Trust not vaine dreames, southsayinges, nor lies. 9. Much good is got by experience: 14. and more by fearing God. 21. God reiecteth the oblation, of the wicked. 24. Defrauding the poore is like to manslaughter. 28. Destroy not that an other buildeth. 30. Repentance without amendment is nothing worth.
1The hopes of a man that is void of understanding are vain and deceitful: and dreams lift up fools.Le vane speranze, e le menzogne sono per lo stolto; e i sogni levano in alto gli imprudenti.VAINE hope, & lying is to a foolish man:Vana spes et mendacium viro insensato: / et somnia extollunt imprudentes. 2The man that giveth heed to lying visions, is like to him that catcheth at a shadow, and followeth after the wind.Come chi abbraccia l'ombra, e corre dietro al vento; così chi bada a false visioni:& dreames extol the vnwise. As he that apprehendeth a shadow, and pursueth the winde: so is he also that attendeth to lying visions.Quasi qui apprehendit umbram et persequitur ventum, / sic et qui attendit ad visa mendacia. 3The vision of dreams is the resemblance of one thing to another: as when a man’s likeness is before the face of a man.Le visioni de' sogni (sono) la somiglianza di una cosa; come l'immagine di un uomo dinanzi all'uomo.According to this is the vision of dreames: as a mans similitude before the face of a man.Hoc secundum hoc visio somniorum, / ante faciem hominis similitudo hominis. 4What can be made clean by the unclean? and what truth can come from that which is false?Una cosa immonda a qual altra darà mondezza? e da una cosa bugiarda, che può annunziarsi di vero?Of the vncleane what shal be made cleane? and of a lyer what truth shal be said?Ab immundo, quid mundabitur ? / et a mendace, quid verum dicetur ? 5Deceitful divinations and lying omens and the dreams of evildoers, are vanity:Gli indovinamenti erronei, e gli auguri bugiardi, e i sogni de' malvagi son vanità.Diuination of errour, and lying southsayinges, and the dreames of them that do euil, are vanitie.Divinatio erroris, et auguria mendacia, / et somnia malefacientium, vanitas est: 6And the heart fancieth as that of a woman in travail: except it be a vision sent forth from the most High, set not thy heart upon them.Il tuo spirito eziandio sarà come quel di una partoriente, soggetto a' fantasmi. Non prenderti cura di tali cose, eccetto, che fosse mandata dall'Altissimo la visione;And as a woman that traueleth thy hart suffereth phantasies: vnlesse it be a vision sent forth from the Highest, set not thy hart vpon them.et sicut parturientis, cor tuum phantasias patitur. / Nisi ab Altissimo fuerit emissa visitatio, / ne dederis in illis cor tuum: 7For dreams have deceived many, and they have failed that put their trust in them.Perocché molti furono indotti in errore dai sogni, e si perderono per aver in essi posta fidanza.For dreames haue made manie to erre, and they that hoped in them haue failed.multos enim errare fecerunt somnia, / et exciderunt sperantes in illis.
8The word of the law shall be fulfilled without a lie, and wisdom shall be made plain in the mouth of the faithful.La parola della legge sarà perfetta, senza queste menzogne: e la sapienza sarà facile, e piena nella bocca dell'uom fedele.The word of the law shal be fulfilled without lying, and wisedom in the mouth of the faithful shal be made plaine.Sine mendacio consummabitur verbum legis, / et sapientia in ore fidelis complanabitur. 9What doth he know, that hath not been tried? A man that hath much experience, shall think of many things: and he that hath learned many things, shall shew forth understanding.Chi non è stato tentato, che sa egli? l'uomo sperimentato in molte cose, sarà molto riflessivo, e colui, che ha imparato molto, discorrerà con prudenza.He that hath not bene proued, what knoweth he? A man expert in manie thinges, shal thinck manie thinges: and he that hath lerned manie thinges, shal declare vnderstanding.Qui non est tentatus quid scit ? / vir in multis expertus cogitabit multa: / et qui multa didicit enarrabit intellectum. 10He that hath no experience, knoweth little: and he that hath been experienced in many things, multiplieth prudence.Chi non ha sperienza, sa poche cose; ma colui, che è stato in molti luoghi, acquista molta sagacità.He that is not tryed, knoweth few thinges: and he that hath bene in manie things, multiplyeth wickednes.Qui non est expertus pauca recognoscit: / qui autem in multis factus est, multiplicat malitiam. 11He that hath not been tried, what manner of things doth he know? he that hath been surprised, shall abound with subtlety.Chi non è stato tentato, quanto sa egli? Colui, che è stato ingannato, si fa sempre più scaltro.He that hath not bene proued, what maner of thinges knoweth he? He that is deceiued, shal abound with wickednes.Qui tentatus non est qualia scit ? / qui implanatus est abundabit nequitia. 12I have seen many things by travelling, and many customs of things.Molte cose vid'io in pellegrinando, e costumanze più di quel, ch'io possa dire.I haue seene manie thinges in wandring to and fro, and very manie fashions of words.Multa vidi errando, / et plurimas verborum consuetudines. 13Sometimes I have been in danger of death for these things, and I have been delivered by the grace of God.Per tal cagione alcune volte mi trovai in pericoli, anche di morte, e per grazia di Dio fui liberato.Some times I haue bene in danger vnto death for these thinges, and I was deliuered by the grace of God.Aliquoties usque ad mortem periclitatus sum horum causa, / et liberatus sum gratia Dei.
14The spirit of those that fear God, is sought after, and by his regard shall be blessed.Lo spirito di quelli, che temono Dio, è custodito, e sarà benedetto dallo sguardo di lui;The spirit of them that feare God is sought, & at his sight shal be blessed.Spiritus timentium Deum quæritur, / et in respectu illius benedicetur. 15For their hope is on him that saveth them, and the eyes of God are upon them that love him.Perocché la loro speranza è riposta in colui, che li salva. E gli occhi di Dio son fissi sopra color, che lo amano;For their hope is on him that saueth them, and the eies of God vpon them that loue him.Spes enim illorum in salvantem illos, / et oculi Dei in diligentes se. 16He that feareth the Lord shall tremble at nothing, and shall not be afraid: for he is his hope.Non tremerà, e non avrà paura di cosa alcuna colui, che teme il Signore; perché questi è sua speranza.He that feareth our Lord shal tremble at nothing, and shal not dread: because he is his hope.Qui timet Dominum nihil trepidabit: / et non pavebit, quoniam ipse est spes ejus. 17The soul of him that feareth the Lord is blessed.Beata l'anima di colui, che teme il Signore.His soule is blessed that feareth our Lord.Timentis Dominum, beata est anima ejus. 18To whom doth he look, and who is his strength?A chi volge egli lo sguardo, e chi è sua fortezza?To whom doth he looke, and who is his strength?Ad quem respicit, et quis est fortitudo ejus ? 19The eyes of the Lord are upon them that fear him, he is their powerful protector, and strong stay, a defence from the heat, and a cover from the sun at noon,Gli occhi di Dio son fissi sopra color, che lo temono; egli il protettore possente, il presidio forte, il riparo contro gli ardori, ombreggiamento contro la sferza del mezzodì,The eies of our Lord are vpon them that feare him, a protectour of might, a stay of strength, a couer from the heate, and shadow for the noone time,Oculi Domini super timentes eum: / protector potentiæ, firmamentum virtutis, / tegimen ardoris, et umbraculum meridiani: 20A preservation from stumbling, and a help from falling: he raiseth up the soul, and enlighteneth the eyes, and giveth health, and life, and blessing.Ajuto per non inciampare, soccorso nelle cadute, egli, che innalza l'anima, e gli occhi illumina, da sanità, e vita, e benedizione.a sauing from offence, and helpe from falling, exalting the soule, and illuminating the eies, geuing health, and life, and blessing. The oblation of him that immolateth of an vniust thing is spotted,deprecatio offensionis, et adjutorium casus: / exaltans animam, et illuminans oculos, / dans sanitatem, et vitam, et benedictionem.
21The offering of him that sacrificeth of a thing wrongfully gotten, is stained, and the mockeries of the unjust are not acceptable.Immonda è l'obblazione di colui, che sacrifica cose di mal acquisto, e gli insulti degli uomini ingiusti non sono graditi.and the scorninges of the vniust are not acceptable.Immolantis ex iniquo oblatio est maculata, / et non sunt beneplacitæ subsannationes injustorum. 22The Lord is only for them that wait upon him in the way of truth and justice.Il Signore solo (è ogni cosa) per quelli, i quali nella via della verità, e della giustizia lo aspettano con pazienza.Our Lord is onlie theirs that expect him in the way of truth and iustice.Dominus solus sustinentibus se / in via veritatis et justitiæ. 23The most High approveth not the gifts of the wicked: neither hath he respect to the oblations of the unjust, nor will he be pacified for sins by the multitude of their sacrifices.L'Altissimo non accetta i doni degli iniqui, né volge l'occhio alle oblazioni degli iniqui, né per molti sagrifizj, che offeriscano, ei sarà propizio ai loro peccati.The Highest alloweth not the giftes of the wicked: neither hath he regard to the oblations of the vniust, neither wil he be made propitious for sinnes by the multitude of their sacrifices.Dona iniquorum non probat Altissimus, / nec respicit in oblationes iniquorum, / nec in multitudine sacrificiorum eorum propitiabitur peccatis. 24He that offereth sacrifice of the goods of the poor, is as one that sacrificeth the son in the presence of his father.Chi offerisce sagrifizio della roba del povero è come uno, che scanna un figliuolo sotto gli occhi del padre.He that offereth sacrifice of poore mens substance, is as he that sacrificeth the sonne in the presence of his father.Qui offert sacrificium ex substantia pauperum, / quasi qui victimat filium in conspectu patris sui. 25The bread of the needy, is the life of the poor: he that defraudeth them thereof, is a man of blood.Il pane del povero egli è la sua vita; e chi glielo toglie è un uom sanguinario.The bread of the needie, is the life of the poore: he that defraudeth it, is a man of bloud.Panis egentium vita pauperum est: / qui defraudat illum homo sanguinis est. 26He that taketh away the bread gotten by sweat, is like him that killeth his neighbour.Chi ad uno toglie il pane del sudore è come chi ammazza il suo prossimo.He that taketh away bread in swet, is as he that killeth his neighbour.Qui aufert in sudore panem, / quasi qui occidit proximum suum.
27He that sheddeth blood, and he that defraudeth the laborer of his hire, are brothers.Sono fratelli colui, che sparge il sangue, e colui, che defrauda il mercenario.He that sheddeth bloud, and that defraudeth the hired man, are bretheren.Qui effundit sanguinem, / et qui fraudem facit mercenario, fratres sunt. 28When one buildeth up, and another pulleth down: what profit have they but the labour?Se uno edifica, e un altro distrugge, che guadagneranno l'uno, e l'altro, se non la fatica?One building, and an other destroing: what profite haue they but the labour?Unus ædificans, et unus destruens: / quid prodest illis, nisi labor ? 29When one prayeth, and another curseth: whose voice will God hear?Se uno prega, e l'altro manda maledizioni, di chi esaudirà la voce Iddio?One praying, and an other cursing: whethers voice wil God heare?Unus orans, et unus maledicens: / cujus vocem exaudiet Deus ? 30He that washeth himself after touching the dead, if he toucheth him again, what doth his washing avail?Chi si lava per ragione di un morto, e lo tocca di bel nuovo, che giova a lui l'essersi lavato?He that is washed from the dead, and toucheth him againe, what doth his washing profit?Qui baptizatur a mortuo, et iterum tangit eum, / quid proficit lavatio illius ? 31So a man that fasteth for his sins, and doth the same again, what doth his humbling himself profit him? who will hear his prayer?Così l'uom, che digiuna pe' suoi peccati, e li commette di nuovo, qual profitto cava dalla sua mortificazione? Chi esaudirà l'orazione di lui?so a man that fasteth in his sinnes: and doing the same againe, what doth he profite in humbling himself? who wil heare his prayer?Sic homo qui jejunat in peccatis suis, / et iterum eadem faciens: / quid proficit humiliando se ? / orationem illius quis exaudiet ?
34:1
Haydock
The. Greek, "on dreams. The," etc. (Haydock)
34:3
Man. When he turns away from the mirror, it appears no more, James 1:23.
34:4
Calmet
Unclean. This text has been abused, to prove that the sinner cannot confer grace in the sacraments. (Calmet)
St. Augustine
But Christ does this by his ministry. (St. Augustine, Psalm 10. n. 6.)
34:5
Deceitful. Greek, "divinations, and auguries, and dreams, are vain."
34:6
Travail. Such things cannot be explained. Twenty people will all give different interpretations.
St. Gregory
High, as those of Jacob, Joseph, etc., were. Yet it is difficult to make the discrimination. (St. Gregory, dial. 4:48.)
Odyssey xix
Homer admits of two sorts of dreams. (Odyssey xix.)
34:7
Calmet
Them. The devil takes advantage of their weakness, and they have recourse to magic, etc. (Calmet)
34:8
Cornelius a Lapide
Law, which forbids attention to dreams, Leviticus xix 26., and Isaias 8:20. (Cornelius a Lapide)
Worthington
No part of the law shall perish; and some will always explain it truly. (Worthington)
34:9
Haydock
What. Greek, "A man who has travelled, knows much," etc. (Haydock)
St. Jerome
Thus Ulysses became so wise, (Homer) as well as the ancient philosophers, Pythagoras, etc. (St. Jerome, ad Paulin.)
Calmet
The knowledge derived from books will not suffice. (Calmet)
34:10
Experienced. Greek, "much abroad, shall abound with subtlety. (11.) I," etc.
34:12
Grabe's edition
And. Greek, "And I know more than I announce." (Grabe's edition)
34:13
For. Greek, "On account of these things I have been saved:" (Haydock) by my great experience, which gives weight to my instructions.
34:14
Haydock
Is. Greek, "shall live. (15.) For....them. (16.) He," etc. (Haydock)
34:20
From falling, or when a person is fallen.
34:21
Calmet
Mockeries. Some Greek copies have "gifts." Such unjust presents or sacrifices, God will abhor, Isaias 41:8., and Deuteronomy 24:15. (Calmet)
34:22
Lord. Greek, (23.) "most....wicked, nor," etc.
34:26
Haydock
Bread. Greek, "a livelihood, killeth his neighbour; and he sheddeth blood, who keepeth back the hire of the workman." (Haydock)
34:28
Calmet
Labour? So, if your sacrifices be ill-gotten, they will not be received; and if you relapse, you will be as bad as ever. (Calmet)
34:30
Calmet
St. Cyprian thought this text was peremptory against the baptism of heretics; and the Donatists were of the same opinion. They seem not to have read, if he touch him again, which entirely alters the meaning. St. Augustine admonishes them of this; though he explains it of the pagan rather than of the Jewish purifications, to which it refers, Numbers 19:11. See St. Augustine, contra Cres. 1:24., and 2:25., and contra Petil. 1:9., and St. Cyprian, ep. ad Quint. (Calmet)
34:31
Worthington
Prayer. A relapse makes the former repentance useless, Matthew 18:33. (Worthington)
34:2
Vaine dreames are not to be regarded: but some are good, & from God. Gen 37. 40. 41. Dan. 2. 4. Mat. 1.
34:8
Vvhatsoeuer is written in holy Scripture is vndoubtedly true: and no •ote of the law shal perish.
