Wisdom by humilitie meriteth exaltation. 7. Iudge not before examination. 16. Trust not in riches. 14. God sendeth both prosperitie and aduersitie, for the good of his seruants. 31. Take heede of the deceiptful.
1The wisdom of the humble shall exalt his head, and shall make him sit in the midst of great men.La saggezza dell'umile lo innalzerà, e farallo sedere nel consesso de' magnati.THE wisdom of the humble shal exalt his head, & shal make him sitte in the middes of great men.Sapientia humiliati exaltabit caput illius, / et in medio magnatorum consedere illum faciet. 2Praise not a man for his beauty, neither despise a man for his look.Non lodare un uomo per la sua avvenenza, e non disprezzare alcuno per quel, che di lui apparisce:Prayse not a man in his beautie, neither despise a man by his looke.Non laudes virum in specie sua, / neque spernas hominem in visu suo. 3The bee is small among flying things but her fruit hath the chiefest sweetness.Piccola cosa trai volatili è l'ape, ma il suo frutto ogni dolcezza sorpassa.The bee is smal among fowles, and her fruite hath the beginning of sweetnes:Brevis in volatilibus est apis, / et initium dulcoris habet fructus illius. 4Glory not in apparel at any time, and be not exalted in the day of thy honour: for the works of the Highest only are wonderful, and his works are glorious, and secret, and hidden.Non ti gloriare delle vestimenta, e non ti invanire quando sarai innalzato agli onori; perocché solo dell'Altissimo son mirabili le opere; e le opere di lui sono gloriose, e segrete, e non conosciute.In apparel doe not glorie at any time, nor be extolled in the day of thine honour, because the workes of the Highest onlie be meruelous, and his workes are glorious, and secrete, and not seene.In vestitu ne glorieris umquam, / nec in die honoris tui extollaris: / quoniam mirabilia opera Altissimi solius, / et gloriosa, et absconsa, et invisa opera illius. 5Many tyrants have sat on the throne, and he whom no man would think on, hath worn the crown.Sederono in trono molti tiranni: e tal portò il diadema, a cui nissuno pensava.Manie tyrantes haue sitte in the throne, and he whom no man would thincke hath worne the crowne.Multi tyranni sederunt in throno: / et insuspicabilis portavit diadema. 6Many mighty men have been greatly brought down, and the glorious have been delivered into the hand of others.Molti potenti caddero in grande oppressione; e i magnati furon dati in potere altrui.Manie mightie men haue bene greatly oppressed, and the glorious haue bene deliuered into the handes of others.Multi potentes oppressi sunt valide, / et gloriosi traditi sunt in manus alterorum. 7Before thou inquire, blame no man: and when thou hast inquired, reprove justly.Non biasimare nissuno prima di informarti; e quando sarai informato, riprenderai con giustizia.Before thou enquire, blame no man: and when thou hast enquired, chasten iustly.Priusquam interroges, ne vituperes quemquam: / et cum interrogaveris, corripe juste.
8Before thou hear, answer not a word: and interrupt not others in the midst of their discourse.Non risponder parola prima di aver sentito; e non interrompere l'altrui discorso.Before thou heare, answer not a word, and in the middes of ancients adde not to speake.Priusquam audias, ne respondeas verbum: / et in medio sermonum ne adjicias loqui. 9Strive not in a matter which doth not concern thee, and sit not in judgment with sinners.Non contendere per cosa, che nulla a te importa; e non unirti a giudicare con quei, che peccano.Striue not for that thing, which doeth not molest thee: and consiste not in the iudgement of sinners.De ea re quæ te non molestat, ne certeris: / et in judicio peccantium ne consistas. 10My son, meddle not with many matters: and if thou be rich, thou shalt not be free from sin: for if thou pursue after thou shalt not overtake; and if thou run before thou shalt not escape.Figliuolo non impicciarti in molte cose; perocché se diverrai ricco, non sarai esente da colpa. E andando dietro (a molte cose) non verrai a capo di alcuna; e qualunque diligenza tu facci, non potrai trarti fuora.Sonne let not thy doings be in manie thinges: and if thou be rich, thou shalt not be free from sinne. for if thou pursew, thou shalt not attayne: and if thou runne before, thou shalt not escape.Fili, ne in multis sint actus tui: / et si dives fueris, non eris immunis a delicto. / Si enim secutus fueris, non apprehendes: / et non effugies, si præcucurreris. 11There is an ungodly man that laboureth, and maketh haste, and is in sorrow, and is so much the more in want.Taluno si affanna, e si da da fare, e patisce, essendo privo di pietà, e tanto meno arricchisce:There is one that laboureth, and hasteneth, and is a sorowful impious man, and so much the more he shal not abound.Est homo laborans et festinans, et dolens: / impius, et tanto magis non abundabit. 12Again, there is an inactive man that wanteth help, is very weak in ability, and full of poverty:Tal altro è languido, e bisognoso di ajuto, e privo di forze, e ricco di miseria:There is a lither man that wanteth recouerie, more fayling in strength, and abunding in pouertie:Est homo marcidus egens recuperatione, / plus deficiens virtute, et abundans paupertate: 13Yet the eye of God hath looked upon him for good, and hath lifted him up from his low estate, and hath exalted his head: and many have wondered at him, and have glorified God.E l'occhio di Dio mira costui benignamente, e lo solleva dal suo abbattimento, e gli fa alzare la testa, e molti ne restano ammirati, e a Dio ne rendono onore.and the eie of God hath respected him in good, and hath erected him from his low estate, and hath exalted his head: and manie haue merueled at him, and haue honoured God.et oculus Dei respexit illum in bono, / et erexit eum ab humilitate ipsius, et exaltavit caput ejus: / et mirati sunt in illo multi, et honoraverunt Deum.
14Good things and evil, life and death, poverty and riches, are from God.I beni, e i mali, la vita, e la morte, la povertà, e la ricchezza vengon da Dio.Good thinges and euil, life and death, pouertie and honestie are of God.Bona et mala, vita et mors, / paupertas et honestas, a Deo sunt: 15Wisdom and discipline, and the knowledge of the law are with God. Love and the ways of good things are with him.La sapienza, e la disciplina, e la scienza della legge sono da Dio: la carità, e le opere de' buoni sono da lui.Wisdom and discipline, and the knowlege of the law are with God. Loue, and the wayes of good thinges are with him.sapientia, et disciplina, et scientia legis, apud Deum: / dilectio, et viæ bonorum, apud ipsum. 16Error and darkness are created with sinners: and they that glory in evil things, grow old in evil.L'errore, e le tenebre sono ingenite ai peccatori: e quelli, che esultano nel male, invecchiano nella malizia.Errour and darkenes are created with sinners: and they that reioyce in euils, waxe old in euil.Error et tenebræ peccatoribus concreata sunt: / qui autem exsultant in malis consenescunt in malo. 17The gift of God abideth with the just, and his advancement shall have success for ever.Il dono di Dio rimane presso de' giusti, e con vantaggiosi progressi anderà crescendo continuamente.The gift of God is permanent to the iust, and his prospering shal haue successe for euer.Datio Dei permanet justis, / et profectus illius successus habebit in æternum. 18There is one that is enriched by living sparingly, and this is the portion of his reward.Taluno si fa ricco colla parsimonia, e questo sol frutto ha per sua mercede,There is that is enriched by doing sparingly, and this is the portion of his rewardEst qui locupletatur parce agendo, / et hæc est pars mercedis illius. 19In that he saith: I have found me rest, and now I will eat of my goods alone:Che dice: Io son contento, e adesso mangerò de' miei beni io solo.in that he sayth: I haue found me rest, and now I wil eate of my goods alone:In eo quod dicit: Inveni requiem mihi, / et nunc manducabo de bonis meis solus: 20And he knoweth not what time shall pass, and that death approacheth, and that he must leave all to others, and shall die.Ma egli non sa quanto tempo vi sia, perché la morte si accosti, ed egli lasci ad altri ogni cosa, e si muoja.and he knoweth not that time passeth, & death approcheth, and he must leaue al to others, and shal die.et nescit quod tempus præteriet, et mors appropinquet, / et relinquat omnia aliis, et morietur.
