Praises of Nathan, 2. Dauid, 14. and Salomon; in whose progenie (21. notwithstanding his fal) 27. the royal scepter remained for Dauids sake, though for his and the peoples sinnes, tenne tribes were cut of, and fel into schisme.
1Then Nathan the prophet arose in the days of David.Surse di poi Nathan profeta a' tempi di David.AFTER these thinges arose Nathan the Prophet in the daies of Dauid.Post hæc surrexit Nathan, / propheta in diebus David. 2And as the fat taken away from the flesh, so was David chosen from among the children of Israel.Come il grasso dell'ostia dalla carne si segrega: così è Davidde segregato da' figliuoli di Israele.And as the fatte separated from the flesh, so was Dauid from the children of Israel.Et quasi adeps separatus a carne, / sic David a filiis Israël. 3He played with lions as with lambs: and with bears he did in like manner as with the lambs of the flock, in his youth.Egli scherzò co' leoni come se fossero agnelli, e gli orsi trattò come agnelli nella sua giovinezza.He plaied with lyons as it were with lambes: and with beares he did in like maner as with lambes of sheepe in his youth.Cum leonibus lusit quasi cum agnis, / et in ursis similiter fecit sicut in agnis ovium, in juventute sua. 4Did not he kill the giant, and take away reproach from his people?Non uccise egli il gigante togliendo l'obbrobrio di sua nazioneDid not he kil the giant, and tooke away reproch from his nation?Numquid non occidit gigantem, / et abstulit opprobrium de gente ? 5In lifting up his hand, with the stone in the sling he beat down the boasting of Goliath:Alzata la mano, col sasso della sua frombola, abbattè il trionfante Golia:In lifting vp his hand, with a stone of the sling he ouerthrew the boasting of Goliah:In tollendo manum, / saxo fundæ dejecit exsultationem Goliæ: 6For he called upon the Lord the Almighty, and he gave strength in his right hand, to take away the mighty warrior, and to set up the horn of his nation.Perché egli invocò il Signore onnipotente, il quale diede forza al suo braccio per uccidere un uomo forte in combattere, e per rialzar la gloria di sua nazione.for he inuocated our Lord the omnipotent, and he gaue in his right hand, to take away the man strong in battel, and to exalt the horne of his nation.nam invocavit Dominum omnipotentem, / et dedit in dextera ejus tollere hominem fortem in bello, / et exaltare cornu gentis suæ. 7So in ten thousand did he glorify him, and praised him in the blessings of the Lord, in offering to him a crown of glory:Così diede a lui la gloria di avere uccise dieci mila persone, e illustre il rendè colle sue benedizioni, e gli offerse corona di gloria:So in ten thousand did he glorifie him, and praised him in the blessinges of our Lord, in offering to him a crowne of glorie:Sic in decem millibus glorificavit eum: / et laudavit eum in benedictionibus Domini, / in offerendo illi coronam gloriæ:
8For he destroyed the enemies on every side, and extirpated the Philistines the adversaries unto this day: he broke their horn for ever.Perocché egli dappertutto conquise i nimici, e sterminò gli avversi Filistei fino al giorno d'oggi, egli fiaccò loro le corna in eterno.for he destroyed the enemies on euerie side, and rooted out the Philisthijms the aduersaries euen vntil this present day: he brake their horne for euer.contrivit enim inimicos undique, / et extirpavit Philisthiim contrarios usque in hodiernum diem: / contrivit cornu ipsorum usque in æternum. 9In all his works he gave thanks to the holy one, and to the most High, with words of glory.In tutte le sue azioni egli diede gloria al Santo, e all'Eccelso con parole di somma laude:In euerie worke he gaue confession to the Holie one, and to the Highest, in the word of glorie.In omni opere dedit confessionem Sancto, / et Excelso in verbo gloriæ. 10With his whole heart he praised the Lord, and loved God that made him: and he gave him power against his enemies:Con tutto il cuor suo celebrò il Signore, e amò il suo Creatore, il quale lo avea fatto forte contro i nemici:From al his hart he praised our Lord, & loued God that made him: and gaue him might against his enemies:De omni corde suo laudavit Dominum: / et dilexit Deum, qui fecit illum, / et dedit illi contra inimicos potentiam: 11And he set singers before the altar, and by their voices he made sweet melody.Egli collocò dinanzi all'altare i cantori, e a' loro canti diede dolce armonia.and he made singers to stand before the altar, and by their sound he made sweete tunes.et stare fecit cantores contra altare, / et in sono eorum dulces fecit modos. 