God also prouideth that alwayes there be some which truly explicate his lavv.
34:19
Concordanza Psa. 32.
34:20
Concordanza Prou. 21. v. 27.
34:23
Concordanza Prou. 15. v. 8.
34:27
Concordanza Leuit. 19.
34:28
He that destroyeth that an other buildeth bringeth tvvo mens labours to nothing.
34:30
Recidiuation into sinne maketh the •o••er repentāce frustrate. Mat. 18. v. 33.
34:9
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 2.9
… Often, also, for manifest reasons, He judges him worthy of being so deprived, and allowed to be led into temptation. But it is one thing to be led into temptation, another to be tempted. For without temptation no one can be proved, whether to himself, as it is written, “He that hath not been tempted, what manner of things doth he know?”
34:11
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 9.23
Next there follows: “And lead us not into temptation,” on which there arises no unimportant question, for if we pray that we may not be suffered to be tempted, how then will our power of endurance be proved, according to this text: “Every one who is not tempted is not proved;”
34:13
Early Popes (Pseudo-Isidorian Decretals) The Epistle of Pope Anterus 1
… For if we sin, we are Thine, knowing Thy power. And if we sin not, we know that we are counted Thine.” “The spirit of those that fear the Lord shall be required of him; and in His regard they shall be blessed.”
34:19
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.112
In the same: “The Highest approveth not the gifts of the unrighteous.”
34:20
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.21
But the Lord shews with what strong censure he disowns them, saying through a certain wise man, Whoso offereth a sacrifice of the substance of the poor doeth as one that killeth the son before the father’s eyes (
34:22
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 25
… These things I say, and shall not cease to say, not [as] preparing you to commit murder: nor as urging you to some crime short of that; but that you may not be confident, as if you were not to give account. “For” (it says) “he that taketh away a livelihood” (
34:23
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. An Exhortation to Theodore After His Fall 1
… And what does spoil repentance is being again entangled in the same evils. “For there is one” we read, “who builds, and one who pulls down, what have they gained more than toil? He who is dipped in water because of contact with a dead body, and then touches it again, what has he gained by his washing?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 14
… he becometh more easy of mind. But when the father rebukes, be thou too angry as well, whether as concerned for thy brother or as joining in thy father’s indignation; only be the earnestness thou showest great; and mourn, not that he was rebuked, but that he sinned. But if I build up and thou pull down, what profit have we had but labor? (
34:24
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 13
… As then a stone cannot yield oil, so neither can cruelty produce humanity; for alms when it has such a root as this is alms no longer. Therefore I exhort that we look not to this only, that we give to those that need, but also that we give not from other men’s plunder. “When one prayeth, and another curseth, whose voice will the Lord hear?” (
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 9.106
… Hence again it is written, Honour the Lord from thy just labours ( Prov. iii. 9 ). Whoso, then, takes evilly that he may, as he supposes, give well, it is evident without doubt that he honours not the Lord. Hence also it is said through Solomon, Whoso offers a sacrifice of the substance of the poor is as though he slew a son in his father’s sight (
34:25
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 70.1
… or certainly, which is a matter of more importance, they strive to set before and prefer the sordid and profane washing of heretics to the true and only and legitimate baptism of the Catholic Church, not considering that it is written, “He who is baptized by one dead, what availeth his washing?”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Seventh Council of Carthage under Cyprian. Concerning the Baptism of Heretics 1
Quietus of Baruch said: We who live by faith ought to obey with careful observance those things which before have been foretold for our instruction. For it is written in Solomon: “He that is baptized from the dead, (and again toucheth the dead, ) what availeth his washing?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 173.8
… “Qui baptizatur a mortuo quid ei prodest lavacrum ejus?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 6.34
Chapter 34.— 65. Quietus of Burug said: "We who live by faith ought with believing observance to obey what has been before foretold for our instruction. For it is written in Solomon, ‘He that is washed by one dead, what availeth his washing?’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 3.50
… Do men gather grapes of thorns?" And again: "A good man, out of the good treasure of his heart, bringeth forth good things: and an evil man, out of the evil treasure, bringeth forth evil things." And again: "When a man is baptized by one that is dead, his washing profiteth him nothing."
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.30
… And they therefore are washed, but are in no wise clean, who cease not to bewail the things they have committed, but commit again things to be bewailed. Hence through a certain wise man it is said, He that is baptized from the touch of a dead body and toucheth it again, what availeth his washing (
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 11.45
… ii. 22 ). For great is the efficacy of penitence against sin; but only if one persevere in this penitence. For it is written, He that shall persevere unto the end, the same shall be saved ( Matth. x. 22: xxiv. 13 ). Hence again it is written, He that is baptized from a dead body, and toucheth it again, what availeth his washing? (
34:30
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 1.9
Chapter 9.— 10. Again, when he hears, "He that is washed by one dead, his washing profiteth him nought,"
34:1
«Spes mortalium sunt somnia vigilantium.» Nota: Gentiles, quin et nonnulli e christianis, ignorantes naturalem causam insomniorum, quam tradit Aristoteles, medici et physici, opinati sunt ea immitti ab altiori mente, puta a genio suo, vel a Deo: cum enim mens somno sopita sit, censebant eam tunc agi a Deo. Sic Turcae censent amentes et stultos a Deo agi enthusiasmo, ideoque eos venerantur velut divinos et fatidicos, ac eorum dicta pro oraculis habent. Id faciunt in honorem sui Mahometi, qui cum laboraret epilepsia, fingebat se enthusiasmo agi. Errorem et superstitionem auxere Poetae suis poeticis fictionibus, praesertim qua rei cuique suum deum dedere homonymum. Somnum ergo fecerunt deum. Unde Orpheus Somno deo hymnum composuit cum aromatibus, cui et fuscas alas attribuit, ita canens: Somne deum rex cunctorumque hominumque cadentum, Conctorum et tellus quaecumque animalia nutrit. And Ovid: Somne quies rerum, placidissime somne deorum. Et Seneca, in choro Herculis furentis: Tuque, o domitor somne malorum, Requies animi, pars humanae melior vitae, Veris miscens falsa, futuri Certus, et idem pessimus auctor. Philostratus in imagine Amphiarai ita somnum pingit: "Facie, inquit, resoluta esse videbatur, candidam vestem habens supra nigram, quasi diem et noctem indicaret. Cornu in manu tenere videbatur, cum vera somnia immittit." Ovidius vero in Metamorph., ita eum describit: In medio torus est, ebeno sublimis in antro, Plumeus, unicolor, pullo velamine tectus, Quo cubat ipse Deus membris languore solutis: Hunc circum passim varias imitantia formas Somnia vana jacent. Silius vero, lib. X, somnum cuique soporem immittere ita canit: Curvoque volucris Per tenebras portat medicata papavera cornu. Et paulo post: Quatit inde soporas Devexo capite pennas, oculisque quietem Irrorat, tangens Lethaea tempora virga. Homerus: καὶ γὰρ ὄναρ ἐκ Διός ἐστι, id est, etenim somnium a Jove est; quin et insomnia dicta sunt διόπεμπτα, id est a Jove missa: et θεῖαι ὀμφαί, id est divinae voces; et Διὸς ἄγγελοι, id est Jovis nuntii, ut ait Homerus. Fuit apud Traezenios Ardali vetus ara, super qua Musis et Somno deo rem divinam faciebant, somnum affirmantes esse deum Musis valde amicum. Superstitionem auxit Plato et Philosophi, de quibus inferius. Hosce redarguens Diogenes Cynicus, imo ridens et subsannans: "Quae vigilantes agitis, inquit, ea non curatis; quae vero dormientes somniatis, sollicite perquiritis," q. d. Si quis vigilans turpe quid committat, oportet metuat Dei iram, tristemque eventum; non si quid dormienti sit visum; hoc enim nil vanius, nil stultius. Ita Laertius, lib. VI. Et Poeta: Somnia ne cures; nam mens humana quod optat, Dum vigilat, sperat. Et Claudianus, lib. III: Omnia quae sensu volvuntur vota diurno, Tempore nocturno reddit amica quies. Venator defessa toro cum membra reponit, Mens tamen ad silvas, ac sua lustra redit. Igitur hanc somnia observandi vanitatem et superstitionem, multis hic confutat Siracides.
34:2
et mendaces appareant: sic et somnia oriuntur ex vaporibus et flatibus e stomacho in caput ascendentibus, qui species phantasiae impressas concitant, commiscent, offuscant, indeque miras et chimaericas, adeoque mendaces et fallaces rerum facies apparere faciunt. Flatus enim e stomacho caput perflans et permeans, magnam in somniis facit specierum apparentium confusionem et varietatem. Quinto, sicut umbris terrentur pueri et fatui, sic et somniis terrentur somniantes; quin et vigilantes, si sint insipientes et imprudentes. Somnians enim, cum ligatam habeat rationem, est instar pueri et amentis. Sexto, sicut umbra et ventus celerrime pertransit et avolat instar avis, ut vertit Syrus; sic et somnium. Nam famelicus, qui somniat se laute edere et bibere, experrectus illico sentit ventrem fame latrantem: quia illa phantastica comestio cum somnio avolavit. Rusticus vel pauper, qui somniat se habere areas auro refertas, vel se esse regem, episcopum, cardinalem, experrectus vidit se pauperem et miserum, ut ante; quia illud somniatum et phantasticum regnum, episcopatus, cardinalatus cum somnio avolavit.
34:3
Unde Tigurina vertit: Aliquid ad imaginem alterius (Vatablus, aliquid secundum aliud) spectrum somniorum est, et velut adversum faciei simulacrum; Complutensia ad verbum ita ex Graeco vertunt: Hoc secundum hoc visio insomniorum, ante faciem similitudo faciei; Syrus: Ita est visio et somnium, quod e regione faciei similitudo faciei, et de principe populi sui egredi faciet victoriam. Comparavit somnium umbrae et vento: nunc comparat spectro et simulacro apparenti in speculo, vel in aqua; quia vere somnium non est aliud quam visio imaginaria, sive spectrum phantasiae, quod scilicet phantasia ex speciebus per vapores noctu e stomacho in caput ascendentes commixtis, confusis et turbatis sibi efformat et fingit. Quocirca sapienter S. Gregorius Nazianzenus in Tetrastichis: Ne somniorum, inquit, ludicris fidem nimis Accommodaris; cuncta nec te terreant. Nec laeta rursum visa te tollant nimis. Laqueos frequenter hoc parat daemon tibi. Idem, in Distichis: "Vir somno et inertiae deditus somnia invenit; somnus enim non res ipsas, sed inania rerum simulacra oculis objicit." Et Cato: Somnia ne cures; nam mens humana quod optat, Et vigilans sperat, per somnum cernit idipsum.
34:4
terprete. Esto enim aliquando verum dicant vel conjectent, tamen id perrarum est, ac multo saepius falsum dicunt et divinant. Quocirca etiam dum verum dicunt, eis credi nequit, sed potius a mendacibus fides derogatur; praesertim quia diabolus, qui per eos loquitur, totus consutus est ex malitia et mendacio. Quare verum quod subinde dicit, non veritatis amore dicit, sed ut per verum fallat, ac ad falsum erroremque inducat; ideo enim verum dicit, ut per hoc caeteris suis dictis falsis et mendacibus fidem conciliet. Si ut neutra, sensus erit, q. d. Sicut res immunda per se aliam emundare nequit, sed potius suam immunditiam ei communicat, eamque immundam efficit: sic pariter a re falsa et mendaci, quale est somnium, veritas sperari nequit. Esto enim in somnio quaedam sint vera, tamen quia longe plura sunt falsa; hinc totum somnium falsum est, taleque nuncupandum, non verum; veritas enim integra est, nihilque falsi admittit: quare si in quapiam propositione aut re vera misceatur aliqua falsitas, tota res et propositio falsa est, non vera; sicut enim opus bonum inficitur per unam circumstantiam malam, totumque fit malum: sic et veritas, si ei vel minima falsitas misceatur, corrumpitur, desinitque esse veritas, et fit falsitas. Bonum enim (aeque ac verum, quod cum bono convertitur; omne enim bonum est verum, et omne verum est bonum) ex integra causa constat, malum autem ex singulis defecti- bus, uti ait S. Dionysius, D. Thomas, Theologi et Philosophi. Unde Tigurina vertit: Quidnam mundetur ex immundo, et a falso quid veri manaverit? Syrus: Quis est mendax ut justificetur? Ut scilicet justus, id est fidelis et verax sit, declaretur et habeatur: alii clarius vertunt: Ab immundo quid mundetur, et a mendacio (quale est somnium) quid veri exstat? Genitivus enim ψεύδους, derivari potest a nominativo tam ψεῦδος, id est mendacium, quam ψευδής, id est mendax. Porro Antiochus monachus (qui floruit sub Heraclio Imperatore, anno Christi 630, scripsitque 129 homilias, quae exstant tom. II Biblioth. SS. Patrum) hunc locum ita legit, homil. 84: "Jesus filius Sirach ait: Insomnia extollunt imprudentes: quemadmodum qui pugno capit (capere conatur, sive captat) umbras, et qui persequitur ventos, sic qui intendunt insomniis. A mendace enim quid egredietur veritatis?" Nota: Haec propositio: Immundus vel res immunda alium mundare nequit, vera est, si intelligas per se. Nam per accidens mundare potest, si videlicet immundus herbam, vel rem similem vim mundandi habentem, ut saponem vel lixivium, rei immundae adhibeat et affricet. Simili modo Sacramenta ab immundo sacerdote confecta et applicata suscipientem et poenitentem mundant, quia operantur non ex opere operantis, sed ex opere operato. Quare sive a sacerdote sancto, sive a scelerato ministrentur, eamdem vim mundandi habent et retinent. Principalis enim agens in iis est Spiritus Sanctus et Christus, quorum uterque mundissimus est, nullaque sacerdotis ministri malitia afflari aut contaminari potest. Ita Donatistis hunc locum et similes objicientibus contra baptismum ab haereticis collatum quasi impurum et irritum, ideoque de novo iterandum, respondet S. Augustinus.