21Be steadfast in thy covenant, and be conversant therein, and grow old in the work of thy commandments.Tienti costante al tuo patto, e sopra di questo ragiona, e invecchia nell'adempiere quel, che ti è comandato.Stand in thy couenant, and commen therein, and grow old in the worke of thy commandements.Sta in testamento tuo, et in illo colloquere, / et in opere mandatorum tuorum veterasce. 22Abide not in the works of sinners. But trust in God, and stay in thy place,Non ti abbagli il fare de' peccatori; ma confida in Dio, e sta al tuo posto;Abide not in the workes of sinners. But trust in God, and tarie in thy place.Ne manseris in operibus peccatorum: / confide autem in Deo, et mane in loco tuo. 23For it is easy in the eyes of God on a sudden to make the poor man rich.Perocché è cosa facile dinanzi a Dio l'arricchire il povero in un momento.For it is easie in the eies of God sodainly to enrich the poore man.Facile est enim in oculis Dei / subito honestare pauperem. 24The blessing of God maketh haste to reward the just, and in a swift hour his blessing beareth fruit.La benedizione di Dio corre a rimunerare il giusto, e in brev'ora fa, che egli cresca, e fruttifichi.The blessing of God hasteth to the reward of the iust, and in a swift houre his prospering fructifieth.Benedictio Dei in mercedem justi festinat, / et in hora veloci processus illius fructificat. 25Say not: What need I, and what good shall I have by this?Non dire: Che ho io da fare? e qual bene omai avrò io?Say not: What neede I, and what good shal I haue by this?Ne dicas: Quid est mihi opus ? / et quæ erunt mihi ex hoc bona ? 26Say not: I am sufficient for myself: and what shall I be made worse by this?Non dire: io basto a me stesso: e qual male può mai venirmi?Say not: I am sufficient for my self: and what shal I be made worse by this?Ne dicas: Sufficiens mihi sum: / et quid ex hoc pessimabor ? 27In the day of good things be not unmindful of evils: and in the day of evils be not unmindful of good things:Nel dì felice non ti scordare de' cattivi giorni, e nel giorno cattivo non ti scordare del giorno felice:In the day of good thinges be not vnmindful of euils: and in the day of euils be not vnmindful of good thinges:In die bonorum ne immemor sis malorum, / et in die malorum ne immemor sis bonorum: 28For it is easy before God in the day of death to reward every one according to his ways.Ed è cosa facile a Dio il rendere a ciascheduno secondo le opere sue nel dì della morte.because it is easie before God in the day of death to reward euerie one according to his wayes.quoniam facile est coram Deo in die obitus / retribuere unicuique secundum vias suas.
29The affliction of an hour maketh one forget great delights, and in the end of a man is the disclosing of his works.Il male di un'ora fa dimenticare le grandi delizie; perché nella fine dell'uomo si manifestano le sue operazioni.The malice of an houre maketh obliuion of great voluptuousnes, and in the end of a man is the disclosing of his workes.Malitia horæ oblivionem facit luxuriæ magnæ, / et in fine hominis denudatio operum illius. 30Praise not any man before death, for a man is known by his children.Non lodar verun uomo prima della sua morte; perocché l'uomo si riconosce da' suoi figliuoli.Before death prayse no man, because a man is knowen in his children.Ante mortem ne laudes hominem quemquam: / quoniam in filiis suis agnoscitur vir. 31Bring not every man into thy house: for many are the snares of the deceitful.Non introdurre in casa tua ogni sorta di persone; perocché molte sono le insidie degli ingannatori;Bring not euerie man into thine house: for there be manie traynes of the deceitful man.Non omnem hominem inducas in domum tuam: / multæ enim sunt insidiæ dolosi. 32For as corrupted bowels send forth stinking breath, and as the partridge is brought into the cage, and as the roe into the snare: so also is the heart of the proud, and as a spy that looketh on the fall of his neighbour.Perocché come uno stomaco fetido getta dei rutti, e come la pernice è condotta alla gabbia, e il daino al laccio, così va la cosa riguardo al cuor del superbo, che osserva come da una vedetta la caduta del suo prossimo.For as the stomakes belche of stinking breathes, and as the partriche is brought in the cage, and as the doe into the snare: so also the hart of the proude, and as a watche man that seeth the fal of his neighbour.Sicut enim eructant præcordia fœtentium, / et sicut perdix inducitur in caveam, et ut caprea in laqueum: / sic et cor superborum, / et sicut prospector videns casum proximi sui. 33For he lieth in wait and turneth good into evil, and on the elect he will lay a blot.Perocché egli il bene convertendo in male sta tendendo insidie, e agli eletti stessi apporrà delle macchie.For turning good thinges into euil he lyeth in wayte, and on the elect he wil lay a blot.Bona enim in mala convertens insidiatur, / et in electis imponet maculam. 34Of one spark cometh a great fire, and of one deceitful man much blood: and a sinful man lieth in wait for blood.Da una sola scintilla divampa il fuoco: e un solo ingannatore moltiplica le stragi; perché l'uom peccatore tende a spargere il sangue.For of one sparke fire is increased, and of a deceitful man bloud is increased: and a sinful man lyeth in wayte for bloud.A scintilla una augetur ignis, / et ab uno doloso augetur sanguis: / homo vero peccator sanguini insidiatur.
35Take heed to thyself of a mischievous man, for he worketh evils: lest he bring upon thee reproach for ever.Guardati dall'uomo malizioso macchinatore di guai, affinchè egli non abbia a tirarti addosso infamia perpetua.Take heede to thy self of the pestiferous person, for he forgeth euils: lest perhaps he bring vpon thee derision for euer.Attende tibi a pestifero, fabricat enim mala, / ne inducat super te subsannationem in perpetuum. 36Receive a stranger in, and he shall overthrow thee with a whirlwind, and shall turn thee out of thy own.Ricevi in tua casa lo straniero, ed egli la metterà sottosopra, e ti rovinerà, e ti spoglierà anche del tuo.Admitte a straunger to thee, and he shal ouerthrow thee in an hurlewind, & shal make thee an aliene from thine owne.Admitte ad te alienigenam: / et subvertet te in turbine, / et abalienabit te a tuis propriis.
11:1
Worthington
Those who humble themselves, like Daniel, or fall under the oppression of others unjustly, as Joseph did, shall be exalted by God. (Worthington)
11:2
Cicero
Look. "The most robust is farthest removed from wisdom." (Cicero)
Ovid
The beauty of the soul must be regarded. (St. Ambrose, Virg. 3.) (Calmet) Forma bonum fragile est, quantumque accedit ad annos Fit minor, et spatio carpitur ipsa suo. (Ovid, Art. 2.)
11:3
Sweetness. Honey was more esteemed before sugar became common. As the little bee produces such sweetness, so the less beautiful often by their abilities surpass the comely.
11:5
11:6
Others, like Samson, Sedecias, Bajazet, etc.
11:7
Man, as David did Miphiboset, 2 Kings 16:4. Constantine the Great grieved for having put his son Crispus to death on too weak evidence; and Theodosius repented for the sentence he had rashly passed on the inhabitants of Thessalonica. Even though the sentence should happen to be just, it would be wrong to pronounce it too hastily.
11:8
Calmet
Discourse. This is a mark of impertinence, Proverbs 18:13. (Calmet)
Worthington
Let others finish their sentence, and wait if there be any elder or better informed to speak. (Worthington)
11:10
Escape. God will grant thee riches without so much solicitude (Lyranus) or rather meddle not with too many things, as that is the way to succeed in none, and destroys all repose.
11:16
Calmet
Sinners. They are all born in sin. But some appear to have worse dispositions than others, Psalm 57:4. (Calmet)
Haydock
God is not the author of iniquity. (Haydock)
Calmet
He punishes in order to save, though he be offended by the wicked choice of man. (Calmet)
Worthington
Blindness of heart and obduracy are punishments of sin. (Worthington)
11:17
Council of Trent
God never abandons first. (Council of Trent, Session 7:11.)
Calmet
The wicked often abuse graces. (Calmet)
11:21
Covenant. All the Israelites partook in the covenants entered into between God and their fathers, which became their own by circumcision, as we become entitled to the alliance of Christ by baptism.
11:22
Place. If God bestow not riches, it may be for thy advantage.
