Conuersation with the proud, rich, and potent is dangerous. 9. Relie vpon Gods helpe, 11. Beware of pusillanimitie, & of presumption. 19. A meane is necessarie, and the companie of equals is most secure.
1He that toucheth pitch, shall be defiled with it: and he that hath fellowship with the proud, shall put on pride.Chi tocca la pece, si sporca di pece, e a chi conversa col superbo, si attaccherà la superbia.HE that toucheth pitch, shal be defiled with it: and he that communicateth with the proud, shal put on pride.Qui tetigerit picem inquinabitur ab ea: / et qui communicaverit superbo induet superbiam. 2He shall take a burden upon him that hath fellowship with one more honourable than himself. And have no fellowship with one that is richer than thyself.Si mette un gran peso addosso chi fa lega con uno da più di lui. E non ti associare con chi è più ricco di te.He shal take a burden vpon him that communicateth with one more honorable then himself. And be not companion with one richer then thyself.Pondus super se tollat qui honestiori se communicat, / et ditiori te ne socius fueris. 3What agreement shall the earthen pot have with the kettle? for if they knock one against the other, it shall be broken.Come staranno insieme un vaso di ferro, e uno di terra, il quale quando venga a urtare coll'altro sarà messo in pezzi?What societie shal the caudron haue with the earthen potte? for when they shal knock one against the other, it shal be broken.Quid communicabit cacabus ad ollam ? / quando enim se colliserint, confringetur. 4The rich man hath done wrong, and yet he will fume: but the poor is wronged and must hold his peace.Il ricco farà ingiustizia, e fremerà; e il povero maltrattato starà zitto.The rich man hath done vniustly, and he wil fume: but the poore man being hurt wil hold his peace.Dives injuste egit, et fremet: / pauper autem læsus tacebit. 5If thou give, he will make use of thee: and if thou have nothing, he will forsake thee.Se tu gli farai de' presenti, ti accoglierà; se non avrai che dare, ti abbandonerà.If thou geue, he wil take thee: and if thou haue not, he wil forsake thee.Si largitus fueris, assumet te: / et si non habueris, derelinquet te. 6If thou have any thing, he will live with thee, and will make thee bare, and he will not be sorry for thee.Se hai qualche cosa, banchetterà teco, e ti smugnerà, e non avrà compassione di te.If thou haue, he wil liue with thee, and wil emptie thee, and he wil not be sorie for thee.Si habes, convivet tecum, et evacuabit te: / et ipse non dolebit super te.
7If he have need of thee he will deceive thee, and smiling upon thee will put thee in hope; he will speak thee fair, and will say: What wantest thou?Se avrà bisogno di te, ti gabberà, e con viso ridente ti darà delle speranze, ti prometterà monti di oro, e dirà: di che hai bisogno.If thou be necessarie for him, he wil supplant thee, and smiling wil put thee in hope, telling thee good thinges, and wil say: What wantest thou?Si necessarius illi fueris, supplantabit te, / et subridens spem dabit, narrans tibi bona, / et dicet: Quid opus est tibi ? 8And he will shame thee by his meats, till he have drawn thee dry twice or thrice, and at last he will laugh at thee: and afterward when he seeth thee, he will forsake thee, and shake his head at thee.E ti confonderà co' suoi desinari fino a tanto, che in due, o tre volte ti rifinirà, e all'ultimo si burlerà di te, e poi vedendoti ti volterà le spalle, e scuoterà il capo contro di te.And he wil confound thee in his meates, til he emptie thee twise, & thrise, and at the last he wil mocke thee: and afterward seeing he wil forsake thee, and wil shake his head at thee.Et confundet te in cibis suis, / donec te exinaniat bis et ter: / et in novissimo deridebit te, / et postea videns derelinquet te, / et caput suum movebit ad te. 9Humble thyself to God, and wait for his hands.Umiliati a Dio, e aspetta la sua mano.Humble thyself to God, and expect his handes.Humiliare Deo, et exspecta manus ejus. 10Beware that thou be not deceived into folly, and be humbled.Bada, che sedotto tu non ti umilj stoltamente.Take heede lest seduced into follie thou be humbled.Attende ne seductus in stultitiam humilieris. 11Be not lowly in thy wisdom, lest being humbled thou be deceived into folly.Guardati dall'esser umile in tua saggezza, affinchè umiliato che sarai, non sii sedotto a far cose da stolto.Be not humble in thy wisdom, lest hmbled thou be seduced into follie.Noli esse humilis in sapientia tua, / ne humiliatus in stultitiam seducaris. 12If thou be invited by one that is mightier, withdraw thyself: for so he will invite thee the more.Se un potente ti chiama a se, tirati indietro; conciossiachè per questo appunto egli ti chiamerà, e richiamerà,Being called of the mightier depart: for by this he wil cal thee the more.Advocatus a potentiore, discede: / ex hoc enim magis te advocabit. 13Be not troublesome to him, lest thou be put back: and keep not far from him, lest thou be forgotten.Non essere importuno per non esser cacciato via, e non tenerti tanto indietro da esser dimenticato.Be not importune, lest thou be reiected: and be not farre from him, lest thou goe into obliuion.Ne improbus sis, ne impingaris: / et ne longe sis ab eo, ne eas in oblivionem.
