patrum testimoniis probare superfluum est, quia ex S. Pauli testimonio constat *.
Quandonam fidem christianam amplexus sit, ignoratur. Ps. Origenes, S. Epiphanius aliique pauci illum inter septuaginta duos Domini discipulos, quorum solus mentionem fecit, enumerant; teste 7Acophi/lacto « nonnulli » illum alterum ex duobus discipulis fuisse tradiderunt, quibus ad castellum Emmaus euntibus Dominus resurrectionis die sese manifestavit^. Rectius vero S. J/eronymus eum « cum Domino in carne non versatum esse » asseruit, quod iam duobus saeculis antea auctor fraegmenti Muratoriani fere iisdem verbis asseruerat, « S. Lucam Dominum in carne non vidisse »^. Nam satis clare in prooemio Evangelii se ipse ab illis distinguit, « qui ab initio ipsi viderant et ministri fuerant sermonis ». Non est improbabile, eum inter illos gentiles fuisse, qui mox post S. Stephani mortem Antiochiae in Ecclesiam sunt recopti; Antiochiae quoque haud dubie S. Pauli discipulus factus est, quem S. Barnabas, ut illum in Evangelio praedicando socium haberet , Tarso Antiochiam accersiverat 7.
Paulo Antiochia ad secundum iter apostolicum suscipiendum profecto Troade se socium adiunxit; etenim in prima huius itineris, quod in Actibus descripsit, parte narranda semper adhibet terliam personam, primam autem in altera; Apostolum igitur gentium in Macedoniam comitatus est cum eoque Philippus pervenit. Ibi autem a S. Paulo videtur esse relictus, ut in Macedonia Evangelium praedicaret ecclesiisque ab Apostolo fundatis invigilaret; nam in tertia itineris parte iterum tertia ulitur persona. Septem fere annis post S. Paulus in tertio suo itinere Corintho lerosolyma revertens Philippos reversus Lucam sibi denuo adiunxit sociumque individuum usque ad suam mortem retinuit. Namque non solum in ultima tertii itineris parte describenda, sed etiam in itineris romani narratione semper primam personam adhibet; ex epistola autein ad. Colossenses apparet, eum in priore captivitate Apostolo adstitisse, ct ex epistola 2. ad Timotheum, eum etiam in secundis vinculis magistrum suum non reliquisse *.
Quibus ex sacris libris haustis vix quidquam ex Patrum testimoniis addendum habemus, nisi eum tertii Evangelii e& Actuum Apostolorum esse auctorem. Si S. Epzphanio fidem adhibemus, post magistri sui mortem in Italia, Gallia, Dalmatia et Macedonia Evangelium praedicavit; Metaphrasta vero et. Nicephorus eum incolas superioris Aegypti (Thebaidos) convertisse tradunt, cum illisque faciunt. Constetutiones Apost., «quibus testibus Aniani alexandrini episcopi, quem instituerat Marcus, successorem constituit Anilium, et subscriptiones quaedam codicum, quae eum Alexandriae Evangelium suum edidisse ferunt?. De mortis eius genere ante 4. saec. non invenimus testimonium ; illo autem tempore et S. Gregorius Naz. in Oriente etin Occidente SS. G«uden- Uus. Brie. eà Paulinus Nol. eum martyribus accensent; octogenarium eum ex arbore suspensum obisse martyrium scribit Necephorus ? ; plerique Patres in Achaia, alii in Bithynia eum sepultum esse tradunt !!; reliquias eius Constantinopolim esse tvanslatas refert S. Hieronymus cum aliis. Sed his immorari nostri muneris non est.
neutest. Sprachilioms. Ed. à. p. 1403). — Act. 1, 18. 19, « appellatus est ager ille lin sua eorum (sc. habitantium Ierusalem) Macebhlama », -— Col. 4, 10-14. enumerat
Apostolus primuni Marcuii et Iesum Iustum. « qui sunt ex eircumcisiune ; hi soli sunt ieliutores mei in regno Dei, qui mihi fuerunt solatio », deinde sequuntur « Lucas medicus charissimus et Demas ». At in ep. sd Philem. 24. quae codem tempore seripta est, voeantur Marcus, Aristarehus, Demas et Lucas « adiutores » Pauli, Distinmuit ergo in ep. ad Col. adiutores suos « ex cireumcisione » ab illis, qui non fuerunf « ex circumcisione ».
V. Col, $, VÀ. N. Hier. in Is. 6, 04M. 1 5, 084 : « Evanielistam Lucam iradunt veteres YEcelesiae tractatores medicinae arlis fuisse scientissimum et masis graecas literas scisse, quam hebraeas »; in Philem. 2141M. 260, 618) : Lucas « quomodo. Apostoli de piscatoribus piscium piscatores honiinum facti sunt, de medico corporum versus est in incdicum animarum..; cuius liber, quotiescunque le:situr in ecclesiis, toties eius medicina non cessat », —- Pictorem fuisse 5. Lucam antiquiores l'atres non tradunt; saec. 10. Simon Metaphr. (Vita S. Lucae ti. M. !15. £136! primus, ut. videtur, id asseruit. €eterum cír. Baron, Ann. à. 48, n. 26; Adeta. Sanct, Octobr. VIT. p... 296 sqq.; Sehanz Comment. über das Evang. des h. Lukas. Téhingen 1583. p. 3 iam saec. 6, Theodoro Lect. hanc opinionem cognitam fuisse «uspieatur.
S. Cfr. Act. 15, 40-16, 9 (16, R8 « (Quim autem pertransissent Mysiant, descen derunt Troslem » v. 10 « Ut autem visum vidit, statim quaesirinus profivisei in Macedoniam etc.) 16, 10-40; 17, 1-20, 4; 10, 5-225, 31. Ex hoc scribendi modo iam argumentatus est S. Iren. (c. haer. IIT. 15. M. 7, 913), ut Lucam inscparabilem Pauli socium fuisse demonstrarct. — Cfr. deinde Col. $, 145; Philem. 241; ? Tim. 4, 9-11. — Nonnulli ctiam ? Cor. 8, [8 (« misimus cum illo, se. Tito, fratrem, euius laus est in Erangelio per omnes ecclesias »1 Lucam designari putant, qui Philippis Corinthum esset missus. Origenes tin Luc. hom. 1. M. 13, 1801), Chrysost. (in Net. hom. f, 1. M. 60, 15], SÓ. Hieron. (de viv. ill. 5), Pelagius (Ps. Hicr. in 2? Cor. S. M. 30, 783, auctor longioris recensionis epistolarum 3. Hrnatii M. tul Eph. 15; Funk Patr. apost. H. p. £03) aliique hanc explicationem adoptarunt. Iunioribus tcumen interpretibus iure merito non. probatur; neque enim «de scripto Evangclio ibi agitur neque illo tempore Lucae Evanzcelium iam editum erat; cfr neum Comment. in 2. Cor. et Gal. 1892. p. 230 sq.
dicunt. S. Hier. (de vir. ill. 7) reliquias cius Constantinopolim translatas esse scribit. ct Brev. Rom. addit illas ex Achaia esse translatas. Ceterum do S. Lucae vita cfr. Baron. Ann. ad an. 61 n. 6 sqq.; Acta Sanct. Oct. VII. p. 294 sqq.
QvaEsTI10 II. — De tertii Evangolii authentia ct integritate 43 paragrafi
34. — Tertii Evangelii authentiam demonstraturi ante omnia id. quod maxime ab adversariis negatur, ostendemus, primis scilicet fidei temporibus librum nostrum cognitum fuisse et auctoritate esse gavisuin., uc dcinde in eius auctorem inquirenmus. lam vcro etsi S. Matthaei Evangelium a primis scriptoribus christianis frequentius adhibitum osse videatur, tertium tamen sufficientibus testimoniis muuitur, ut neino, qui veritati aperte. refragari nolit, apostolicam. eius origiuem in. dubium vocare queat.
Primum testem citamus S. C/eineitem. R., qui quum in priore cp. ad Corinthios, quam omnes genuinam agnoscunt, tum in altera atque etiam in 2. ep. ad Virgines aliqua verba dominica ita allegat, ut ex terio Exangelio desumta sint dicenda. Insignis praeprimis est locus in altera ad Cor. epistola, ubi ait : « Dicit enim Dominus /2 Evangelio : 8i parvum non servatis, quis magnum vobis dabit? Dico enim vohis : qui fidelis est in minimo, et in maiori tidelis est ». Quoniam ultiina: verba prorsus cum tertio Evangelio consonant, priora autem seasum saltem fideliter referunt, arbitrarium: prorsus est ad apoeryphum quoddam incognitum. verba. illa. referre! S. Clementi adiungamus | Doctrznae Apostolurum auctorem , qui bis salle terve dominica verba eodem fere modo, quo S. Lucas, refert, ut illa ex Evangelio tertio desumta videantur ?, Item S. Po/jcarpus dictum Domini iisdem verbis, quibus S. Lucas, adducit hac formula : « dixit Dominus docens »?. Num 5. Jga«- Uus M. quoque verba referens, quibus Dominus Petrum sociosque eius allocutus. est (« Apprehendite et palpate me et videte, quod non sum spiritus incorporeus ») ad Lucae Evangelium respexerit, an illa ex traditione orali hauserit, in medio relinquimus.
S. Polycarpo aequalis fuit S. Iustnus M., qui, etsi ex tertio uon fot, quot ex primo, Evangelio testimonia desumserit, inter praecipuos famen. festes adnumerari meretur. Omnia, quae ex illo mutuatus esse ereditur, afferre superflaum est; pauca tautum allegabimus, quae nullum dubium relinquunt, quin tertium Evangelium pro auctoritate adhibuerit. Historiam annuncialionis refert, « quemadmodum , inquit, docuerunt, qui oinnia ad Salvatoreui. nostrum pertinentia literis mandarunt »?, atque in nativitate quoque dominica narranda . circunistantias commemorat, quae apud solum Lucam leguntur*, De SS. Eucharistiae institutione haec hahet : « Apostoli in commentariis suis, quae Evangelia vocantur, ita sibi mandasse lesum tradiderunt : eum scilieet accepto pane, quum gratias egisset, dixisse : Jloc facite 1n meam commemorationem ; hoc est corpus meum; et poculo similiter accepto actisque gratiis dixisse : Hic est sanguis meus »; atqui priora illa verba soli Lucas et Paulus tradunt?. ltem « in commentariis, quos ab Apostolis eius eorumque discipulis compositos dixit », historia sanguinei sudoris referebatur, quam iterum solus Lucas tradit; « ex Apostolorum commentariis » didicit ultima verba Domini in cruce morientis, prout ea refert tertium Evangelium 5.
Eadem aetate S. ZheopAilus Antioch. teste S. Wiceronymo nonnullas saltein parabolas a Luca conservatas commentariis illustravit, idemque in alio opere verbum dominicum secundum S. Lucam allegat ?; atque ecclesia lugdunensis quoque in sua epistola laudem, quam Lucas Zachariae tribuit, ad unum ex suis martyribus accommodat 0,
3. S. Polyc. ad Philipp. 2 et Luc. 6, 36-38; praesertim ad ultima verba attende : o uio uszzetzte, dvxipezerüatzat butv, quae lectio apud solum Lucam genuina est. 4. S. Ignat. M. ad Smyrn. 3. cfr. Luc. 21, 39. S. Hier. (de. vir. ill. 16. M. 23, 633) quidem censet, S. Ignatium verba illa ex Evangelio secundum Hebraeos desumsisse ; rectius autem dicendum, si S. Doctor ea non libere secundum Lucam allegzavit, illa ex traditione orali et a S. Ignatio et ab apoeryphi compilatore esse reccpta.
131 DE LIBUS HIST. N. T. — DE EVANGELIIS. SYNOI'TICIS. 8INGULIS, dubium vocat. Ceterum eir NS. Ephem Evanzelii eoncordantis (Tatiani Diatessarij exposit, (1. 2 ete; p. 6 sqq. 20 s pp ete. uti etkun. Diatessari. versiones ardbicam. ed, Ciasea ISSN.) et Ptiuam qin Cold. Fuld, ed. daunbe 0568.) passint.
16, 1 sqq.) in suis commentariis est locutus * ele; N. PFlieophis zd Nutol. HE Ei odlibet Luc. Im, 1
Quibus orthodoxis 1. et 2. saec. scriptoribus consentiunt eiusdem aclatis haeretiei in tertio Evangelio adhibendo. faes/fedes, qui ineunte sace. 3. errores suos in. Aegypto. disseminavit, teste auctore Plilosophumenon Angeli ad B. Virginem verbis, quae S. Lucas refert, abusus est !.. Valentini medio saec, 2. « integro instrumento », i. e. intezris qualuor Evangeliis, usuni esse asseril Tertullianus; illum autem praeprimis tertium. Evangelium adhibuisse testis est S. Irenaeus; etenin « multa sunt, inquit, quae inveniri possunt a. solo Luca dicta esse, quibus et Marcion et Valentinus utuntur ». Ut ostendant, quomodo Valentini discipuli Scripturas ad suas ficliones detorserint, Irenaeus et auctor Philosophimnenon. multas eorum expositiones in tertii Evangelii textus afferunt *, Quot testimonia ex eo desumpserit ZAeodutus , Valentini discipulus, docent Exeerpta, quae ex eius scriptis collezit Clemens Mexandrinus, atque. Heracleonis quoque, « cuius in. sehola. Valentini fuit maxima fama » expositionem in textui quendam Lucae idem Clemens nobis conservavit !!,
Prae reliquis aulem. istius aclatis haeretieis: Merczon tertio nostro Evanizelio testimonium fert; omnes enim Patres eum Evangelium Lucae. adhibuisse et corrupisse asserunt. Secundum S. Irenaeum Marcion « Evangelium, quod. est secundum. Lucam, circumeidit », « decurlavit », « non Evangelium, sed. particulam Evangelii tradidit suis discipulis »; item Tertullianus aecusat Marcionem, quod « Lucam elezerit, quem. eaedat », « Lucae manum intulerit » efe; S. Epiphanius « Marcion, inquit, solum Lucae Evanzelium ampleclilur, ampulato tamen eius initio, quia ibi Salvatoris in. utero. generationem eb eisdem cum eorpore. adventum. perspicue. eomimeniorat, Nee. inii. solum abscidit, sed ex fine quoque et ex medio multas veritatis sententias evseidit aliasque pro illis substituit » 5. Quo unanimi Pateuin testimonio despecto Seiler, rationalismi bibliet parens, eum paucis sequacibus saeculo praecedente et nostro. tempore. Neo-Tubingiaui nonnulli ven prorsus invertere ausi ex Marcionis Evauzelio. quod compendium fuisse Evangelii euiusdam prinitivi statuunt, cauonicum nostrum esse exor tum, aut. saltem. Lucae et. Marcionis opera ex communi quodam fonte primitivo emanasse contenderunt. nostrimque non nisi post Marcionis aetatem in hodiernam suam formam esse redactum 5. At frustra studium laboremque. suum. impenderunt, nec cuiquam prudenti. coniecturas probabiles. reddiderunt, ut hodie vix. inveniatur, qui Patrum testimonio hae in re fidem deneget. Revera ex. illis, quae nohis de Marcionis evangelio sunt tradita, nonnulli illud restituere conati ad oculos quasi demonstraverunt omnes fere istos textus vel omissos vel mufatos, iu quibus a nostro canonico Evangelio dissentit, ob dogmaticas rationes, ut sun placita defenderet stabiliretque, a Marcione omissos aut additos aut mutatos esse. Accedit, quod Marcionitae ipsi nunquam tertii nostri Evangelii authentiam in dubium vocaverint, sed editionem suam puriorem. dumtaxat dixerint. Imo ex Tertulliani testimonio constat, Mar- Icionem ipsum fassum esse, se prius nostro Evangelio esse usum ". Quidquid igitur contradicunt adversarii, Marcion nobis est testis, ante niedium saeculum 2. nostrum tertium Evangelium auctoritate in Ecclesia esse gavisum.