11:24
Calmet
Fruit. Prosperity was a sign of God's favour, under the old law. Now nothing is more equivocal, and the poor are declared blessed. (Calmet)
11:26
Haydock
Myself. Neither the poor nor the rich can be independent of God. (Haydock)
11:28
Death, in old age, (Grotius) or rather after the soul's departure. The pagans had not this consolation. Their hopes were confined to the earth; and as they saw many honest people miserable, they introduced a chimerical idea of happiness, consisting in virtue alone. The views of Christians are chiefly bent on future rewards.
11:29
Hour. The last of life. It demonstrates the vanity of past pleasures. Even a momentary toothache will banish the recollection of such delights.
11:30
Calmet
Children. If they take wicked ways, it is a stain on their father's memory; and though the latter were blameless, it must greatly disturb their repose. (Calmet)
Ovid
Children may here denote the works of man, which can only then be pronounced perfect, when he is incapable of falling from the state of virtue. (Haydock) ------Dicique beatus Ante obitum nemo supremaque funera debet. (Ovid, Metam. iii.)
Solon inculcated this truth to Croesus, and when the latter was about to be burnt to death by Cyrus, he called thrice upon Solon's name; the reason of which being told the conqueror, he took pity on the fallen king, and treated him with great respect. (Laert. 1.; Plut.[Plutarch?] in Solon)
St. Ambrose
These sages only regarded the goods of this life. But the Christian's real happiness commences after death. Mors....gratio missionis est. (St. Ambrose, Mort. viii.)
11:36
Calmet
Own. So Herod destroyed his wife's family, and Paris stole Helen. (Calmet)
11:1
A wisman humbling himself by penance as Daniel did, or being vniustly humbled by others, as Ioseph was shal be exalted by God.
11:8
Expect the end of an other mans speach, before you beginne to answer.
Expect also if anie that is elder, or better able wil answer first.
Concordanza Deut. 13.
11:13
Concordanza Iob. 42.
11:16
One punishment of sinne is blindnes of hart. Especially where is no remorse of conscience.
11:27
In prosperitie is feare, and in aduersitie hope of change.
11:1
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 15
… iii. 27 .) And again, “Blessed is the man whom Thou chastenest, O Lord.” ( Ps. xciv. 12 .) And another who saith, “Despise not the chastening of the Lord.” ( Prov. iii. 11 .) And “if thou come near to serve the Lord, prepare thy soul for temptation.” (
11:2
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 17.14
… and this without hurling spear, or letting fly arrow, or unsheathing sword, but doing all with a small pebble! For this reason a certain one exhorts, saying, “Commend not a man for his beauty, neither abhor a man for his outward appearance. The bee is little among such as fly, but her fruit is the chief of sweet things.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 4
… And why? To hide their ugliness? It is a vain attempt. For when was the natural appearance improved upon by that which is studied and artificial? And why shouldest thou be troubled at thy want of beauty, since it is no reproach? For hear the saying of the Wise Man, “Commend not a man for his beauty, neither abhor a man for his outward appearance.” (
11:3
san Basilio † 379 d.C. The Letters 8.12
… and in another the work of the wise bee in forming its cells,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 20
… Seest thou that the Church had all things at her Lord’s hands? By Him was made glorious, by Him was made pure, by Him made without blemish? Turn not thy back on thy wife because of her deformity. Hear the Scripture that saith, “The bee is little among such as fly, but her fruit is the chief of sweet things.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 10
… For we ourselves receive death first. For by striking them perhaps we have pained them for a little time, but we ourselves shall not live any longer, even as that animal will not. And yet the Scripture commends it, saying that it is a worker, whose work kings and private men make use of for their health. (
11:4
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 2
Let us then pursue that glory, than which nothing is more venerable; and leave the glory of the world, as beyond anything worthless. “Boast not of thy clothing and raiment.” (
11:5
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Letter to a Young Widow 7
So also a king who is here to-day is dead tomorrow; and again this same wise man illustrating the reversal of men’s hopes says “many tyrants have sat down upon the ground, and one that was never thought of has worn the crown.”
11:7
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 43.11
… For there remained thousands of bishops in countries beyond the sea, before whom it was manifest that those who seemed to distrust their peers in Africa and Numidia could be tried. Have you forgotten what Scripture commands: “Blame no one before you have examined him; and when you have examined him, let your correction be just”?
Early Popes (Pseudo-Isidorian Decretals) The Epistles of Pope Fabian 2.2
… and they that fear the Lord shall be in His eyes. My son, saith Solomon, preserve thy soul in meekness, and give honour to him whom honour beseemeth.” “Blame not any one before thou examinest him; and when thou hast examined him, reprove him justly. Answer not a word before thou hearest the cause; neither interrupt with talk in the midst of thy seniors.”
11:10
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 1.4
Often the care of government, when undertaken, distracts the heart in divers directions; and one is found unequal to dealing with particular things, while with confused mind divided among many. Whence a certain wise man providently dissuades, saying, My son, meddle not with many matters (
11:14
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 21.9
… and thinking her a friend, they are drawn down." Elsewhere, however, it is said, "Good and evil, life and death, riches and poverty, are from the Lord God."
11:15
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Thessalonians 1
… Consider how mighty they were, and now not even a memorial of them is left. For, if you will, every day you may find examples of these things—the successions of rulers,—the confiscations of rich men’s goods. “Many tyrants have sat upon the ground—and he who was never thought on, has worn a diadem.” (
11:25
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 77.6
6. Having found myself aground in the shallows of Fabiola’s sin, I have dwelt thus long upon her penitence in order that I might open up a larger and quite unimpeded space for the description of her praises. Restored to communion before the eyes of the whole church, what did she do? In the day of prosperity she was not forgetful of affliction;
11:28
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 5.2
… For there remains more than what is yet seen to be accomplished, since it is written “Praise not any man before his death;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Thessalonians 3
That is, when those are brought into public view, who have suffered unnumbered ills, deigned to make them apostatize from the faith, and yet have not yielded, but have believed, God is glorified. Then is shown the glory of these men also. “Judge none blessed,” it says, “before his death.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 13.11
Let us, then, speak in the customary way,—no man ought to speak otherwise,—and let us call the time before death come, “before death;” as it is written, “Praise no man before his death.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 100.8
… But there, when we shall reach thereunto, is complete security, when the gates are shut, and the bars of the gates of Jerusalem made fast; there is truly full jubilance, and great delight. Only do not thou feel secure in praising any sort of life: “judge no man blessed before his death.”