14Affect not to speak with him as an equal, and believe not his many words: for by much talk he will sift thee, and smiling will examine thee concerning thy secrets.Nol trattenere per parlare con lui come con un eguale, e non ti fidare delle molte parole di lui; perocché col farti parlar molto ti tenterà, e come per giuoco ti interrogherà per cavare da te i tuoi secreti.Stay not to speake felowlike with him: neither credite his manie wordes. For by much talke he wil proue thee, and smiling wil examine thee of thy secretes.Ne retineas ex æquo loqui cum illo, / nec credas multis verbis illius: / ex multa enim loquela tentabit te, / et subridens interrogabit te de absconditis tuis. 15His cruel mind will lay up thy words: and he will not spare to do thee hurt, and to cast thee into prison.L'animo fiero di lui terrà conto di tue parole, e non si guarderà a farti del male, e a metterti in prigione.His cruel mind wil kepe thy wordes: and he wil not spare for malice, and for bandes.Immitis animus illius conservabit verba tua: / et non parcet de malitia, et de vinculis. 16Take heed to thyself, and attend diligently to what thou hearest: for thou walkest in danger of thy ruin.Bada a te, e sta molto attento a quello, che ti senti dire; perché tu cammini sull'orlo del tuo precipizio.Take heede to thyself, and attend diligently to thyn hearing: because thou walkest with thy subuersion.Cave tibi, et attende diligenter auditui tuo, / quoniam cum subversione tua ambulas: 17When thou hearest those things, see as it were in sleep, and thou shalt awake.Ma tali cose ascoltando quasi in sogno, risvegliati.But hearing those thinges see as it were in sleepe, and thou shalt watch.audiens vero illa, / quasi in somnis vide, et vigilabis. 18Love God all thy life, and call upon him for thy salvation.Per tutto il tempo di tua vita ama Dio, e invocalo per tua salvezzaLoue God al thy life, and inuocate him for thy saluation.Omni vita tua dilige Deum, / et invoca illum in salute tua. 19Every beast loveth its like: so also every man him that is nearest to himself.Ogni animale ama il suo simile, e così ogni uomo il suo prossimo.Euerie beast loueth the like to it self: so also euerie man the nerest to himself.Omne animal diligit simile sibi, / sic et omnis homo proximum sibi. 20All flesh shall consort with the like to itself, and every man shall associate himself to his like.Tutte le bestie fan società colle loro simili; così ogni uomo si unirà col suo simile.Al flesh wil match with the like to itself, and euerie man wil associate himself to his like.Omnis caro ad similem sibi conjungetur, / et omnis homo simili sui sociabitur.
21If the wolf shall at any time have fellowship with the lamb, so the sinner with the just.Se il lupo potrà qualche volta aver società coll'agnello, l'avrà anche il peccatore col giusto.If the woolfshal at anie time communicate with the lambe, so the sinner with the iust.Si communicabit lupus agno aliquando, / sic peccator justo. 22What fellowship hath a holy man with a dog, or what part hath the rich with the poor?Qual relazione tra un uomo santo, e un cane? E qual unione tral ricco, ed il povero?What fellowshippe hath an holy man with a dogge, or what part hath the riche with the poore?Quæ communicatio sancto homini ad canem ? / aut quæ pars diviti ad pauperem ? 23The wild ass is the lion’s prey in the desert: so also the poor are devoured by the rich.Preda del lione è l'asino salvatico nel deserto, e pastura de' ricchi sono i poveri.The wilde asse in the deserte is the lyons pray: so the poore are also the pastures of the riche.Venatio leonis onager in eremo: / sic et pascua divitum sunt pauperes. 24And as humility is an abomination to the proud: so also the rich man abhorreth the poor.Come il superbo ha in abbominio l'umiltà, così il ricco ha il povero in avversione.And as humilitie is abomination to the proude: so also the poore man is the execration of the riche.Et sicut abominatio est superbo humilitas, / sic et execratio divitis pauper. 25When a rich man is shaken, he is kept up by his friends: but when a poor man is fallen down, he is thrust away even by his acquaintance.Il ricco, che traballa è sostenuto da suoi amici; ma il povero, caduto che è, vien cacciato via anche da' familiari.The riche man being moued is confirmed by his frendes: but the humble when he is fallen, shal be thrust out euen of his familiars.Dives commotus confirmatur ab amicis suis: / humilis autem cum ceciderit, expelletur et a notis. 26When a rich man hath been deceived, he hath many helpers: he hath spoken proud things, and they have justified him.Il ricco, che ha errato ha molti, che lo sostengono: egli ha parlato con arroganza, e quelli lo giustificano.To the rich deceeued there are many recouerers: he hath spoken proud wordes, and they haue iustified him.Diviti decepto multi recuperatores: / locutus est superbia, et justificaverunt illum. 27The poor man was deceived, and he is rebuked also: he hath spoken wisely, and could have no place.Ma il povero, che fu gabbato, è ancor rampognato: parla sensatamente, e non gli è dato retta.The humble was deceiued, he moreouer is rebuked also: he hath spoken wisely, and place was not geuen vnto him.Humilis deceptus est, insuper et arguitur: / locutus est sensate, et non est datus ei locus.