Celsum. quoque testem citare possumus; asseruit enim « nimis iuso- "enter egisse eos, qui lesu genealogiam texuerunt, quum illum a priimo homine ludaeorumque regibus oriundum dicerent » !*; atqui solus Lucas genealogiam Christi ad Adamum usque perduxit.
Exeunte igitur 1. et toto. saec. 2. Evangelium. nostrum pro divina Scriptura adhibitum esse, testimoniis allatis, quae facili negotio, si opus foret, augerentur !9, invicte demonstratur.
35. — Exeunte demum saec. 2, idem illud Evangelium, quod inde a saec. 1. in totins Ecclesiae usu fuisse vidimus, in omnibus ecclesiis S. Lucae, Apostoli gentium socio et adiutori, adscribitur. Circa a. 170 in ecclesia romana testatur auctor fragmenti Muratoriani : « tertium Evangelii librum secundum Lucam iste medicus post ascensum Domini, quum eum Paulus quasi ut iuris (i. e. Legis) studiosum secundum (sc. post Marcum) asumsisset, nomine suo ex opinione (eius sc. Pauli) conscripsit. Dominum tamen nec ipse vidit in carne, et ideo prout assequi potuit. Ita et a nativitate Ioannis incipit dicere »!. Ecclesiae africanae eiusdem aetatis insigne testimonium reddit Tertullécnus , qui contra Marcionem, terlii Evangelii corruptorem, ad apostolicarum ecclesiarum auctoritatem provocat, ut S. Lucae auctoritatem defendat : « In sumina, inquit, si constat id verius, quod prius, id prius, quod et ab initio, id ab initio, quod ab Apostolis : pariter utique constabit, id esse ab Apostolis traditum, quod apud ecclesias apostolicas fuerit sacrosanctum... Dico itaque apud illas, nec solas iam apostolicas, sed apud universas, quae illis de societate sacramenti foederantur, id Evangelium Lucae ab initio editionis suae stare, quod quum maxime tuemur : Marcionis vero plerisque nec notum, nullis autem notum , ut non eo (nisi una efiam) damnatum... Eadem auctoritas ecclesiarum apostolicarum ceteris quoque patrocinabitur Evangeliis, quae proinde per illas et secundum illas habemus, loannis dico et Matthaei, licét et Marcus quod edidit, Petri affirmetur, cuius inferpres. Mareus, nam et Lucae digestum Paulo adscribere solent; capit magistrorum videri, quod discipuli promulgarint »?*. Asiaticarum simul et lugdunensis ecclesiarum fidem nobis profitetur S. ]renaeus « Lucas, inquiens, sectator Pauli, quod ab illo praedicabatur Evangelium in libro condidit »?. Mexandrinae demum traditionis testes sunt. C/emens et. Orejenes; alque. prior quidem, ut veritatem assertionis cuiusdam demonstraret, ad ea. provocavit, quae « in Evangelio secundum Lucam » seripfa sint; alter vero ea, quae « ex traditione acceperat de quatuor Evanzeliis, quaesola in universa Dei Ecclesia. citra. controversiam admittantur », tradens asserit « tertium Evangelium esse Lucae, quod a Paulo commendatum sit, in gratiam zentilium conscriptum » t.
Quibus Patrum testimoniis, si adiungimus auctoritatem reisen, quae saec. 9. exortae Evangelium Lucae inscriptum cum aliis exhibebant, [ila dico et Syriacam, apparet in integra Ecclesia anfe. saeculi 2. finem nnanimi consensu illud nou solum ceu. divinitus inspiralum esse receptum, sed etiam Lucae auctori esse attributum. Consensus vero talis non explicatur, nisi ex apostolica traditione Patres suam persuasionem hausisse concedatur,
Neque dicatur iuniora esse illa testimonia, quae Lucam auctorem esse dicunt, S. Papiam vero , immediatum Apostolorum discipulum, qui Matthaeum. et Marcum. duorum priorum Evangeliorum auctores esse testatur, de Luca nihil tradidisse. Nam ex Papiae silentio vel ideo nihil deducitur, quia pauca tantum eius fragmenta ad nos pervenerunt, atque Eusebius, qui testimonia eius de duobus prioribus Evangeliis in suam Wistoriam recepit , illa ipsa non conservavit eum in finem, ut Matthaeum et Marcum librorum illorum auctores esse demonstraret (qua de re nemo illo tempore dubitavit) , sed ut ostenderet , quae primi Evangelii esset lingua primitiva, quae Marco occasio scribendi et quae neglecti ordinis ehronologici causa. Imimcerito izitur ex Euschii silentio ad Papiae silentium concluditur?. Ad priorem obiectionem autem quod attinet, etsi verum sit testimonia illa iuniora esse, probe tamen animadvertendum est, eodem tempore in dissitissimis ecclesiis eandem persuasionem inveniri, nec ullum unquam, praeter S. Lucam, ab aliquo tertii Evangelii auctorem. esse dictum. Unde igitur unanimis ille consensus, nisi ex apostolica traditione? Lucae nomen ter tantum in tola Scriptura commemoratur; inter celebriores igitur Pauli socios numerari non potuisset, nisi ex orali traditione fideles eum Evangelii et Aetuum auctorem esse scivissent^.
tevera nemo sibi persuaseril, Papiam ex oiinibus Apostoloruin epistolis solas I. loan.
et 1. Petr. cognitas habuisse, Atqui has solas Eusebius velut ab co adhibitas nominat, quia de earum origine dabitabatur; paaulinis autem. euim usunb esse, tiuuquam rem per se elaram omnibusque notam tacet.
36. — [nteruis rationibus authentiam tertii Evangelii, quae arzumenlis externis allatis extra dubium posita est, confirmaturi praemoneamus oportet duplicem rationum istarum classem esse distinguendam; aliae enim S. Lucam scriptorem, aliae S. Paulum primarium auctorem Evangelii magis minusve clare produnt.
Etenim simili modo, quo supra (26) Evangelium secundum S. Petro competere diximus, tertium a plerisque Patribus S. Paulo attribuitur. Lucam , Pauli sectatorem, Evangelium, quod ab illo praedicabatur, in libro condidisse , asseruit iam S. [reris ; idemque contia Marcionitas aliosque haereticos disputans, qui abseonditas quasdam doctrinas ab Apostolis sese accepisse gloriabantur, ad Lucae Evangelium provocavit, ut Paulum alias doctrinas non docuisse ostenderet , «uia secus Lucas eas retulisset; quod Doctoris lugdunensis argumentum nullum csset, nisi singulari modo tertium Evangelium ad Paulum pertinere velut rem ab omnibus admissam supposuisset !. |venaco concinit Tertu//rnus, qui nou tantum. Paulum « illuminatorem. Lucae » appellat, sed etiam diserte docet « apostolicas ecelesias » « Lueae digestum Paulo adscribere: solere »?, Sequitur. Oreyenes, qui « feetium seeundum Lucam Evaugzelium a Paulo laudatum » vocat?; quibus verbis nihil aliud, opinor. diecre voluit, nisi quod fusius refert. Eesebéus : « Lucae, inquiens, Evangelium aiunt a Paulo designari solitum esse, quoties tamquam «e proprio quodam Evangelio sermonem faciens dicit : secundum Evangelium meum »*, Quare etiam S. C/Arjysostumus adductis 2 Cor. 8, 18 et 1 Cor. 15, 5 censet, « non errare eos, qui Lucae Evangelium ipsi
P'aulo adscribunt » ?. Legitimos tamen limites ilerum transgreditur Ps. Athanasius , quum tertium Evangelium « diclatum quidem ab Apostolo Paulo, conscriptum vero et editum a B. Luca Apostolo et medico » dicat ".
Sententiae huic, quae nostrum librum singulari modo ad Paulum pertinere tenet, ipsum eius prooemium repugnare dicitur, in quo S. Lucas non tantum Pauli mentionem non faciat, sed aliis potius fonfibus se usum esse significet. At prooemii verba, si recte explicantur, id unum dicunt, auctorem, quia non « ab inifio ipse viderit », ab aliis suam de Christo scientiam hausisse, nequaquam. vero fontes describunt, ex quibus eam hausit; S. Paulus igilur excludi gratis asseritur. Quod si quis Paulum sine dubio excludi putaret, quoniam ipse quoque ab initio non vidit nec cum Domino in vita eius mortali conversatus est, attendendum esse responderemus ad ea, quae gentiuin Apostolus de origine Evangelii sui docuit « Notum vobis facio, fratres, Evangelium quod evangelizatum est a me, quia non est sccundum hominem; neque enim ego ab homine accepi illud neque didici, sed per revelationem lesu Christi »; praeterea ut demonstret, se esse genuinum Apostolum, cum emphasi exclamat : « Nonne lesum Christum Dominum vidi »?; illa quoque, quae de SS. Eucharistiae institutione tradidit, se & Domino (mmmediate) accepisse affirmat. Coram rege Agrippa autem haec verba adducit, quibus Dominus ipsum allocutus est : « Ad hoc apparui tibi, ut constituam te minislrum et (estem eorum , quae vidist? , et eorum, quibus apparebo tibi »?. Quae ultima verba cum Lucae prooemio (« sicut tradiderunt nobis, qui ab initio ipsi viderunt, et ministri fuerunt sermonis ») ita consonant , ut nulla sit ratio, cur Paulus ex testium ocularium numero excludatur, licet non eodem modo res ei sint ostensae, quo reliqui Apostoli eas viderant.
Sed quid? Nonne Lucas a reliquis quoque Apostolis eas res, quibus ipsi interfuerant, diligenter exquisivisse dicendus est? Nihil impedit, quominus id admittatur; imo id admittendum omnino esse censemus. "lectissime enim S. Paulus « illuminator » Lucae vocatur « digestumque Lucae » Paulo singulari modo adscribitur, etsi hic etiam ab aliis omnia diligenter exquirere studuerit. Quod si enim magister, qui tanta cum sollemnitate asseruit, se Evangelium suum non ab homine sed per revelationem Iesu Christi accepisse, illud. cum veliquis Apostolis conferre non. recusavit, « ne forte in vacuum curreret aut. eucurrisset », etiam. discipulus, ut ad maiorem illam firmitatem securitatemque 13592X6wxv) lectores perduceret, illa, quae a Paulo audierat, cum aliis conferre potuit. Quare asserto nostro uon obstante libentissime concedimus, Lucam infantiae dominicae mysteria, uti aliqui putant, a B. Vir- Bine exquisivisse, Antiochiae et Romae S. Petrum, Tyri S. Philippum, lerosolymis S. lacobum Min. de vita publica Domini interrogasse. ConsEny IsTrop. III. — 9
Quibus praemonitis rationes quasdam internas, quibus tertium Évangelium a S. Luca, discipulo S. l'auli, conscriptum esse comprobatur, paucis non tam exponemus quam indicabimus.
Graecum genere fuisse terlii Evangelii auctorem, stylus libri prodit. « Evangelistam Lucam, inquit S. /Heronymus, tradunt veteres Ecclesiae tractatores medicinae artis fuisse scientissimum et magis graecas literas scisse quam hebraeas. Unde et sermo eius tam in Evangelio quam in Actibus Apostolorum comptior est et saecularem redolet eloquentiam »*. Revera omnes interpretes in eo conveniunt, quod tertii Evangelii et Actuum stylum omnibus aliis N. T. libris (sola epistola ad Hebraeos excepta) puriorem esse dicant?; hebraismi «quidem non desunt, frequentiores autem non inveniuntur nisi in duorum priorum Evangelii capitum hymnis ct in sermonibus relatis. Quae styli puritas auctorem inter Ethnicochristianos potius quam inter Iudaeos conversos esse quaerendum suadet; ex frequenti enim alexandrinae versionis lectione etiam Ilellenistarum lingua hebraismis scatebat.
Addere liceat , quamvis huie argumento magnam probandi vim inesse non censeamus, quod loquendi nodus ex multorum interpretum sententia scriptorem artis medicae peritum prodat. « Ubi Mattliaeus aut Marcus , inquit P. Patrézz, prodigia veferentes vulgatioribus verbis utuntur, Lucas propria. magis atque adco aptiorem quandam periplirasin usurpat, veluti, quum a60cvoovzz; dicit, quos Matthaeus et Marcus xaxüg £jovzag, quum Oyttvovra, quos io4)ovcaxe , quum qetiav £govsas Üsoxmitag, quos Matlhaeus 222657096 : sic etiain pro illis Matthaei verbis Uf 9 -2:; Lucas scripsit &ugov 3óv. 2^evoovra $o9).ov byixivove& : sic pro
Q1at9:v, Giaxovetv et. Gzovix (Luc. et Paul. soli], Gx22:22:302t, Gtazissit) cle; Pzaqq3Ma, Exiit, Ezvoa siat at, Ez xu6avsolat, Eziaéviitv), item decomposita : eauzxpzylvzaüat, aupxguÀau6dvity , guvavitÀapédvisÜat, etc. De lucani styli cum paulino consonantia satis fuse tractant non pauci interpretes. Inter catholicos efr. Schanz Comment. p. 22; Fillion Comment. p. 10 sq.; fusius de ca agunt protestantici interpretes Credner Einl. p. 132 sqq.; Holtzmann Die synopt. Evang. Leipzig 1863. p. 316 sqq.; Davidson Introd. 1I. p. 57 sqq.; Noesgen Stud. u. Rrit. 1577. p. 168 sqq.