11:30
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 6.16
… For everything that is secured or preserved by care, can also be lost by carelessness. And so we read: “Call no man blessed before his death,”
11:1
Pro humiliati graece est ταπεινοῦ, id est humilis, quod tripliciter accipi potest: primo enim humilis dicitur vilis et abjectus, qualis est pauper: ita Palacius; secundo, qui ex virtute humilitatis se deprimit et humiliat: ita Lyranus et Hugo; tertio, qui ab aliis humiliatur et deprimitur: ita Dionysius. Quilibet ergo humilis si sapiens sit, ac sapienter, id est, modeste et humiliter, sui abjectionem ferat, vel sponte capessat, certo speret sui exaltationem: nam «omnis qui se humiliat, exaltabitur.» Haec enim est lex ab aeterna Veritate sancita, tertio a Christo repetita et stabilita, nimirum Matth. XXIII, 12; Lucae XIV, 11; Lucae XVIII, 14. Hoc non semper fit in hac vita, sed saepe: uti videre est in electione Romanorum Pontificum, Episcoporum, Praelatorum, etc. Ad haec enim munia eligendi sunt, et eliguntur non nobiles, non divites, sed sapientes, esto humili genere nati. In altera autem vita fiet omnibus humilibus, et semper, imo in aeternum. Sic S. Franciscus merito humilitatis evectus est in coelis ad summum Angelorum ordinem, collocatusque inter Seraphinos, uti revelavit Deus, teste S. Bonaventura in Vita S. Francisci. Ita sapientia exaltavit humiliatum in carcere Josephum, cum eum ad principatum Aegypti evexit; Mosen profugum, cum eum ducem et liberatorem populi constituit; Danielem, cum eum e lacu leonum ereptum Babyloni praefecit. Humilitas ergo est scala per quam ad sublimitatem ascendere oportet; «quia haec est via, et non est alia praeter ipsam: qui aliter vadit, cadit potius quam ascendit; quia sola est humilitas quae exaltat, sola quae ducit ad vitam,» ait S. Bernardus serm. 2 De Ascens. Exemplum memorabile et appositum est in Vita B. Alcuini, praeceptoris Caroli Magni: Carolus Magnus, orationis gratia, sepulcrum S. Martini suis cum filiis Carolo, Pipino ac Ludovico, visitare studuit. Quo in loco tenens manum Alcuini, ait secrete: «Domine magister, quem de his filiis meis videtur tibi in isto honore habere me successorem?» At ille vultum in Ludovicum dirigens, novissimum illorum, sed humilitate clarissimum, ob quam a multis despicabilis notabatur, ait: «Habebis Ludovicum humilem, successorem eximium.» Hoc tunc solus audivit Carolus; sed cum eosdem reges erecta cervice, et Ludovicum humili orationis gratia in ecclesiam S. Stephani incedere cerneret, inquit assistentibus: «Cernitis Ludovicum fratribus suis humiliorem? Certe videbitis hunc patris celsissimum successorem.» Idem Ludovicus humilitate clarissimus, prae omnibus patri sancto inclinans, ejus osculatus est manum. Tunc vir Domini ait: «Omnis qui se exaltat, humiliabitur; et qui se humiliat, exaltabitur: certe Gallia hunc post patrem gaudebit habere Imperatorem.» Simile, sed terribile exstat apud B. Petrum Damianum epist. 14, ubi narrat clericum blasphemum dixisse Christi sententiam in se falsam fuisse compertam: «Omnis qui se exaltat, humiliabitur.» Hic clericus, dum haec verba proferret, in proelio gladio fulmineo e coelo percussus est. Alludit et quasi citat illud Salomonis: «Gloriam praecedit humilitas,» Proverb. XV, 33. Ratio est quam dat S. Chrysostomus hom. 15 in Matth.: «Sicut superbia est fons omnium malorum, sic humilitas omnium virtutum est origo.» Idipsum a Salomone, Siracide et Hebraeis didicerunt Gentium sapientes. Arabum proverbium exstat: «Esto in juventute humilis, ut in senectute exalteris.» Ex Graecis, Plato reges non creandos censuit, nisi qui sint philosophi, id est ethici et modesti. Ex Romanis, Seneca: «Vis omnibus innotescere? effice primum ut neminem noris. Vis magnum habere honorem? Dabo tibi magnum imperium: Impera tibi. Si vis beatus esse, cogita hoc primum: contemnere et contemni.» Mystice Rabanus: «Sapientia humilis est fides Christi, quae per dilectionem operatur. Haec non persequitur humanam philosophiam, nec vanam hujus saeculi jactantiam; sed semper imitatur Domini sui mansuetudinem et modestiam, qui dixit: Discite a me, quia mitis sum et humilis corde. Unde fiet, ut addatur: Et invenietis requiem animabus vestris. Faciet enim possessores suos in medio magnatorum consedere, cum eis Patriarcharum et Prophetarum, Apostolorum et Martyrum, caeterorumque Sanctorum caelestis regni praestiterit esse participes.»
11:2
Id est, ob speciem suam, ob visibilem et contemptibilem formam, si deformis, brevis, curvus vel gibbus sit. «Vetat,» ait Rabanus, «quemquam de qualitate mentis ex corporis specie judicare, quia sicut animae et corporis naturae distinctae sunt, ita et dignitas est diversa; nec sequitur, ut mensurae sapientiae respondeat staturae mensura.» Causa est prima, quod forma et pulchritudo sit quid femineum, ac proinde viro sapienti spernendum. Secunda, quod Deus et natura ita partiantur sua dona, ut cui dant dotem unam, negent alteram; et cui negant unam, donent alteram. Hinc feminis dedit pulchritudinem, sed negavit vim mentis et sapientiam, quam viris minus formosis dedit. Unde Cato: «Ingenio pollet cui vis natura negavit.» Forma ergo et pulchritudo est exile et femineum bonum, ideoque caducum et despiciendum. Theophrastus dicere solebat «pulchritudinem tacitam esse fallaciam,» quia sine verbis ad illicita et noxia persuadet. Et Carneades dicebat «pulchritudinem regnum esse sine satellitibus,» quia pulchri sua vi obtinent quaecumque volunt. Tertia, quod vis unita fortior sit se ipsa divisa. Quocirca anima vim suam uniens in parvo corpore, vegetior et potentior est quam in magno, in quo se dividit et per vasta membra disperdit. Hinc videmus parvos homines esse magnanimos, acutos et ingeniosos. Ita S. Paulus, S. Chrysostomus, S. Gregorius Nazianzenus, S. Hieronymus statura fuere parvi, et tamen Ecclesiae lumina fuerunt. Quaerit S. Ambrosius lib. De Institut. virginis, cap. III, cur, cum Deus Genes. I omnia opera sua laudarit, ad hominem solus non videatur laudatus, cujus tamen causa omnia condita sunt. Ratio: caetera in specie consistunt, homo in abscondito. In homine nihil inferius est eo quod videtur; quod videtur servit, quod non videtur dominatur. «Non ergo praelaudandus est homo, quia prius probandus est, non ab exteriore cute, sed ab interiore natura, et sic demum acclamandus.» Denique Deus elegit parva et abjecta, «quia elegit infirma mundi, ut confundat fortia; et ignobilia et contemptibilia mundi, et ea quae non sunt, ut ea quae sunt destrueret, ut non glorietur omnis caro in conspectu ejus,» ait S. Paulus I Cor. I, 28. Ita elegit pauperes et indoctos Apostolos; ita elegit David, ultimum inter fratres suos, in regem Israel, reprobato magno Saule — de quo Deus dixit Samueli: «Ne respicias vultum ejus, neque altitudinem staturae ejus; quoniam abjeci eum, nec juxta intuitum hominis ego judico; homo enim videt ea quae parent, Dominus autem intuetur cor,» I Reg. XVI, 7.
11:3
«Brevis,» graece μικρά, id est parva. «Initium,» graece ἀρχή, id est principatus dulcium: apis parva est, et tamen fructus ejus, scilicet mel quod producit, principatum obtinet in dulcedine. «Quid enim dulcius melle?» Judic. XIV. Rursum est initium, id est, fons, origo et causa dulcoris. Saccharum enim dulce quidem est, sed non superat dulcedinem mellis. Adde quod saccharum arte fiat, mel vero naturale sit; natura autem superat artem et artificiata. Probat neminem sapientem ob parvitatem, deformitatem vel vilem speciem externam judicari et contemni debere, exemplo, imo typo et figura apis. Licet enim apis corpore sit parva, specie deformis, aculeo noxia, tamen inter volatilia, imo inter omnia animantia sapientissima est, melque producit, quod inter dulcia principatum obtinet. Hinc mel est typus sapientiae, quae omnia dulcorat et sapida reddit. Sicut ergo mel in parva et humili ape reperitur, ita sapientia saepe latet in parvo, deformi et humili corpore, uti contigit in Socrate, Diogene, Aristotele. Moraliter, apis symbolum est sapientiae et prudentiae, tum ethicae, tum oeconomicae, tum politicae. Ethicae, quia seipsam mira industria tuetur, et quia mel suavissimum producit, et thymo herbisque delicatissimis et floribus pascitur. Unde Virgilius in Georgicis canit: «Aliae purissima mella stipant, et liquido distendunt nectare cellas.» Apem ergo imitetur homo, ut non nisi rebus optimis et divinis mentem pascat. Sic S. Caecilia celebratur ab Ecclesia: «Caecilia famula tua, Domine, tibi quasi apis argumentosa deservivit,» quia maritum suum Valerianum, ejusque fratrem Tiburtium, imo quadringentos alios suo studio ac suavi sermone ad Christum convertit. Sic in S. Ambrosii, dum infans esset, ore insederunt apes, ut futuram ejus melleam eloquentiam portenderent. Idem evenit Pindaro et Platoni infanti. Sophocles poeta propter linguae suavitatem Apis Attica vocatus est. Oeconomicae, quia apes mira industria suas cellas quasi domos conficiunt, melle et cera implent, conservant et regunt. S. Chrysostomus in Psalm. CX: «Ab ape discat diligentiam et laborem; ab ea discat et honestatis studium, et communionem, et mutuam participationem. Ipsa namque te apis docebit, ne frustra corporum pulchritudinem admireris, cum animae virtus desit, neque deformitatem contemnas, cum anima sit pulchre ornata.» Politicae, quia apes rempublicam habent mire ordinatam, concilia, duces, leges, mores. S. Ambrosius in Hexaem. lib. V: «In una ape, vel in una formica, providentia Dei plus elucet quam in multis aliis immensis et maximis animalibus.» Et: «Sermo quidem de apibus prolixior, quia jucundior. Quid in illis omnibus admirabile est, quod solae ex omni genere animantium communem animam, communem habent cibum, commune opus, communem fructum, communem volatum, et quod est amplius, communem generationem, communem partum, et communem virginitatem corporis.» S. Gregorius Nazianzenus, epist. 155 ad Nicobulum, lepide eum reprehendit quod uxorem Alypianam ob parvitatem despiceret: «Nunc demum intellexi animam esse mensurae subjectam, et virtutem ponderari, et lapides margaritis praestantiores esse. Quod si ejus temporaneum silentium, robur et vigorem, domesticas virtutes, quam sit amans mariti consideres, tunc dices illud Spartanum: Certe anima non cadit sub mensuram, et exteriorem hominem oportet oculos in interiorem conjicere. Si haec ita apud te perpenderis, desines jocari et deridiculum habere parvam, ac tuum connubium beatum fortunatumque judicabis.»