34:5
Nota: Vanitas, hebraice שוא shav, non tantum vanitatem, hoc est inanitatem, sed et fallaciam ac mendacium significat: unde vanus vocatur mendax, fallax et impostor. Sic Exodi XX, 7, et Deut. V, 11: "Non usurpabis nomen Domini Dei tui frustra;" alii vertunt: Non assumes nomen Domini Dei tui ad mendacium; proprie enim vetat perjurium. Sic Eccles. I, 2, dicitur: "Vanitas vanitatum, et omnia vanitas," hoc est omnes res, omnes illecebrae mundi vanae sunt, fallaces et mendaces; quia quietem et satiem menti, quam promittunt, non praestant. Sic Sinon impostor ait apud Virgilium, Aeneid. II: Nec si miserum fortuna Sinonem Finxit, vanum etiam mendacemque improba finget. Et Cicero, pro Quintio: "Necesse est ille, qui amicum, socium, affinem fama ac fortunis spoliare conatus est, vanum se et perfidiosum et impium esse fateatur." Siracides ergo asserit tria esse vana, imo ipsam vanitatem, hoc est esse vanissima, id est fallacissima et mendacissima maximeque seductoria, ut vertit Syrus. Primum, est "divinatio erroris," id est erronea, quae ab errore proficiscitur, puta, a diabolo, mago, sagis, vel a figmentis impostorum, ut cum divini divinant et praenuntiant res futuras ex inspectione ignis, aquae, aeris, terrae, cadaverum, etc. Est enim alia divinatio veritatis, quae scilicet a Deo, qui prima est veritas, proficiscitur; quae non vana, sed vera certaque est; quales fuere prophetiae Isaiae, Jeremiae, Danielis caeterorumque Prophetarum. Secundum sunt "auguria," cum scilicet augures ex avium volatu, garritu, gestibus, divinant res futuras, ut victoriam in praelio, imperium, opes, fertilitatem, etc.; haec enim "mendacia," id est fallacia sunt, et in errorem ducunt. Unde illud: "Ridet augur augurem videns;" alter enim alteri corridet, ridendo stultitiam populi sibi credentis. De vanitate augurio- rum, vide S. Augustinum, serm. 241 De Tempore. Tertium sunt "somnia malefacientium," id est hominum iniquorum et perversorum, qui contra Dei legem somniis suis attendunt et credunt, ideoque in vanitatem, id est in mendacium et fraudem induci se sinunt. Nam benefacientium, id est bonorum et sanctorum, somnia subinde sunt vera, ut cum a Deo vel Angelo ad rei verae significationem immittuntur, qualia fuere somnia Joseph et aliorum mox citanda; impiorum ergo somnia vana sunt. Nam "sicut parturientis, cor tuum phantasias patitur," si videlicet divinationibus, auguriis et somniis attendas fidemque committas, q. d. Sicut cor parturientis, dolore cogente, mille patitur phantasmata, ac saepe deliria, quibus variis timoribus et amoribus se aliosque onerat, molestat et cruciat; sic pariter, si attendas somniis, cor tuum mille patietur imaginationes et phantasias, quibus animum in mille affectus divellet et distrahet, ut jugi alternatione spei, diffidentiae, timoris, amoris caeterorumque affectuum oneretur, turbetur et crucietur, idque vane, id est inaniter et mendaciter. Nam sicut imaginationes parturientis sunt vanae et mendaces, sic pariter vana et mendacia sunt, quae in somnio videre te putas. Praegnantes enim et parturientes, quia abundant flatibus, pituita, cruditate, melancholia, debilique sunt calore, idcirco patiuntur vertigines, fastidia, colicas, phantasias, deliria et deliquia; praesertim cum acribus doloribus partus exagitantur. Tropologice divinatio, augurium et somnium vanum mendaxque est haeresis, quae proinde mille phantasmata effingit, quibus se aliosque excruciat. Ita Rabanus. Rursus, "somnia malefacientium" sunt inanes cogitationes, phantasiae, desideria, ex quibus quasi ex seminibus solent omnium malorum fructus prodire, ut nec orare, nec operari libeat, sed ad explenda desideria mens anhelet. Unde de iis sequitur: "Et sicut parturiens cor tuum phantasias patitur," ut eas cum dolore pariat. Nota: Physici et medici docent ex somniis cognosci corporis constitutionem, complexionem et humorem praedominantem; ideoque medico, qui curet aegrum, observandum esse quid ille somniet. Ita Galenus, in lib. I Hippocratis, De Morbis vulgar. Comment. III, non longe a principio: "Cum quidam, ait, e nobis mane de more aegrum inviseret, totam dixit ille noctem somnum se non vidisse, dum cogitaret quidnam sit futurum, si fessus Atlas non ducat amplius sustinendum caelum; ex cujus verbis intelleximus principium esse quoddam melancholiae." Et paulo post: "Si quis per insomnium videat incendia, hunc offendit flava bilis: si imbres abundare, frigidum humorem declarat; sic sane si nivem, glaciem et grandinem, pituitam frigidam; si quis in foetido loco se esse putet, putredinem humorum; si gal- lorum gallinaceorum cristas habere aut rubra quadam, sanguinem exsuperare; si caliginosa cernere, aut in locis esse caliginosis, status indicat." Vide eumdem, lib. De Praesagio ex insomniis sumendo. Ulterius progressi sunt Stoici, docentes omnia somnia aliquid portendere, ut ex eis de futuris eventibus divinare liceat. Quin et Plato, dialog. 2 De Republ., censet animum in somno quasi a corpore sopito liberum maxime vigere, seque ad capessenda insomnia acrem praebere: et quae ei sedato tunc visa occurrunt, tranquilla esse ac veracia. Censuit enim ipse humanos animos, antequam corporibus illaberentur, omnium rerum scientiam, idearum influxu accepisse; sed eam contagione corporis hebetatam, et pene obliteratam jacere. Quare cum somno avocetur animus a consuetudine sensuum, et mens tota sibi ipsa sit, putavit reviviscere tunc congenitas in eo disciplinas, illamque meminisse praeteritorum, praesentia cernere, providere futura. Probant id exemplis: constat enim e somniis multa vera evasisse. Audi unum et alterum, quod recenset Cicero, lib. II De Divin. Detulit ad conjectorem quidam somniasse se ovum pendere ex fascia lecti sui cubicularis. Respondit interpres thesaurum defossum esse sub lecto. Quaesivit, invenit auri aliquantulum, idque circumfusum argento; misit interpreti quantulum de argento visum est. Tum ille: Nihilne de vitello? id enim ex ovo videbatur aurum significasse, sicut et album ovi argentum. Alterum exemplum: Cum Ptolemaeus, Alexandri familiaris, in praelio telo venenato ictus esset, eoque vulnere summo cum dolore moreretur, Alexander assidens somno est consopitus: tum secundum quietem visus ei dicitur draco is quem mater Olympias alebat, radiculam ore ferre, et simul dicere quo illa loco nasceretur (neque longe aberat locus); ejus autem esse vim tantam, ut Ptolemaeum facile sanaret. Tum Alexander experrectus narravit amicis somnium, et dimisit qui illam radiculam quaererent: qua inventa, et Ptolemaeus sanatus dicitur, et multi milites, qui erant eodem genere teli vulnerati. Cum igitur isthaec somnia aliaque non pauca ita ceciderint, utique dicendum videtur quod reliqua similem exitum non habeant, id non somniorum vanitati, sed interpretum inscitiae adscribendum: aut certe causam esse, quia nos ipsi vel somnia obliviscimur, vel pro nihilo habenda ducimus. Idem Cicero, lib. I De Divinat., hoc de Cyro recenset: "Quid ego, quae magi Cyro illi principi interpretati sunt, ex Dionysii Persici libris proferam? nam cum dormienti ei sol ad pedes visus esset, ter eum scribit frustra appetivisse manibus; cum se convolvens sol elaberetur et abiret, ei magos dixisse, quod genus sapientum et doctorum habebatur in Persis, ex triplici appetitione solis, triginta annos Cyrum regnaturum esse portendi. Quod ita con- figit; nam ad septuagesimum pervenit, cum quadraginta natus annos regnare coepisset." Et inferius: "Cum duo quidam Arcades familiares iter una facerent et Megaram venissent, alterum ad cauponem divertisse, ad hospitem alterum, qui cum coenati quiescerent, concubia nocte visum esse in somnis ei qui erat in hospitio illum alterum orare ut subveniret, quod sibi a caupone interitus pararetur; eum primo perterritum somnio, surrexisse; deinde cum se collegisset, idque visum pro nihilo habendum esse duxisset, recubuisse, tum ei dormienti eumdem illum visum esse rogare, ut, quoniam sibi vivo non subvenisset, mortem suam ne inultam esse pateretur, se interfectum in plaustrum a caupone esse conjectum, et supra stercus injectum; petere ut mane ad portam adesset, priusquam plaustrum ex oppido exiret, hoc vero somnio eum commotum mane bubulco praesto ad portam fuisse, quaesisse ex eo quid esset in plaustro, illum perterritum fugisse, mortuum erutum fuisse, cauponem re patefacta poenas dedisse; quid hoc somnio dici divinius potest?" Haec Cicero. Verum hic est error et superstitio, quem redarguit hic Siracides, ac Lactantius, lib. De Opificio Dei, cap. XVIII; S. Thomas, II-II, Quaest. XCV, et Medina, lib. VII suae Paraenes., ac copiose et acute Cicero, lib. II De Divinat., atque Aristoteles lib. De Divinat. per somnium. Sane ut alia taceam idipsum demonstrat experientia, qua constat ne millesimam quidem somniorum partem evadere veram. Quod si unum alterumve verum reddatur, id fit vel casu vel agente bono malove angelo; quod accidisse in somniis paulo ante ex Cicerone recitatis manifestum est. Accedit quod idem somnium a divinis et conjectoribus variam, imo contrariam, interpretationem accipiat. Nam, ut refert Cicero libro jam citato: "Cursor, ad Olympia proficisci cogitans, visus est in somniis curru quadrigarum vehi; mane adit conjectorem. At ille: Vinces, inquit; id enim celeritas significat et vis equorum. Post idem ad Antiphontem. Is autem: Tu autem, vincere, inquit, necesse est; an non intelligis quatuor ante te cucurrisse? ecce alius cursor. Atque horum somniorum et talium plenus est Chrysippi liber, plenus Antipatri. Sed ad cursorem redeo. Ad interpretem detulit aquilam se in somnis visum esse factum. At ille: Vicisti; ista enim ave volat nulla vehementius. Huic idem Antipho: Tu vero, inquit, te victum esse non vides? ista enim avis, insectans alias et agitans, semper ipsa postrema est." Fateor tamen ex insomniis affectiones, sicut corporis, sic et animi cognosci posse; ea enim somniamus noctu, quae interdiu cogitamus et agimus, puta quae amamus et concupiscimus. Unde Zeno dicebat e suis quemque insomniis deprehendere posse, quantum in philosophia profecisset, si in illis nihil appeteret vel faceret nefarium rei. Tum enim animum in profunda tranquillitate constitutum veros affectus prodere: indeque fieri ut quae vigilantes non audent profari aut agere, ea noctu occurrant in somnis. Ita Laertius, lib. IX, cap. V. Et Plutarchus censuit signum perfectae virtutis esse, si quis de ea somniet. Vide ea quae notavi Deut. cap. VI, vers. 7. Tale fuit in omnium somnium S. Gregorii Nazianzeni de templo S. Anastasiae, in quo ipse ante exsilium concionari solebat: quod ipse refert in carmine de hac re, quod exstat tom. II, pag. 1309. Denique celebre est figmentum Homeri, somnia illa vera esse, quae subvolant per portam corneam; falsa vero, quae per eburneam: quo significare voluit visa per diem, quae in somniis recurrunt, esse vera: audita vero saepe esse falsa. Cornea enim porta notat visum et oculos, ob coloris similitudinem et tunicam corneam, quae est in oculo: eburnea vero denotat os, ob candorem dentium. Simili modo Thales, rogatus "quantum distaret a mendacio veritas," respondit: "Quantum oculi distant ab auribus," significans ea demum esse vera et certa, quae contuemur oculis: fabulis vero hominum quas audimus, haud tuto credi, quod saepe falsae et mendaces sint.
34:7
Potest tamen quaelibet Dei visitatio hic accipi, sive ea fiat ad consolandum et opitulandum, sive ad terrendum et puniendum. Prudenter monet somnia ordinarie esse spernenda habendaque quasi somnia: excipit tamen casum unum, si videlicet a Deo Deique angelo immittantur, vel ad futuri praesignificationem, vel ad admonitionem et correptionem. Tale fuit somnium Jacob, Gen. XXVIII; Josephi, cap. XXXVII; Pharaonis, cap. XLI; Salomonis, III Reg. III, 5, et in novo Testamento S. Joseph, sponsi B. Virginis, Matth. I et II. Porro quibus indiciis somnia vera, a Deo immissa, discernenda sint a falsis et inanibus sapienter docet S. Gregorius, lib. IV Dial. cap. XLVIII et XLIX, et ex eo Rabanus hic: "In hoc, Petre, inquit S. Gregorius, sciendum est, quia sex modis tangunt animum imagines somniorum. Aliquando namque somnia ventris plenitudine vel inanitate, aliquando vero illusione, aliquando cogitatione simul et illusione, aliquando revelatione, aliquando autem cogitatione simul et revelatione generantur. Sed duo, quae primo diximus, omnes experimento cognoscimus; subjuncta autem quatuor in sacrae Scripturae paginis invenimus. Somnia etenim nisi plerumque ab occulto hoste per illusionem fierent, nequaquam hoc vir sapiens indicaret, dicens: Multos enim errare fecerunt somnia, et exciderunt sperantes in illis." Et iterum: "Non augurabimini, nec observabitis somnia; quibus profecto verbis cujus sint detestationis ostenditur, quae auguriis conjunguntur. Rursum nisi aliquando ex cogitatione simul et illusione procederent, vir sapiens minime dixisset: Multas curas sequuntur somnia. Et nisi aliquando somnia ex mysterio revelationis orirentur, nec Joseph praeferendum se fratribus somnio videret, nec sponsum Mariae, ut ablato puero in Aegyptum fugeret, per somnium angelus admoneret. Rursum, nisi aliquando ex cogitatione simul et revelatione procederent, nequaquam Daniel propheta Nabuchodonosor visionem disserens, a radice cogitationis inchoasset, dicens: Tu, rex, coepisti cogitare in strato tuo, quid esset futurum post haec, et qui revelat mysteria ostendit tibi quae ventura sunt. Et paulo post: Videbas, et ecce quasi statua una grandis, statua illa magna, et statura sublimis stabat contra te. Daniel itaque dum somnium et implendum reverenter insinuat, et ex qua ortum sit cogitatione manifestat, patenter ostenditur, quia hoc plerumque ex cogitatione simul et revelatione generetur. Sed nimirum cum somnia tot rerum qualitatibus alternent, tanto eis credi difficilius debet, quanto et ex quo impulsu veniant facilius non elucet. Sancti autem viri inter illusiones atque revelationes, ipsas visionum voces atque imagines quodam intimo sapore discernunt, ut sciant, vel quid a bono spiritu percipiant, vel quid ab illusore patiantur. Nam si erga haec mens cauta non fuerit, per deceptorem spiritum multis se vanitatibus immergit, qui nonnunquam solet multa vera praedicere, ut ad extremum valeat animam ex una aliqua falsitate laqueare." Subdit deinde exemplum: "Sicut cuidam nostrum nuper certum est contigisse, qui dum somnia vehementer attenderet, ei per somnium longa spatia hujus vitae promissa sunt. Cumque multas pecunias pro longioris vitae stipendiis collegisset, ita repente defunctus est, ut intactas omnes relinqueret."