12And to the festivals he added beauty, and set in order the solemn times even to the end of his life, that they should praise the holy name of the Lord, and magnify the holiness of God in the morning.Aggiunse maestà alla celebrazione delle solennità, e sino al fine di sua vita diede ornamento a' tempi (sagri), facendo, che si lodasse il nome santo del Signore, e di gran mattino si celebrasse la santità di Dio.And in the solennities he gaue honour, and adorned the times euen to the end of his life, that they should praise the holie name of our Lord, and magnifie the holines of God in the morning.Et dedit in celebrationibus decus, / et ornavit tempora usque ad consummationem vitæ, / ut laudarent nomen sanctum Domini, / et amplificarent mane Dei sanctitatem. 13The Lord took away his sins, and exalted his horn for ever: and he gave him a covenant of the kingdom, and a throne of glory in Israel.Il Signore lo purificò da suoi peccati, ed esaltò in eterno la sua potenza, e a lui confermò il patto del regno, e il seggio di gloria in Israele.Our Lord purged his sinnes, and exalted his horne for euer: and he gaue him a testament of the kingdom, and the seate of glorie in Israel.Dominus purgavit peccata ipsius, / et exaltavit in æternum cornu ejus: / et dedit illi testamentum regni, / et sedem gloriæ in Israël.
14After him arose up a wise son, and for his sake he cast down all the power of the enemies.Dietro a lui surse il figliuolo sapiente, e il Signore per amore del padre tenne abbattuta la potenza de' suoi nemici.After him arose a wise sonne, and for him did he ouerthrowe al the might of the enemies.Post ipsum surrexit filius sensatus, / et propter illum dejecit omnem potentiam inimicorum. 15Solomon reigned in days of peace, and God brought all his enemies under him, that he might build a house in his name, and prepare a sanctuary for ever: O how wise wast thou in thy youth!Il regno di Salomone fu tempo di pace, e Dio rendette soggetti tutti i nemici, affinchè egli edificasse una casa al nome di lui, e preparasse un eterno santuario. Quanto fosti tu fornito di scienza nella tua giovinezza,Salomon reigned in dayes of peace, to whom God subdewed al his enemies, that he might build an house in his name, and prepare holines for euer: as thou art instructed in thy youth.Salomon imperavit in diebus pacis, / cui subjecit Deus omnes hostes, / ut conderet domum in nomine suo, / et pararet sanctitatem in sempiternum. / Quemadmodum eruditus es in juventute tua, 16And thou wast filled as a river with wisdom, and thy soul covered the earth.Tu fosti ripieno di sapienza qual fiume, l'anima tua riscoperse i segreti della terra.And thou art replenished as a riuer with wisdom, and thy soule discouered the earth.et impletus es, quasi flumen, sapientia, / et terram retexit anima tua. 17And thou didst multiply riddles in parables: thy name went abroad to the islands far off, and thou wast beloved in thy peace.E nelle parabole molti enimmi adunasti, il tuo nome si divulgò pelle isole rimote, e fosti amato nella tua pace.And thou didst multiplie darke sayinges in comparisons: thy name was bruited to the ilandes far of, and thou wast beloued in thy peace.Et replesti in comparationibus ænigmata: / ad insulas longe divulgatum est nomen tuum, / et dilectus es in pace tua. 18The countries wondered at thee for thy canticles, and proverbs, and parables, and interpretations,Tutte le genti ammirarono i tuoi cantici, e i proverbi, e le parabole, e le interpretazioni;The landes merueled at the songes and prouerbes, and comparisons, and interprerations,In cantilenis, et proverbiis, / et comparationibus, et interpretationibus, miratæ sunt terræ: 19And at the name of the Lord God, whose surname is, God of Israel.E la protezione del Signore Dio, che Dio d'Israele si noma.and at the name of our Lord God, whose name is, God of Israel.et in nomine Domini Dei, / cui est cognomen Deus Israël. 20Thou didst gather gold as copper, and didst multiply silver as lead,Tu adunasti l'oro come il rame, e moltiplicasti l'argento come il piombo;Thou didst gather gold as copper, and filledst siluer as lead,Collegisti quasi auricalcum aurum, / et ut plumbum complesti argentum: 21And thou didst bow thyself to women: and by thy body thou wast brought under subjection.Dipoi ti soggettasti alle donne, e avesti chi ebbe dominio sopra di te,and bowdest thy thighes to wemen: thou hast had power on thy bodie,et inclinasti femora tua mulieribus: / potestatem habuisti in corpore tuo.