11:4
Haec secunda species humilitatis et modestiae, qua quis modeste se gerit in splendore vestium et dignitatum. Quoniam mirabilia opera Altissimi solius: Deus solus mirabilia operatur, et opera Ejus gloriosa, absconsa et invisa sunt. Quare nemo extollatur in die honoris sui, quia honor ille a Deo venit et a Deo quovis momento auferri potest.
11:5
Haec tertia species modestiae, circa honorem et dignitatem. Multi tyranni sederunt in throno, et insuspicabilis portavit diadema — ut doceat honorum et coronarum distributionem in Dei manu esse, non in lineae aut expectationis humanae. Multi potentes oppressi sunt valide, et gloriosi traditi sunt in manus alterorum — ostendens quam cito fortuna mutetur per Dei providentiam.
11:7
Haec quarta species modestiae, circa judicium et reprehensionem. Priusquam interroges, ne vituperes quemquam: et cum interrogaveris, corripe juste. Priusquam audias, ne respondeas verbum: et in medio sermonum ne adjicias loqui. Sapiens prius audit quam loquatur, prius examinat quam judicet.
11:9
Haec quinta species modestiae, circa contentiones superfluas. De re quae te non molestat, ne certeris: et in judicio peccantium ne consistas. Quisque suis incumbat negotiis, nec se alienis immisceat.
11:10
Haec sexta species modestiae, circa multa negotia et divitias. Ex Graeco haec sententia primo, generaliter accipi potest, quasi dicta contra πολυπράγμονας, qui omnia agere, sibique omnia arrogare volunt, ac proinde nihil bene, vel saltem non ad exitum perducunt: quod aeque est vitium praesumptionis et superbiae, ac imprudentiae. Sensus est: Ne sint tuae actiones in multis, quia qui nimia complectitur, parum stringit. Audi Rabanum, vel potius S. Gregorium I part. Pastoralis, cap. IV: «Curae namque regiminis susceptae saepe cor in diversa dilaniant; et quisque imparem singulis invenitur, dum confusa mente in multa dividitur. Quod dum immoderate foras trahitur cura, ab intimae se firmitudine timoris evacuat, et de exteriorum dispositione sollicitum, sola sui ignorantia plenumque fit.» Ratio a priori est, quod mens et attentio hominis sit finita, imo valde exilis et limitata; quare in multa divisa minuitur, deficit et evanescit, juxta illud: «Pluribus intentus minor est ad singula sensus.» Satius est pauca insigniter, quam multa cursim agere. Hinc Thales Milesius dicebat: «Elige unum insigne.» Et Aristoteles: «In magnis rebus uni negotio unum opus vacandum est, quia cura uni rei intenta melior est quam pluribus.» S. Augustinus, Quaest. LXVIII in Exod.: «Quam sit observandum quod Scriptura dicit: Fili, ne in multis sint actus tui,» liquet ex Mose, qui, cum vellet omnium populi querelas et lites audire, audivit a Jethro: «Non bonam rem facis; stulto labore consumeris» (Exod. XVIII, 18). Unde ejus consilio minora delegavit minoribus judicibus et officialibus, majora tantum sibi reservans. Idem faciant praelati et principes. Ita Joannes Fischerus Episcopus Roffensis et Cardinalis — quo nullum Britannia, sed nec forte orbis Christianus tunc sanctiorem, doctiorem, aut vigilantiorem habuit Episcopum. Cui cum a rege Henrico VIII major et opulentior episcopatus offerretur, recusavit, identidem dicens se beatissimum fore, si de hac saltem pusilla grege sibi commissa in die Domini rite reddere posset rationem. Sapiens quoque hujus saeculi eleganter ait: «Nulla mater plures habeat liberos quam lac; nec prudens plura negotia quam vires.» Haec sententia tropologice ad multa aptari potest, ut ad studia: Ne studeas simul multis scientiis, sed uni duntaxat: sic dives et doctus evades. Ita fecit Franciscus Suarezius. Imo S. Thomas Aquinas, interrogatus qua ratione posset quis fieri doctus, respondit: «Unum librum legendo.» Rursum ad virtutes et vitia aptari potest: Si vis vitia exstirpare, unum tantum aggrediaris radicitus evellendum — illud scilicet ex quo caetera pullulant. «Duos enim qui insequitur lepores, neutrum capit.» Secundo, pressius haec sententia spectat ad divitias, vetatque cupiditatem et studium multiplicandi eas, q. d. Noli appetere multa congerere et ditescere, quia si dives fueris, non eris immunis a delicto. Ipsa enim cupiditas nimia divitiarum peccatum est, saltem veniale, et non raro mortale — scilicet cum fit per usuram, contractus illicitos, fraudes, etc. Unde S. Bernardus: «Noli appetere quod possessum onerat, amatum inquinat, amissum cruciat.» Et S. Paulus expresse: «Qui volunt divites fieri, incidunt in tentationem et in laqueum diaboli, et desideria multa inutilia et nociva, quae mergunt homines in interitum et perditionem,» I Tim. VI, 9.
11:11
11. Est homo laborans, et festinans, et dolens impius, et tanto magis non abundabit. Non obstante omni labore suo, impius non prosperatur, quia Deus benedictionem suam retinet. 12-13. Est homo marcidus, egens recuperatione, plus deficiens virtute, et abundans paupertate. Et oculus Dei respexit illum in bono, et erexit eum ab humilitate ipsius, et exaltavit caput ejus: et mirati sunt in illo multi, et honoraverunt Deum. Docet providentiam Dei, non laborem humanum, esse verum fontem prosperitatis et honoris.
11:14
14. Bona et mala, vita et mors, paupertas et honestas a Deo sunt. Omnia in Ejus manu sunt et pro Ejus sapientia distribuuntur. 15. Sapientia et disciplina, et scientia legis apud Deum. Dilectio, et viae bonorum apud ipsum. 16. Error et tenebrae peccatoribus concreata sunt: qui autem exultant in malis, consenescunt in malo. 17. Datio Dei permanet justis, et profectus illius successus habebit in aeternum.