13. [ Tim. 5, 18 et Luc. 10, 7. Ceterum Paulus haec verba ex Lucae Evangelio allezasse merito dicitur. 5. Matthaeus (10, 10) eundem sensum aliis verbis expriuit. -— 1 Cor. 0101, 21. 25 et Luc. 22, 19, 20. — 1 Cor. 15, 5 et Luc. 3i, Já-36. — xXpud Matth. 23, 31 Dominus de se ipso dicit : « Ecce ego mitto Prophetas » ete; in loco parallelo S. Luc. 11, 19 ponit : « Propterea et Sapientia Dei dixit : Mittàm ad illus P'rophcetas » etc. Dissensus huius apparentis conciliationem exhibet 1 Cor. 1, 24 « nos praedicamus... Christum Dei virtutem et Dei Sapientiam ». 8. Lucae quoque Dei Sapientia idem fuil ac Christus Dominus.
3i. — Pauca de rER TII EVANGELH. INTEGRITATE dicamus oportet , etsi hodie pauci inveniantur, qui illam impuguent. Saec. 16. iam calvinista loannes Bodinus duo priora capita S. Lucae abiudicare conatus est, quia tertii eapitis initium totius operis exordium esse videretur. Quae sententia a Dan. Huctio refutata à vatioualistis aliquibus saeculi praecedentis recocta etiam nostro saeculo nacta est nonnullos asserlores!, Firmissimis enim graecorum omnium codicum versionumque antiquarum alque vetustissimorum Patrum, S. lustini M., auctoris fragm. Murator., lrenaci etc testimoniis spretis?, capita illa ob nimia, quae tradunt. miracula reiicienda duxerunt; eorum quoque stylum, quum hebraismis scateat, Luca esse indignum ; Lucam autein ipsum in Actuum principio (1, 1 « sermonem feci de omnibus, quae coepit lesus facere et docere ») clare indicare, a vita publica se narrationem suam inchoasse; atque demum capita. illa in Marcionis libro, ex quo noster dependeat, defuisse. — Quid rationes hae valeant, vix opus est ut dicamus. Marcionem ex zenuino nostro Evangelio capita. illa, quia placitis eius dogmaticis contradixerunt, audaci manu exseidisse, onines Patres testantur ?. Eodein aulem eun iure, quocum adversarii ex Actuum principio deducere volunt, Lucam a vita publica narrationem suam inchoasse, nos ex Evangelii prineipio (1,3 « visum est el mihi assecato omnia « prine diligenter ex ordine tibi conscribere ») dedueimus, a. vitae mortalis initio auctorem narrandi initium fecisse. Rectius vero dicemus, utrunque loqueudi modum aptum fuisse, sive a vita privata, sive a publica narrationem inchoare voluit. Hebraismos in primis capitibus esse frequentiores non negamus; at illos in hymnis fere inveniri iam diximus: qui, quum ex lingua aramaica sint translati, hebraismis carere vix potuerunt, Ceterum in reliquis istorum capitum partibus illa, quae stylo S. Lucae sunt propria, nullo modo desiderantur. Ad. primani demum ralionem . respondere superfluum est.
Alter locus, de cuius authentia hodie quoque a nonnullis dubitatur, est ille, in quo Dominus in horto agonizans et sudore sanguineo perfusus ab Angelo esse confortatus narratur *. Etenim versus illi desunt in B. A. WR... T.: in nonnullis aliis codicibus graecis asterisco vel obelo notantur, uti etiam desunt vel obelo notantur iu. versionum italae, syriacae, copticae. armeniacae codicibus nonnullis. Accedit quod ex aliquorum Patrum testimoniis habemus, eorum tempore versus istos a sat multis codicibus graecis et lntinis exsulusse. « Nec sane ignorandum nobis est, inquit S. H//uius, et in graecis et in latinis complurimis vel de adveniente Angelo vel de sudore sanguinis nihil scriptum reperiri »; quibuscum consentiens S. Hieronis « dmn quibisdam exemplaribus tam graecis quam latinis » istos versus leei asserit; S. 40nhbroseis autem et S. Cyrillus Alex. in suis commentariis versus istos non explicant, ut in eorum exemplaribus defuisse videantur*. — Quibus testimoniis non obstantibus versus illi secundum sanae criticae regulas omnino genuini sunt dicendi. F»rum enim authentiam 1.) testantur saec. 2, l'atres, NS. Justinus M., Irenaeus, Hippolitus, qui ex illis contra haereticos argumentantur. nullo dubio de eorum. genuinitate commeimorato*. 2.) Quibus accedunt saeculorum insequentium Patres et scriptores ecclesiastici quam plurimi omnium ecclesiarum. Ex graecis nominasse sufficiat SS. Dionysium: Alea, Caesarium, Epiphanium , Chrisustonitin , Theodoretim, Ps. Dionysium. Areop., quibus addete liccat ,t7/w2 et Theudorum Mopsuest.? ; ex syvis S. Ephraem; ex latinisautem SS. Hiluris et Hieronimus, quamvis versus in multis codicibus desiderari seirent, eos tamen adhibuerunt, aeqne ae SN. gynstiiis?, e.) Exceptis codicibus nominatis reliqui graect, inter quos Sinaitieus, versus illos exhibent, atque Alexandrinus (V. quoque, quum canonem eusebianum, qui ad nostros versus spectat, praceedenti versui adscriptum habeat, Wis indirectum testimonium affert. Cum graecis autem pleraque verstonim omnium exemplaria antiqua consentiunt ?.
Quos testes quum numero tum auctoritate praevalere manifestum est; interroganti autem, quomodo factum sit. ut praeclari isti versus in tot antiquis exemplaribus olim sint omissi, probabile responsum exhibet S. Epiphanius de simili loco disputans, in quo Dominus super Ierusalem flevisse refertur : « Orthodoxi dichun illud (quod « in non mutatis : 29120620: ] exemplaribus legi et a S. Irenaeo contra Docetas adhiberi » dixerat) abstulerunt, quia &mebant, neque finem eius vimque maximam intelligebant » !0,
QuAxsTIOo III. — Quibusnam et quem in finem Evangelium tertium sit acriptum,
J8. — Duplici quaestioni propositae S. Lucas non obscure in libri sui prooeinio videtur respondere; Evangelium enim Theophilo cuidam inscripsit, « ut eognosceret eorum verborum, de quibus eruditus esset, veritatem », vel, uti aecuralius ex graeco reddimus : « ut cognosceret earum doctrinarum, quas orali iuslitutione edoctus esset, certitudinem »!.
Quae ut accuratius evolvamus, praeprimis inquirendum est, quis ille Theophilus fuerit. Antiquioribus Patribus, uti Orient, et iunioribus, uli. Epzphanéo, tam parum cognitus erat, ut dubii haererent, utrum cerlam aliquam personam, an polius omnem hominem, qui a Deo diligitur (Orig.) vel qui Deum diligit (Epiph.), Lucas hoc nomine dcsiguarc voluisset?. Amicum vero vel discipulum. Evangelistae designari eum plerisque interpretibus modernis pro certo admittendum censemus; nostra. enim loquendi figura, qua sub. nomine ficto ad. integram aliquam hominum classem sermo dirigitur, antiquis seriptoribus non fuit usitata. Beficiente igitur certa Patrum traditione? ex libris ipsi dedicalis, quis fuerit, definiendus est: al neseio an certi quidquam ex illis colligatur.
SN. Chrysostonuts , quem Oecinnienius et non pauci moderni sequuntur interpretes *, ex epitheto xpxrtoroc collegit, praesidem vel praefectum provinciae Theophilum fuisse, quia illo honoris titulo soli viri insigniores, qui publico munere fungerentur, ornati essent; quoniam vero in sermone familiari eodem titulo aliae quoque personae appellabantur, conclusio non est certa ?,
Moderni multi variis ex indiciis deducunt, Theophilum nec ludaeum fuisse , nec Palaestinam incoluisse. ludaeo , inquiunt, S. Lucas praeceptuin illud, quod quadragesimo die primigenites Bomino in templo sisti iussit. non attulisset; multo autem minus ei explicasset, dics azymorum ilem esse quod pascha et in paschate agnum occidi solere". Palaestinensi Herodem « regem ludaeae » fuisse non dixisset; civitates autem locaque in Palaestina sita (Capharnaum , Nazareth , regionem Gerasenorum, Arimathaeam, Emmaus ete) cognita supposuisset?. Simili modo eum nec Asiam nec Macedoniam nec Cretam incoluisse, nec Graecum? sed Italum, imo Romanum, eum fuisse omnia putant suadere, Quamdiu enim res extra Italiae fines gestae referuntur, civitatum etiam maiorum situs plerumque indicatur; quamprimum autem historia fines Italiae attingit, omnes civitates atque ipsa loca minima lectori cognita supponuntur : Rhegium, Puteoli, Forum Appii, Tres Tabernae?. De toto illo biennio, quod Paulus Romae post primum suum cum ludaeis colloquium peregit , summatim tantum refertur, Apostolum praedicasse regnum Dei et docuisse ea quae sunt de Domino lesu Christo, ac si singula facta Theophilo, utpote praesenti , iam satis essent nota.
Quae omnia, efsi probabilitate quadam non careant, rem non evincunt; praetermittendum enim non cst, textibus allatis alies posse opponi, qui conclusionem dubiam reddant. Soli enim ludaco sine dubio cognitum fuit, quid esset « sabbathi iter », atque non paueas allusiones in Evangelio solus Iudaeus, qui Legem suain librosque suos saeros cognovit, potuit intelligere; extra Italiae quoque fines interdum civitatum minorum situs non definitur, leconii, Seleuciae, Saliminos, Paphi etc !9, Praeterea autem difficile est creditu, S. Lucam libros suos Theophilo ifa dedicasse, ut alios lectores excluderet; illo potius modo egisse censendus est, quo antiqui quoque scriptores profani nonnulli, qui quamvis libros suos publici iuris esse vellent, amico cuidam eos inscripserunt, ideoque aliorum lectorum causa multa inseruerunt, quae amico optime erant perspecta.
Quaestione igitur de Theophilo, quippe quae certis argumentis non definitur nec ad Evangelii intelligentiam multum iuvet, omissa illud, opinor, pro certo statuendum est, Lucam, Apostoli gentium discipulum et socium, libros suos proxime et primario ecclesiis a. magistro suo fundatis destinasse; sine dubio cnim non magis, quam magister eius, « super alienum fundamentum » aedificare et in alienam messem falcem immittere. voluit!!, Ecclesias autem a. Paulo. fundatas. ex. [udaeis. et etlinicis ( praesertim proselytis) ita coaluisse, ut Ethnicochristiani mnultum. praevalerent, ex Actibus Apost. et epistolis paulinis constat. Ex iisdem autem fontibus haurimus, quantopere Apostolo gentium elaborandum semper fuerit, ut iudaizantium doctorum , « transfigurantium se in Apostolos Christi », conatus reprimeret doctrinasque repelleret. Illa definitione, quam Apostoli in concilio hierosolymitano tulerant, non contenti liberlatem, quae ethnicis conversis concessa erat, destruere atque omnes sub antiquae Legis servitutem redigere satagebant; pharisaico enim spiritu ducti solis ludaeis a Christo salutem esse allatam docebant, gentibus vero eius partem non competere , nisi in quantum per Iudaismum ad Christum accederent et cum nova doctrina antiquam Legem integram in se susciperent. Cuius continuae luctae multa et insignia documenta , quaein epistolis paulinis invenimus, certos nos reddunt in catechesibus quoque suis Apostolum ad hos iudaizantium conalus respexisse novosque Christianos contra eorum errores solidis argumentis praemunisse. Procul igitur dubio catechumenis suis illam thesin frequenter inculcavit et evolvit, quae epistolae ad Romanos argumentum est, nimirum lesum Christum omnibus hominibus, ludaeis atque sraecis , salutem attulisse omnibusque per fidem patere viam ad salutem messianicam. S. Lucae autem, si Evangelium suuni scripsit, ut Theophilum , i. e. omnes ecclesias a Paulo fundatas, in ea fide confiraret, quam orali institutione iam didicerant, eadem doctrina evolvenda et adstruenda erat; quare ei quasi ob oculos versari debuit dictum. illud paulinum : « Evangelium. eirtus. est omui credenti, Iudaeo qnum et Graeco ». Si igitur S. Matthaeus, qui ludaeis conversis proxime Evangelium suum destinavit, lesum esse Messiam in Lege promissum ostendit, atque S. Marcus ethnicos conversos in ea fide, quam acceperant, lesum esse Filium Bei confirmavit, tertio Evangelistae illis ecclesiis Evangelium daturo, quae ex utrisque, ethnicis et Iudaeis, coaluerant , demonstrandum erat, coram Deo non esse personarum acceptionem, eadem cum caritate Deum utrosque amplecti, eandemque utrisque salutis viam a Christo esse apertam ". Cui descriptioni respondere tertium Evangelium paucis ostendemus.
39. — Dicimus ergo 1.) tertium Evangelium nec solis ludaeis conversis nec solis Ethnicochristianis, sed utrisque esse destinatum.
Nam a.) S. Lucam ethnicos in Evangelio suo scribendo prae oculis habuisse tam clarum est, ut Origenes « in gratiam eorum, qui ex geutibus fuerant (zzi; àz» i00»), S. Hieronymus vero « Graecis » (i. c. ethnicis in oppositione ad ludaeos) eum scripsisse dicant!, atque hodie quoque quam plurimi tertium Evangelium proxime et primario Ethnicochristianis destinatum esse censeant?. Neque id mirum videbitur consideranti, quanta cum cura S. Lucas cvitaverit, quidquid ethnicos offendere potuit, quantaque cum sollertia ea congesserit, quae ethnicis quoque salutem a Domino allatam esse probant.