34:8
ET SAPIENTIA IN ORE FIDELIS (id est veracis hominis, qui legis, S. Scripturae et sapientiae divinae est studiosus) COMPLANABITUR, — id est plana erit, facilis et expedita, ut non sint adeundi divini, quorum responsa sunt obscura, implexa et seductoria; ut cum Croeso de victoria sciscitanti oraculum respondit: "Croesus Halym perdet transgressus plurima regna." Perdet enim ambiguum est: nam et active accipi potest pro vastabit et evertet; et neutre pro amittet, iisque excidet et spoliabitur. Ita Lyranus: "Complanabitur, inquit, id est plane docebitur; nam occulta Scriptura scit aperire et explanare, quia in talibus est exercitatus." Rursum "complanabitur," id est deprehendetur esse plana et expedita, nec aliquos erroris anfractus, aut conscientiae molestias scrupulosve in se continens, ait Jansenius; tertio, "complanabitur," id est cognoscetur esse undique plana et perfecta, quodque in ea sita sit hominis perfectio; haec enim nihil habet inaequale, scabri vel torti, videturque esse mera planities sapientiae et virtutis. Unde Graeca habent, consummabitur, vel perficietur. Quocirca Rabanus legit, complantabitur, id est solidabitur, perficietur, ut videatur in eo esse plantata et profunde radicata. S. Augustinus vero in Speculo legit contemplabitur. Porro Graeca breviter et clare sic habent: Citra mendacium consummatur lex, καὶ σοφία στόματι πιστῷ τελείωσις, id est, et sapientia ori fideli perfectio, vel sapientia ore fideli perficitur; hoc est, sapientia, quae ore veraci profertur, ipsa est quae perfecte hominem instruere potest de dubiis rebusque omnibus, ut praeter eam non sit opus observare somnia, auguria et divinationes. Tigurina: Lex etiam sine mendacio consummata erit, oreque veraci perfecta sapientia; Syrus vero: In loco, in quo non sunt peccata, pascit Deus; quia sapientia iniquorum in nocte creditur, q. d. Ubi non consuluntur divini, augures et oniromantae, sed ipsa Dei lex; ibi ipse Deus consulentes veris oraculis pascit, docet et instruit; ibi plana plenaque et clara est veritas: at divini, augures et oniromantae versantur in nocte tenebrarum et errorum, ideoque noctu consulunt somnia ipsosque daemones, a quibus in mendaciorum et fraudum caliginem inducti misere decipiuntur et deluduntur, ac se consulentes decipiunt et deludunt. Alludit ad Isaiae cap. VIII, vers. 19: "Cum dixerint ad vos: Quaerite a pythonibus et a divinis, qui strident in incantationibus suis: Numquid non populus a Deo suo requiret, pro vivis a mortuis? Ad legem magis et testimonium. Quod si non dixerint juxta verbum hoc, non erit eis matutina lux." Vide ibi dicta. Summa omnium est, q. d. Pro divinis et oniromantis consulite legem Dei, ejusque doctores et interpretes. Hi enim veraciter vos docebunt omnia ad salutem conducentia, quae falso et mendaciter se enuntiaturos spondent divini et oniromantae. Unde in sequentibus docet qui doctores sint consulendi et sequendi: igitur confert et praefert legem legisque doctores divinis et oniromantis, quod illi vera doceant, hi falsa et mendacia; quodque illorum doctrina et responsa sint plana, aperta et clara; horum obscura, ambigua, implexa. Daemones enim olim consulti a divinis de futurorum contingentium eventu, cum eum ignorarent, ita ambigue respondebant, ut quomodocumque res caderent, viderentur verum dixisse, et quod eventurum erat, praedixisse. Sic Pyrrho, regi Epiri, consulenti oraculum et divinos an Romanos bello superaturus esset, responderunt illi: "Aio te, Aeacida, Romanos vincere posse;" quod ambiguum est, tamque significat quod Romani vincent Pyrrhum, quam quod Pyrrhus Romanos, uti advertit S. Augustinus, lib. III De Civit. Dei, cap. XVII. Plura oraculorum ambiguorum exempla recenset Eusebius, lib. V De Praepar. Evang. cap. X, et lib. VI, cap. IV, ubi ex Porphyrio docet quod Apollo Delphicus in suis oraculis fassus sit se nonnunquam mentiri.
SECUNDA PARS CAPITIS QUA DOCET SAPIENTIAM PARARI PEREGRINATIONE ET EXPERIENTIA MULTA. (Vanitati somniorum et divinationum opponit veritatem experientiae, ut ab illa, adeundo et audiendo viros doctos, non a divinis petendam esse sapientiam doceat: praesertim quia ipsa experientia ostendit somniorum observationem et divinationem esse res plane vanas, mendaces et fallaces.) 9. QUI NON EST TENTATUS, QUID SCIT? — Haec verba jam desunt in Graeco; olim tamen fuisse liquet ex Nostro hic, et ex S. Ambrosio (vel potius Victore Cartennae Episcopo, ut patet ex fine libri, atque ex Gennadio et Trithemio, De Script. Eccl.), lib. De Poenitentia, cap. XXVI, ubi ea sic legit et explicat: "Plerumque, inquit, offensionibus subjacet secura felicitas; cautior autem ad evitanda praeterita efficitur, quem metus emendat, quia sollicitior semper erit qui cavet ne identidem ibi incidat, ubi jam antea cecidit. Sic gubernatorem faciunt pericula experta sollicitum, et in offensos portus nonnunquam veretur intrare, qui vel semel incurrerit ex securitate naufragium. Denique Scriptura divina: Qui non tentatus est, inquit, qualia scit? ut ostenderet per tentationis causam tentatum semper effici cautiorem, et per timorem magis corrigi, qui incautus antea fuerit, tentationis scientia." Dixerat Siracides versu praecedenti: "Sapientia in ore fidelis complanabitur;" nunc explicat quis sit ille fidelis, dicitque esse eum qui tentatus est, et in tentatione mansit constans et fidelis Deo Deique legi. "Tentatus" hoc loco vocatur, qui multis tribulationibus casibusque jactatus, multa expertus est, multaque experiendo didicit: uti tentatus est Abraham, cum a Deo jussus fuit exire e patria, et peregrinari in terram Chanaan, in qua peregrinatione multa adversa passus, multaque expertus didicit, sapiensque et perfectus evasit. De experientia enim et sapientia, quae peregrinando acquiritur, maxime agit hic Siracides, qui propter eam se in Aegyptum aliaque loca peregrinatum asserit. Ipse ergo eum vocat sapientem dignum cui credamus, qui per tentationes a coelo eruditus est, et per multorum experientiam prudens doctusque evasit, ut possit et alios docere, consolari, mederi, consulere, dirigere. Moraliter, hinc disce tentationem non solum meritum nobis in terra et praemium in coelo parare; sed etiam magnam intellectui lucem afferre, qua sapiens, imo sapientiae, id est prudentiae et virtutis, magister doctorque evadat. Sicut enim ii, qui saepius interfuere praeliis, optime norunt eorum pericula aeque ac eorum remedia, ac proinde hi optimi sunt belli duces: sic et qui saepius cum daemone colluctati ejus tentationes superarunt, optime norunt, aliosque docent modum confligendi cum eo, ejusque tentationes superandi, ut verbo et exemplo docuit S. Antonius, S. Hilarion, Macarius, Arsenius aliique anachoretae. VIR IN MULTIS EXPERTUS COGITABIT MULTA; ET QUI MULTA DIDICIT, ENARRABIT INTELLECTUM. 10. QUI NON EST EXPERTUS, PAUCA RECOGNOSCIT: QUI AUTEM IN MULTIS FACTUS EST, MULTIPLICAT MALITIAM. — Pro in multis expertus Complutensia legunt πεπλανημένος, id est, qui multa peregrinando pervagatus est; rursum, qui in multis saepius deceptus est. Romani vero legunt πεπαιδευμένος, id est eruditus, edoctus, qui multa discendo, peregrinando, experiendo didicit: sive ergo unum legas, sive alterum, in idem redit sensus. Rursum pro qui multa didicit, graece est πολύπειρος, id est, qui multa expertus est. Haec ergo tria idem, vel pene idem significant, nimirum eum qui peregrinando multa vidit et audivit, multaque per experientiam didicit. Huic opponit eum "qui non est expertus," q. d. Qui multa vidit, audivit et expertus est, hic multa prudenter cogitabit, consulet et suggeret: idem, cum experiendo multa didicerit, "enarrabit intellectum," id est multarum rerum cognitionem, intelligentiam et prudentiam; et, ut Tigurina vertit, sapienter disseret; at vero "qui non est expertus," pauca cognoscit, et pauca enarrare potest; nimirum "experientia est rerum magistra;" et (ut ait Sapiens): "Nihil sapientius experientia; ipsa nos erudit experientia, ipsa vexatio dat intellectum," ait S. Bernardus, serm. 11 in psalm. Qui habitat. Et S. Nazianzenus in Iambicis: Senex quidem sum, plurium at non nescius Vitae malorum: ruga nam rerum parit Usum; unde saepe nascitur prudentia. Idem, orat. 12: "Experientia, ait, stultorum magistra." Quod sequitur: "Qui autem in multis factus est, multiplicat malitiam," obscurum est. Aliqui ut Lyranus, Hugo, Dionysius et Palacius pro factus legunt fatuus; cui favet Graecum πεπλανημένος, id est deceptus, seductus, q. d. Qui in multis desipit et fatuus est, hic in multis errat et peccat. Verum Romana, Rabanus et caeteri passim legunt factus, non fatuus. Quod, primo, nonnulli apud Lyranum sic exponunt, q. d. "In multis factus, inquiunt, est discurrens per multa cognoscenda, sicut gallus ambulat super grana, et non figit intellectum suum in aliquo sufficienter exquirendo; hic multiplicat malitiam: nam in nullo habet sufficienter notitiam, et per consequens habet inutilem et falsam doctrinam." Et S. Dionysius Carthusianus: "In multis factus, inquit, id est per diversa distractus, et corde per multa divisus, cum unum sit necessarium." Secundo, alii: "In multis factus," inquiunt, vocatur multa volens experiri, eaque vana, curiosa, voluptuosa, quique multis se ingerit et immiscet: hic enim in multis peccat. Ita Rabanus: "Quid, ait, vult insinuare in eo quod dicit: Qui in multis factus est, multiplicavit malitiam suam, nisi quod ille, qui mutabilis est mente, et per multas curas ac sollicitudines saeculi divisus, instabilis est ac- tione multorum vitiorum, criminibus saepe fit obnoxius? Vel aliter, qui unitatem fidei perdendo, multiplices haereticorum sectas delusus sequitur, multorum scelerum impietatibus implicatus perniciose deservit, et malitiosae mentis multam nequitiam ostendit." Tertio, "in multis factus," id est in multis deductus: qui enim decipitur et seducitur, non tam facit quam est factus; scilicet factus est insipiens, errans, gulosus, libidinosus, etc., quasi hic tres gradus et ordines hominum assignentur. Primus est eorum qui multa experiendo multa didicerunt; secundus, eorum qui pauca experiendo pauca didicerunt; tertius, eorum qui multa experti, sed in iis decepti et seducti sunt, ideoque multiplicant malitiam quam didicerant, et in qua seducti corruptique sunt. Hos enim proprie significat Graecum πεπλανημένος, quod Noster ad verbum versus sequentis vertit, "implanatus." Unde Jansenius sic exponit: Qui in multis rebus errore deceptus est et desipit, hunc necesse est per errores suos multam committere malitiam, et saepius peccare. Insinuatur ergo omni studio et labore comparandam sapientiam, quo et ab inscitia et a malitia liberi simus. Multi enim peregrinando corrumpuntur, et singularum gentium fraudes, nequitias, turpitudines addiscunt et imbibunt, quas deinde exercent per omnem vitam: quin et alios docent, uti patet in iis qui, dum apud haereticos peregrinantur, inficiuntur haeresi, magia, luxuria, ebrietate. Quarto, valde probabiliter noster Emmanuel Sa: "In multis factus," inquit, hoc est in multis regionibus rebusque versatus, multa pervagatus, multa expertus, hic "multiplicat malitiam," id est malitiae cognitionem sive astutiam, q. d. Hic comparat sibi magnam calliditatem, ut non facile a malis decipi et in fraudem induci possit. Graece enim ὁ δὲ πεπλανημένος πληθύνει πανουργίαν; ubi τὸ πεπλανημένος significare potest tam deceptum, quam eum qui multas oberravit regiones multaque expertus est. Series ipsa orationis magis poscit hoc secundum significatum. Unde Romani vertunt: Qui autem vagatus est multiplicat astutiam. Graecum enim πανουργίαν significat calliditatem et astutiam tam bonam quae prudentiae pars est, quam malam, quae nequitia est, fraus et malitia. Alii vertunt: Qui autem oberravit multa est calliditate. Favet huic expositioni antithesis hujus hemistichii cum priore; opponit enim illum "qui in multis factus est," ei "qui non est expertus:" ergo "in multis factus," idem est quod "multa expertus." Sicut enim experientia est causa scientiae et prudentiae, sic inexperientia est causa ignorantiae et imprudentiae. "Expertus" ergo "multiplicat malitiam," id est calliditatem, qua malitias et fraudes omnes cognoscat et caveat, vel astute eludat. Sic malitia et nequitia subinde sumitur pro calliditate et varitie: ac malitiosus vocatur versutus, callidus, astutus, famae, ut videre est apud Ciceronem, lib. III De Oratore. Praesertim quia Hebraei saepe nomina et verba accipiunt in actu, non reali, sed mentali; ut cum Jeremias audit a Deo, cap. I, 10: "Constitui te hodie super gentes et super regna, ut evellas et destruas, et disperdas et dissipes, et aedifices et plantes," id est ut praenoscas, praenunties et prophetes has gentes a me esse disperdendas, illas vero aedificandas et plantandas. Vide ibi dicta. Simili tropo et schemate "malitiam" hic accipias pro malitiae cognitione, sive calliditate.
34:11
Sensus ergo est, q. d. Qui non est tentatus, graece ἐπειράσθη, id est expertus multa (tentare enim est experiri vel experimentum capere), qualia scit? q. d. Pauca et modica scit: qui vero in multis tentatus, multaque vagando expertus, saepius "implanatus," id est deceptus est, hic utique abundabit nequitia, graece πανουργίᾳ, id est astutia et calliditate, ut nequitias aliorum norit pervidere et declinare, vel callide eludere. Ita Emmanuel Sa. Unde Complutensia vertunt: Qui non est expertus, novit pauca; at qui deceptus est; Romana: Qui vagatus est, multiplicat astutiam; Tigurina: Qui non est tentatus, pauca novit; qui vero deceptus fuerit, accessionem fecerit calliditatis; alii: Qui non est tentatus, pauca novit; at qui oberravit, multa est calliditate. Denique Syrus tres hosce versus ita clare reddit: Vir sapiens investigat multum, et qui prosperatur omnia explorat. Qui non est expertus, parum novit; et qui expertus est, multiplicavit sapientiam. Sic Plato peregrinatus est in Aegyptum, ibique didicit sapientiam ab Hebraeis traditam Aegyptiis: idem peregrinando multa pericula subiit, multasque aerumnas, fraudes et casus expertus est. Idem fecit Solon, Pythagoras aliique philosophi, ac imprimis Apollonius Tyanaeus, teste S. Hieronymo, epist. ad Paulinum. Quin et S. Hieronymus Graeciam, Galliam, Asiam, Syriam, Palaestinam, Aegyptum sapientiae et virtutis studio, ut scilicet videret sanctos Anachoretas et Religiosos, ab iisque vitam Religiosam edisceret, peragravit: in qua peregrinatione multa discrimina, labores, eventusque subiisse ipse testatur. Huc facit illud Democriti apud Stobaeum, serm. 38, qui, interrogatus "quid peregrinatio prodesset," respondit: "Vitae frugalitatem docet." Offa quippe et torus herbaceus peregrinanti famis ac laboris dulcissimae medelae sunt.