11:18
18-19. Est qui locupletatur parce agendo, et haec est pars mercedis illius. In eo quod dicit: Inveni requiem mihi, et nunc manducabo de bonis meis solus. 20. Et nescit quod tempus praeteriet, et mors appropinquet, et relinquat omnia aliis, et morietur. Apte dicit tempus avaro praeterire, quia tempus non stat, sed continue fluit et praeterit. Avarus nescit quamdiu victurus sit, nec reputat qualis sese praebeat lucrandarum divitiarum aeternarum occasio. Si enim opes suas in pauperes et pias causas expenderit, maximas et aeternas in coelo opes sibi compararet. Nunc autem hac opportunitate non utitur; mors brevi sequetur, qua frustra sero dolebit. Non manent bona apud avaros, triplici de causa. Prima est quod iis uti non audeant, sed in arcis recondant. Unde Bion: «Hic homo non possidet opes suas, sed opes eum possident.» Secunda, quod eas sperent jugiter frui, expleta avaritiae siti — quod numquam fiet, quia «crescit amor nummi, quantum ipsa pecunia crescit.» Tertia, quod avarus nesciat quantum sibi temporis restet. Illustratur per parabolam Evangelicam divitis qui dicebat animae suae: «Anima, habes multa bona reposita in annos plurimos: requiesce, comede, bibe, epulare.» Sed Deus dixit illi: «Stulte, hac nocte animam tuam repetunt a te; quae autem parasti, cujus erunt?» Lucae XII, 20. S. Basilius, in Homilia de Divite Insipiente, exclamat: «O verba stultissima! O singularis amentia! Si enim porcae animam haberes, quid aliud proferre potuisses? Siquidem anima si virtutem habet, si plena est bonis operibus, si Dei gratiam possidet, tunc vere multa bona habet.» S. Ambrosius, lib. I Offic.: «Saepe quod avarus maxima diligentia congesserat, prodigus haeres effusa dissolutione dilapidat; et decoctor aliquis in quodam velut gurgite devorat, quod quaesitum fuit diu.» Juvenalis, Satyr. XIV, insaniam et furorem avarorum exagitans, exclamat: «Unde igitur tot divitias per tormenta parari? Cum sit certa dementia, manifesta phrenesis, vivere in egestate ut moriaris dives.» Et Satyr. XII: «Nonnulli non ratione vitae struunt fortunas, sed vitio caeci, fortunarum ratione vivunt.» Hinc poetae avarum per Tantalum repraesentant, qui apud inferos esurit inter cibos dulces, et sitit inter aquas et vina. Unde Horatius, lib. I Serm., Satyr. 1: «Tantalus a labris sitiens fugientia captat flumina... Quid rides? Mutato nomine de te fabula narratur.» Denique Septuaginta τὸ «et morietur» omittunt Rabanus et alii. Hinc Franciscus Lucas putat id in alia exemplaria irrepsisse. Sed Romana, Complutensis et caeteri Graeci Latinique codices legunt, «et morietur»: aegri enim prius condunt testamentum, quo possessiones aliis legato relinquunt, ac deinde moriuntur.
11:21
Pro testamento, Graece est διαθήκη, quod Septuaginta solent reddere pro בְּרִית, id est pactum, foedus: unde fit ut Graece διαθήκη et Latine testamentum saepe significet quodlibet pactum vel foedus. Rursum pro colloquere, Graece est ὁμίλει, id est familiariter versare, frequenta, tracta, convive, colloquere, quasi dicat: Continuo versare in illo, meditare, perlege et perlustra. Dixit avaros et impios congerere opes, ac saepe per fas et nefas ditari, innuens pios et Deum timentes pauperes fieri: nunc, ne quis piorum, amore divitiarum, impios aemulentur et per fas et nefas opes conquirant, eos monet et roborat, ut in justitia et timore Dei persistant, quia Deus, si non in hac vita, certe in altera mox ventura, eos aeternis coeli opibus ditabit. Hinc S. Gregorius Nazianzenus, orat. XL, asserit baptismum nihil aliud esse quam quoddam pactum cum Deo initum pro secunda, puriore et praestantiore vitae ratione; ac animas nostras vigilantissima custodia servandas, ne falsum videamur edidisse professionem. Et S. Chrysostomus, in homilia De Martyribus: «Exhibe vires, pugna fortiter, contende acriter in hac pugna. Considera pactum, attende conditionem, agnosce militiam: pactum quod pepigisti; conditionem sub qua meruisti; militiam cui nomen dedisti.» Huc pertinet proverbium Ben-Sira, Alphabeto 1, littera Gimel: «Os quod in sortem tuam cecidit, arrode.» Ejus interpres hoc de uxore explicat, quasi dicat: Uxorem quam obtinuisti, sive bonam sive malam, ne dimiseris sed retine: quia divortia, licet a lege veteri permissa, tamen multis displicebant. Et illud Platonis in Phaedone: «Non licet cuiquam ex eo quod Deus praecepit, discedere.» Et illud Ciceronis: «Non licet cuiquam de statione a summo Imperatore posita discedere.» Moraliter, disce hinc quam magna et quam necessaria sit constantia homini in sua vocatione, gradu, officio et virtute. Hinc angelus Danieli cap. X, 11: «Sta in gradu tuo.» Humana enim infirmitas et mutabilitas tanta est, ut sine constanti et quotidiana Dei gratia ac strenua hominis cooperatione diu quis persistere nequeat in bene coeptis, praesertim cum tot alliciant carnis et mundi illecebrae, in dies accrescentes, cum continuis daemonum tentationibus. Primum ergo medium ad constantiam est humiliter agnoscere propriam inconstantiam, et a Deo gratiam petere qua eam vincamus. «Homo enim nunquam in eodem statu permanet,» ut ait Job cap. XIV, 2. Inter vulnera quae homini intulit peccatum originale, unum praecipuum est instabilitas et inconstantia, quam propriis viribus removere non possumus, sed sola Dei gratia. «Ego Dominus,» ipse dicit Malach. III, 6, «et non mutor.» Sicut naufragus fluctibus jactatus petrae adhaeret ac sic fixus et constans manet, ita fidelis inter hujus mundi procellas Deo adhaereat, et cum Psalmista dicat: «Mihi autem adhaerere Deo bonum est. Dominus firmamentum meum et refugium meum, protector meus et cornu salutis meae,» Psalm. XVII, 2. Secundum medium est mortificare curiositatem videndi et experiendi varia, quae mater est inconstantiae, et e contra se exercere in actibus constantiae. Si enim in difficili munere vel tribulatione paulisper perseveremus, Deus statim nobis opitulabitur. Sic Paulus in vinculis confortatus est a Deo, Act. XXIII, 11: «Constans esto.» Sicut ut quis discat scientiam, debet constanter studere; ut quis addiscat artem fabrilem vel medicam, debet continuo exerceri: multo magis, ut quis acquirat virtutem, debet in ea jugiter se exercere. Virtus enim et perfectio acquiri nequit, nisi quis eam assidue persequatur velut leporem. Praeterea, nihil tam difficile et arduum est quod constantia non vincat. Sic ille Abbas in Vitis Patrum excitavit discipulum quemdam pigrum, qui de exstirpandis vitiis desperabat. Duxit enim eum in hortum carduis obsitum, jussitque eum expurgare. Discipulus ita fecit, unam partem quotidie expurgans, et perseverando tandem totum agrum purgavit. Et Abbas addidit: Idem fac in horto animae tuae — nunc unum vitium exstirpa, deinde alterum: et si constans fueris, tandem omnia eradicabis. Tertio, sibi proponere exempla virorum et mulierum constantium. Sic filii Mathathiae constanter steterunt in lege Dei. Sic Clemens Ancyranus constanter pertulit martyrium continuum sub variis Imperatoribus per annos 28. Multa millia Anachoretarum per 50, 80, 100 annos constanter steterunt in solitudine, paenitentia, oratione et paupertate. Quarto, non multa amplecti, sed pauca tenere. S. Paulus: «Unum autem, quae quidem retro sunt obliviscens, ad ea vero quae sunt priora extendens me ipsum, ad destinatum persequor, ad bravium supernae vocationis Dei in Christo Jesu,» Philip. III, 13. Quinto, sibi praescribere quoddam diei schema, puta distributionem temporis, qua cuique horae suum opus et occupationem assignes. Ita P. Franciscus Suarezius facere solebat, idque mire commendabat, dicens hac ratione diem quasi horologium ordine, pace et gaudio decurrere. Sexto, constantiam primo generat amor. Qui enim amat opus aliquod, facile in eo constans est. Secundo, coram Eucharistia, Angelis et Sanctis, serio et crebro propone in ea constans esse. Tertio, voveas, saltem ad aliquod temporis spatium. Septimo, crebro cogitare hoc: Omnes virtutes certant, sola autem perseverantia coronatur, ait S. Bernardus, in illud: «Tunc stabunt justi in magna constantia adversus eos qui se angustiaverunt,» Sap. V, 1. 22. «Ne manseris» — Graece, μὴ θαυμάζε, id est ne mireris — «in operibus peccatorum: sed confide in Deo, et mane in loco tuo.» S. Bernardus egregie, serm. 48 in Cantic.: «Non parvus sane virtutis titulus est, inter malos bonum vivere, et animi candorem ac morum suavitatem inter malevolos custodire; et adhuc majus, pacem his qui oderunt pacem, et amicum ipsis inimicis te exhibere.»