Etenim quae a S. Matthaeo acerbius contra gentes vel de gentibus a lesu dicta narrantur, ca S. Lucas aut praetermittit aut vocabulo quodam synonymo substituto mitigat, ut ethnicorum offensionem evitet. Apud Matthaeum Apostoli in prima sua missione « in viam gentium » abire vetantur, Lucas hanc prohibitionem tacet. Historiam mulieris chananaeae, quam integram refert Matthaeus, Marcus iam mitigaverat omissis illis verbis Domini : « Non sum missus nisi ad oves quae perierunt domus Israel », Lucas integram oinittere maluit?. Ubi Dominus apud Matthaeum interrogat : « nonne et eicit hoc faciunt? » Lucas habet « et peccatores hoe faciunt »; apud Matthacum legimus : « liaec omnia gentes inquirunt », apud Lucam : « haec omnia gentes mundi inquirunt »; apud priorem : « ct eritis odio omnibus gentibus propter nomen meum », apud alterum : « eritis odio omnibus propter nomen meum » ! etc.
Quot quantaque. porro affert, ut ethnicos quoque ad Evangelium vocatos esse ostendat! Genealogiam Domini, quam 8. Matthaeus, ut lesum esse Messiam promissum demonstraret, per reges ad David et Abraham perduxit, S. Lucas per alium davidicae familiae ramum ad David, Abraham et dein. ad primum hominem perducit, ut primo Adamo, cuius inobedientia peccatores constituti sunt multi (i 502300) , Christum, alterum Adamum, opponat, cuius obeditione iusti constituentur multi, eumque non ad unum tantum populum sed ad integrum genus humanum pertinere probet?. Ideo Christo in hunc mundum ingrediente Angeli gaudentes, nulla facta distinctione inter Iudaeos et inter Graecos, pacem annuntiant omnibus « hominibus bonae voluntatis ». Christus autem prima vice in templum ingressus a Simeone sene salutatur « salutare, «quod paravit Deus ante faciem omnium populorum, lumen ad revelationem. gentium ». Atque prima vice in synagoga docens exenplis ex V. T. desumtis Dominus ipse ostendit, quantam ethnicorum quoque. curam Pater aeternus habuerit?, In S. Matthaei relatione de praedicatione loannis B. sermo est de solis ludaeis; Lucas autem, quum publicanis quoque et militibus (etlinieis) praecursorem praedicasse narrel, uti praecursorem , ifa et Salvatorem ad omnes convertendos advenisse innuit?. Praeter duodecim Apostolorum electionem S. Lucas, isque solus inter onmes Evangelistas, nobis electionem et missionem septuaginfa (duorum) discipulorum narrat; namque « quia. multus, inquit S. Cyrillus Aler., futurus erat credenfium in eum numerus, quum non solus Israel sagena coneludendus esset, sed etiam ethnicorum greges, propterea designati fuerunt a Deo nostro Christo ultra illos duodecim, alii queque septuaginta »5. Solus quoque inter synoplicos S. Lucas vefert, quomodo Dominus Samaritanorum sit misertus; solus parabolas nonnullas conservavit, quae gentium praenuntiant. vocationem, inter quas pulcherrima illa de filio prodigo?.
9. Luc. 3, 23-38 Cír. S. Iren. c. haer. H1. 22. « Lucas genealosiam, quae est a generatione Domini N. usque ad Adam seplua;rinta dnas generationes liabere ostendit linom coniungens principio ct significans, quoniam ipse est, qui omnes mentes exinde ab vam dispersas et universas linzuas et eencrationcm hominum eum ipso Adam in semetipso recapitulatus est (dvaxeza2.at32:5). Unde ct a Paulo typus futuri dictus est ipse Adam 2. 8. Chrys. in Matth. hom. 1, 2:0M.27, 07) : * Matthacus, quippe qui Hebracis scriberet, nihil aliud ostendere stirduit, quim quod ab Abrahamo ct. Davide ortum duceret: Lucas vero, quippe «qui omnibus simul loqueretur, altius sermonem extendit ct ad. Adamum usque progreditur ». Tolet. in Lue. 3, 38 : « Recte Lucas generationem fil Mam et ad Deum ipsum describit; quum. enim a Christo se manifestante et salutem iam. hominum operante initium sumserit, omnium meminit zcncralionum , quia omncs ab co salvandi erant, ct sicut primus dam omnes sno peccato infecit, ila hic secundus .Mlam sua iustitia. omnibus remedium attulit; et quod Deus ipse. euius Adam fuisse dieitur. in primo homine condidit (eum enim iustim ef saneti et sihi micum fecerat), &1 Christus malitia daemonis et hominis arbitrio destractum ae perlitum reparavit ac restituit ».
cum alii interpretes numerum discipulorum ita a Domino esse definitum censuerunt, ut duodecim Apostolis, qui duodecim tribus Israel repraesentant, septuaginta discipuli pro numero populorum ethnicorum adderentur. Ven. Beda in Luc. 10, 1 (M. 92, 461): « Bene autem septuaginta duo mittuntur; sive quia totidem mundi gentibus Evangelium praedicandum erat, ut quomodo duodecim tribus Israel, ita et hi propter exteras gentes destinarentur imbuendas; sive quod ipse praedicantium numero totus orbis per Evangelium summae et individuae Trinitatis illustrandus intimabatur, sicut solem huic constat triduanum suae lucis ambitum niundo per septuaginta duas horas afflarc solitum ». 9. Luc. 9, 52-26; 10, 30-37; 07, 11-19; — 15, 3-33 ctc.
2.) His igitur aliisque permultis, quae, quia obvia sunt, afferre supersedemus, exemplis tertium. Evangelium, praesertim si cum primo comparatur, Ethnicochristianis singulari modo destinatum esse apparet; immerito autem aliqui interpretes illis solis illud proxime scriptum esse dicunt. Si enim cum secundo, quod proxime ethnicis conversis scriptum esse demonstravimus, illud contulerimus, haud pauca inveniemus, quae inter primos lectores etiam multos lud«eochristianos fuisse ostendunt illumque finem prosequuntur, ut hosce in fide accepta confirment.
Cornelio a Lapide
Hoc est sancta Historia Evangelica de dictis et factis Jesu a Luca descripta. Arabicus: In nomine Patris, et Filii, et Spiritus Sancti, Dei unius, Evangelium Patris excellentis, Lucae Evangelistae. Apertio Evangelii gloriosi. Syrus: In nomine Domini Deique nostri Jeschua Meschicho, sigillamus Evangelium sacrosanctum nuntium Lucae Evangelistae, quod locutus est et annuntiavit Ionice (Graece) in Alexandria Magna.
Ex hac diversitate liquet, quod hic titulus, sive haec inscriptio, huic Evangelio praefixa sit, non a Luca, sed ab Ecclesia, quae ita pariter inscripsit aliud Evangelium secundum Matthaeum, aliud secundum Joannem, aliud secundum Marcum; imo quoad fidem frustra addita fuisset ab ipso Luca, nisi Ecclesia illam illius genuinam esse, non supposititiam declarasset et tradidisset, quod nota pro traditionibus contra haereticos. Cur enim Evangelium Lucae inscriptum habendum sit verum ipsius Lucae, Evangelium autem Matthiae et Thomae inscriptum non sit habendum ipsius Matthiae et Thomae; rursum cur Evangelium Lucae potius sit canonicum, quam Apellis aut Basilidis Evangelium, alia ratio reddi non potest, quam probatio, declaratio et traditio Ecclesiae: non enim hoc ideo, quod in sacris litteris scriptum sit, sed quia ab Ecclesia ita traditum est, credimus: v. g. non credimus hoc esse Evangelium Lucae esseque canonicum, quia id ipsum scripsit Lucas, sed quia id tradit et docet Ecclesia; licet enim isti Evangelio, uti et aliis, sua constet auctoritas, tamen illa nobis non liquet nisi ex declaratione Ecclesiae.
Continua a leggere 18 paragrafi
Idem a pari dicendum est de sensu Scripturae. Sensus enim Scripturae genuinus non est is qui mihi aut tibi videtur esse talis (sic enim incertus et dubius esset; alium enim sensum affert Calvinus, alium Lutherus, alium alii), sed is quem docet et tradit Ecclesia, cujus sicut est tradere quae sit vera S. Scriptura, ita est et tradere quis illius germanus sit sensus. S. Scriptura enim non in cortice litterarum aut verborum, sed in genuino eorum sensu consistit. Ita Tridentinum, sess. IV, et passim Patres, ac nominatim Tertullianus, lib. IV Contra Marcion., cap. v. Vide dicta Matth. 1, 1.
Nota primo: Matthaeus primus in Judaea Hebraeis scripsit Evangelium Hebraice; secundus Marcus in Italia Romanis Graece et Latine; tertius Lucas Graecis in Graecia Graece; quartus Joannes Graece; sed Lucas elegantius, utpote Graece apprime peritus. Audi S. Hieronymum, epist. 103 ad Paulinum: Matthaeus, Marcus, Lucas et Joannes, quadriga Domini et verum Cherubim, quod interpretatur scientiae multitudo, per totum corpus oculati sunt, scintillae emicant, discurrunt fulgura, pedes habent rectos et in sublime tendentes, terga pennata et ubique volitantia. Tenent se mutuo sibique perplexi sunt, et quasi rota in rota volventur, et pergunt quocumque eos flatus Sancti Spiritus perduxerit.
Porro, inter quatuor Cherubinorum facies, sive effigies, tertia bovis tribuitur Lucae; tum quia ipse incipit a sacerdotio Zachariae, cujus praecipua victima erat bos; tum quia ipse bovis labores in Evangelio subiit, ac crucis mortificationem jugiter in suo corpore pro Christi nominis honore portavit, uti de eo canit Ecclesia. Vide dicta Apoc. IV, 7, et Ezech. I, 10.
Nota secundo, Lucam scripsisse Evangelium contra quosdam oscitantes, imperitos, forte etiam falsos Evangelistas, qui in Syria vel Graecia Evangelium imperfecte, forte etiam mendaciter conscripserant, ut ipse Lucas initio Prooemii sui insinuat. Ita Origenes, S. Ambrosius, Theophylactus hic, et S. Epiphanius, Haeres. 31, qui tamen cum addit Lucam scripsisse contra Cerinthum et Merinthum, non videtur dicere verum: nam hi duo, aeque ac Basilides, posteriores et juniores fuere Luca, ut satis colligitur ex Eusebio, lib. III Hist., cap. XXXII. Verisimilius Theophylactus et Beda censent Lucam scripsisse suum Evangelium contra apocrypha aliorum Evangelia, qualia fuere quae nomine Thomae, Matthiae et Apostolorum duodecim circumferebantur.
Nota tertio, Lucam non fuisse e septuaginta duobus Christi discipulis, uti ex Origene opinantur Euthymius et S. Gregorius, praefat. in Job, cap. 1; nec enim Lucas vidit Christum in carne, sed quae a Paulo et Apostolis audivit de Christo conscripsit, ut ipse ait cap. 1, vers. 2. Unde passim Patres Lucam vocant discipulum Apostolorum; ac nominatim Pauli comes assiduus fuit Lucas. Ita S. Hieronymus, in cap. LXV Isaiae, et praefat. in Matth., ubi sic ait: Tertius (Evangelista) Lucas medicus, natione Syrus, Antiochensis, cujus laus in Evangelio, qui est ipse discipulus apostoli Pauli, in Achaiae Boeotiaeque partibus volumen condidit, quaedam altius repetens, et ut ipse in Proaemio confitetur, audita magis quam visa describens. Idem tradit Irenaeus, lib. I, xx, et Theodoretus, praefat. in Vitas SS. Patrum; Baronius et alii.
Imo Tertullianus, lib. IV Contra Marcion., cap. v, Evangelium hoc non tam Lucae quam Pauli esse censet, quod ex Pauli ore illud scripserit Lucas, sicut Marcus ex ore Petri; sic enim ait: Licet et Marcus quod edidit, Petri affirmetur, cujus interpres Marcus. Nam et Lucae Digestum (Evangelium) Paulo ascribere solent: coepit magistrorum videri, quae discipuli promulgarint.
Porro, S. Hieronymus docet Lucam in Evangeliis et Actis agere medicum animarum, sicut prius egerat corporum; sic enim ait, epist. 103 ad Paulinum: Si noverimus scriptorem eorum esse Lucam medicum, cujus laus est in Evangelio, animadvertemus pariter omnia verba illius animae languentis esse medicinam. Idem, in epist. ad Philom.: Lucas medicus Evangelium et Actus Apostolorum Ecclesiis derelinquens, quomodo Apostoli de piscatoribus piscium, piscatores hominum facti sunt; ita de medico corporum, in medicum est versus animarum. Cujus liber quotiescumque legitur in ecclesiis, toties ejus medicina non cessat.
Nota quarto: Baronius censet Lucam scripsisse in comitatu Pauli, anno Christi 58, ex eo quod S. Hieronymus dicat Lucam scripsisse in Achaia et Boeotia, ubi illo anno erat Paulus. Alii tamen citius a Luca scriptum Evangelium autumant, idque omnino dicendum est, si assentiamur S. Hieronymo, lib. De Script. Eccles., in Luca; Tertulliano, lib. IV Contra Marcion., cap. v; Primasio, Anselmo et aliis in II Corinth. VIII, vers. 18, Paulum ibidem per fratrem cujus laus est in Evangelio, intelligere Lucam, quod et diserte asserit S. Ignatius, S. Lucae coaetaneus et quasi contaneus, qui sic scribit ad Ephesios: Ut testatur Lucas, cujus laus est in Evangelio. Nam epist. II ad Cor. a Paulo scripta est anno Christi 58; quare, si tum laus Lucae erat in Evangelio, necessum est dicere illud jam ante fuisse evulgatum.
Quocirca Euthymius et Theophylactus, Prooemio in Lucam, aiunt Lucam scripsisse 15 annis post Ascensionem Christi, puta anno Christi 49. Sed tunc Lucas nondum adhaeserat Paulo; ei enim adhaesit Troade, anno Christi 54, uti ex Actis Apostolorum, cap. XVI, 10, recte colligit Baronius. Videtur ergo Lucas scripsisse Evangelium post annum Christi 51, sed aliquot annis ante annum Christi 58, illo enim jam vulgatum erat et celebre, ut ait Paulus.