34:13
ratus sum addit "Dei gratia," q. d. Ego varias regiones oberrando et lustrando saepius in pericula latronum, naufragii, hostium, aliaque quae mortem mihi minabantur, incidi: at Dei gratia me, utpote sapientiae suae studiosum, Deique amantem et reverentem, ab omnibus eripuit et protexit; qua occasione transit ad commendationem fidelitatis Dei, qui sui cultores ubique tutatur et protegit.
34:14
13: "Requirens sanguinem eorum recordatus est;" et Ezechiel. III, 18: "Sanguinem ejus de manu tua requiram." Nota primo: Versu praecedenti dixit Siracides se a Deo saepius liberatum a morte; nunc id extendit ad omnes Deum timentes, asseritque quod omnis spiritus timentium Deum ab eo requiretur, ut liberetur, quodque ille spiritus respiciens in Deum vicissim ab eo respicietur, et omni beneficio afficietur. Nam, sicut timentes Deum in eum oculos suos conjiciunt, ut ab eo salventur: sic vicissim Deus in eos oculos suos conjicit, ut liberet et salvet. Nota secundo, oculos timentium Deum in ejus conspectu benedicendos, juxta illud Psalm. CXX: "Levavi oculos meos in montes, unde veniet auxilium mihi: auxilium meum a Domino;" et illud Psalm. CXXII, 2: "Sicut oculi servorum in manibus dominorum suorum, sicut oculi ancillae in manibus dominae suae; ita oculi nostri ad Dominum Deum nostrum." Ergo commodissime viri pii curant oculos suos continenter in Deum conjicere, juxta illud Psalm. XV, 8: "Providebam Dominum in conspectu meo semper." Nota tertio: Si tu figis in Deum oculos, figet et ille in te, o beatissimum gratiae redditorem! Ergo si in ullam calamitatem incideris, intellige te coram oculis Dei incidere; ac ideo, si tibi expedierit, ab ea divelleris. Ita Palacius. Vide S. Bernardum in psalm. Qui habitat, serm. 15 et caeteris. Huc facit oratio S. Francisci ad impetrandum divinum amorem: "Absorbeat, quaeso, Domine, mentem meam ab omnibus quae sub coelo sunt, ignita et melliflua vis amoris tui, ut amore amoris tui moriar, qui amore amoris mei dignatus es mori: per temetipsum Dei Filium, qui cum Patre, etc. Amen." Anagogice, Deus requirit spiritum patientium et martyrum, ut eum beet et glorificet, cum corpus affligitur, conteritur, occiditur. Unde Christus: "Nolite, inquit, timere eos qui occidunt corpus, animam autem non possunt occidere," Matth. X, 28; et S. Joannes, Apocal. XIV, 13: "Beati mortui, qui in Domino moriuntur. Amodo jam dicit spiritus, ut requiescant a laboribus suis; opera enim illorum sequuntur illos." Nam "pretiosa in conspectu Domini mors Sanctorum ejus," Psal. CXV, 15. "Spes praemii solatium est laboris," ait S. Hieronymus. Nam, ut aiebat Socrates: "Sicut vir sine muliere non sufficit, sic nec spes sine labore."
34:16
Aristoteles, lib. De Partibus animal., scribit animalia quaedam valde timida difficilius cicurari, et ad mansuetudinem traduci; saepe enim videmus ex animantibus leones tigridesque mites fieri; lepores autem non ita: ex avibus etiam aquilas, hierofalcos, et id genus audaces quasdam alites, cicures passim conspicimus; turtures autem, passeres, et aliae quaedam timidiores aviculae, nullis poppysmis mansuefiunt. Ratio autem est in promptu, quia illa quae timidiora sunt, ne sese cicuranti omnino credant, timor ipse in causa est; cum contra audacioribus illis ipsamet audacia fiduciam inspiret. Si ergo haec ita se habent, qua demum ratione fieri potest ut timor Dei efferos hominum animos ad mansuetudinem traducat? Hujus rei rationem nobis offert ipsa timoris Dei natura, per quam non consternatur et dejicitur, sed magis erigitur et acuitur hominum animus; qui enim Deum ex animo timet, confestim reliqua omnia timere desinit, juxta illud Prov. cap. XIV, 26: "In timore Domini fiducia fortitudinis, et filiis ejus erit spes." Lege Augustinum, serm. 214 De Temp., ubi postquam verba illa ex- pendit; "Timor Domini fiducia fortitudinis;" sic demum absolvit: "Discat timere, qui non vult timere; discat ad tempus esse sollicitus, qui semper vult esse securus: nam, sicut in bona valetudine fames, non fastidio, sed cibo pellitur; ita in bona mente timor non vanitate, sed charitate pellendus est: discute ergo conscientiam tuam, et time Deum, quisquis timere jam non vis." Memorabile est exemplum S. Joannis, qui a silentio perpetuo cognominatus est Silentiarius. Hic enim dum Alamundarus cum suis Saracenis invaderet Palaestinam, caeteris fugientibus, solus ipse in monasterio remansit, dicens: "Si Deus mei curam non gerit, utquid vivo?" Nec enim spes aut Deus fefellit; misit enim illico leonem, qui Joannem custodiret die ac nocte, cumque ubique comitaretur, ac contra Saracenos tutaretur, uti refert oculatus testis Cyrillus in ejus Vita. Quare vere S. Damascenus ex Didymo, in Parall. lib. I, cap. IV: "Fieri, inquit, non potest ut qui Dei timore praeditus est, meticulosus sit; cum illud Scripturae monumentis praedictum sit: Praeter illum ne quemquam alium metuas." Praeclare S. Ambrosius, lib. II, epist. 7 ad Simplicianum: "Ubi, inquit, sapientia, ibi virtus animi, ibi constantia et fortitudo; sapiens manet perfectus in Christo, fundatus charitate, radicatus fide. Sapiens ergo defectus rerum ignorat, et varium animum nescit, sed fulgebit sicut sol justitiae, qui in regno Patris sui fulget." Et lib. II Abraham, cap. X: "Non potest, inquit, bonus quoque perfectus non esse, qui hanc acquisierit; quae et omnem habet virtutem, et imago bonitatis est." Huc facit illud Sixti vel Sexti Philosophi, sentent. 277 et 304: "Sapientium animae insatiabiles sunt in amore Dei. Particeps Dei est vir sapiens. Nihil tale post Deum, sicut sapiens."
34:17
ditat beatque; ita Rabanus. Jansenius vero haec instar solis, imo longe radiantiores sole, uti dixit quasi per admirationem dicta accipit, q. d. O quacap. xxiii, vers. 28. Cogita si regis alicujus oculis et quantus est ille in quem timens Deum suam lus tam magnus, tam lucidus esset, quam est sol: collocat fiduciam, semper ad illum respiciens! quid non videret, quid non illuminaret? Atqui Quantus est ille cui ipse innititur, et quem pro Dei oculus est instar solis, imo longe major et lusua fortitudine habet, dicens: «Diligam te, Docidior sole. Quis ergo ejus aspectum et lucem fumine, fortitudo mea!» Hic sensus nervosior, sed giat? Quocirca Psaltes, Psal. CXXXVIII, 14: «Et prior simplicior est. Praeclare S. Gregorius Nazianzenus in Distichis: «Alii, ait, aurum, alii opipare instructas mensas, hoc est vitae ludibria, alii sericas telas, alii frugiferas terras, alii denique quadrupedum greges in pretio habent; ego vero Christum amplissimarum opum instar duco: quem utinam aliquando nuda mente pure mihi intueri contingat! Caetera autem mundus habeat.» S. Augustinus, lib. I De Consensu Evang. cap. XVII, quaerit cur Romani, colentes deos omnium gentium, non coluerint Deum Hebraeorum, cum Hebraeos, aeque ac alias gentes, subjugassent. «Nam, ait, coluerant aliarum gentium deos, quas Romanum subjecit imperium, praesertim cum eorum sententia esset omnes deos colendos esse sapienti;» ac respondet dicens: «Nihil restat ut dicam, nisi quia solum se coli voluerit,» q. d. Quia Deus Hebraeorum, utpote verus et solus, totum poscebat cor, totum affectum, nec eum in alios dividi patiebatur: insulse ergo maluerunt illo carere, quam reliquis omnibus. Igitur Deus noster in se solum vult respici, solus vult amari et coli, quia solus divino, id est omni amore et honore est dignus. Et qui hoc facit, sentiet quod ipse solus sit fortitudo, gloria omneque bonum nostrum. dixi, inquit: Forsitan tenebrae conculcabunt me, et nox illuminatio mea in deliciis meis. Quia tenebrae non obscurabuntur a te, et nox sicut dies illuminabitur: sicut tenebrae ejus, ita et lumen ejus.» Porro uti lucidissimi, sic et utrinque justissimi sunt Dei oculi, ut et quemque non timentem se pro demeritis castiget. Unde Beda, in Proverbiis: «Ante Dei vultum, inquit, nil pravi constat inultum.» Quin et Seneca, in Proverb.: «Nullum, ait, putaveris esse locum sine teste.» Quare merito suspirat S. Bernardus, serm. 15 in psal. Qui habitat: «O! si mihi, ait, contingeret certum esse nihil esse in omnibus nobis illum offendens oculum, qui solus perfecte novit quid sit in homine, videns in eo et quod in se ille non videt.»
34:19
Porro haec decem epitheta in quinque paria partiri et combinare possumus. Primum par est «protector potentiae,» id est potens, q. d. Deus sua potentia, qua est omnipotens, quasi clypeo impenetrabili, protegit timentes se. Idem est «firmamentum virtutis,» id est roboris, hoc est robustum, ut ei secure inniti liceat, utque per illud omnia fortia aggredi audeamus, eaque opere compleamus. Graeca pulchrius et significantius habent: ὑπερασπισμός δυναςείας, καὶ στήριγμα ἐσχύος; quod Tigurina vertit: Dominus est potens praesidium firmamentumque validum; alii: Dominus est protectio potentissima, et fulcimentum validissimum; Syrus: Dominus fiducia est magna, et protegens ab OCULI DOMINI SUPER TIMENTES EUM. — Tigurina: Amatores suos respicit Dominus, q. d. Oculi Dei jugiter respiciunt et intenti sunt in timentes se, ut eos dirigant, protegant, liberent et donis omnibus locupletent. Nota: Oculi Domini lucidissimi sunt, benignissimi et potentissimi: quocirca et omnes necessitates timentium se conspiciunt, et eorum miserentur, eisque succurrere possunt et volunt. Hinc Deus totus est oculus: «Deus, ait Plinius, lib. II, cap. VII, totus est sensus, totus visus.» Unde Θεὸτ, id est Deus, ἀπὸ τοῦ θεᾶσθαι dicitur, id est a videndo, ait Damascenus, lib. I De Fide, cap. XII, quia Deus omnia etiam secretissima et intima cordis pervidet. Ipse enim, ut ait S. Augustinus, totus est lux, imo ipse est prima increata et immensa lux omnia illuminans. Tiberius Caesar, teste Plinio, lib. XI, cap. XXXVIII, et Suetonius in Tiberio, cap. LXVI, oculos habebat splendidos, adeo ut nocte in tenebris sine lumine, ex hoc solo oculorum suorum splendore litteras videret et legeret. Sic et Caius Marius ex oculis radios vibrabat, quibus percussus et perculsus restitit is qui eum occidere destinarat, teste Plutarcho in Mario. Multo lucidiores et fulgidiores oculos habet Deus, qui omnia circumspiciunt, omnia lustrant, imo illuminant et illustrant; sunt enim Inimico. Proprie ὑπερασπίζω est defensio et propugnatio, quae fit per scutum; ἀσπίς enim est parma, clypeus, scutum proprie rotundum quo utebantur Lacedaemonii; sicut ἀσπίς, quo Thraces; inde ἀσπίζω est clypeo protego; ἀσπιστής est bellator scutatus; ὑπερ- ασπίζω est strenue defendo et propugno; ὑπεράσ- πιστής est strenuus propugnator, qui clypeo suo aliquem protegit. Sicut ergo Gedeon, Jephte, Samson, David, Judas Machabaeus, etc., fuere hyperaspistae Israelis sive Judaeorum: sic Deus est hyperaspistes et propugnator acerrimus omnium se timentium. Alludit ad illud Dei ad Abraham, Gen. XV, 1: «Noli timere Abraham, ego protector tuus sum;» Hebraice anochi magen lach, id est ego sum scutum tuum; Septuaginta, ego hyperaspistes tuus. Vide ibi dicta, et ad illud Psal. XC, 5: «Scuto circumdabit te veritas ejus;» et Psal. V, 13: «Domine, ut scuto bonae voluntatis tuae coronasti nos.» Haec magna piorum est consolatio, quod Deus eos circumdet et protegat instar scuti, excipiens scilicet et infringens omnia tela, quae a daemone, carne et mundo in pios jaciuntur, ita ut prius Deum tangere debeant, quam ad pios pervenire queant; a Deo autem repelluntur vel eliduntur, ut ad pios neutiquam vel non nisi refracta, elisa, infirma et languida perveniant. Porro Deus protector triplicem suis adhibet custodiam: primam, hominum; secundam, angelorum; tertiam, sui ipsius. Audi S. Bernardum, serm. 15 in psal. Qui habitat: «Quoniam in me speravit, liberabo eum. Non in vigilibus, non in homine, non in angelo, sed in me, inquit, speravit; nihil boni nisi ex me, ne per ipsos exspectes. Omne enim datum optimum, et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum, Jacob. I. Ex me vigiliae hominum rem, et quasi umbraculum contra aestum meridianum tentationis et tribulationis cujuslibet. Tribulationes enim cruciant uruntque hominem instar aestus et ardoris. Alludit ad illud Isaiae IV, 6: «Et tabernaculum erit in umbraculum diei ab aestu, et in securitatem et absconsionem a turbine et a pluvia,» q. d. Deus instar columnae nubis tabernaculo incumbentis Hebraeorum castra praeibat, eosque quasi umbella protegebat ab aestu, Exodi XIII, 21, et Num. IX. Pari modo deducet suos in terram promissam, puta in coelum, eosque proteget ab aestu tentationum et adversitatum. Alludit quoque ad Psal. XC, 5: «Non timebis a timore nocturno, a sagitta volante in die, etc., ab incursu et daemonio meridiano.» Chaldaeus: A caterva daemonum qui grassantur in meridie. Hebraice est קטב keteb, quod aliqui, teste S. Hieronymo, dicunt esse daemonem certum qui meridie grassatur, sicut קבר deber, qui noctu. Ita R. Salomon et alii. S. Hieronymus vertit, a morsu insidiantis meridie. Sensus est, q. d. Deus te, si eum timeas, tutabitur, ut non