11:23
Confirmat id quod dixit, scilicet facile esse Deo justum pauperem qui Ei servit subito ditare, et Deum hoc facere cum conducit ad ejus salutem aeternam; cum vero non facit, ideo non facit, quia saluti ejus noceret. Sic Deus ditavit Abraham, Isaac, Jacob, Joseph, et omnes filios Israel fugientes ex Aegypto. In nova lege promittit servientibus sibi divitias non tam temporales et terrenas, quam spirituales et coelestes. Mystice, Lyranus: «Mane in loco tuo, scilicet per amorem in Deo, qui est locus quietis animae, juxta illud S. Augustini: Fecisti nos, Domine, ad te, et inquietum est cor nostrum donec requiescat in te.» 24. «Benedictio Dei in mercedem justi festinat,» quia non exspectat noctem; ideo «in hora veloci processus illius fructificat,» quia cito, in ipsa hora laboris et seminandi semen boni operis, caulem producit et crescere facit, statimque maturescere et fructum ac mercedem dare, scilicet incrementum gratiae, et coelestes illuminationes, consolationes et confortationes ad strenue in sanctis operibus progrediendum. Moraliter, benedictio Dei festinat in mercedem justi, cum justus serio et animose proponit resecanda levia vitia, acquirendas certas virtutes, prosequendam perfectionem, assurgendam ad magnam et heroicam sanctitatem. Metire te ad magnos Sanctos; imitare gesta S. Pauli, S. Francisci, S. Mariae Magdalenae: qui subito, per intensos et heroicos actus paenitentiae et charitatis, ad culmen sanctitatis pervenerunt, quia strenue cooperati sunt potenti Dei gratiae.
11:25
Palacius et Jansenius censent hic esse duas voces duorum contrariorum: priorem pauperis, qui ex paupertate et aerumnis animum despondet et quasi desperat; posteriorem divitis, qui arrogantem et opibus suis fidentem sese praebet. Pauper dicit: «Quid mihi opus? ad quid vivam in hoc mundo?» Dives dicit: «Sufficiens mihi sum, et quid mali pati possum?» Monet ergo Siracides utrumque ad aequanimitatem: pauperem scilicet, ne hanc desperantem vocem edat, sed paupertatem patienter ferat, meliorem sortem sperans; et divitem, ne praesumptuosam vocem sibi assumat, sed moderationem animi in divitiis servet, adversam fortunam timens. 27. «In die bonorum ne immemor sis malorum; et in die malorum ne immemor sis bonorum.» Haec prudentissima aeque ac utilissima sententia est; suggerit enim remedium utrique sorti et fortunae, scilicet memoriam contrarii. Aptari potest ad divitias et paupertatem; ad gaudium et tristitiam; ad desolationem et consolationem divinam; ad honorem et ignominiam; ad pacem et bellum. Ita S. Bernardus, serm. 21 in Cantic.: «Quin potius curabis in die malo bonorum non immemor esse, nec malorum in die bono. Itaque in die virtutis tuae non tibi complacebis, sed clamabis ad Deum cum Propheta. Rursum in tempore tentationis consolaberis et dices cum Sponsa: Trahe me post te. Sic nec in malo tempore deseret te spes, nec in bono deerit providentia, et inter adversa prosperaque mutabilium temporum servabis quamdam aeternitatis imaginem — hanc videlicet inviolabilem et inconcussam constantis animi aequanimitatem, benedicens Domino omni tempore.» S. Gregorius rationem dat lib. II in Ezech., hom. XIX: «Si enim, cum bona habemus, malorum quae jam pertulimus vel adhuc ferre possumus recordamur, accepta bona mentem non elevant. Et si, cum mala habemus, bonorum quae jam percepimus vel percipere speramus recordemur, malorum pondus animum non deprimat in desperationem. Utrumque ergo conjungendum est, ut semper alterum ab altero suffulciatur.» Quocirca Deus ipse revelavit S. Francisco: «Francisce, aspera pro suavibus amplectere, ac prorsus te despice et abjice.» Simile Christus intimavit S. Catharinae Senensi: «Amara velut dulcia persequere; dulcia velut amara fuge.» Quinimo duas ei obtulit coronas, unam spineam et alteram auream, hac conditione: ut quam in hac vita eligeret, ejus contrariam in altera reciperet. Quare illa statim spineam amplexata est. Docet haec Siracidis sententia moderandas esse animi passiones, scilicet amorem et timorem, gaudium et tristitiam, ut nec nimium exsultemus in laetis, nec nimium doleamus in tristibus; sed alterum alterius memoria vel spe temperemus. Deus enim jucunda moerore temperat, ut animum ad passionum aequilibrium, in quo virtus ejus et perfectio consistit, adducat.
11:28
Rationem dat cur in die malorum memores simus bonorum, et viceversa: scilicet quia Deus cuique praemium reddit pro meritis, saepe quidem in hac vita, semper autem in morte. Innuit hic Siracides Deum in hac vita non raro mittere adversa piis et prospera impiis, juxta Eccles. VIII, 14: «Sunt justi quibus mala proveniunt, quasi opera egerint impiorum; et sunt impii qui ita securi sunt, quasi justorum facta habeant;» sed in morte certo assignat cuique pio praemium, et impio poenam secundum merita. De impiis res clara est: illi enim in morte subeunt judicium particulare, in quo, accepta damnationis sententia, statim abripiuntur ad gehennam. De piis res obscurior est, quia aetate Siracidis omnes justi descendebant in Limbum Patrum; coelum enim nondum patuerat, sed per mortem Christi reserandum erat. Nunc vero, post Christum, statim omnes animae justae a peccatis plene purgatae evolant in coelum et beatificantur visione Dei. Τὸ «facile est» non solum significat Deo possibile esse, sed Deum facili opera et sine labore rependere in die obitus. Ex mera enim possibilitate praemii exiguum laboris incitamentum trahitur; ex facilitate autem qua Deus reddit, magnum argumentum exhortationis ducitur.
11:29
Probat alia ratione id quod dixit vers. 27: saepe post diem bonorum sequuntur dies malorum; in quibus malitia horae, id est hora durans et brevis, oblivionem facit luxuriae, id est deliciarum et voluptatis, etiam maximae. Ut enim ait Rabanus: «Cum febris violenta, summa inopia, hominem occuparunt, omne tempus quod prius in sanitate et deliciis transegit, oblivioni mandatur, et sola miseria vel aegritudo occupatum hominem detinet.» Hoc saepe verum est in vita, semper autem in hora mortis. Mors enim aufert homini omnem sensum praeteritarum voluptatum, et torquet eum sensu praesentium aeque ac futurarum poenarum. Ita dives epulo, in flammis inferni, oblitus omnium conviviorum, nihil aliud cogitabat, nihil aliud dicebat nisi: «Crucior in hac flamma.» Idem faciunt omnes damnati, qui inconsolabiliter flebunt, dicentes illud Sap. V, 8: «Quid nobis profuit superbia? aut divitiarum jactantia quid contulit nobis? Transierunt omnia illa tanquam umbra.» «Et in fine hominis denudatio operum illius.» Hora mortis oblivionem inducit deliciarum totius vitae, quia in ea anima, a corpore separata, subit judicium particulare, in quo omnia ejus opera a Christo Judice denudantur. Ex quo patet statim post mortem cujusque fieri judicium particulare, nec exspectari judicium universale.