28The rich man spoke, and all held their peace, and what he said they extol even to the clouds.Il ricco parla, e tutti stan cheti, e innalzano fino alle nuvole le sue parole.The rich man spake, and al helde their peace, and they wil carry his worde euen to the cloudes.Dives locutus est, et omnes tacuerunt, / et verbum illius usque ad nubes perducent. 29The poor man spoke, and they say: Who is this? and if he stumble, they will overthrow him.Parla il povero, e quelli dicono: chi è costui, e se inciampa lo getteranno per terra.The poore man spake and they say: Who is this? and if he stumble, they wil ouerthrowe him.Pauper locutus est, et dicunt: Quis est hic ? / et si offenderit, subvertent illum. 30Riches are good to him that hath no sin in his conscience: and poverty is very wicked in the mouth of the ungodly.Buone son le ricchezze, le quali non hanno peccato sulla coscienza: ma pessima è la povertà a detta dell'empio.Substance is good, to him that hath no sinne in his conscience: and pouertie is most wicked in the mouth of the impious.Bona est substantia cui non est peccatum in conscientia: / et nequissima paupertas in ore impii. 31The heart of a man changeth his countenance, either for good, or for evil.Il cuore dell'uomo cangia il volto di lui o in bene, o in male.The hart of a man altereth his countenance, either into good, or into euil.Cor hominis immutat faciem illius, / sive in bona, sive in mala. 32The token of a good heart, and a good countenance thou shalt hardly find, and with labour.Il buon viso argomento di buon cuore lo troverai difficilmente, e con pena.The token of a good hart, and a good countenance thou shalt hardly finde, and with labour.Vestigium cordis boni et faciem bonam / difficile invenies, et cum labore.
13:1
Calmet
Pride. We are naturally prone to it, and the friendship and manners of the proud will increase it. (Calmet)
If, therefore, the rich be not virtuous, it is dangerous to keep their company, (Worthington) both for this and the next world.
13:3
Calmet
Kettle. Made of iron. It will presently be broken. So the poor must suffer, if they marry, or have society with those who are much above their rank. (Calmet)
13:7
Calmet
Thou? Distrust those who promise much. (Calmet)
Tertullian
Spem pretio non emo. (Tertullian)
13:8
Haydock
Drawn. Literally, "exhaust." (Haydock)
Calmet
He will feast thee, while he wants thy service, or he will come to dine with thee, and thus reduce thee to distress, Proverbs 23:1. (Calmet)
13:10
Haydock
Humbled. By foolishly attempting to rival the sumptuous feasts of the great. Ver. 9., and 11., are not in the Greek. (Haydock)
13:11
Menochius
Wisdom. Depend not on others' bounty. (Menochius)
Calmet
When the cause of God is at stake, be firm, like St. Paul. (Calmet)
Worthington
Pusillanimity in a superior might cause him to neglect his duty. (Worthington)
13:14
Haydock
Concerning, etc., is not expressed in Greek. (Haydock)
Calmet
If a person be so weak as to disclose his secret to a great man, he will never be trusted by him. (Calmet)
13:17
Calmet
Awake. Be cautious even in sleep, if possible; or seem not to hear what passes at court. (Calmet)
13:19
Calmet
Himself. Similarity of manners and of condition is favourable to friendship. (Calmet)
Cicero
The good and bad cannot be friends, their manners are so different. (Cicero)
13:21
Lamb. Christ has taught people of different tempers to embrace the faith, which shows his admirable power, Isaias 11:6.
13:25
Calmet
Away. Psalm 61:4. (Calmet)
Cicero
"It is inhuman to push those who are falling." (Cicero, pro Rabir.)
13:26
Menochius
Helpers. Who prevent his ruin, (Calmet) and turn his words to good sense. (Menochius)
Calmet
Proud. Greek, "what should not be disclosed," aporreta. (Haydock) (Calmet)
St. Gregory
Their "fault increases, being fed by applause." (St. Gregory, Mor. 4:29.)
13:28
Horace
Clouds. People suppose that the rich must possess genius. (Horace, 2:Sat. iii.)
Calmet
"Every one honours the rich." (Theog.) (Calmet)
Worthington
Exception of persons hinders many good counsels, and promotes evil. (Worthington)
13:30
Ungodly. The abuse of riches is alone blameable. All things are clean for the clean, while the wicked perverts every advantage.
13:31
Calmet
Evil. Sorrow will manifest itself. (Calmet)
Cicero
Imago animi vultus. (Cicero, Decorat. iii.)
13:32
Calmet
Find. Few are perfectly sincere. (Calmet)
Haydock
Greek, "a cheerful countenance is the vestige of a heart in good things, (Haydock; prosperity, Menochius) and the discovery of parables is the effect of laborious enquiries." (Haydock)
Calmet
Study makes the countenance serious. (Calmet)
13:1
Concordanza Deut. 7.
He that conuerseth with a greater man then himself (except it be with vertuous) is forced often to suffer much and to yeld to manie inconueniences.