22Thou hast stained thy glory, and defiled thy seed so as to bring wrath upon thy children, and to have thy folly kindled,E contaminasti la tua gloria, e profanasti la tua stirpe, tirando addosso a' tuoi figliuoli la vendetta, e andando tanto avanti la tua stoltezza,thou hast made a blotte in thy glorie, and profaned thy seede to bring wrath to thy children, and thy follie to be kindled,Dedisti maculam in gloria tua, / et profanasti semen tuum, / inducere iracundiam ad liberos tuos, / et incitari stultitiam tuam: 23That thou shouldst make the kingdom to be divided, and out of Ephraim a rebellious kingdom to rule.Che in due parti facesti dividere il regno, e da Ephraim cominciò un reame di ribelli.to make the kingdom diuided, and a stubburne kingdom to reigne of Ephraim.ut faceres imperium bipartitum, / et ex Ephraim imperare imperium durum. 24But God will not leave off his mercy, and he will not destroy, nor abolish his own works, neither will he cut up by the roots the offspring of his elect: and he will not utterly take away the seed of him that loveth the Lord.Ma Dio non manderà da parte la sua misericordia, e non guasterà, nè distruggerà le opere sue, e non schianterà dalle radici i nipoti dell'eletto, e non isterminerà la stirpe di lui, che amò il Signore.But God wil not leaue his mercie, and he wil not corrupt, nor abolish his owne workes, neither wil he destroy from the stocke the nephewes of his elect: and he wil not corrupt the seede of him, that loueth our Lord.Deus autem non derelinquet misericordiam suam: / et non corrumpet, nec delebit opera sua, / neque perdet a stirpe nepotes electi sui, / et semen ejus qui diligit Dominum non corrumpet. 25Wherefore he gave a remnant to Jacob, and to David of the same stock.Ed egli ha lasciate delle, reliquie a Giacobbe, e a David della sua stirpe.But he gaue a remnant to Iacob, and to Dauid of the same stocke.Dedit autem reliquum Jacob, / et David de ipsa stirpe. 26And Solomon had an end with his fathers.E Salomone riposò co' padri suoi;And Salomon had an end with his fathers.Et finem habuit Salomon cum patribus suis. 27And he left behind him of his seed, the folly of the nation,E lasciò dopo di se uno de' suoi figliuoli esempio di stoltezza alla sua nazione,And he leaft after him of his seede, the follie of the nation,Et dereliquit post se de semine suo, gentis stultitiam, 28Even Roboam that had little wisdom, who turned away the people through his counsel:E privo di prudenza Roboamo, il quale co' suoi consigli alienò da se la nazione:and Roboam hauing litle wisedom, who turned away the nation by his counsel,et imminutum a prudentia, Roboam, / qui avertit gentem consilio suo:
29And Jeroboam the son of Nabat, who caused Israel to sin, and shewed Ephraim the way of sin, and their sins were multiplied exceedingly.E (lasciò) Jeroboam figliuolo di Nabat, il quale indusse in peccato Israele, e la via di peccare mostrò ad Ephraim, e fu grandissima la piena de' loro peccati;and Ieroboam the sonne of Nabat, who made Israel to sinne, and made a way of sinning to Ephraim, and their sinnes did abound very manie.et Jeroboam filium Nabat, qui peccare fecit Israël, / et dedit viam peccandi Ephraim: / et plurima redundaverunt peccata ipsorum. 30They removed them far away from their land.I quali li scacciarono dalia loro terra.They remoued them away from their land very far.Valde averterunt illos a terra sua. 31And they sought out all iniquities, till vengeance came upon them, and put an end to all their sins.E (Israele) andò dietro a tutte le scelleraggini fino a tanto che cadde la vendetta sopra di essi, la quale pose fine a tutti i loro peccati.And he sought al iniquities, til there came defense vnto them, and he •id them from al sinnes.Et quæsivit omnes nequitias, / usque dum perveniret ad illos defensio, / et ab omnibus peccatis liberavit eos.