Nota quinto: Lucas, postquam adhaesit S. Paulo, aliquot annis abfuit ab eo, alio amandatus (uti ostendi Actor. XVI, 10.) usque dum Paulus perambulando varias regiones rediit in Graeciam navigaturus in Syriam, indeque Romam, Actor. XX, 3; tunc enim Paulus inter alios socios hujus itineris, qui illo versu nominantur, assumpsit et Lucam, uti ibi significat Lucas, vers. 5 et 15; inde ergo Lucas assiduus fuit comes S. Pauli, usque ad prima vincula quae Paulus Romae subiit anno Neronis secundo: quare ibi Lucas finit Acta Apostolorum, praesertim Pauli.
Inde, teste S. Epiphanio, Lucas discedens a Paulo adhuc vincto profectus in Dalmatiam, Galliam, Italiam, Macedoniam, ubique praedicavit Evangelium, ac tandem apud Pataras, urbem Achaiae, anno aetatis 84 illustri martyrio coronatus in coelos abiit, anno Christi 61, Neronis 5, S. Petri Romae sedentis anno 17, uti ex S. Nazianzeno, Paulino, Gaudentio, Glyca, Nicephoro et aliis docet Baronius, anno Christi jam dicto.
Denique quis, qualis, quantus fuerit Lucas, fuse declaravi Prooemio in Acta Apostolorum, in eorum Argumento, ubi dixi Lucam eumdem videri cum Lucio, quem Paulus suum cognatum vocat, Rom. XVI, vers. 21. Idem tamen diversus videtur a Lucio Cyrenensi, de quo Actor. XIII. Nam Lucas fuit Antiochensis, non Cyrenensis. Rursus Martyrologium Romanum, die 22 aprilis, ait Lucium hunc fuisse e primis Christi discipulis, quod Lucae non convenit.
Nota sexto: Causa cur post Matthaeum et Marcum Lucas scripserit evangelium fuit duplex: Prior, ut confutaret pseudo-evangelistas in Syria et Graecia jam suborientes, ut dixi not. 2. Posterior, quod ipse destinarit prosequi et scribere dicta et facta Christi ab aliis Evangelistis praetermissa, ac praesertim ejus infantiam et pueritiam, ejusque praecursoris Joannis Baptistae annuntiationem, conceptionem, nativitatem, praesepe, fascias, pastores, circumcisionem, praesentationem in templo, inventionem inter doctores; S. Magdalenae, Zachaei et unius e duobus in cruce latronibus conversionem, apparitionem Christi factam duobus discipulis in Emmaus, parabolas Pharisaei et Publicani, Samaritani, ovis errantis, drachmae perditae, filii prodigi, Lazari, et divitis epulonis et minarum, quae Christi misericordiam et pietatem in peccatores et miseros commendant.
Vide S. Irenaeum, lib. III, cap. XIV, singula recensentem. Ad haec Lucas plenius quam caeteri enarrat passionem, resurrectionem et ascensionem Christi.
Denique B. Petrus Damianus, serm. De S. Matth.: Lucas, ait, proprium modum et ordinem tenet, dum sacerdotalem Domini stirpem describit, atque personam, et sic per totam styli sui seriem in hac intentione perdurat, ut diversa circa templum et sacerdotes usque ad finem Evangelii non omittat, etc. Mediator quippe Dei et hominum secundum humanam naturam, unus idemque rex esse voluit et sacerdos, ut per vires regalis apicis regeret, et per sacerdotis officium expiaret. Hae siquidem duae personae in figura Christi specialiter sunt a Patribus commendatae; cui principaliter ac singulari praerogativa dedit Deus sedem David patris ejus, ut regni ejus non esset finis, et ut Sacerdos esset secundum ordinem Melchisedech.
Rursus S. Anselmus, in cap. IV ad Colos., duas habet rationes, cur Lucas plus quam alii de Christi misericordia loquatur. Una est: Lucas, ait, primo fuit medicus corporum, deinde conversus ad Christum factus est medicus animarum. Inde est quod plus quam alii Evangelistae loquatur de misericordiis Redemptoris, per quas languores peccatorum ab animabus pelluntur. Secundam rationem his verbis declarat: Et sacerdotis personam in Christo describit, intervenientis pro peccatis totius mundi.
Demum viginti quinque privilegia S. Lucae concessa, recenset noster Joannes de la Haye, in Apparatu Evang., cap. LXVIII, ubi inter alia ex S. Hieronymo, Beda et Adone tradit S. Lucam peccatum mortale nunquam commisisse, et tamen austeram in mortificatione continua egisse vitam; item S. Lucam perpetuo virginitatem conservasse, ideoque B. Virgini fuisse dilectum prae caeteris.
Commentati sunt in Lucam peculiariter S. Ambrosius et Titus Bostrensis. Tertullianus etiam toto libro Contra Marcionem, qui Evangelium Lucae, sed adulteratum, suum esse dictitabat, multa ex eo pertractat et explicat. Scripsit quoque fuse et exacte in prima duodecim Lucae capita Cardinalis Toletus.
Catena Aurea
Augustine: (de Consen. Evang. i. 2, 6.) St. Luke seems to dwell more than the other Evangelists upon the Priestly lineage and person of our Lord, and hence he has been represented under the symbol of a calf, because that is the principal victim of the Priest.
Ambrose: (Prol. in Luc.) The calf being the Priestly victim, this book of the Gospel aptly answers to it, commencing as it does with the Priests, and ending in the calf, which, taking upon itself the sins of men, was sacrificed for the life of the whole world. This sacrifice of the calf also St. Luke describes with greater fulness than the rest.
Continua a leggere 10 paragrafi
Gloss: As. then St. Luke’s intention was mainly to set forth the Passion of Christ, the subject of his Gospel may be signified by these words; I will clothe the heavens with blackness, and make sackcloth their covering. For literally at Christ’s Passion there was darkness, and the faith of the disciples was clouded.
Jerome: (sup. Esai. 53, 3.) And Christ was despised and made as one of no account, and His face was hidden and put to shame, that in the human flesh the Divine Power might be concealed.
Jerome: (sup. Esai. 6. 9.) St. Luke’s style, as well in his Gospel as in the Acts of the Apostles, is more polished than that of the others, and has a tone of secular eloquence. Hence it is added, The Lord hath given me the tongue of the learned.
Ambrose: (sup.) For although the divine Scriptures set aside the exercise of secular wisdom as of that which is rather decked out with a show of words than based upon true reason, yet will those who seek therein find the very examples which they consider most worthy of admiration. For St. Luke, while he has preserved a kind of historic order in his narrative, and made known to us more of our Lord’s wonderful works than the other Evangelists, has at the same time contrived to unite the excellences of each kind of wisdom in the course of his Gospel. What more extraordinary in natural wisdom than his revelation that the Holy Spirit was also the Creator of our Lord’s Incarnation! In the same book, he teaches morals, as, for example, in what manner I ought to love my enemy. (Luke 6:27, 32–35.) Again, he appeals to my reason, when I read, for he that is faithful in a little will be faithful also in much. (Luke 16:10.)
Eusebius: (Hist. iii. 4.) St. Luke, a native of Antioch, by profession a Physician, has left us concerning that medicine which he had received from the Apostles either through his intercourse with them or by tradition, two medical books, whereby not our bodies but our souls may be healed. And hence it follows, That I should know how by my word to uphold the weary.
Jerome: (sup. Esai. 50, 4.) For he says that he has received the word from the Lord, by which he supports the weary and wanderer, and restores them to health.
Greek Expositor: (Metaphrastes in vit. Luc.) St. Luke, being by nature of a noble and ardent mind, acquired in his youth the learning of the Greeks. He made himself perfectly acquainted with Grammar and Poetry, as well as complete master of the art of Rhetoric and the power of persuasion. Nor was he surpassed by any one in the gifts of Philosophy; last of all, he learns Medicine. And now by his natural quickness having drunk deep enough of human wisdom, he takes flight to something higher. He hastens accordingly to Judæa, and gains access to the presence and hearing of Christ. Being soon convinced of the truth, he becomes a true disciple of Christ, and has frequent intercourse with his Master. Hence it follows, He wakeneth me at morn, (in my youth, as it were, to secular wisdom). At morn He wakeneth my ear (to divine wisdom) to hearken unto Him as my Master, i. e. Christ Himself.
Eusebius: (sup.) It is said that St. Luke wrote his Gospel as it was declared to him by the mouth of St. Paul, as St. Mark also wrote those things which were told him by St. Peter.
Chrysostom: (sup. Matt. Hom. iv.) Each of them imitated his master; the one Paul, flowing more rapidly than the torrent; the other Peter, studying conciseness.
Augustine: (de Con. Evang. iv. 9.) They wrote at a time when they both were able to receive the approbation not only of the Church of Christ, but of the Apostles themselves, still abiding in the flesh. And thus much may suffice to have been said by way of Preface.
Cursus Scripturae Sacrae
Nomen Lucas merito creditur decurtatum, non a Lucilio neque a Luciano, sed a Lucano. Idque confirmatur eo quod et in inscriptione et in subscriptione evangelii aliqui codices praebent : secundum Lucanum (a ff? i dub ben ger for; vide explicationem infra p. 29); insuper notum est in sermone vulgari eiusmodi contractiones frequenter esse (exempla dabo infra; vide Winer, Grammatik des neutest. Sprachidioms § 16 not. 1; edit. anglic. Edinburgh 1882 p. 127 seq.).
Ex libris novi foederis haee de eo colliguntur : erat Pauli apostoli comes itinerum, socius, adiutor. Cum enim Paulus in secundo itinere apostolico Troade versaretur, Lucas se ei adiunxit et cum eo in Macedoniam profectus est (Act. 16,9 seq.) et Philippis cum eo morabatur, uti ex modo narrandi in Act. apparet. Nam dum antea Lucas usus est in narratione tertia persona, de profectione a Troade refert in prima persona : statim quaesivimus proficisci in Macedoniam... venimus Samothraciam, Neapolim, Philippos etc. Ibi autem videtur relictus ab apostolo. Nam reliquam partem narrationis iterum in tertia persona conscribit usque ad Act. 20,5. 6 seq. : nos vero navigavimus post dies azymorum a Philippis et venimus Troadem etc.; quare in. tertio itinere apostolico Pauli cum is a Macedonia in Ierusalem proficisceretur captivus tenebatur apud ipsum erat, uti ex Act. 24,23 et 27,2 consequitur; pariter eius erat socius in itinere romano (27,2 seq.) atque Romae quoque eum non discessisse ab apostolo, patet tum ex Act. tivitate romana scripsit : Col. 4,14 salutat vos Lucas medicus carissimus et Philem. v. 24 Lucam enumerat inter adiutores suos. Demum in altera quoque captivitate romana fideliter apostolo praesto erat : Lucas est mecum solus (2 Tim. 4,11). Porro ex Col. 4,1% discimus eum fuisse medicum. « Sunt imo qui nibus. Huiusmodiillud est quod unus Lucas subinde notet in universum ac veluti miretur divinam illam vim qua Christus huiusque discipuli morbos prodigialiter depellebant (5,17; 6,18. 19), cui argumento maius quam prima specie videtur momentum inesse senties si animadvertas , ut Lucas praeterierit plerasque huiusmodi veluti adnotatiunculas quas Matthaeus et Marcus iis quae narrabant adscripsere. Item illud, quod ubi Matthaeus aut Marcus prodigia haec referentes vulgatioribus verbis utuntur, Lucas verba propria magis atque adeo aptiorem aliquam periphrasim usurpat, veluti cum dobevotyta¢ 4,40 dicit id6n 6 mats 8,13 Lucas scripsit cbpov tov acbevotvta SodAcy bytatvovta 7,410; sic pro illis Marci xazéxerto mvegocouca Lucas haec usurpavit jy cvveyopsvy nupst@ peyarw 4,38. Ad haec illud zvee7d peyeaAw quod legitur im evangelio illudque ayiv¢ quod in Actibus apostolorum 13,14 esse in medicina dvéopata teyvina testimonio Galeni Wetstenius adfirmavit. Adde denique quod nomina (acig et tazed¢ verbaque idou.ont et dytaivw vel unus Lucas usurpavit vel longe pluries quam ceteri » (Patrztius, de evangeliis lib. 1 p. 63). Cum a Paulo vocetur medicus, non opus erit advertere Lucam eodem nomine esse appellatum in antiquitate christiana, ita in fragmento muratoriano, ab Eusebio (hist. eccl. 3,4), Hieronymo qui simul asserit id tradi a veteribus Ecclesiae tractatoribus (in Is. 6,10; ef. de
Continua a leggere 9 paragrafi
Porro ex eadem ad Colossenses epistola consequitur quoque Lucam ex genere iudaico non fuisse. Nam 4,11 aliquibus sociis enumeratis dicit apostolus : qui sunt ex circumcisione; dein pergit : salutat vos Epaphras...salutat vos Lucas medicus carissimus et Demas. Eum autem fuisse genere antiochenum! Eusebius affirmat (hist. eccl. 3,4). Aliqui ex accurata rerum iudaicarum notitia concludunt eum fuisse proselytum antequam christianus fieret; verum id neque affirmari poterit batur, cum Lucas qui diligenter cuncta investigavit (1,3) et diu cum apostolo Paulo versatus est, profecto eam notitiam. acquirere potuerit christianus, etsi non antea diu fuit proselytus. Si fuit antiochenus gebas et Paulus Antiochiae docerent turbam multam (Act. 11,26). Et _ Tertullianus quidem Paulum nominat magistrum Lucae, Lucam discipulum Pauli (c. Mare. 4,2). Eum ex numero septuaginta duorum discipulorum fuisse aliqui putarunt fortasse inducti eo quod solus Lucas illorum mentionem facit 10,1; ita Ps. Origenes (de recta in Deum fide 1; M. 11,1721), Epiphanius (haer. 51,11; M. 41,908); aliquos id __tradere Theophylactus quoque notat (M. 123,685), eum Christi disci- _ pulum fuisse Symeon metaphrastes quoque asserit (Vita Lucae 3; M. 115,1132); immo eum fuisse socium Cleophae in Emmaus euntis putarunt S. Gregorius (Moralia, praef. in Iob 1,2. 3; M. 75,517) et Symeon metaphrastes |. c. et aliquos in ea esse opinione Theophylactus lc. refert. Sed haec ableganda sunt. Nam satis clare in prooemio se designat talem qui non ab ipso Christo doctrinam acceperit sed ab _apostolis traditam audierit (1,2). Unde tenendum erit quod in fragmento muratoriano dicitur : Dominum tamen nec ipse vidit in carne, et quod S. Hieronymus scribit eum cum Domino in carne non fuisse, | Sscripsisse evangelium, sicut audierit (de vir. ill. 7; M. 23,619); idem censent Tertullianus 1. c. Irenaeus (adv. haer. 1,23), Eusebius l. c. Auole ecustinus (de cons. evang. 1,2. 3; c. Faust. 17,3); vide Patritium 1. c. _ _ Merito S. Hieronymus (ep. ad Damasum 20; M. 22,378) dicit : Lueas inter omnes evangelistas graeci sermonis eruditissimus fuit quippe ut medicus et qui evangelium Graecis scripsit. Eius eruditionem multis _ celebrat metaphrastes ille, eum a puero omni generi disciplinae va- _easse, syriacam et hebraicam linguam exacte calluisse, pulcherrimam E apud Graecos eruditionem collegisse, grammaticen, poeticen, rhetoricen perfecte esse assecutum etc. Hebraismi quidem in eius libris non desunt; cos enumerat Tiele (Studien und Kritiken 1858 p. 755- 2 2 764) et tanti censet ponderis, ut Lucam genere Iudaeum esse affirmet. At sat facile explicantur. Nam « qui ab initio ipsi viderunt et ministri _ fuerunt sermonis », potissimum aramaice loquebantur; cum itaque 4 hi tradiderint nobis res, ut Lucas loquitur 1,2, non mirum est id quod a ex eorum institutione Lucas scripsit esse anus aramaico tinctum. Ex = illis multis qui conati sunt ordinare narrationem rerum earundem, = -certe ali qui, fortasse haud pauci, aramaice scripserunt; alii etsi graeca __uterentur lingua, tamen aramaismis abstinere non poterant, cum hi ex 3 ipsis Domini verbis et apostolorum narratione necessario inferrentur. - £orum autem scripta Lucas cognita habet et quia isti quoque ex apostolorum traditione hauserant, ea inquisitione sedulo facta certe non in omnibus neglexit. Adde Lucam quoque lectione 7éy LXX eo imbutum a esse dicendi genere quo res sacrae et eventus divinitus ordinati in sacris litteris tradi solebant; quod genus suae quoque narrationi con-
i Eum ab apostolo Paulo laudatum esse 2 Cor. 8,18 : misimus fratrem cuius laus est in evangelio per omnes ecclesias, putarunt Origenes (in — ry Luc. hom. 1; M. 13,1804), Chrysostomus (in Act. 1,1; M. 60,15), Pelagius (M. 30,783), auctor longioris recensionis epistolarum S. Ignati martyris (ad Eph. 15; Funk Patr. apost. 2 p. 198), Hieronymus (de vir. ill. 7 et saepius), ob cuius auctoritatem multi latini idem sense- — runt (cf. Cornely, Introd. Ill p. 121; Comment. in 2 Cor. p. 230); verum eo loco non intelligi posse Lucam plerique interpretes tenent et — ostendit Cornely in Comment. Pariter admitti nequit quod, ut ait S. Hieronymus, suspicantur quidam, quotiescumque in epistolis suis Paulus dicit : iuxta evangelium meum, de Luca significare volumine. Id iam ratione temporis refellitur, saltem si spectaveris epistolas ad _Corinthios et Romanos (legitur : secundum evangelium meum etiam 2 Tim. 2,8); dein certum est tempore apostolico vocem evangelii de evangelica praedicatione, de salutis messianae praeconio, de laeto nuntio, nequaquam autem de libro esse usurpatam. Perperam quoque existimarunt aliqui (Origenes, in ep. ad Rom. hb. 10 n. 39; M. 14,1288 scribit ita putari, Baronius ad an. 58 n. 57, Cornelius a Lapide, Calmet) Lucium Rom. 16,21 esse Lucam.