13:11
Pusill animitie in a superior maketh him omite his dutie, & committe errors, fearing to do that perteyneth to his office, & which his auctoritie requireth.
13:28
Acception of persous hindereth manie good counsels: & promoteth manie euil thinges.
13:1
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 71.3
… Elijah also when he was carried up in a chariot of fire to heaven left his mantle of sheepskin on earth. Elisha used for sacrifice the oxen and the yokes which hitherto he had employed in his work. We read in Ecclesiasticus: “he that toucheth pitch shall be defiled therewith.”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 49
… A great work and toil it is then to keep our wayward heart from all sin, and, with the numberless allurements of pleasure to ensnare it on all sides, not to let the vigour of the mind give way to any attack. Who “toucheth pitch, and is not defiled thereby
13:2
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 108.21
… and, when I asked him what he had accomplished, replied, “Only this that old as I am I have been almost persuaded to drink no more wine.” I relate this story not because I approve of persons rashly taking upon themselves burthens beyond their strength (for does not the scripture say: “Burden not thyself above thy power”?
13:5
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Work on the Proceedings of Pelagius 7
… “Deliver me not, O Lord, to the sinner, according to my desire.” With regard, indeed, to the evil lusts which assail them, their prayer has ever assumed some such shape as this: “Take away from me the concupiscence of the belly; and let not the desire of lust take hold of me.”
13:15
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 5
… For we have a sort of family feeling even by nature towards one another, which even beasts have got towards each other. “For every beast,” it says, “loveth his like, and every man his neighbor.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 2
… Not one. Thou seest then that, on the contrary, sin is more properly matter of violence and constraint. For God hath implanted in our nature a charm, which binds us to love one another. “Every beast (it saith) loveth his like, and every man loveth his neighbor.” (
13:24
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Concerning Man’s Perfection in Righteousness 34
… or who shall stand in His holy place? He that is innocent in his hands, and pure in his heart;’ and again in another passage, ‘Do good, O Lord, unto those that be good and upright in heart.’ So also in Solomon: ‘Riches are good unto him that hath no sin on his conscience;’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Concerning Man’s Perfection in Righteousness 36
… He that is innocent in his hands, and clean in his heart.” He shall ascend, innocent in his hands, and stand, clean in his heart,—the one state in present operation, the other in its consummation. And of them should rather be understood that which is written: “Riches are good unto him that hath no sin on his conscience.”
13:1
Et, id est sic, vel simili modo. Et enim Hebraeis est nota comparationis, quae quia nectit similia, hinc idem valet quod sic, uti videre est passim in Proverbiis. Unde Graeca pro induet superbiam, habent, ὁμοιωθήσεται αὐτῷ, id est, assimilabitur, vel similis fiet ei, puta superbus fiet cum superbo, et sic legit S. Athanasius tractat. De Virginit. Syrus, qui accedit ad picem, ipsa adhaeret manui ejus; et qui communicat iniquo, induit mores ejus, q. d. Sicut pix contacta manui tangentis adhaeret, eique partem sui applicat et agglutinat: sic et iniquitas, qualis maxime est superbia superbi, adhaeret eam tangenti, cum eoque conversanti, illique partem sui applicat et agglutinat, atque per eam, velut picem, eum maculat et inquinat, tum in fama, tum in conscientia: famam enim infamia dedecorat, conscientiam peccato, eoque capitali et gravi conspurcat. Exemplum est in Lucifero, qui superbiam suam omnibus suis angelis affricuit; et in Adamo, qui eamdem in omnes posteros transfudit: hinc tanta ruina angelorum, aeque ac hominum. Porro apposite vitium, praesertim superbia, comparatur pici: primo, quia utraque colore nigro et atro; secundo, utraque viscosa est, seque aliis agglutinat et affricat; tertio, utraque gravis est odoris et fetida; quarto, pix ardens fumosa est, sic et superbia. Denique superbos manet ignis gehennae, ardens pice et sulphure. Unde Isaias cap. xxxiv, vers. 6: «Convertentur, ait, torrentes ejus in picem, et humus ejus in sulphur; et erit terra ejus in picem ardentem.» Vide Apoc. xxi, vers. 8. Causa, cur prae caeteris vitiis superbia se affricet communicanti cum superbo, est tum proclivitas naturae corruptae in eam, ac innatus homini amor excellentiae; tum quia superbus tumet turgetque spiritu elationis, eumque ore et gestu, totoque corpore exhalat: itaque eumdem efficaciter aliis aspirat, perinde ac peste laborans, quia ardentem efflat spiritum; hinc eo statim vicinos inficit, pestemque suam aliis afflat. Adde quod superbus videatur esse generosus et magnanimus, itaque se vocet, et a suis vocetur; unde fastus ejus amatur quasi virtus, non vitium: in gula vero, libidine, ira, etc., manifeste se prodit vitium, quod virtutis speciem sibi obtendere nequit: unde mox ut apparet, omnes illud horrent et fugiunt. Antistrophae Siracidi sunt gnomae