47:1
Calmet
Nathan. Many other prophets lived at the same time. But he was most conspicuous, and crowned Solomon. (Calmet)
Greek, "and after him Nathan arose to prophesy," (Haydock) and keep up the succession.
47:2
Flesh. Greek, "peace-offering." The fat was deemed most delicate.
47:3
Calmet
Played. Tearing them to pieces with the greatest ease, 1 Kings 17:34. (Calmet)
47:6
Haydock
Nation. Who were no longer under the control of the Philistines. (Haydock)
47:7
Haydock
Thousand. This was sung in the cities, (1 Kings 18:7.; Calmet) and excited the envy of Saul, who nevertheless could not prevent David's exaltation. (Haydock)
Calmet
Did he, or the people who praised the Lord and David. (Calmet)
47:8
Haydock
Horn. Power and glory. (Haydock)
Calmet
For ever, is not in Greek. David defeated the Philistines at the beginning of his reign. (Calmet)
47:9
Haydock
Glory. Contained in the Psalms. (Haydock)
Calmet
He was always very grateful. (Calmet)
Worthington
His pure and sincere heart pleased God more than his other works. (Worthington)
47:11
47:12
Set. Literally, "adorned the times."
Haydock
Of his. Greek, "while they praised his holy name, and sounded forth holiness early." (Haydock)
Haydock
David strove to give all perfection to the sacred ceremonies of religion, that the people might be attracted to the tabernacle, (Calmet) and serve the Lord with gladness. (Haydock)
47:13
Sins. Remitting the punishment, (2 Kings 12:13.; Calmet) and the guilt also, (Haydock) in consequence of his repentance.
Covenant. Engaging that his posterity should enjoy the throne (2 Kings 7:12.; Calmet) if they continued faithful, Psalm 131:11., and supra [Ecclesiasticus] Ecclesiasticus 45:31.
47:14
Haydock
Enemies. The piety of David was thus rewarded. (Haydock)
Calmet
It must have been the greatest satisfaction to him, to see so wise a son on the throne, and all in perfect peace, 3 Kings 1:48., and 4:24. (Calmet)
Worthington
These blessings were a reward of his virtue. (Worthington)
47:15
Calmet
Youth. When other are less informed. This serves to place the apostacy of Solomon in a more striking light. (Calmet)
Worthington
The author seems astonished both at the wisdom and at the folly of this prince, (Haydock) and apostrophises him. (Worthington)
47:16
Earth. Or explored all the secrets of nature, retexit, 3 Kings 4:29.
47:18
Interpretations of riddles. Hence people praised the Lord, 3 Kings 10:24.
47:20
Copper, (aurichalcum.) Greek, "tin," 2 Paralipomenon 9:13.
47:21
Thyself. Literally, "thy thighs." Greek, "sides." Syriac, "strength."
St. Augustine
Subjection. Literally, "thou hadst power over thy body," (Haydock) using it as if it belonged not to God. He was guilty of excess in marrying a thousand wives, and yielding to idolatry, (Calmet) fearing to displease those whom he loved to his own ruin." (St. Augustine, de Gen. ad lit. 11:42.)