Alia quoque quae de eo referuntur plane sunt incerta. Eum fuisse _ pictorem asserunt non solum metaphrastes (vita Luc. 6) et Nicephorus Callistus (eccl. hist. 2,43; M. 145, 876) aliique recentiores sed iam Theodorus lector saeculo sexto, uti valde probabiliter exponitur apud Bollandistas (t. 8 octobr. p. 295 seq.); immo id certum esse affirmat Lipsius (die apokryphen Apostelgeschichten II, 2 p. 364) cum Theodorus narret Eudociam imperatricem imaginem <%- Ozow74-
3 topos quam Lucas apostolus pinxerat misisse ex Ierusalem ad Pulche- _ viam (Theodoreti hist. eccl. ed. Valesius Mogunt. 1679 p. 551; M. 3 86,165). Kum praedicasse evangelium in Achaia narrat Gregorius nazianzenus; Epiphanius autem in Dalmatia, Gallia, Italia, Macedonia 3 (haer. 51,41; M. 41,908); ex Syrorum traditione ei provincia praej dicationis assignata est Byzantium, Thracia totaque regio usque ad Danubium (cf. Lipsius |. c. p. 367); in Constit. ap. 7,46 (M. 1,1052) _ narratur a Luca esse Abilium secundum Alexandriae urbis episcopum 7 -institutum. = - Eum martyrio vitam finivisse affirmant Gregorius naz. (or. 1. c. Tul. _ 69; M. 35,589), Gaudentius : Andreas et Lucas apud Patras Achaiae _ civitatem consummati referuntur (or. 17; M. 20,963) ; Nicephorus tradit eum ex fructifera oleae arbore suspensum Deo spiritum commen- _ dasse octoginta annos natum (eccl. hist. 2,43). Immerito autem pro eius martyrio Paulinus nol. adducitur (ep. 32,17; MW. 61,339; et vide not. 175 p. 892)!. Alii tamen de eius martyrio nihil referunt, sed eum morfaum esse simpliciter dicunt; ita eum Ephesi mortuum esse ibique bsepultum ait Ps. Dorotheus (cf. M. 123,685), pariter Menologium p. 4 ad 48 oct. eum in pace obiisse (M. 117,114) sepultum esse Thebis et - postmodum reliquias eius esse Constantinopolin translatas; de hac . translatione etiam loquitur Hieronymus (de vir. ill. 7). « Argumentum in Lucam » quod in plerisque codicibus vulgatae continetur (Wordsworth enumerat septemdecim) et a Sedulio Scoto exponitur (M.
103,285) sic habet : « Lucas natione Syrus, Antiochensis... serviens - Domino sine crimine, nam neque uxorem unquam habuit neque filios, septuaginta et quatuor annorum obiit in Bithynia ». Quod Hieronymus habet : in Achaiae Boeotieque partibus volumen condidit (praef. in Matth.), in aliquibus codicibus corrupte legitur Bithyniae; unde
_ frequenter apud scriptores occidentales legitur eum in Bithynia mortuum et sepultum esse. Plura vide apud Bollandistas 1. c. et Lipsius p. 365 seq. .
Pig II. — Lucam scripsisse evangelium.
Recentissimo tempore Tatiani Diatessaron simul cum commentario S. Ephraem quo opus illud a Ciasca arabice et latine editum in rebus praecipuis genuinum probatur magis innotuit. Ex eo autem omnino inferendum est quod Harnack intulit, scil. textum quattuor evangeliorum circa annum 160 fuisse, si ipsam rem spectas, eundem quem hodie legimus (essentially as we now read them; Encyel. Brit s. y. Tatian, 1888). Eodem tempore, quo Tatianus suum composuit opus , traditione antiqua per universum orbem catholicum acceptum erat sine ulla dubitatione Lucam, Pauli socium, scripsisse unum ex istis evangelii libris. Eius rei testimonium ex ecclesia romana praebet auctor fragment? muratoriant, qui tertium evangelium explicite Lucae adseribit (vide textum fragmenti apud Cornely, Introd. I altera edit. p- 182). Ecclesiae et orientalis et occidentalis testimonium nobis exhibet S. Irenaeus, qui S. Polycarpi discipulus et traditae ab apostolis doctrinae assertor studiosissimus et tenacissimus, non solum Lucam sectatorem Pauli, evangelium a Paulo praedicatum in libro condidisse bros evangelii apostolica auctoritate esse Ecclesiae traditos (vide quae dixi in Comment. Matth. I p. 5 seq.). Ecclesiae africanae testimonium nobis refert Tertulanus : dico itaque apud illas (ecclesias), nec solas iam apostolicas, sed apud universas quae illis de societate sacramenti siae testimonium nobis tradunt Clemens et Origenes; ille ad evan-
solum ecclesiae palaestinensis, sed totius retro antiquitatis sensum et testimonium gravissime statuit Ewsebcws caesariensis qui sedula inquiulla controversia sint accepti, eorum in numero collocat primo loco sacram evangeliorum quadrigam (h. e. 3,25; M. 20,268).
LUCAM SCRIPSISSE EVANGELIUM. wf 6 paragrafi
Haec autem totius antiquitatis testimonia de Luca scriptore evangelii eo maius habent pondus, quia cur in Lucam comitem Pauli omnia consentiant nulla ratio alia vere sufficiens adduci potest nisi ipsa rei veritas indubitato modo manifestata. Nam tertium evangelium a socio quodam Pauli vel forte ab ipso Paulo esse profectum, ex internis quas vocant rationibus si quis sedulo in eas inquisierit deprehendi potest; scil. magna quaedam similitudo. generis dicendi et indolis doctrinae intercedit inter evangelium et. epistolas paulinas. Verum notum est veteres non ab internis rationibus suam inchoasse investigationem, sed libros suscepisse quos maiorum auctoritate et certa traditione apostolica sacros esse sibi persuaserant. Sed quamvis concedamus ipsa evangelii conformatione unum ex Pauli comitibus suaderi, nullo tamen modo explicatur, cur in Lucam omnes consenserint vel consentire potuerint. Is enim inter Pauli socios minime emiveteres evangelium Pauli non a Tito vel Timotheo esse litteris consignatum statuunt? unde fit ut in eum consentiant qui comparatione reperies rationem sufficientem nisieam quam dixi.
_ Illi quos enumeravi nomen Lucae efferunt eosque habuisse idem quod nos evangelium sole meridiano clarius est neque a quopiam in controversiam vocatur. Praeterea librum hunc exstitisse saeculo secundo et Lucae adscriptum esse versionibus quoque patet tum vetere latina tum syriaca. Eum librum notum fuisse testis quoque est S. Iustinus martyr qui ex commentariis quos ab apostolis eorumque discipulis compositos dicit ea affert quae in solo Lucae evangelio habentur, scil. de sudore sanguineo et de verbis in cruce : Pater in manus tuas (diaquae a Patribus apostolicis ad nos perlata sunt ea quae ad normam evangelii Lucae efferuntur apud Clementem romanum, Polycarpum,
Ignatium martyrem (vide Cornely, Introd. III p. 123). Hisce adde quae Irenaeus, Tertullianus, auctor philosophumenon, Clemens alexandrinus nobis tradunt de haereticis primi et secundi saeculi, de Basilide, Valentino et Theodoto et Heracleone; scil. quomodo ex locis qui apud Lucam leguntur suos stabilire conati sint errores, adde in homiliis clementinis ex medio saeculo secundo non paucos locos ita afferri, ut ex evangelio Lucae repetitos esse appareat (cf. Cornely 1. ¢. p. 12% seq.). Ex quibus omnibus firmissimum efficitur argumentum prius, id prius quod ab initio, id ab initio quod ab apostolis, pariter utique constabit id esse ab apostolis traditum quod apud ecclesias apostolicas fuerit sacrosanctum » (c. Marc. 4,5).
Quando autem evangelium a Luca scriptum sit ut determinetur, argumentum quaerendum est ex altero eiusdem libro, cui titulus Actus apostolorum. Nam utrumque librum ad eundem referendum esse auctorem hodie fatentur omnes (cf. Holtzmann, Lehrbuch der hist. kr. Einleitung, 1892 p. 391). Iam ex Act. 1,1 patet evangelium antea fuisse compositum. Ipsum autem Actuum librum scriptum esse mox post biennium captivitatis romanae prioris Pauli apostoli, videtur colligi posse ex eo quod liber ea narratione clauditur neque quidquam ulterius de vita Pauli refertur. Si enim liber scriptus esset multo tempore post biennium illud, non posset modo probabili explicari, cur subito et quasi abrupte liber finiatur ille, in quo antea tanta cum accuratione singulae res ex itinere romano etc. describebantur. Cur nihil de altera captivitate adderetur, cum tamen Lucas apud apostolum ' versaretur (2 Tim. 4,11)? Neque immerito colligit Felten ex Act. 20,25 et 21,13 librum ante Pauli mortem esse compositum (Apostelgeschichte 1892 p- 23). Quae enim aliae afferuntur rationes, cur adeo abrupte liber finiatur, minus probabiles sunt, eum scil. esse subito impeditum quominus perficeret vel morbo aut morte prohibitum ,. vel tertium voluisse addere librum. Cur tandem solum usque ad biennium illud narrationem produxerit, de biennio ipso autem nihil accuratius retulerit, ratio quam maxime obvia cernitur in ipso tempore scriptionis et in notitia quam Theophilus de rebus intra biennium gestis habuit (cf. Fe/ten 1. c.). Quare merito consequitur evangelium c. annum 63 esse scriptum (cf. Cornely 1. c. p. 168).