Philosophorum: Plutarchi, lib. De Liberis educandis: «Si juxta claudum habites, subclaudicare disces.» Quaerit Aristoteles in Problem., cur lippientibus oculis unius, vicinorum oculi lippire incipiant; ac respondet: «Quoniam oculus pars nostri corporis mobilissima est, caeterarum maxime omnium rei sibi objectae similis reddi potest.» Simili modo in homine mobilissimus est oculus celsitudinis et superbiae, ut, si cujuspiam exemplum ipsum moveat, illico sponte sua moveatur ad superbiam. Sicut ergo morbi qui a spiritu corrupto nascuntur, ut pestis, illico vicinis sui contagium aspirant: sic pariter res sese habet in convictu et conversatione superborum. «Morum ergo scabiem affricat convictor convictori;» et: «Balbutire discit quisquis assidue cum balbo vivit.» Plutarchus, tract. De Discrim. amici et adulatoris: Tanta, ait, est vis consuetudinis, ut imprudentes etiam imitemur vitia eorum quibuscum vivimus; sicut Platonis familiares ejus latitudinem humerorum imitabantur; Aristotelis amici ejus balbutiem exprimebant; Alexandri Magni familiares cervicis inflexum, et vocis in dicendo asperitatem effingebant. Causam dat Plato, lib. II De Legibus: «Dum quis, ait, cum pravis hominum improborum moribus conflictatur, non odit, sed gaudet magis approbans, quanquam velut per jocum reprehendit, somnians suam ipsius malitiam: tunc profecto necesse est ut similis evadat, gaudens utriscumque gaudeat.» Praeclare Seneca, lib. III De Ira: «Sumuntur, ait, a conversantibus mores. Et ut quaedam in contractos corporis vitia transiliunt, ita animus mala sua proximis tradit: ebriosus convictores in amorem vini traxit; impudicorum coetus fortem et siliceum virum emolliit: avaritia in proximos virus suum transtulit. Eadem e diverso ratio virtutum est, ut omne quod secum habet mitigent.» Moraliter, disce hic quam consortia malorum sint cavenda, quia sibi similes, puta malos, efficiunt. Sic qui in monasterio vel congregatione versatur cum imperfectis et dyscolis, multas imperfectiones incurrit. Quare, si sapit, detractores, libertatis amantes, otiosos, tepidos fugiat ut pestes. «Proclivis est malorum imitatio, et quorum virtutes assequi nequeas, cito imitaris vitia,» ait S. Hieronymus epist. 7. Et S. Cyprianus, lib. De Spectacul.: «Oculi nostri et aures custodiendae sunt; cito enim in hoc assuescimus, quod audimus, scelere. Etenim vitiorum exempla oppugnant animum, impellunt, immutant, transformant.» Porro S. Bernardus, serm. 82 in Cant., hanc gnomen adaptat animae, quae ex se caelestis, per appetitum terrenorum facta est terrena et carnalis: «Cur non, ait, quae immortalis facta est, similia sibi immortalia appetit et aeterna, ut quod est, appareat, et quod facta est, vivat? Qui tangit picem (ait Sapiens) inquinatur ab ea: fruendo mortalibus mortalitate se induit et vestem immortalitatis incidente mortis similitudine decoloravit, non exuit.»
13:2
Honestiori, id est ditiori: honestas enim vocantur opes, quia faciunt hominem in victu et vestitu honestum: est metalepsis et catachresis. Graeca addunt, et fortiori, et ita legendum censet Jansenius. Multi ambiunt aulas et auras magnatum et divitum, ut eorum familiaritate honorati sint, ac dignitates, beneficia, officia et lucra captent. Verum Siracides hic sapienter idipsum dissuadet, quasi afferens pondus, id est, gravamen multiplex, quod in sequentibus per species enarrat. Amicitia enim et convictus, ut sit facilis et jucundus, debet esse inter pares. Unde illud Poetae: «Si vis nubere, nube pari.» Praeclare Seneca in Proverbiis: «Si in clientelam, ait, felicis hominis potentisque perveneris, aut veritas aut amicitia perdenda est.» Martialis, inter ea «quae vitam faciunt beatiorem,» numerat «pares amicos.» Ubi enim sunt impares, superior vult dominari inferiori, illique multa imperat quae inferior prae metu et pudore recusare non audet; quare potius servus est quam amicus. Huc facit illud Senecae in Troade: «Grave pondus illum, inquit, magna nobilitas premit.» Sic Euclio apud Plautum Megadoro diviti postulanti filiam suam tenuis fortunae in conjugem, respondet nolle se ut filia apud ipsum velut bovem, asinam agat. Sisyphus, Jovis et deorum amicitiam ambiens, fingitur a Poetis ab iratis diis damnatus ad saxum jugiter volvendum. Quo symbolice significant eos qui potentum amici esse cupiunt, gravia in se expensarum, opprobriorum, servitutum, etc., onera suscipere. Hinc illud: «Procul a Jove, procul a fulmine.» Et illud Horatii: «Dulcis inexpertis cultura potentis amici: expertus metuet.» Moraliter Rabanus: «Haec, ait, juxta moralitatem nos instruunt, ut semper humilia sectemur, quae superba sunt penitus fugiamus,» ideoque divitum ac potentum consortia abdicemus, nec eorum opes aut pompas miremur. Lacides Cyrenaeus, accersitus ab Attalo rege, respondit, «imagines eminus esse spectandas,» innuens arctam familiaritatem cum principibus minuere virtutis admirationem. Adde et periculum non raro creare. Experiuntur id Confessarii magnatum, principum et divitum, qui praeter molestias illis obsequendi, non raro conscientias suas aeque ac paenitentium periculo aeternae salutis exponunt, dum vel ex metu displicendi eis, vel ex studio placendi, non audent eos monere, sed dissimulant quae dissimulanda non sunt, et laxant non laxanda. Quanto feliciores sunt Confessarii pauperum, qui eos libere monent, facileque ad omnem sanctitatem promovent! Hi domini sunt, illi servi.