timeas a daemone et ejus asseclis tyrannis in meridie, id est palam et media luce grassantibus, teque oppugnantibus, q. d. Tutus eris a malo quod vel die, vel nocte, vel palam, vel occulte, scienti tibi vel ignoranti, ait S. Augustinus, daemon vel homo, machinari posset, sive privatim, sive publice per inundationes, incendia, tempestates, vastitatem agrorum, persecutiones, bella, excidia, etc. Tertium par est: «Deprecatio offensionis, et adjutorium casus;» graece, φυλακή ἀπὸ προσκόμματος, καὶ βοήθεια ἀπὸ πτώσεως, id est, custodia ab offensione, et adjutorium a casu. Igitur Deus dicitur «deprecatio offensionis,» scilicet passiva vel objectiva, hoc est a quo deprecamur custodiam (ut habent Graeca), pellere, ut cum ait Cicero orat. 4 in Verrem: «Nunc vero quid faciat Hortensius? avaritiane crimina frugalitatis laudibus deprecetur?» id est depellat, et ita oret, ut ne quis avarus existimetur, sed magis frugalis. Et orat. pro Plancio: Nec me solum deprecatorem, id est servatorem, fortunarum tuarum, sed comitem sociumque profitebor. Et Plinius lib. XXVIII, cap. II: «Etiam parietes incendiorum deprecationibus conscribuntur,» id est certis verbis, quae vim habeant avertendi incendia ab aedibus. Sic quoque Deus est «deprecatio,» id est deprecator, hoc est servator, depulsor et propulsator «offensionis.» Atque hic sensus magis congruit cum Graeco. Igitur Deus est «deprecatio,» hoc est amolitio sive amotio «offensionis,» puta custodia ab offensione, ut habent Graeca, q. d. Deus est custodia, id est custos, qui suos ab offensa custodit, eamque longe ab eis amovet et amolitur. Minus genuine ergo Rabanus et Lyranus sic exponunt: «Deus est deprecatio offensionis,» id est «deprecationem pro offensione exaudiens.» Esto hic sensus aliis jam datis subserviat, cum iisque cohaereat. ne uspiam offendamus et impingamus, idem est adjutorium, ne cadamus; vel, si ceciderimus, ut illico resurgamus. Est Hebraismus: Hebraei enim saepe activa sumunt pro passivis, abstracta pro concretis, potentiam pro objecto. Sic passim in Psalmis Psaltes ait Deo: «Tu es spes mea,» id est objectum spei meae, sive res a me sperata: «Tu es gloria mea,» id est objectum gloriae meae, tu es in quo et de quo glorior: «Tu es patientia mea,» id est is propter quem patior. Sic hic Deus dicitur «deprecatio offensionis,» id est is quem deprecamur, ne cubi nos offendere et labi permittat; nam deprecari et precari sunt contraria: precamur enim bonum, ut detur; deprecamur malum, ut a nobis avertatur. Hinc Ovidius, lib. I De Ponto, elegia 2: Saepe precor mortem, mortem quoque deprecor idem; quasi dicat: Nunc precor mortem, ut me tollat; nunc deprecor, ne me tollat; quasi dicat: Nunc vellem mori, nunc nollem. Sic deprecari periculum est illud aversari, et precari ne eveniat. Hinc deprecari per metalepsin est amoliri et de- utiles, circa opera utique manifesta: eis nimirum custodes homines deputavi. Ex me excubiae angelorum observantium, secretos motus spiritualiter sollicitantium, propulsantium suggestores iniquos. Caeterum intima sane custodia secretissimae intentionis, non modo ex me, verum etiam per me fiat necesse est, quod illo quidem humanus nequeat, sed ne angelicus quoque oculus penetrare.» Solus enim Deus illabitur cordi, ejusque intimas cogitationes et intentiones novit, tutatur et dirigit, juxta illud Hebr. IV, 12: «Vivus est sermo Dei, et efficax, et penetrabilior omni gladio ancipiti; et pertingens usque ad divisionem animae ac spiritus, compagum quoque ac medullarum, et discretor cogitationum et intentionum cordis.» Secundum epithetorum Dei par est: «Tegimen ardoris, et umbraculum meridiani;» graece, σκέπη ἀπὸ καύσωνος καὶ σκηνὴ ἀπὸ μεσημβρίας, id est, tegmen ab ardore, et tegmen a meridie; Tigurina: Tegumentum ab aestu, umbraculum a meridie; alii: Tegumentum adversus aestum, et tegumentum adversus meridiem; Syrus: Liberans ab hoste et eripiens a plaga, q. d. Deus timentibus se est quasi tegmen contra ardo- spectat, finis; quod ad electionem, salus; quod ad se, ipse novit. Quid est Deus? voluntas omnipotens, benevolentissima virtus, lumen aeternum, incommutabilis ratio, summa beatitudo; creans mentem ad se participandum, vivificans ad sentiendum, afficiens ad appetendum, dilatans ad capiendum, implens ad felicitatem, circumdans ad securitatem. Quid est Deus? non minus poena perversorum, quam humilium gloria. Est enim rationabilis quaedam aequitatis directio, inconvertibilis atque indeclinabilis, quippe attingens ubique; cui illisa omnis pravitas conturbetur necesse est. Quidni in hanc omne tumidum vel distortum impingat et conquassetur?» Symbolice et prophetice Palacius censet per haec epitheta quasi hieroglyphica denotari passionem et crucem, novemque dotes et fructus Christi crucifixi: Porro, inquit, sub illis divinis epithetis, quae Deo Ecclesiasticus tribuit, latent eximiae et excellentissimae Christi laudes. Cum audis Deum esse «protectorem» seu clypeum, intelligis Christum pro nobis vulnerandum; nam clypeus excipit vulnera, quae erat excepturus in pugna is qui clypeo protegitur. Qua ratione etiam dicitur murus et antemurale. Secundo, cum audis Deum esse «firmamentum» (cui scilicet domus innititur), intelligis Christum esse vehementer humiliandum, ut esset Ecclesiae fundamentum, cui illa niteretur, ne flumina et venti in eam irruentes possent in ruinam impellere. Tertio, dum audis Deum esse «tegimen ardoris,» intelligis Christum fuisse pastorem, qui, ut sol non noceret ovibus, solis ardori se objecit melius quam Jacob, qui ita suum munus pastorale commendat: «Die noctuque aestu urebar et gelu,» Gen. XXXI, 40. Quarto, cum audis Deum esse «umbraculum a calore meridiano,» intelligis Christum hora sexta crucifixum, id est meridie; et tunc ardorem urentis solis, id est justitiae divinae, in se excepisse, juxta illud: «Super me transierunt irae tuae,» scilicet rigorem justitiae Dei (qui nos erat adusturus) Christus in se excepit, ac ideo nobis solem in umbram redegit. Quinto, cum audis Deum esse «deprecationem offensionis,» intellige Christum, et in cruce et in coelo deprecari Patrem, ne in nos pro nostris offensis seviat. Tum etiam deprecari nos, ne eum offendamus. Sexto, cum audis Deum esse «adjutorium casus,» id intellige, cum nos cadendo decidimus in mortem et infernum, Christus inde nos erepturus in mortem et infernum descendit, ut manum nobis lapsis porrigeret. Septimo, quod dicit, «exaltans animam,» sic intellige: Christus nos secum in coelum exaltabit; ut, sicut descendit in inferiores partes terrae ad nos erigendos, ita ascendit in summas partes coeli ad nos sibi jungendos. Octavo, cum dicit, «illuminans animam,» docet fore ut in coelo in ejus lumine videamus lumen, id est in lumine gloriae gloriosi simus futuri. Nono, cum ait, «dans sanitatem et vitam et benedictio- nem,» notat qualis erit aeternitas gloriae, quam electis Christus est daturus, scilicet salus, vita et omnia bona. Ibi enim «inebriabuntur ab ubertate domus» Dei, «et torrente voluptatis» potabuntur: «quoniam apud te (inquit) est fons vitae,» Psalm. XXXV, vers. 9 et 10.
QUARTA PARS CAPITIS, DOCENS QUOD DEUS RAPTORUM ET IMPIORUM OBLATIONES NON PROBET, SED REPROBET. Docuit hactenus Deum protegere et benedicere timentes se; nunc docet quinam illi sint, et in quo timor, id est cultus et reverentia Dei, consistat. Primo igitur asserit illam non consistere in oblationibus Deo factis ex rapina et impietate. Ait ergo:
34:21
Pro maculata legit Noster μεμωμημένη a μῶμος, id est macula; jam legunt μεμιμημένη. Quod Complutensia vertunt, ridicula; Romana, subsannata, q. d. Deus ridet et subsannat oblationes factas ex iniquo. Rursum pro subsannationes Noster cum Romanis legit μωκήματα, id est sannae, irrisiones; alii legunt μωμήματα, id est maculae; Complutensia legunt δωρήματα, id est dona. Hinc Tigurina vertit: Sacrificium ex injuste partis est irrisio sacrificantis, nec gratiam merentur donaria injustorum, tum quia offerens est injustus, tum quia res oblata est injusta. Offert enim ex alieno, cum Deus honorandus sit ex proprio, ait Lyra- nus, juxta illud Prov. III, 9: «Honora Dominum de tua substantia.» Unde S. Ambrosius, lib. VIII in cap. XIX Lucae: «Dives, inquit, Zachaeus est electus a Christo, sed dimidium bonorum suorum largiendo pauperibus, reddendo etiam in quadruplum, quae fraude sustulerat; alterum enim non sat est, nec habet gratiam liberalitas, si injuria perseverat; quia non spolia, sed dona quaeruntur.» Porro τὸ ex iniquo significat non tantum oblationes ex rapina similive injustitia, sed et ex quacumque iniquitate displicere Deo, puta si fiant ex violatione alicujus praecepti divini, sive Decalogi. Hinc oblatio Jephte, Judic. XI, 31, qua vovit, si victor e bello rediret, se primum e domo sibi occurrentem, etiamsi filia foret, immolaturum Deo, ac victor rediens reipsa immolavit eam Deo, ipsi displicuit; quia hoc non tam erat sacrificium, quam homicidium, imo parricidium vetitum quinto Decalogi praecepto: «Non occides.» Sic oblatio quam Pharisaei docebant filios, ut parentes egentes negligerent eisque dicerent, corban, id est munus hoc Deo dicavi; ergo tibi, o pater, illud dare non licet, reprobat Christus, Matth. XV, 6. Sic oblatio Saul ex pecoribus Amalec, quae Deus jusserat occidi, quasi oblationem inobedientiae, reprobavit, adeoque Saulem regno privavit Deus, I Reg. XV, 22 et seq. Unde Sapiens Eccle. cap. IV, 17: «Multo melior, inquit, est obedientia, quam stultorum victimae, qui nesciunt quid faciunt mali.» Sic votum, quo quis vovet victimam, vel oblationem, v. g. filium consecrare Deo, si concubina potiatur, ex eaque illum suscipiat, turpis est, et displicet Deo, tum propter affectum in opus fornicationis, tum ob irreverentiam seu contumeliam, quae per tale votum Deo irrogatur. Estque tacita blasphemia, quia dum serio promittis Deo quod scis esse malum, insinuas illud Deo placere, eoque coli et honorari. Similis irreverentia erit, si eodem animo impleas, uti docet P. Lessius, lib. II De Justitia, cap. XL, De voto, dub. 7, num. 36 et seq. Dices: Christus, Lucae XVI, 9, videtur contrarium suadere, imo praecipere; ait enim: «Facite vobis amicos de mammona iniquitatis: ut, cum defeceritis, recipiant vos in aeterna tabernacula.» Respondeo «mammonam» id est divitias, vocari «iniquitatis,» tum quia multorum scelerum sunt instrumenta; tum «iniquitatis,» quia iniquae, id est infidae, fallaces, fugaces, non fideles et stabiles, quales sunt opes spiritales et coeles- tes, quas proinde illis opponit Christus eodem capite, vers. 11; tum denique quia iniqui solas eas putant esse divitias, quia divinas non norunt. Ita S. Augustinus, tract. 35 De Verbis Domini. Nam alioqui ex usuris et rapinis eleemosynam facere non licere, docet ibidem S. Augustinus, et habetur 14, quaest. V, Can. II et IX, ubi idipsum ex hoc Ecclesiastici loco probatur.
34:22
Secundo, alii subaudiunt, «requiritur,» q. d. Deus solus requiritur a piis in eum vere et juste sperantibus. Ita Lyranus. Illi, inquit, qui stant «in via veritatis et justitiae,» habent solum Deum verum pro Deo, et illorum acceptat munera: raptores et avari habent aurum et pecunias pro Deo, gulosus delicias, luxuriosus voluptatem tactus; et idcirco eorum sacrificia non sunt accepta Deo. Tertio, Palacius subaudit, «adorandus est:» Deus, inquit, adorandus est solus, non simul cum idolo Dagon, I Reg. V, id est non simul cum iniquitatis idolo; et adorandus est «in via veritatis et justitiae,» non in via furti et rapinae. Porro pii dicuntur sustinere Dominum, juxta illud Pauli, I Corinth. VI, 20: «Glorificate et portate Deum in corpore vestro;» et illud Davidis Psalm. XXVI, 14: «Viriliter age, et sustine Dominum;» ut sit mirabile gigantem a nano deferri: atqui Simeonem is gubernabat, quem deferebat, Lucae II. Haec Palacius. Quarto et genuine, q. d. Dominus solus est Dominus, et ut Dominum se exhibet sustinentibus se «in via veritatis et justitiae;» id est in via verae justitiae, ut sit hendiadys; aut «in via veritatis» vitae, quae est practica, nec alia quam justitia et sanctitas. Ita Jansenius. Dominus solus, inquit, est sustinentibus se, hoc est solum agnoscit se pro Domino, et solum adest his qui patienter illum exspectant, viventes in via veritatis et justitiae: ita ut nec verborum falsitate cuiquam imponant, nec injustitia operum quemquam op- Moraliter nota: Quod Deus, licet sit Deus et pater omnium, praesertim justorum, maxime tamen talis est «sustinentibus se,» id est constantibus et fortibus. Gloriatur, videlicet Dominus, se esse dominum virorum robustorum, qui in via veritatis et justitiae perseverant, et virtutis impedimentis eos a bono trahentibus obsistunt. Sicut enim homo gaudet, si habeat servos fideles; et rex laetatur, si milites habeat fortes ac robustos, qui nunquam eum in acie deserant, nec hostibus terga vertant: ita Dominus de suorum servorum ac militum constantia et firmitate vehementer exsultat.