De aliorum sententiis haec accipe: Schanz et Belser |. c. quam maxime probabile censent evangelium esse scriptum circa an. 67-70. Putant enim ab Irenaeo iam assignari tempus post mortem apostolorum Petri et Pauli.
rebantur, sicut et semota passione Petri evidenter declarat, sed et profectione Pauli ab
LUCAM SCRIPSISSE EVANGELIUM. : 9 22 paragrafi
1. lis enim quae 1. c. Cornely disputat addi potest omnino non videri probabile lre-
1. Vide quae dixiin Comment. Dan. p. 265 et cf. Josephus Antiq. 10,11. 7, LUCAM SCRIPSISSE EVANGELIUM. 41
Quod testimoniis historicis traditum est, Lucam Pauli socium scripsisse evangelium, id rationibus quoque comprobatur ex ipso evangelii libro depromptis. Modum quippe proponendi argumentum evangelicum esse ad Pauli apostoli indolem et rationem conformatum et veteres viderunt et recentiores fatentur. Et Irenaeus quidem ait Lucam evangelium a Paulo praedicatum in libro condidisse, Lucam didicisse a Paulo (adv. haer. 3,1. 14), Tertullianus et ipsum apostolum Paulum vocat illuminatorem Lucae et addit ecclesias apostolicas Lucae digestum Paulo adscribere solere (c. Mar. 4,2. 5); neque aliter sentiunt Origenes, Eusebius, Chrysostomus, Hieronymus (cf. Cornely |. c. p. 128). Idemque recentiores affirmant evangelium tertium esse « paulinum » dicentes. Id quidem alii alio quodam modo proponunt : vel materiam evangelicam in eo tractari et conformari ad illam rationem quae maxime modum sapiat et doctrinam Pauli, vel in eo conciliari inter se ea quae Paulo sint peculiaria et ea quae ad partes iudaeo-christianas spectent, ita ut exsistat in eo et proponatur « mitigatus quidam paulinismus », vel in eo acriter defendi, propugnari, propagari partes paulinas, immo in quibusdam quibus iudaismus oppugnetur excedi modum quo Paulus contra iudaismum soleat dimicare (cf. Holtzmann |. c. p. 388). Unde socium Pauli deprehendi facile conceditur. Idque ex genere quoque dicendi comprobatur. Sat multa enumerantur ab interpretibus verba, dictiones, sententiae quae Lucae et Paulo sint communia; de qua re vide Grimm, Einheit der vier Evangelien p. 103 seq. Schanz p. 22, Cornely p. 1341, Fillion (Evangile selon S. Luc p. 10). Porro scriptorem evangelii fuisse graecum genere et virum eruditum (uti traditio fert de Luca medico, antiocheno) pariter ex ratione scribendi satis pura et eleganti concluditur. Eius quippe dicendi genus prae omnibus novi testamenti scriptoribus (excepto scriptore epistolae ad Hebraeos) maxime tur vocabula centum quae huic evangelio cum scriptoribus classicis communia sunt neque apud alium auctorem novi testamenti reperiuntur (cf. Ke7/, Commentar ttber die Evang. Markus und Lukas p. 172; p. 474). Sed non solum usu vocabulorum, sed etiam constructione erammaticali quae ad syntaxin bene graecam pertineat prae ceteris Lucas conspicuus est, cuius rei exempla praebet Noesgen |. c. p. 477. Haec indicasse hoc loco sufficiat.
~ Quaeritur quoque quibus fontibus usus sit Lucas. De qua re ipse nos edocet in prooemio. Affirmat enim se omnia diligenter ac sedulo investigasse et explorasse a principio. lam apud quos? Ad id respondet etiam quod 1,2 scribit : sicut tradiderunt nobis qui ab initio ipsi viderunt (res scil. in nobis completas) et ministri fuerunt sermonis (vide in Comment.). Proinde asserit se traditionem apostolicam diligenter esse secutum. Quos vero apostolos viderit et magistros habuerit certo dici nequit; at certum est eum esse edoctum a Paulo qui non solum Iesu doctrinam sed res quoque gestas per revelationem Domini se accepisse affirmat (cf. 1 Cor. 11,23. 2Cor. 8,9. Gal. 1,1; 4,4; praeterea cf. Act. 13,25 seq.), dein cum Lucas cum Paulo versaretur in urbe Ierusalem, lacobum apostolum ei fuisse praesto a quo plurima de Iesu vita exquireret (Act. 21,15). Neque improbabile est Petrum quoque, cum Antiochiae moraretur, a Luca antiocheno esse visum et consultum. - Praeterea Caesareae Philippum adiit evangelistam (Act. 21,8); ex fratribus illis quingentis quibus Christus apparuit multi erant superstites cum Paulus priorem ad Corinthios epistolam scriberet (4 Cor. 15,6); ex illis itaque discipulis eum multa discere potuisse nemo in controversiam vocabit. Bis adnotat Mariam omnia sedulo conservasse et animo suo singula inter se contulisse (2,19. 51), quo clare innuit se accepisse illa quae ibi de primordiis refert vel ab ipsa b. Virgine vel ab iis qui immediate ab ea edocti erant de mysteriis illis infantiae dominicae.
Praeterea Lucas mentionem facit multorum qui aggressi sint componere narrationem rerum, sicut tradiderunt nobis qui ab initio ipsi viderunt etc. Horum igitur scripta ei cognita erant. Cum itaque in iis quoque ea continerentur quae ab apostolis tradita erant, Lucas in comcerto cognovit quae ab lis essent conscripta sincere et vere esse relata. Id enim sequitur ex 1,3. Cum ea igitur lecta et cognita haberet necessario fiebat ut scribens de iisdem rebus etiam iisdem fere uteretur verbis. Ex multis illis aliqua fuisse aramaice scripta probabile est. Inde aramaismi vel hebraismi qui in aliquibus partibus (praecipue primis capitibus) deprehenduntur facile explicantur. Cantica : Magnificat, Benedictus, conscripta fuisse aramaice certum videtur. Cum Lucas moraretur in urbe Ierusalem, ei varia relata esse de Iesu vita et doctrina aramaice vel ab iis qui graeca lingua colore aramaico tincta uterentur omnes, puto, facile concedent. Ceterum de istis « fontibus » nihil ulterius statui potest. Utique non desunt inter recentiores qui loquantur de fontibus ortis in meridionali parte Palaestinae, samaritanis, ebioniticis, de evangelio quodam Philippi, de libro altioris historiae , ex quibus tertium evangelium sit conflatum; verum haec uti gratis asseruntur, ita gratis negantur.
Restat tamen quaestio de libris Matthaei et Marci. Atque librum Marci ei cognitum fuisse plerique statuunt. Id praeprimis ex eo colligitur quod
p. 16 seq. et quae in iis quae praecipua sunt hic quoque valent.
Ut indagemus quid Lucas sibi proposuerit, duo nobis praesto sunt. Prius est quod ipse clare enuntiat 1,4, alterum quod colligitur et ex rebus quas refert et ex modo quo res illas describit. Librum inscribit Theophilo. Quis ille sit plane incertum est neque refert, cum ex more veterum et ex totius libri argumento certum sit librum etsi viro privato dedicetur tamen non illi soli destinari sed in publicum proferri (cf. ad 1,3. 4). Profitetur itaque Lucas se a prima origine cuncta sedulo explorasse eaque ex ordine perscribere, ut pernoscant indubitatam veritatem doctrinarum quas orali institutione acceperant. Proinde eos quibus scribit plane securos reddere vult iisque firmissimam ingerere persuasionem vera esse quae institutione christiana didicerant. Doctrinae autem christianae de Iesu Messia etc. rebus gestis innituntur. Quare has res ipsas ita narrare iisque testimoniis firmare oportet ut mio (1,3. 4%) profitetuar. Eadem de causa tempus rerum gestarum indicat 1,5..26..39. 56; 2,4. 21, 42+.3,4. 23; 6,1.6; 7,41; 8,1; 9,28: 37 etc. ; apposite narrationem incipit ab annuntiatione nativitatis praecursoris; apparitio angeli, Zacharias mutus, populus in templo ea de re miratus, partus sterilis Elisabeth , loquela muto coram multis restituta, canticum Zachariae, haec omnia aptissima sunt quibus animi ad magnalia Dei exspectanda et fide amplectenda praeparentur. Eodem modo angelus cum b. Virgine colloquens et oracula messiana iam impleri promittens (1,32. 33), Elisabeth vaticinans, infans in utero exsultans, angeli pastoribus nuntium Salvatoris nati afferentes, pastores ad praesepe lidemque rerum earum nuntii, Simeon et Anna in templo, pariter testes, prophetae, nuntii, nonne haec omnia quam maxime valide comprobant Salvatorem mundi esse natum coelitus missum? Pari studio ostenditur praedicationem Ioannis praecursoris innotescere omni populo, turbis, publicanis, militibus eiusque testimonio de Christo omnes praeparari ad eius doctrinam suscipiendam, qui in ipso baptismo palam coelesti testificatione Filius Dei declaratur. Atque quid sua doetrina, quid suis miraculis Iesus valuerit sese Servatorem et Filium Dei comprobans sequentibus narrationibus demonstratur. Haec autem ita proponuntur, ut accurata conditionum descriptione earum veritas confirmetur. Neque enim in quodam angulo res geruntur, sed palam coram multis testibus, neque in regione incognita, sed in Nazareth, in Capharnaum, in domo Simonis, secus stagnum Genesareth; leprosus sanatus mittitur ad sacerdotes, pharisaei et legis doctores ex quae solo verbo patrat. Porro tamquam testes et comites qui iam non ab eo recedunt duodecim illos elegit Iesus quos iam in omnem terram exiisse et testimonium de Iesu perhibere sciunt qui librum Lucae legunt ; quorum apostolorum testimonium et fides eo maioris ponderis est quia varlis eventibus patet, quam difficile fuerit eos adducere ad eam de rebus persuasionem et cognitionem quam nunc coram omnibus tanta constantia profitentur (cf. 18,34; 24,37. 44).
Coram hisce comitibus et senioribus Iudaeorum Iesus verbum illud enuntiat quo servum centurionis absentem sanat in Capharnaum, in Naim coram turba copiosa iuvenem mortuum ad vitam revocat; testes plurimorum miraculorum sunt etiam Ioannis discipuli; pharisaeis ostendit Iesus se scire secretas animorum cogitationes; tota regio Gerasenorum testis est elus in daemones potentiae; multa turba attactu eius vestimenti morbum insanabilem esse ablatum comperit; ipse Herodes testimonium reddit a Iesu eiusque apostolis fieri signa; quinque millia virorum in deserto prope Bethsaida quinque panibus saturantur etc. etc. Neque minus clare demonstrat Iesum suam passionem praescisse, praedixisse, eum innocentem odio populi esse ad supplicium tractum, eum eloriose resurrexisse et suis apparuisse. Quibus omnibus divina eius missio et doctrina invicte probatur. Quare narratione Lucae fatendum est eos quibus scribit in accepta doctrina confirmari, erudiri magis, ita ut perspiciant ea quae orali institutione tradita erant inconcussa veritate historica inniti.
Lucam librum suum ethnico-christianis destinasse sententia est iam ep. ad Damas. 20) et multis recentioribus proba Atque revera, si eius scribendi modus consideratur, ea quae gentibus offensioni esse possent evitat; apostolos in sua priore missione esse prohibitos abire in viam gentium, Matthaeus quidem narrat, neque tamen Lucas; historiam mulieris chananaeae quam Dominus durius tractare videri poterat pariter non habet; apud Matthaeum legimus : nonne ethnici hoe faciunt? apud Lucam : et peccatores hoc faciunt etc. Accedit quod consulto Iesus describitur qui omnibus salutem afferat : in eius nativitate angeli pacem annuntiant hominibus bonae voluntatis; Simeon in templo salutare Dei celebrat quod Deus paraverit ante faciem (ef. Cornely 1. c. p. 139). In prima quam refert Lucas concione Jesus ter non omittit prae aliis adnotare praecursorem quoque militibus i. e. alienigenis praedicasse et opem et consilium salutis eis praebuisse. In regione Gerasenorum relinquit Iesus sanatum daemoniacum quem narrare iubet quanta ei fecerit Deus. In designatione et missione septuaginta discipulorum iam veteres videbant praeformari ptaeconium reeni Dei ultra duodecim tribus Israel late in gentes extendendum. Cum discipuli in Samaritanos ultionem Dei vellent invocare, Iesus eos reprimit et se venisse testatur ad animas salvandas; non in abaup Tudaeo, sed in Samaritano depingit veram formam caritatis in proximum; pariter ex decem leprosis mundatis unum Samaritanum rediisse ad Iesum et in faciem procumbentem gratias egisse Lucas refert eique laudem a Iesu esse tributam et ope fidei ei salutem contigisse ipsis Domini verbis narrat,
Verum si diceres librum solis ethnico-christianis destinari, sententiam proponeres mancam et curtam, non integram et perfectam qualis indoli libri est consentanea. Cum enim Paulus non uno loco affirmet evangelium missum esse Iudaeo primum et Graeco et ipse sedulo prius Iudaeis praedicet et dein gentibus et summum manifestet studium, ut omnes, Iudaeos et Graecos, ad Iesum adducat (cf. Rom. 1,16; 9,1-6; 11,13. 1 Cor. 9,20. Act. 13,46 etc.), quomodo socius eius et testis laborum censeri posset non eodem studio inflammatus? Quare iam ut aiunt a priore certum esse videtur Lucam librum suum etiam iudaeo-christianis destinasse, brevi illis omnibus quibus Paulus annuntiavit evangelium. Nonne sat multa in eius libro continentur quae singulari modo Iudaeis conversis solatio et gaudio esse debebant? Cogita de pia familia sacerdotali Zachariae, de verbis angeli ad b. Virginem de throno David dando filio eius ete. Quid cantica illa Magnificat et Benedictus con- -tinent nisi insignem commendationem populi electi et laudem beneficiorum Dei illi populo praebitorum? Ab angelis Salvator annuntiatur : natus est vobis, pastoribus, populo israelitico ; gaudium fore promittunt toti populo ; in civitate David apparuit } Messias et iste Messias caerimonias legis subit in circumcisione, in praesentatione in templo, ubi a Simeone consalutatur ut gloria plebis Israel, in profectione tempore statuto ad templum. Christus vita sua et miraculis terram israeliticam consecravit; miracula sua liberalitate maxima patrat pro ludaeis, ex ludaeis seligit sibi apostolos et discipulos, turbis israeliticis praedicat. Et si narratur praecursorem praedicasse sicut scriptum est in libro sermonum Isaiae, ipsum Christum ab oraculo Isaiae prophetae suum incepisse in Nazareth sermonem et oracula_prophetarum in se debere impleri apostolos docuisse (3,4; 4,18; 18, 31; 22,37; 24,25. bs), haec quam maxime ad iudaeo-christianorum QUO CONSILIO LUCAS SCRIPSERIT. A7 fidem roborandam apta sunt. Alia vide apud Cornely 1. c. p. 140 seq.