13:3
q. d. Si cacabo aeneo allidatur olla lutea sive fictilis, utique cacabus confringet ollam: ita pariter si dives se societ et impingat in pauperem, utique eum collidet; si enim jurgentur, pauper opprimetur a divite. Cacabus ergo aeneus repraesentat potentem et divitem, olla fictilis plebeium et pauperem, vel minus divitem. Eodem cacabi et ollae apologo trecentis pene ante Siracidem annis usus est Aesopus; producit enim fabulam duarum ollarum, unius aeneae, alterius fictilis, quae cum vi fluminis raperentur, et fictilis sibi ruinam metueret, dixit illi aenea: «Ne metuas; curabo enim ego ne tu allidaris aut collidaris.» Cui fictilis: «Sive, inquit, me tecum, sive te mecum fluvius colliserit, utrumque sine tuo, utrumque cum meo fiet periculo: quare decretum mihi est a te disjungi.» Idipsum reipsa expertus est Aesopus cum Solone. Solon enim, quia Craeso regi Lydorum liberius dixerat, ante mortem neminem censendum esse beatum, a Craeso irato neglectus et rejectus est. Doluit vicem Solonis Aesopus, qui tum Sardibus apud Craesum in honore erat, eumque monuit: «Cum regibus, o Solon, ait, aut nequaquam, aut quam jucundissime agendum.» Cui Solon: «Minime, ait, imo, nequaquam, aut quam optime.» Ita se res habet apud homines, secus apud Deum. Deo igitur nostro benignissimo aeque ac ditissimo et potentissimo aeterna sit gloria, et gratiarum actio, qui nos homunciones vult sibi esse familiares, nec confringitur olla, sed potius aereus lebes: non enim in cruce nostra fragilitas, sed Christus, Patris opes et fortitudo, fractus est, I Cor. 1, 23.
13:4
Primus hic est modus quo olla a cacabo, id est, pauper a divite et potente, affligitur et confringitur, scilicet quod dives injuria afficiet pauperem, et insuper in eum fremet: pauper autem injuria affectus queri non audebit, sed tacebit, ne graviorem in se divitis iram et noxam concitet. Graeca efficacius pro tacebit habent orabit, supplicabit, q. d. Pauper licet sit laesus a divite, ei tamen frementi supplex erit, ut ejus indignationem leniat et benevolentiam conservet. Alludit ad Prov. xviii, 23: «Cum obsecrationibus loquetur pauper, et dives effabitur rigide.» Sic et Syrus, «dives enim peccat, et dissimulatur; et pauper peccat, et animadvertitur,» juxta illud Juvenalis: «Dat veniam corvis, vexat censura columbas.» Dives ergo inter pauperes est sicut leo inter animalia: sicut enim leo grassatur in quaelibet, nullumque ei se audet opponere, sed omnes etiam ferae ei se submittunt et permittunt: sic et dives grassatur in pauperes, nemoque ei contradicere valet vel audet. Quocirca Diogenes asserebat divitias nihil aliud esse quam velamenta malitiae: divites enim, cum nihilo sint aliis meliores, omnia sibi licere putant.
13:5
Secundus est hic modus quo cacabus ollam, id est, dives pauperem affligit, quod scilicet opes et crumenam ejus emungat. Divites enim uti superbi, ita avari sunt. Quocirca S. Ambrosius et Beda, imo S. Spiritus divites avaros comparat hirudini, sive sanguisugae, quia sicut illa sanguinem hominis, sic illi facultates pauperum exsugunt. Hinc illud Horatii: «Non missura cutem, nisi plena cruoris hirudo.» 6. «Si habes, convivet tecum, et evacuabit te, et ipse non dolebit super te» — a se evacuato, depauperato et exhausto. Syrus: «Si habueris, jucundas faciet confabulationes suas tecum, et exinaniet te, et ipse non compatietur, donec faciat voluntatem suam tecum.» Tertius est hic modus quo dives pauperem affligit, labores ejus devorando, eum evacuando, idque sine suo labore; laborem enim relinquit pauperi, fructum vero ejus sibi otiosus et delicatus usurpat. Quocirca Solon dicebat opulentiam esse matrem saturitatis, saturitatem ferociae ac violentiae. Divitias comitatur luxus, luxus exit in tyrannidem. 7-8. «Si necessarius illi fueris, supplantabit te, et subridens spem dabit, narrans tibi bona, et dicet: Quid opus est tibi? Et confundet te in cibis suis, donec te exinaniat bis et ter; et in novissimo deridebit te.» Quartus est hic modus quo dives pauperem confringit, q. d. Si dives tua opera indigeat, eam poscet; sed decipiet te, quia arridens spem dabit narrando bona quae potest et vult conferre tibi. Excipiet te opipare, ut tu illum etiam opipare reinvites, ac sic exinaniat et derideat te.