34:23
Per dona accipe victimas, oblationes, eleemosynas, vota et quaelibet alia, quae Deo, vel in honorem Dei damus et offerimus. Alludit ad Prov. XV, 8: «Victimae impiorum abominabiles Domino: vota justorum placabilia.» Graeca de more concisa sic habent: Non complacet Altissimus oblationibus impiorum, neque in multitudine sacrificiorum propitiatur pro peccato. Sic et Syrus. Intellige haec de sacrificiis, quae solum vim impetrandi habent ex opere operantis, sive ex virtute et merito sacrificantis, qualia erant sacrificia legis veteris: nam in lege nova sacrificium Eucharisticum vim suam habet ex opere operato, esto sacerdos operans et sacrificans sit impius. In eo enim primarius sacerdos et offerens est Christus, qui est Sanctus sanctorum, uti docet Concilium Tridentinum. Veritatis hujus sententiae testis est Cain, ad cujus, utpote impii et avari, «munera non respexit Deus,» sed Abelis pii primant. Hos solos agnoscit suos cultores et genuinos servos, et vicissim se illorum esse dominum. Quod hi offerent, id demum illi gratum est, imo ipsa veritas et justitia, quam servant, illi est gratissimum sacrificium. Hic versus jam deest in Graeco et Syro. et liberalis, Genes. IV; et Judaei; quibus ait Isaias cap. I, 11: «Quo mihi multitudinem victimarum vestrarum, dicit Dominus? plenus sum; holocausta arietum, et adipem pinguium, etc., nolui: incensum abominatio est mihi.» Causam subdit, vers. 15: «Manus enim vestrae plenae sunt sanguine.» Recentius magisque appositum exemplum est in Vita S. Columbani, libere et fortiter objurgantis Theodoricum impium Gallorum regem. Cum enim aliquando adventum ejus rex cognovisset, coenam regio cultu, et reliqua necessaria ad ejus hospitium longo famulorum ordine deferri curavit; quae ut vidit Columbanus, vultu et voce aversatus est, prolato versu illo e Scriptura: «Munera impiorum reprobat Altissimus,» indignumque esse ut Dei servorum ora ejus cibis polluerentur qui cum ipsis tam injustum bellum gereret. Vix autem verba finierat, cum vasa omnia, quibus cibi illi continebantur, disrupta sunt, vinum et sicera in terram effusa, reliqua huc illuc disjecta. Qua re attoniti ministri, rex etiam ipse territus accurrit, seque in ejus potestate fore in rebus omnibus pollicitus est; quem tamen brevi ad vomitum reversum, iterum Columbanus severioribus objurgationibus et minis aggressus est. Idem dixit fecitque S. Antonius de Padua Ezelino tyranno munera offerenti, uti habet ejus Vita. Porro cum ait: «Dona iniquorum non probat Altissimus;» noli hinc inferre omnia infidelium (multo minus fidelium peccatorum) opera esse peccata, ideoque Deo exosa, uti olim nonnulli opinati sunt, et subinde indicare videtur S. Augustinus. Hic enim jam manifestus est error: infideles enim et impii, etiam in impietate persistentes, nonnulla faciunt opera virtutum moralium, ideoque moraliter bona, ut cum dant eleemosynas pauperibus, cum victimas Deo offerunt, cum honorant parentes, etc.; quae quia honesta et virtuosa sunt, utique Deo placent et probantur. Dicitur ergo Deus ea non probare, quia dantes et offerentes non probat, ut propter ea velit illis reconciliari, dareque gratiam et gloriam. Denique per iniquos intellige quoslibet, sed maxime raptores, qui ex rapinis pauperum dona Deo vel proximis offerunt: de his enim sermo praecessit et sequitur. Atque haec est summa iniquorum iniquitas.
34:24
relictus est pauper, orphano tu eris adjutor.» Et ut ait Lyranus: Licet Deus sit pater omnium per creationem, tamen speciali modo est pater pauperum per haereditatis promissionem, dicens Matth. V, 3: «Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum.» Unde Graeca, omisso τὸ quasi, nervosius et significantius sic habent: θύων, id est mactat; vel magis proprie, «victimat» et sacrificat «filium in conspectu patris sui, qui adducit sacrificium ex pecunia pauperum,» q. d. Qui sacrificium offert ex bonis pauperum, non tantum similis est mactanti filium, sed reipsa vere et proprie mactat victimatque filium in conspectu patris; quia eripiendo illis bona eripit pariter et vitam, quae bonis erat sustentanda: illis, inquam, quos ab aliis desertos peculiariter sibi quasi filios arrogat et adoptat Deus. Quare in uno hoc crimine quinque immania crimina continentur: Primum est rapinae: quod bona alteri, eique pauperi, eripiat. Secundum, homicidii: quod, eripiendo bona pauperi, eripiat et vitam. Tertium parricidii: quod occidat filium in conspectu patris, ut videatur patrem cum filio occidere, quorum uterque sibi est frater, utpote filius ejusdem Dei patris: pater enim in filio, quem moriens post se haeredem et quasi alterum se relinquet, vivit manetque superstes; quare si filius moriatur, pater ei se commori existimat: ideoque qui filio necem struit, petit jugulum patris, patremque quasi interimit, utpote qui vivat in filio, ac subinde magis quam in seipso; ubi enim est amor, ibi est et anima et vita. Quartum, deicidii: quod Filium Dei in ipso Dei conspectu perimat; qui enim Filium Dei tangit et violat, ipsum Deum, utpote patrem, tangit et violat. Quintum, sacrilegii: quod Filium Dei Deo dilectissimum non tantum occidat, sed et victimet, id est in holocaustum offerat Deo Patri. Quo quid tristius, quid immanius, vel horribilius dici aut cogitari potest? Nam, ut ait S. Gregorius, lib. VII, epist. III: «Quantus dolor patris sit perpendimus, si in ejus conspectu filius victimetur. Et hinc facile cognoscemus quantus apud Deum dolor exasperatur, quando ei sacrificium ex rapina tribuitur.» Et S. Chrysostomus, hom. 33 ad Populum: Quod eleemosyna est ars omnium quaestuosissima, ut ad eam suos incitet et a rapina avertat: «Audi, ait, Scripturam dicentem: Sicut qui occidit filium coram patre, ita qui offert sacrificium ex pecuniis pauperum. Hanc itaque comminationem mente scribentes habeamus, hanc in parietibus, hanc in manibus, hanc in conscientia, hanc ubique: ut vel hic timor vigens in cordibus nostris, manus nostras a quotidianis cohibeat caedibus; caede namque pejor est rapina, paulatim pauperem devorans.» S. Isidorus, lib. III Sentent. cap. LX: «De rapinis, ait, eleemosynam facere non est officium miserationis, sed emolumentum sceleris. Unde et Salomon: Qui offert, inquit, sacrificium de rapina pauperum, tanquam si quis victimet filium in conspectu patris sui. Qui enim injuste tollit, juste nunquam distribuit: nec bene alteri praebet, quod ab alio male extorquet.» Plenius S. Gregorius (et ex eo Rabanus hic), III part. Pastor. admon. 22; citato enim Isaia, cap. LXI, 8: «Ego Dominus diligens judicium, et odio habens rapinam in holocausto,» subdit: «Sed quanta eos animadversione renuat, per quemdam sapientem Dominus demonstrat, dicens: Qui offert sacrificium ex substantia pauperum, quasi qui victimat filium in conspectu patris sui. Quid namque esse intolerabilius potest, quam mors filii ante oculos patris? Hoc itaque sacrificium quanta ira aspiciatur, ostenditur: quod orbati patris dolori comparatur. Et tamen plerumque quanta tribuunt, pensant; quanta autem rapiunt, considerare dissimulant: quasi mercedem numerant, et perpendere culpas recusant. Audiant itaque quod scriptum est: Qui mercedes congregavit, misit eas in sacculum pertusum. In sacculo quippe pertuso videtur, quando pecunia mittitur; sed quando amittitur, non videtur. Qui ergo quanta largiuntur aspiciunt, sed quanta rapiunt non perpendunt, in pertuso sacculo mercedes mittunt: quia profecto has in spem suae fiduciae intuentes congerunt, sed non intuentes perdunt.» Amplius et profundius explicat noster Salazar in Eccli. XXXIV, 24, in fine; q. d. «Qui offert sacrificium ex substantia pauperum, quasi qui victimat filium in conspectu patris,» id est perinde facit ac si victimaret Christum in conspectu Dei Patris. Cum enim Christus per fidem, gratiam, amorem, Eucharistiam, ac curam peculiarem sit et vivat in pauperibus, fidelibus et christianis; hinc qui illis per rapinas necessaria vitae adimit, vitam ipsi Christo, qui in eis vivit, adimere videtur, itaque quasi christicidium in conspectu Dei Patris committere. Rursum patri ingrata est et luctuosa mors filii, quia scilicet bonorum suorum legitimo haerede privatur. Cogita ergo pauperes speciali jure ad Christi haereditatem vocari, Jac. II, 5: «Nonne Deus elegit pauperes in hoc mundo, divites in fide, et haeredes regni?» Nam licet ejusmodi pauperes per bonorum defraudationem maturius sublati, sorte haereditaria regni ac vitae aeternae non priventur; tamen majorem illam sortem amittere dicendi sunt, quam, si diutius viverent, per voluntariam paupertatis tolerantiam assiduis promeritis attingerent: atque adeo, quod ad eam majorem sortem spectat, sublato per injuriam paupere, Deus ipse legitimo haerede privari quodam modo dici potest. Hunc sensum indicat Syrus, cujus verba vers. 27 citabo. Pauper ergo repraesentat personam Christi, ut quod boni vel mali fit pauperi, hoc ipsum Christus sibi factum aestimet. Qua de re mirum exstat exemplum apud Leontium in Vita S. Joannis Eleemosynarii, de Petro Telonario, qui ex avaro per visionem angelicam factus liberalis, omnia sua in pauperes distribuit, imo veste sua pretiosa se exuens, illam dedit pauperi naufrago. Hic eam vendidit: venditam videns Petrus indoluit; sed Christus ei apparens, illa se indutum ostendit, dixitque: «Quid ploras, Petre? Ecce ego illa vestior, ex quo mihi illam dedisti, et gratias ago bonae voluntati tuae; quoniam frigore affligebar, et tu cooperuisti me.» Ad se ergo reversus Petrus coepit beatificare egenos, ac dicere: «Vivit Dominus, si inopes Christus meus sunt, non moriar, et fiam tanquam unus ex eis.» Quare secretario suo jussit ut se venderet, ac pretium daret pauperibus. Venditus ergo triginta nummis servivit hero instar mancipii, ac probra verberaque a conservis excipiens, patienter omnia sustinebat, ita ut haberetur et vocaretur amens. Agnitus tandem a notis eo peregrinantibus, et ad domum heri divertentibus, ut vanam gloriam fugeret, e domo heri profugit, ac in fuga janitori domus surdo et muto, usum tam linguae quam aurium restituit. Subjungit Leontius pari modo se vendidisse Serapionem Sidonium, sicut S. Paulinus Nolae Episcopus pro filio viduae Wandalis se vendidit pauperum amore, ut Christum, qui cum dives esset, pro nobis pauper effectus est, pauperem pauper sequeretur. Quod proinde ejus factum miris laudibus celebrant S. Augustinus et S. Gregorius. Denique S. Gregorius Nazianzenus, in Carmin. sic canit: Christum tegis nutrisque pauperem nutriens: Relictis omnibus Christum tibi solum compara.
34:25
non elargitur, juxta illud S. Ambrosii: «Pasce fame morientem: si non pavisti, occidisti.» Unde Syrus vertit: Panis opprobrii, vita pauperum; et qui denegat eum illis, effundit sanguinem innocentem.
34:26
Graeca de more concisa duas sententias jam dictas in unam hanc conflant: Qui aufert victum, occidit proximum; et qui fraudat mercedem mercenarii, effundit sanguinem. Tigurina: Quemquis victu privat, eum interficit; et qui mercedem subtrahit mercenario, effundit sanguinem. Hinc defraudatio mercedis operariorum vocatur peccatum clamans in coelum a S. Jacobo, cap. V, vers. 4. Vide ibi dicta. Porro Syrus mire vertit: Qui occidit proximum suum, haereditat opes ejus; et qui effundit sanguinem innocentem, Deum orbat suo filio et haerede. Talis enim est innocens, imo «homo est haereditas et peculium Dei,» ait Sapiens. Pergit Syrus: Qui fraudat mercedem mercenarii, fraudat creatorem suum, et ipse recepit retributionem malam. Vide dicta vers. 24, in fine.