11:30
«Ante mortem ne laudes» — Graece enim est μὴ μακαρίζε, id est ne beatum praedices — «hominem quemquam, quoniam in filiis suis agnoscitur vir.» S. Ephrem addit antithesin: «et ante mortem de nemine desperes.» Haec conclusio est ex praedictis: ex eo quod in fine et morte hominis denudatio et judicium operum ejus fiat, sequitur ante mortem neminem beatum esse praedicandum — tum quia, quamdiu vivit, mutari potest a bono in malum; tum quia multi hypocritae boni apparent coram hominibus qui in judicio a Christo mali declarabuntur; tum quia in morte fit judicium, in quo Christus cuique pio beatitudinem decernat. Hanc sententiam protulit Solon, unus e septem Graeciae sapientibus, trecentis fere annis ante Siracidem. Solon enim, rogatus a Croeso Lydorum rege ditissimo, num quem se feliciorem vidisset, respondit se vidisse Tellum Atheniensem. Itaque Croesus, captus a rege Cyro, cum in magnum rogum imponi juberetur, Solonis nomen ter exclamavit, eique fortunae vicissitudinem exposuit. Quo Cyrus, fragilitatis humanae commonefactus, Croesum de rogo servari jussit. Ovidius idem expressit: «Ultima semper exspectanda dies homini est, dicique beatus ante obitum nemo supremaque funera debet.» S. Ambrosius, De Bono Mortis, cap. VIII: «Ante mortem ne laudes quemquam. In novissimis enim suis cognoscitur unusquisque, et filiis suis judicatur. Mors ergo testis est vitae. Si enim gubernator laudari non potest, antequam navem in portum deduxerit, quomodo laudabis hominem, antequam ad stationem mortis pervenerit? Ipse imperator non accipit lauream, nisi confecto bello: neque miles deponit arma, nisi devicto hoste. Mors ergo plenitudo mercedis, summa praemii, gratia missionis.» S. Bernardus, serm. 5 in Festo Omnium Sanctorum: «Prohibemur laudare hominem in vita sua. Quomodo enim tuta laudatio est, ubi ne vita quidem ipsa secura est? Laudate virtutem eorum, quorum jam certa est victoria: devotiis laudibus extollite eos, de quorum coronis potestis secure gaudere.» Hoc intellexit S. Franciscus, qui, ut narrat S. Bonaventura in ejus Vita, cap. VI, saepe, cum beatus a multis diceretur, ejusmodi voces edebat: «Adhuc possum habere filios et filias; ne me laudetis tanquam tutum. Nemo laudandus est cujus incertus est exitus.»
11:31
Monet ne quemlibet in domum nostram introducamus, nec in domesticos et familiares admittamus, nisi prius bene probatos et examinatos, quia multi sunt dolosi, qui in domos sese insinuant ut eas earumque dominos et incolas explorent, compilent, calumnientur, accusent, diffament — imo ut perdant et occidant, sicut Judas, in domum et familiam Christi receptus, Eum dolose prodidit et perdidit. Per dolosum praesertim intelligit superbum, ut patet ex ratione quam vers. sequenti subjungit. Quocirca Siracides hic prudenter monet ne quis ob amicitiam vel commodum privatum in domum suam ignotum hominem, praesertim suspectum, dolosum et versutum, introducat; non tamen vetat hospitalitatem, praesertim erga pauperes, profugos et miseros. Memini, cum ante annos quadraginta junior vivebam apud parentes meos in agro, in publica et generali Flandriae fame, quotidie catervam pauperum et peregrinorum eleemosynam petentium ad nostras aedes confluxisse, et parentum voluntate singulis, nemine praetermisso, eleemosynam distribuisse. Quod si nox instaret, etiam hospites recipiebamus — ea tamen cautela, ut post coenam eos in vicinum horreum ad dormiendum deduceremus.
11:32
Probat quatuor similitudinibus dolosum non esse in domum recipiendum. Prima: sicut putridae viscera, quantumvis fragrantem cibum injicis, semper tamen foetent, sic cor superbi — etiamsi beneficia cumules, semper exhalabit foetorem malitiae, doli et perfidiae. Secunda: sicut perdix in caveam, et caprea in laqueum inducitur, sic cor superbi in aliena domo est. Sicut perdix in cavea invita haeret, et omnem viam erumpendi quaerit, nihilque boni in ea facit nisi ut eam stercore suo conspurcet, sic cor superbi, alterius domum suae meliorem cernens, invidet et obmurmurat, et omnem viam excogitat qua eam supprimat et dejiciat. Ultima similitudo: «Sicut prospector» — superbus et invidus instar speculatoris e fastigio observat, explorat et irridet casum proximi sui. Huc facit symbolum Pythagorae: «Ne hirundinem sub eodem tecto habeas.» Hirundo enim est garrula, hospiti nullam utilitatem affert nisi ut tectum stercore suo conspurcet, est omnino indocilis, et inconstans atque infida — ineunte vere advolat, imminente hieme avolat. Hirundo ergo significat garrulos, maledicos, ingratos et infidos hospites in domum non esse recipiendos.
11:33
Superbus, etiamsi amicum se simulet, tamen ex superbia, ut se extollat teque dejiciat, bene dicta vel bene facta tua calumniabitur, et in male dicta vel male facta convertet. Sic Pharisaei miracula, vitam et doctrinam Christi reprehenderunt, Eumque daemoniacum, bibonem et publicanorum amicum vocarunt. Sic Saul bona Davidis facta in mala convertit, eumque usque ad mortem insidiatus est. Sic Pharao contra Mosen et Hebraeos, Aman contra Mardochaeum, et Babylonii contra Danielem per calumniam insidias struxerunt.
11:34
Haec nova ratio cur cavendum sit a doloso et superbo, scilicet quia unus dolosus est instar scintillae in stipula, quae serpendo per suas calumnias et susurros magnum incendium litium, odiorum, rixarum et caedium accendit. Moraliter, disce hinc parva vitia non esse negligenda, sed radicitus exstirpanda; sicut enim scintilla una in pulverem pyrium injecta turres et urbes evertit, sic unicus levis defectus, data magna occasione, gravem ruinam causat. «Modicum fermentum totam massam corrumpit,» ait Paulus, I Cor. V, 6. Huic sententiae simile est illud Sallustii: «Parva scintilla, neglecta, magnum excitavit incendium.»
11:35
Pro pestifero Graece est κακούργου, id est callidi, malitiosi, qui studiose et ex malitia nocere satagit. Quare ab eo cavendum, quia talis, quasi faber malorum, nihil nisi mala fabricat et cudit, ut tibi perpetuam infamiae maculam inurat. Huc facit apologus alaudae galeatae apud Aesopum. Alauda, videns aucupem laqueos struere, accessit et quid aedificaret rogavit; cui ille respondit: «Civitatem aedifico.» Alauda advolavit ut novam civitatem inspiceret, et statim ab aucupe irretita et capta est. Cui alauda, jam dolens, dixit: «Si talem civitatem aedifices, paucos habebis incolas.» Docet fabula domus in quibus aliis laquei et fraudes struuntur, desertas et destructas iri.
11:36
Ironice, q. d. Recipe, si libet, in domum tuam alienigenam quem non nosti nec satis probasti; sed scias te gravi periculo te exponere, ne is te ab aedibus et bonis tuis callide excludat, eaque sibi usurpet, uti fecit Jugurtha, qui in regiam familiam a rege Masinissa receptus, ejus filios et familiam evertit. Et Herodes Ascalonita, in familiam Hyrcani admissus, totam Hasmonaeorum stirpem exstinxit, regnumque ejus usurpavit, seque regem Judaeae fecit. Vidi olim Lovanii catulum vulpeculae recens natum, ex nido matris sublatum inseri nido catulorum felis, ut ab ea lactaretur; sed catulus vulpeculae crescens, post paucos dies catulos interfecit, nidum sibi soli arripuit. Idem fecerunt et faciunt alienigenae. Hinc Christus juniorem Herodem vulpem vocavit: «Dicite vulpi illi,» Lucae XIII, 32. Denique haec sententia saepe vera est, sed non semper: significat enim id quod fieri solet cum advena avido et superbo. Sunt enim honesti advenae qui hospites suos ditant et beant. Tropologice: Admitte alienigenam, id est, opus et occupationem quae a tuo instituto et professione aliena est; ac subvertet te in turbine, et abalienabit te a propriis tuae sanctitatis exercitiis. Talibus S. Basilius ait, et ex eo Cassianus: «Perdidisti senatorem, et monachum non fecisti.» Et illud S. Gregorii: «Qui aliena captat, propriis privatur.»
11:32
I Reg. 2, 26, « d'iniquità »: Iob. 34, 36); I Sam. 25, 25; 30, 22; II Sam. 16, 7; 20, 1; I Reg. 21, 13; Prov. 6, 12; 16, 27; 19, 28 (Eccli. 11, 32). Solo, usato ellitticamente (per 'īl b.), b. equivale a « malvagio » (II Sam. 23, 6; Iob. 34, 18) o « distruttore » (Nah. 2, 1) assumendo senso concreto, quale nome o aggettivo. …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.