13:9
9. «Humiliare Deo, et exspecta manus ejus.» Noli, o pauper, dum eges, te diviti vana promittenti nimis humiliare, eique supplicare; sed Deo esto humilis et supplex, qui vere praestat quod promisit, et neminem se invocantem deserit. Humilitas proprie est virtus divinae debita majestati, ait S. Bernardus. Unde S. Petrus, epist. I, cap. V, 6: «Humiliamini, ait, sub potenti manu Dei.» Deus jam incarnatus humilitatem summam exemplo docuit magis quam verbo, dicens: «Discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris,» Matth. XI, 29. Porro S. Anselmus, lib. De Similit., cap. C et seq., septem recenset gradus humilitatis: primus est, culpam non occultare, sed agnoscere; secundus est, de ea dolere; tertius, eam confiteri; quartus, ut hoc ipsum quod confitemur, ita esse persuadeamus; quintus, ut talem se ab aliis judicari consentiat; sextus, ut, cum ei aliqua injuria fit, ita eam suscipiat patienter, quasi commodum sibi magnum fieret; septimus, non tantum tunc non murmurare, sed et vindictam Dei amare, eique gratias agere. 10-11. «Attende ne seductus in stultitiam humilieris. Noli esse humilis in sapientia tua, ne humiliatus in stultitiam seducaris.» Sicut est nimia justitia, de qua dicitur Eccle. XVII: «Noli esse justus multum,» sic est et praepostera nimiaque humilitas. Non negat Siracides quin pauper possit diviti humiliari, ab eoque opem petere; sed jubet ne ita ei humilietur, ut omnes spes suas in eo reponat, neglecto et posthabito Deo: ne ita totus confidat in homine, ut ab eo suspensus pendeat oblitus Dei sui; sed potius Deo fisus, parvi aestimet hominum subsidia, juxta illud: «Bonum est sperare in Domino, quam sperare in principibus,» Psal. cxvii, 9.
13:12
Sensus est: Si potens te ad mensam vel amicitiam vocet, ne propere accedas, sed modeste discede; hac enim ipsa modestia ille trahetur ut te magis et saepius vocet. 13. «Ne improbus sis, ne impingaris; et ne longe sis ab eo, ne eas in oblivionem.» Prudenter medium tene: ne nimis te ingeras, ne extrudaris et contemneris; neque nimis te elonges, ne tui obliviscatur. Sicut Alexander Magnus rogatus, «quomodo ad principem sit accedendum?» respondit: «tanquam ad ignem, ut neque ad eum valde prope accedas, ne comburaris; neque longe nimis abscedas, ne frigeas, et non calefias.»
13:14
14. «Ne retineas ex aequo loqui cum illo, nec credas multis verbis illius: ex multa enim loquela tentabit te, et subridens interrogabit te de absconditis tuis.» Potens, sub specie amicae conversationis, arcana tua eliciet et contra te adhibebit. 15. «Immitis animus illius conservabit verba tua, et non parcet de malitia et de vinculis.» Quod illi in fide credideris, pro armis contra te adhibebit cum opportunum fuerit. 16. «Cave tibi, et attende diligenter auditui tuo: quoniam cum subversione tua ambulas.»
13:17
Id est: Cum audis blandas voces potentis, eas velut in somnis considera — cum distantia et discretione — et vigilabis, nec decipiaris. Cum audis interrogata principis, noli dormitare, et oscitanter respondere, ne verbis tuis improvide prolatis capiaris et illaquearis; sed esto similis ei qui in somnis videt aliquod grave malum vel periculum sibi imminens, ideoque illico somnum discutit et evigilat.
13:18
Monitis contra fiduciam in potentibus propositis, lectorem ad verum auxilii fontem dirigit: Deum. Omni vita tua dilige Deum, et invoca illum in salute tua. Deus enim solus est vere fidelis amicus qui numquam deserit eos qui in Ipso confidunt, dissimiliter potentibus hujus saeculi qui pauperes utuntur et abjiciunt. Ne periculum bonorum vel vitae incurras, cura ut per omnem vitam Deum diligas, eumque invoces; ipse enim se diligentes et invocantes tuetur et dirigit, ut salvi et incolumes per quaevis pericula incedant.