34:28
Primo, Hugo et Dionysius haec referunt ad dicta vers. 21 et 24, puta ad illum qui immolat ex iniquo et ex substantia pauperum, q. d. Talis, esto bonum opus immolationis aedificet, tamen quia illud destruit immolando ex iniquo et ex rapina pauperum, hinc nihil lucratur nisi laborem: ac licet sacerdotes, quibus offert, illi benedicant; tamen pauperes, a quibus ea rapuit, illi maledicunt, ait Dionysius. Verum obstat quod talis nil boni aedificet; esto enim opus immolationis in genere, et abstracte consideratum, sit bonum; tamen spectatum in individuo, quatenus hic et nunc fit ex rapina pauperum, absolute et intrinsece est malum. Talis ergo nihil aedificat, sed totum opus suum pervertit et destruit. Secundo, melius Palacius haec refert ad vers. sequentem, ut idem sit aedificare et destruere quod baptizari a mortuo, et iterum eum tangere, hoc est poenitere de peccato, et mox ad peccati vomitum redire: ut tres hae paraemiae, scilicet prima, aedificantis et destruentis; secunda, benedicentis; tertia, baptizati et redeuntis ad sordes, idem significent, scilicet nihil prodesse peccati paenitentiam, si post eam poenitens iterum peccat. Tertio, alii referunt haec ad malum discordiae in civitate, republica, monasterio et quavis congregatione, q. d. Dum in coetu aliquo est discordia, et quod unus aedificat, alter destruit; tunc omnes utrinque labores sunt sine fructu, cassi et inanes, nullaque omnium est utilitas, nisi quod utrinque laboretur incassum. Hic sensus paroemiae congruit, sed huic loco est incongruus et impertinens; non enim agitur hic de concordia, sed de immolatione impiorum. Quarto et genuine, Rabanus, Lyranus, Jansenius et alii haec referunt ad vers. 23, puta ad dona iniquorum, q. d. Iniqui nil acquirunt ex oblationibus quas Deo eas improbanti offerunt, nisi inanem laborem. Est prolepsis sive occupatio; praeoccupant enim objectionem, quam quis hic facere posset, dicendo: Dona iniquorum in se bona sunt, nec ab iniquitate manant, ut ab ea vitiari possint: ergo illa honesta sunt, Deoque grata. Respondet ea in se bona esse, Deoque grata, sed inania et inutilia donantibus; quia quod ipsi una manu aedificant, altera destruunt. Dices: Iniquus offerens sua dona est una eademque persona; hic autem assignantur duae personae, scilicet, una aedificans, altera destruens. Unde in plurali subdit: «Quid prodest illis (non illi) nisi labor?» Ergo de illo haec parabola accipi nequit. Respondeo, iniquum offerentem dona Deo esse unam personam formaliter, sed duas virtualiter, sive politice et interpretative. Talis enim, quatenus offert dona Deo, est persona aedificans sua pietate et religione opus bonum, aeque ac proximum. Idem vero, quatenus multa iniqua perpetrat, interpretative est alia persona; scilicet, suis vitiis et iniquis moribus destruens meritum et impetrationem suae bonae oblationis. Gravis enim multorum, etiam sacerdotum, Scribarum et Pharisaeorum erat error, totam sanctitatem collocantium in externis sacrificiis, caeremoniis, lustrationibus a Deo in lege praescriptis. Unde censebant licere sibi rapere, fornicari, calumniari omniaque scelera peragere, modo Dei veri cultum externum retinerent: omnia enim scelera expiari ut nihil a Deo impetret vel consequatur. In paroemiis enim similitudo rei significatae per omnia praecise adaequari nequit; alioqui non esset similitudo, sed res ipsa. Sensus ergo est, q. d. Is qui nunc impie vivit, nunc dona Deo offert, similis est duobus, quorum unus aedificat, alter quod aedificatum est destruit: imo similis est uni eidemque qui stolide prius aedificat, postea aedificatum destruit, uti Penelope telam per diem textam nocte retexebat, ne, si eam pertexeret, ex promisso cogeretur nubere suis procis. Intellige (ut dixi): si offerens vel dans eleemosynam, aliudve bonum opus agens, in peccatis perseverare velit, non actu (si enim actu, vitiosa esset oblatio et bonum opus: vitiaretur enim hac mala circumstantia, puta voluntate perseverandi in peccatis), sed habitu. Nam si velit poenitere etiam voluntate languida et inefficaci, id est si desideret paenitere et vitam corrigere, ideoque offerat donum vel bonum opus, ut gratiam poenitendi vitamque emendandi a Deo impetret, bonum validumque erit donum et opus, ac Dei gratiam impetrare poterit. Quocirca Daniel, cap. IV, 24, Nabuchodonosor regi infideli et tyranno suasit, dicens: «Peccata tua eleemosynis redime, et iniquitates tuas misericordiis pauperum.» Vide ibi dicta. victimis pro peccato. Tales sunt etiamnum multi inter christianos, qui abutentes illo dicto Christi: «Quod superest, date eleemosynam: et ecce omnia munda sunt vobis,» Luc. XI, 41, expilant pauperes, pupillos opprimunt, usuras exercent, pejerant, fraudant, ac gravia quaeque perpetrant: pro quibus omnibus se Deo satisfacere censent per eleemosynas, quas dant pauperibus et Religiosis hoc fine, ut ipsi pro se orent, Deumque pro peccatis suis placent. Sacerdotes nonnulli impure vivunt; censent tamen se officio suo egregie satisfacere, si eloquenter concionentur, et Missas celebrent. Contra quos ait S. Prosper: «Bene loqui et male vivere, non est aliud quam se sua voce damnare.» Alii peculiares devotiones sibi inducunt, v. g. die sabbati jejunant, rosarium recitant, Officium legunt in honorem B. Virginis, et interea in gravibus sceleribus persistunt, persuasi neminem posse perire et damnari qui colat B. Virginem, eo quod ipsa sit mater misericordiae. Quae omnia diabolus eis astute suggerit, ut per hosce errores et illusiones eos pertrahat in gehennam. Haec refellit hic Siracides, q. d. Erratis, o miseri et caeci, quia dona iniquorum in iniquitate persistentium non probat Altissimus. Etsi enim dona et oblationes in se bonae sanctaeque sint, utpote actus virtutum, religionis, eleemosynae, abstinentiae, etc., ideoque Deo gratae et acceptae; non tamen ob eas gratus et acceptus est Deo, is qui ea donat et offert, si sit impius, et in scelerata vita persistat, juxta id quod dixit vers. 23: «Nec in multitudine sacrificiorum eorum propitiabitur peccatis.» Rationem dat hoc versu: quia quod ipse, ut pius, donando et offerendo, aedificat, id est recte beneque facit, aliisque dat virtutis exemplum; hoc idem, ut impius, et quasi alter, a se pio diversus, suis sceleribus assiduis destruit. Quare suis donis et oblationibus omnem reconciliandi et impetrandi vim adimit, eaque enervat et suffocat, ut nihil ei restet nisi labor boni operis et perditae donorum expensae: sicut cum unus aedificat domum, alter postridie destruit id quod aedificatum est; nil lucratur uterque nisi laborem continuum aedificandi et destruendi. Rursum, quod ipse, ut pius, per se, vel per pauperes et Religiosos, quorum preces per eleemosynas deposeit, orat et obsecrat ut fiat, hoc ipse, ut impius, maledicit et reipsa orat, ut non fiat, dum Deum a se sceleribus irritat et ad vindictam provocat, adeoque se omnem virtutem, gratiam et benedictionem odisse et exsecrari, reipsa et interpretative scelerate vivendo protestatur. Insuper dum pauper vel Religiosus pro eo orat, illique benedicit et bene precatur; alii quos expilavit, quibusque multas injurias intulit, eidem maledicant, omnesque diras imprecantur. Cujus, vel quorum, vocem audiet Dominus? utique audiet tam maledicentium quam benedicentium: illorum ergo vox horum vocem elidet et enervabit,
34:30
S. Gregorius, lib. IX, epist. 39, in Psal. IV paenitent. ad illud: «Sacrificium Deo spiritus contribulatus,» et eum secuti Rabanus et Hugo, haec accipiunt de sacramento Baptismi et Poenitentiae, q. d. Qui abluitur «a mortuo,» id est a peccato, et iterum illud perpetrat, quid prodest ablutio ejus? «Post lavacrum, ait Rabanus, mundus esse negligit quisquis post lacrymas vitae innocentiam non custodit. Et lavantur ergo, et nequaquam mundi sunt qui commissa flere non desinunt, sed rursus flenda committunt. Quibus ait Isaias cap. I, 16: Lavamini, mundi estote, auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis.» Et Hugo: «Qui baptizatur a mortuo, ait, hoc est, qui mundatur a peccato aqua compunctionis, si rursus illud tangit, nihil ei prodest, quia sequens culpa poenitentiam perdit.» Verum hic sensus mysticus est: nam ad litteram baptismus tempore Siracidis non erat Sacramentum, sed diu postea ad id institutus fuit a Christo: quare Baptismus hic legalis accipiendus est, puta ablutio lege praescripta Num. XIX, qua qui tetigerunt cadaver mortuum, ideoque juxta legem erant immundi, nec ingredi poterant templum, se mundare et purificare debebant ablutione aquae lustralis, confectae ex cinere vitulae rufae, q. d. Qui, abluendo corpus aqua hac lustrali, expiavit immunditiem legalem, quam contraxit ex contactu mortui, puta cadaveris, si iterum tangat cadaver, quid prodest ei prior ablutio? q. d. Nihil; nam rursum per contactum mortui factus est immundus, uti erat ante, ideoque novo eget baptismo novaque ablutione: sic pariter «homo qui jejunat in peccatis suis,» id est propter peccata sua (est enim Hebraicum ב, id est in, pretii, significans propter), scilicet abo- lendum censet esse irritum et iterandum. Hic fuit error S. Cypriani, cujus culpa passionis et martyrii falce recisa est, ait S. Augustinus. Asseclae vero ejus, quia in eo, postquam ab Ecclesia damnatus fuit, pertinaciter perstiterunt, hinc effecti sunt haeretici, et cognominati Donatistae: qui pariter haec verba Ecclesiastici catholicis objiciebant; quibus respondet S. Augustinus, lib. II Contra Crescent., cap. XXV: «Cum audierit Catholicus: Qui baptizatur a mortuo, non ei prodest lavatio ejus; respondebit: Vivit Christus, et jam non moritur, et mors ultra ei non dominabitur; de quo dictum est Joan. V: Ipse baptizabit in Spiritu Sancto; baptizantur autem a mortuis, qui baptizantur in idolorum templis (in nomine mortuorum, id est deorum et idolorum). Non enim et ipsi a sacerdotibus suis se accipere arbitrantur sanctificationem, quam putant, sed a diis suis. Qui quoniam homines fuerunt, et ita mortui sunt, ut neque super terras, neque in requie Sanctorum vivant, vere ipsi a mortuis baptizantur.» Verum, ut dixi, non agitur hic de baptismo christiano, utpote tum necdum instituto, sed de ablutione judaica. Atque addunt «et iterum tangit eum» quae alium sensum, quem initio dedi, exposcunt. Illa enim constanter addunt codices Graeci et Latini; unde et S. Augustinus ibidem, cap. XXVII, idem innuens, vel subdubitans: «Inspice, ait, diligenter codices antiquos, et maxime Graecos, ne forte ipsa verba aliter conscripta ex praecedenti et consequenti contextione sermonis alium sensum intiment.» Moraliter S. Eligius, qui floruit anno Christi 640, homil. 8: «Qui, ait, substantiam suam tribuit Deo, et animam suam offert inimico (diabolo), impletur in eo quod scriptum est: Qui baptizatur a mortuo, et iterum tangit mortuum, quid proficit lavatio ejus?» Sic et S. Gregorius in Psal. IV Paenit. ad illud: Cor contritum et humiliatum, Deus, non despicies: «Ille, ait, lavatur a mortuo, qui per poenitentiam mundatur a peccato. Quem si contigerit eadem, quae punierat, iterando peccata committere, nihil contulisse videtur adhibita satisfactionis lavatio, quem maculavit inhonestius iterata facinoris turpitudo.» Idem, III part. Pastor., admon. 31: «Baptizatur, inquit, a mortuo, qui mundatur fletibus a peccato; sed post baptisma mortuum tangit, qui culpam post lacrymas repetit.» Quae verba citantur de Poenitentia, dist. III, cap. Baptizantur; nam, ut idem S. Gregorius ait, lib. IX, epist. 39: «Mortuum est omne opus perversum, quod pertrahit ad mortem, quod vita justitiae non vivit.» Denique, licet haec sententia proprie loquatur de peccato gravi et mortali: hoc enim significatur per mortuum cadaver; tamen analogice adaptari potest peccatis et vitiis venialibus, praesertim voluntariis, de quibus multi paenitent et confitentur, sed illico in eadem relabuntur: unde in suis hisce defectibus manent, jacentque mortui et insensibiles ad omnia monita confessariorum, rectorum, praedicatorum. Hi enim in virtute non proficiunt, nec a Deo illuminantur, aut gratiam donumve insigne accipiunt: quia illi per hos defectus obicem ponunt, quem si generose removeant et exstirpent, utique magna divinorum luminum et charismatum dona percipient. Hinc disce recidivam peccati ipso peccato esse graviorem et periculosiorem, tum ob graviorem offensam et ingratitudinem, quam affert relapsus post acceptam veniam; tum quia relapsus lapsum priorem renovat et auget, unde solet lapsu esse major et profundior; tum quia Deus relapsum abominatur, deserit et despicit, imo acriter castigat. Unde Christus ad languidum a se sanatum: «Ecce, ait, sanus factus es: jam noli peccare, ne deterius tibi aliquid contingat,» Joan. V, 14: «Quibus verbis, ait Cyrillus, significavit per peccati iterationem hominem in deteriora prolabi multa. Quid prodest, obsecro, studiose vestes abluere, et lotas rursum luto inquinare? Quid lavare manus, et ablutis iterum contaminare sordibus? Sicut sus lota, dicit Sapiens, in volutabro luti; ita stultus qui iterat stultitiam suam.» Eadem de causa Christus adulteram absolvens monuit, dicens: «Vade, et jam amplius noli peccare,» Joan. VIII, 11. Ubi S. Cyrillus, vel potius Judocus Clictoveus, doctor Parisiensis: hic enim quatuor medios S. Cyrilli in Joannem libros, qui interciderunt (vidi tamen eos Romae graece scriptos, et reddentes stylum S. Cyrilli, atque est e nostris qui illos in Latinum transfert ut edat), supplevit: «Nam incassum, ait, sumitur medicina, si post instauratam sanitatem, per vitae incontinentiam, qui convaluit in pristinum incidit morbum. Quinimo relapsus in aegritudinem periculosior esse solet et exitio propior, quam prior ille languor; et quos prima valetudo adversa non exstinxit, saepius iterata post redditam incolumitatem aegrotatio sustulit e vita. Haud secus frustra poenitentiae medicamentum sumitur, si post eam peractam ad praeteritae vitae sordes reditur. Haec enim secunda admodum periculosa est animae febricitatio.» Et S. Chrysostomus, serm. De Lapsu primi hominis: «Noli, ait, peccare post veniam, noli vulnerari post curam, noli sordidari post gratiam.» Et statim singulorum casus reddens: «Cogita, inquit, graviorem culpam esse post veniam: renovatum vulnus pejus dolere post curam: molestius hominem sordidari post gratiam.» Et rursum harum mutationum perversitatem expendens: «Indulgentia, ait, ingratus est, qui post veniam peccat; sanitate indignus est, qui semetipsum, postquam curatus est, vulnerat: nec mundari meretur, qui seipsum post gratiam sordidat.» Ac tandem hujus gravitatem relapsus demonstrans: «Grave est, ait, hominem instructum delinquere, gravius absolutum peccare. Servo pejor est, qui patronum post datam libertatem offendit.» Et S. Bernardus, serm. 34 in Cant.: «Timeas quidem, ait, pro accepta gratia, amplius pro amissa, longe plus pro recuperata.» Et praeclaras de primo ac secundo timore causas reddens, de tertio subdit: «Jam si gratia propitiata redierit, multo magis tunc timendum, ne forte contingat recidivam pati; juxta illud: Jam amplius noli peccare, ne deterius tibi aliquid contingat. Audis, recidere quam incidere esse deterius? Proinde invalescente periodo invalescat et metus.» Denique gravis est censura S. Petri, epistola II, cap. II, 21: «Melius, inquit, erat illis non cognoscere viam justitiae, quam post agnitionem retrorsum converti ab eo, quod illis traditum est, sancto mandato.» Ubi plura de periculo recidivae dixi. tenda, ut eorum veniam impetret, pro iisque satisfaciat; si illa iteret et rursum perpetret, nihil prodest ei prior humiliatio, id est jejunium, ut vertit Syrus (jejunium enim debilitat corpus, et consequenter humiliat animam. Unde illud crebrum in Scripturis: «Humiliate in jejunio animas vestras»), nec Deus orationem ejus exaudiet, quia ad peccatum rediit, quasi canis ad vomitum et sus ad lutum: unde sordidus, imo sordidior est quam fuit ante. Vide dicta II Petri II, 22. Ita Syrus et Tigurina: Si quis ablutus, ait, a cadavere, rursus idem contigerit, quid ei prodest ablutio? Similiterque cum quis se propter peccata sua macerat, alitque rursum, et patrat ea (alii, et rursum ea commissum it), quis preces ejus exaudiet? aut quid sibi efflictione sua profuit? Nam, ut ait Ezechiel, cap. XVIII, 24: «Si averterit se justus a justitia sua, et fecerit iniquitatem, etc., omnes justitiae ejus, quas fecerat, non recordabuntur, etc., in peccato suo, quod peccavit, in ipsis morietur.» Poenitenti ergo, si relabatur in peccata, nil prodest paenitentia praeterita ad gratiam et salutem: prodest tamen eatenus, quatenus per eam deleta sunt praeterita peccata, ut propter ea non sit puniendus in inferno. Rursum si a peccatis posterioribus resurgat, reviviscit prior poenitentia, gratia, virtutes et merita, uti docent Theologi, ut propter ea copiosiorem et gratiam et gloriam sit recepturus. Nota: Τὸ et iterum tangit eum olim in nonnullis codicibus deerat, ut apud S. Pacianum, epist. 2 ad Sempronianum: «Qui, inquit, baptizatur a mortuo, nihil proficit, utique qui haeretico fonte dilutus; sic qui peccatoris oleo ungitur, id est qui spiritu satiatur immundo.» Sic quoque legit S. Cyprianus, indeque probat baptismum, ab haereticis collatum, esse invalidum, ideoque baptizatos ab haereticis esse rebaptizandos. Sic enim ait epist. ad Quintum: «Qui baptizatur a mortuo, quid proficit lavatio ejus? Manifestum est autem nos, qui non sunt in Ecclesia Christi, inter mortuos computari, nec posse ab eo vivificari alterum, qui ipse non vivat, quando una sit Ecclesia, quae vitae aeternae gratiam consecuta, et vivit in aeternum, et vivificat Dei populum.» Sic quoque hic locus explicatur in Concilio Carthaginensi, cui praefuit S. Cyprianus (unde et exstat inter opera S. Cypriani), quod per mortuum pariter accipit haereticum, ideoque baptismum ab eo col-
34:5
gure della verginità di M. I testi sulla Sapienza (Prov. 8, 22-31; Eccli. 34, 5-31) e il salmo 44 (ebr. 45) alimentano notevolmente la liturgia, senza parlare degli spunti e applicazioni mariane offerte dalle nobili figure di donne come Sara, Debora, Giuditta, Ester. …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.