Minime tamen tacet quod taceri nec debuit nec potuit Messiam a suo populo esse reiectum. Quod quomodo evenisset necesse erat ipsa rerum gestarum fideli narratione declarare et pro ethnicis et pro [udaeis; pro illis quidem ne Iudaeorum pervicacia et repudiatio Messiae lis esset obstaculum fidei, pro his ut perviderent synagogam sua maxima culpa negasse ei fidem quem tot promissis divinis acceptis exspectabat. Atque id Lucas pro utriusque populi in fide confirmatione praestat. lam praecursor graviter monet ne salutem sibi promittant quia patrem habeant Abraham, verum oportere bonum afferre fructum; Messiam purgaturum esse aream suam, paleas combusturum. Porro describit Lucas quomodo quidem admiratae sint haud raro turbae in verbis gratiae Iesu et miraculis, at simul indicat causas cur ad plenam non pervenerint fidem. Cuius obstinationis triste praesagium et exemplum statim proponit in primo Iesu ad Nazarethanos sermone (4,22 seq.), proponit in pharisaeis et scribis qui animis malignis Iesum persequuntur, oblocutionibus et cavillationibus eius apud turbam auctoritatem destruere conantur et demum miracula eius fieri per principem daemoniorum affirmant. In qua tamen expositione culpae ludaeorum Lucas eodem sensuimbutum se nobis exhibet quem apud Paulum deprehendimus. Paulus duces populi excusat : si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (4 Cor. 2,8), magnum in suos populares ostendit amoris affectum (Rom. 9,1-6; 10,2; 11,13). Neque — aliter Lucas. Nam inter ipsas minas et reprehensiones ea simul a Iesu dicta esse significat quae viam salutis ostendant, quae animum Iesu misericordem manifestent; ita 13,3. 5. 8: domine dimitte illam (arborem) et hoc anno; solus Lucas nobis refert: ut appropinquavit videns civitatem flevit super eam (19,41), solus Lucas refert verba illa quibus Iesu animus et sensus dolore et misericordia plenus adeo depingitur : filiae Ierusalem, nolite flere super me, sed super vos ipsas flete et super filios vestros etc. et : Pater dimitte illis; non enim sciunt quid faciunt (23,28. 3%). Pariter nobis ostendit Iesum gaudentem eo quod Israelitis bona et spiritualia et corporalia conferre potuit (cf. 13,16; 19,9). Porro si multa et gravia illa quae apud Matthaeum de pharisaeis Iesus loquitur in memoriam revocaveris, fateri debebis Lucam pleraque omisisse , narrare autem Iesum saeplus a pharisaeis esse invitatum et suis ipsius sermonibus et reprehensionibus eis quoque viam salutis ostendisse (cf. 5,241 seq. 31; 6,2. 9; 7,31. 40 seq. 11,17. 37; mAg45: 14,4 etc.). Eadem cum Matthaeo comparatione instituta invenies quaedam dura in Iudaeos dicta apud Lucam non reperiri; v. g. Matth, 8,12; 13,15; 21,19. 43. Hisce simul ostenditur tempore quo Lucas scripsit iam non opus fuisse ut omni quasi argumentorum genere et pondere culpa et perversitas ducum populi exponeretur, neque Lucam inter eos quibus scripsit talem habuisse numerum et indolem Iudaeo-christianorum qualem ob oculos habuisse Matthaeus censendus est.
Solus Lucas nobis narrat Iesum praedicationem suam in Galilaea incepisse ab oraculo Isaiae et suum descripsisse munus, ut sanaret contritos corde, captivis praedicaret remissionem et annum acceptum Domini. Jam prae aliis evangelistis Lucas in iis immoratur eaque ex sermonibus parabolisque Domini nobis solus conservavit quae quam maxime egregie hance quasi vitae ac muneris Iesu formam describunt et illustrant. Ita solus nobis refert quanta benignitate peccatricem susceperit, defenderit, laudaverit et venia peccatorum data in pace dimiserit 7,44 seq., quomodo Samaritanos qui eum non receperunt a discipulorum vindicta tuitus sit suum manifestans desiderium salvandi omnes; solus Lucas ad parabolam de ove perdita et de drachma amissa addit Domini verba : ita gaudium erit in coelo, gaudium erit coram angelis Dei super uno peccatore poenitentiam agente (15,7. 10). Solus nobis servavit parabolam illam insignem de filio prodigo, in qua Dei in peccatores immensa misericordia mirum in modum describitur (45, 20-32), parabolam de publicano qui iustificatus a templo recedit, narrationem de Zachaeo, cuius pium desiderium beneficio longe maiore superavit, verba illa misericordia et gratia plenissima quibus latroni crucifixo paradisum promittit (cf. 18,13; 19,5; 23,43). Dum autem Lucas haec enarrat, ea in Iesu nobis depingit quae Paulus quoque in epistolis celebrare frequenter solet; scil. divitias bonitatis et patientiae et longanimitatis Dei, caritatem Dei quoniam cum adhuc peccatores essemus Christus pro nobis mortuus est, divitias gloriae in vasa misericordiae, bonitatem Dei ut omnium misereatur (Rom. 2,4; 5,839,235 14, 22. 32); Pauluslaudat divitias gratiae (Eph. 1,7. Col. 1,27) et quae postea litteris consignavit, certe omni tempore animum eius implebant : superabundavit gratia Domini nostri; fidelis sermo et omni acceptione dignus quod Christus Iesus venit in hune mundum peccatores salvos facere (4 Tim. 1,44. 15), apparuit gratia Dei salvatoris nostri omnibus hominibus, apparuit benignitas et humanitas Salvatoris nostri (Tit. 2,41; 3,4). Iam vero hanc gratiam et benignitatem Lucas prae aliis egregie delineavit moribus Iesu et verbis. Qua in re eum illuminatorem sui Paulum (Terte//.) secutum esse facile concesseris, sicut eum sequitur in eo quod Iesum frequenter vocat Kirov Dominum (cf. 1,43; 2,14; 5,8. 12,17; 7,13; 10, 1; 14,39; 12,42 ete.).
Quod demum aliqui quasi ex fonte quodam ebionitico haustum in libro Lucae notare non dubitabant, id omne plane iis congruit quae
virtutem. IV. — Quo ordine liber sit compositus.
In argumento libri facili negotio quattuor partes distinguuntur. Nam primo edocemur de iis quae antequam Iesus ministerium publicum aggrederetur evenerunt 1,5-4,13; eius autem ministerium deinde nobis describitur quale illud gesserit in Galilaea 4,14-9,50 et quale illud exercuerit relicta Galilaea eo tempore quo uti a Joanne docemur ter in urbem profectus est 9,51-19,28; demum ultima vitae eius periodus a sollemni in urbem ingressu usque ad resurrectionem et
Jam ordinem temporis servari in prima parte et in ultima non indiget probatione. Nam res ipsa loquitur. Narratur annuntiatio per angelum facta de nativitate praecursoris 1,5 seq. post sex menses annuntiatur nativitas Jesu, post tres menses nascitur loannes qui post octo dies circumciditur. Sequitur narratio de nativitate Iesu, de circumcisione, praesentatione in templo, de reditu in Galilaeam et commoratione in Nazareth. Dein 3,1 tempus designatur, quando praecursor munere suo fungi a Deo iussus est, ad quem venit Iesus ut baptizaretur, quo facto Jesus sese in desertum recepit, et inde revertitur in cerdotum, negatur a Petro, illuditur, mortis reus declaratur, ducitur ad Pilatum, ad Herodem ete.
Verum difficultas est de secunda et tertia parte, in quibus aliqui ordinem temporis servari nolunt admittere. At hic quoque eum ordinem esse agnoscendum variis rationibus suaderi potest. Et primo quidem quia Lucas in universum affirmat se ea quae ab initio diligenter exploraverit xa0c2%¢ ex ordine scribere, quam vocem de ordine temporis esse intelligendam ex eius usu et ex contexta oratione probatur in Commentario ad 1,3. Praeterea in altera parte sat multa continentur quibus Lucas indicat se ordine temporis narrare; ita relicto oppido Nazareth dein v. 38 surgens de synagoga introivit in domum Simonis; v. 40 cum sol occidisset... v. 42 facta autem die egressus ibat in desertum locum v. 44 et erat praedicans in synagogis Galilaeae; 5,27 post haec (sanationem paralytici) exiit et vidit publicanum; 6,1 factum est in sabbato secundo primo; 6,6 factum est in alio sabbato, 6,12 factum est in illis diebus (sequitur electio apostolorum et sermo qui dicitur montanus) ; 7,1 cum autem implesset verba in aures plebis intravit Capharnaum; 7,11 et deinceps ibat in civitatem Naim; 7,18 et nuntiaverunt loanni discipuli de his omnibus et misit duos ad Iesum; 8,1 etfactum est deinceps; 8,40 factum est cum redisset Iesus (e regione Gerasenorum); 9,10 et reversi apostoli narraverunt; 9,28 factum est autem post haec fere dies octo; 9,37 factum est in sequenti die (post transfigurationem). En in hac parte satis brevi tot continentur quibus seriem et ordinem temporis clare apponit! Pauca inseruntur quae nulla temporis nota adiunguntur; ita 5,1 (secus stagnum Genesareth), 5,142 (cum esset in una civitatum); 5,17 (in una dierum), 7,36 (rogabat eum quidam de phari-
Haec utique-cum antecedentibus non ita iunguntur, ut erdo temporis clare exprimatur, at perperam inde concluderes ea extra seriem adiuncta est, unde iam praesumi potest narrationem eo ordine in his tione confirmatur. Ita discimus a Marco paralyticum esse sanatum aliquo tempore post sanationem leprosi (Mare. 4,41); unde iam patet Luc. 5,17 ex ordine temporis addi. Ipsa quoque sanatio leprosi a Marco quoque in id temporis spatium incidisse refertur quod Luc. 4,%% et 5,12 indicatur. De peccatrice 7,36 seq. solus refert Lucas; unde id evenisse post missionem discipulorum Ioannis aliunde nequit ostendi; at cum post eam narrationem pergatur 8,1 et factum est deinceps, ordo temporis etiam pro antecedente satis innuitur. Adventum autem matris et fratrum docemur a Matthaeo 13,1 eo die contigisse quo Iesus parabolam de seminante proposuit; iam apud Lucam adventus ponitur post eandem parabolam ; proinde series temporis non negligitur. Neque 8,22 dici potest referri ordine temporis neglecto. Nam Marc. 4,35 statuitur expresse transfretationem in regionem Gerasenorum factam esse eo die sero quo populum in parabolis docuerat; unde bene refertur apud Lucam post parabolam propositam. Etiam secundum narrationem Marci (cf. 6,1. 8) concludendum est missos esse apostolos ad praedicandum tata; proin recte apud Lucam sequitur 9,1. Porro ex narratione apud fert : quem me esse dicunt turbae etc. evenisse aliquo tempore post multiplicationem panum. Discrimen solum in eo est quod alii duo eiusmodi narrant. miracula, prius autem Lucas altero omisso, qua omissione ordo temporis tamen nullatenus turbatur. Pariter quod Luc. 9,46 scribitur accidisse post transfigurationem et sanationem pueri lunatici, cum Iesus esset iterum in Capharnaum, patet ex narratione concordi Matth. 18,1 et Marc. 9,32; quare id quoque ordine temporis apud Lucam legitur. Quae cum ita sint manifestum esse videtur in hac altera parte 4,14-9,50 ordinem temporis servari. lam quid de tertia libri parte? Fatendum est id de ea parte non eadem facilitate posse ostendi. Nam ea in parte Lucas multa habet propria quae neque apud alios leguntur neque certa temporis designatione referuntur; nonnulla apud eum deprehenduntur quae apud alios alii tempori adscribi videntur. Nihilominus satis evinci potest etiam hac parte Lucam non recedere ab eo ordine quem in antecedentibus secutus est. Primo enim non desunt ea quibus temporis designatio et consecutio indicatur. Ita 9,51; 10,1 post haec designavit; 11,37 et cum loqueretur rogavit eum; 11,53 cum autem haec ad illos diceret coeperunt pharisaei; 13,1 aderant quidam ipso in tempore; 13,34 in ipsa die accesserunt; 16,14 audiebant autem omnia haec pharisaei et deridebant illum et ait illis etc., 19,1 et ingressus (cf. 18,35) perambulabat Tericho; 19,11 haec illis audientibus adiiciens dixit parabolam, temporis ordinem evincendum multum confert accurate designari a Luca tria illa itinera hierosolymitana quae Iesum anno tertio vitae publicae ad festum tabernaculorum, ad festum encaeniorum, ad pascha
docens et iter faciens in Ierusalem; demum 17,11 et factum est dum iret in Ierusalem, transibat per mediam Samariam et Galilaeam (vide in Comment.); quae tria itinera congruunt iis quae loan. 7,10 et 10,22 et 14,54 seq. narrantur. Quare non est cur dubitetur quin in hac -quoque parte ordo temporis servetur.
Ceterum si de ordine temporis sermo fit, intelli gendus erit ordo rerum gestarum vel eventuum. Nam assentiri licet Patritio dum scribit : « demum quo difficultates vincere queas animadverte ordinem quem Lucas sequi instituit in historia describenda esse rerum gestarum ac temporis, quo, inquam, facta sunt singula eorum quae refert. Securis igitur nobis licet esse de eo quod in Christi sermonibus atque orationibus a Luca relatis ad quaedam veluti offendimus quae avaxchovba videntur ». Aliqua quae obiici solent dilui in Comment., alia quaedam hic subiicio,
Dein obiicit Moesgen Luc. 11,17-25 alii adscribi tempori quam Marc. 3,22 seq. Sed ibi est quaerendum, uter referat ex ordine. Nam teste Joanne | presbytero apud Papiam Marcus nonnulla non suo retulit ordine, sed ita retulit uti Petrum narrantem audivit. Proinde si qua dissensio reperitur inter ordinem Marci et Lucae, dicendum erit Marcum non tenuisse ordinem. Porro obiicit idem apud Luc. 13,31 Iesum versari in Galilaea, id quod cum 9,51 nequeat componi. Verum quis eum docuit id dictum esse in Gali- Jaea? cur non in Peraea quae ditionis Herodis regio erat? Neque ullo pacto ostendit Luc. 13,22 non posse intelligi iter ad encaenia neque probat fieri non potuisse ut Iesus ab Ephrem per mediam Samariam et Galilaeam, per Peraeam, Iericho, Bethaniam profectus esset in Ierusalem. Equidem puto consensionem minime spernendam cerni in eo quod Ioannes in ultimo anno vitae Jesu tria nobis refert itinera in urbem et Lucas de eodem tempore ter itineris in urbem mentionem facit, quamvis de ipsa in urbe com-