13:19
Ex generali principio quod simile cum simili conversetur, Siracides practicam colligit conclusionem, amicitiam et familiaritatem debere esse inter aequales. Aristoteles docet amicitiam in aequalitate et similitudine consistere, amicos enim idem velle et idem nolle. Hinc omne animal naturaliter suum genus quaerit: columbae cum columbis, corvi cum corvis, lupi cum lupis. Sic et inter homines: milites cum militibus, docti cum doctis, mercatores cum mercatoribus. Quia similitudo est mater amoris, et aequalitas nutrix amicitiae. Rationem a priori dat Aristoteles lib. I Ethic.: «Quoniam, ait, quod secundum naturam est, jucundum est, omniaque genera inter se conjuncta secundum naturam conjuncta sunt; idcirco ut plurimum quae similia sunt ac genere conjuncta, jucunda sunt, ut homo homini, equus equo.» Tropologice, sicut creatura suo simili delectatur, sic et Creator. Vis placere Deo? Stude quotidie magis magisque Ei assimilari, in divinis Ejus attributis: sapientia, bonitate, justitia, puritate, integritate, sanctitate. Vis placere Christo? Imitare Ejus humilitatem, patientiam, crucem, caritatem. Ipse enim ait: «Discite a me quia mitis sum et humilis corde,» Matth. XI, 29. Et Apostolus, Eph. V, 1: «Estote ergo imitatores Dei, sicut filii carissimi, et ambulate in dilectione, sicut et Christus dilexit nos.» Moraliter, similitudo et aequalitas actionum in communitatibus conciliat amorem et benevolentiam aliorum, singularitas vero odium parit. Quocirca quisquis in monasterio vel congregatione vult amari, et pacifice cum aedificatione vivere, sequatur mensam communem, vestem communem, occupationes communes, exercitationes communes. Qui enim singulares esse et videri volunt, seque ab aliis separant, omnibus sunt odiosi.
13:21
21. «Si communicabit lupus agno aliquando, sic peccator justo.» Tanta est discordia et odium inter lupum et ovem, ut etiam post mortem perseveret: «Mortuas enim oves mortuum lupum metuunt,» ait Oppianus. In probationem, chordae ex intestinis lupi et ovis in lyra nunquam consonant, sed semper dissonant. Quin si tympanum ex pelle lupina percutiatur, tympanum ex pelle ovina ne percussum quidem sonabit. Hinc impius Zizka, haereticorum in Bohemia dux, jussit post mortem ex pelle sua tympanum fieri, ut eo percusso Catholici e praelio fugerent perterriti. Quo ipso facto lupum imitatus est, seque lupum gregis Domini, id est haereticum, declaravit, juxta verbum Christi: «Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces,» Matth. VII, 15. Similiter pauperem compares cervo timido, et divitem superbum lupo vel leoni, juxta illud Martialis: «Dente timetur aper, defendunt cornua cervum: quid sumus imbelles praeda nisi?» Ex dictis collige quam magna et magnifica et potens sit gratia Dei et Christi nostri, quae res tam contrarias inter se in caritate jungit et unit, juxta Isaiam cap. xi, vers. 6: «Habitabit lupus cum agno, et pardus cum haedo accubabit.» Quod S. Franciscus ad litteram praestitit Eugubii, lupum insigniter noxium mansuefaciens, ut per urbem quotidie innoxius incederet. 22. «Quae communicatio sancto homini ad canem? aut quae pars diviti ad pauperem?» 23. «Venatio leonis, onager in eremo: sic et pascua divitum sunt pauperes.» 24. «Et sicut abominatio est superbo humilitas: sic et execratio divitis pauper.»
13:25
25. «Dives commotus confirmatur ab amicis suis: humilis autem, cum acciderit, expelletur et a notis.» 26. «Diviti decepto multi recuperatores: locutus est superba, et justificaverunt illum.» 27. «Humilis deceptus est, et arguitur: locutus est sensate, et non est datus ei locus.» Hic Siracides acutam depingit antithesin inter modum quo mundus tractat divites et modum quo tractat pauperes. Cum dives loquitur, etiam stulte, omnes applaudunt; cum pauper sapienter loquitur, nemo audit. 28-29. «Dives locutus est, et omnes tacuerunt, et verbum illius usque ad nubes perducent. Pauper locutus est, et dicunt: Quis est hic? et si offenderit, subvertent illum.»
13:30
Divitiae per se non sunt malae sed bonae, modo eas comitetur conscientia munda, a peccato libera. Paupertas autem vocatur «nequissima in ore impii,» quia impius homo, pauper existens, Deo maledicit et sortem suam execratur, paupertatem suam non suis peccatis vel inscrutabili Dei providentiae, sed divinae injustitiae tribuens.
13:31
31. Cor, id est interna dispositio et conscientia hominis, immutat faciem ejus externam. Conscientia bona producit faciem serenam et hilarem; conscientia mala producit faciem turbatam, iratam, vel tristem. Unde praeclare Cicero, lib. III De Orat.: «Omnis, inquit, motus animi suum quemdam a natura habet vultum, et sonum, et gestum. Animi imago vultus est, indices oculi.» Et De Petit. consul.: «Vultus, inquit, ac frons animi est janua, quae significat voluntatem abditam ac retrusam.» 32. «Vestigium cordis boni, et faciem bonam difficile invenies, et cum labore.» Intellige faciem bonam constanter jugiterque bonam, id est serenam et hilarem; hanc enim difficile est invenire. Exemplum est in S. Antonio, qui, ut scribit S. Athanasius, jugiter erat vultu laeto, adeo ut ex eo solo unus ipse inter tot millia monachorum agnosceretur ab iis qui eum non norant, nec viderant.
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.