Haydock
Dreadful infatuation! (Haydock)
47:22
Calmet
Defiled. Consecrating some even to Moloch, (Pineda 7:11.) or having children by those whom the law prohibited, Deuteronomy 7:2., and 23:2. (Calmet)
Psalm lxxxviii
His sins were punished: yet God's mercy preserved his posterity. (Worthington) (Psalm lxxxviii.)
47:23
Haydock
Rebellious. Greek literally, "hard." (Haydock)
Calmet
Jeroboam was at the head of it, 3 Kings 12:14. (Calmet)
47:24
Calmet
Lord. David's piety caused the sceptre to be still preserved in his family, (Haydock) though Solomon's conduct deserved to lose it. (Calmet)
47:25
Haydock
Of the. Greek, "a root from him," to govern a part, while Jeroboam reigned over the other tribes of Jacob. (Haydock)
Menochius
God fulfilled his promises to Jacob and David. (Menochius)
47:26
Haydock
Fathers. Some would hence infer, that Solomon died penitent. (Haydock)
47:27
Calmet
Folly. A most imprudent prince, despised by the whole nation. He answered the people roughly, and lost the ten tribes; but idolatry was his greatest folly, and from this he was never reclaimed, 3 Kings 14:22. (Calmet)
47:29
Haydock
Jeroboam. Though not of his seed, as we only find Roboam mentioned of all the thousand wives of Solomon. He left behind him Jeroboam, notwithstanding his desire to have him slain; and this man brought ruin on the nation. (Haydock)
Sin. This is the usual title given to this introducer of idolatry. He engaged the ten tribes in the worship of the golden calves, which ruined the state and religion of Israel.
47:31
Calmet
Vengeance, (defensio) and put, etc., in not in Greek. Theglatphalasar and Salmanasar carried the tribes away into captivity, 1 Paralipomenon 5:26., and 4 Kings xiv., and 17:6. (Calmet)
Haydock
Many hereupon opened their eyes, (Menochius) as we may hope. Those who returned with the rest of the Jews relapsed not, at least into idolatry, in such an open manner. (Haydock)
47:1
Concordanza 2. Reg 11
47:3
Concordanza 1. Reg. 17
47:4
Ibidem.
47:7
Concordanza 1. Reg 18
47:10
Amongst al the renoumed actes of Dauid his pure and sincere hart most pleased God.
47:11
Concordanza 1. Par. 25
47:13
Concordanza 2. Reg 12
47:14
For Dauids sake God gaue wisdom to Salomon, and peace in his kingdom.
47:15
Concordanza 3. Reg. 3.
By Apostrophe the auctor turneth his speach to Salomon.
47:16
Concordanza 3. Reg 4.
47:20
Concordanza 3. Reg. 10
47:22
Salomons sinnes were punished, but Gods mercie continued in conseruing his posteritie. Psal. 88.
Concordanza 3 Reg. 11
47:24
Concordanza Psal. 88. v. 34.
47:28
Concordanza 3 Reg. 1•
47:23
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Repentance 2.5
… “I have surely heard Ephraim weeping.” And He expressly repeats the very words of Ephraim: “Thou hast chastised me and I was chastised, like a calf I was not trained.” For a calf disports itself, and leaves its stall, and so Ephraim was untrained like a calf far away from the stall; because he had forsaken the stall of the Lord, followed Jeroboam,
47:1
Siracides, sicut capite præcedenti Sauli præmisit Samuelem, sic hic Davidi præmittit Nathan prophetam: quia, sicut Samuel Sauli recti regiminis omnisque boni causa exstitit, sic et Nathan Davidi. Unde politice discimus salutem et felicitatem regum et regnorum in eo consistere, si habeant non tantum consiliarios politice justos et sinceros, sed et Prophetas, puta sanctos Pontifices, concionatores, confessarios, viros religiosos et divinos, qui eis ex Deo quid agere, quid cavere debeant, denuntient; ac proinde reges et principes tales sibi omni studio accersere debere, eos audire, illis obsequi, si suæ conscientiæ et subditorum saluti consultum velint. Ita Constantinus Magnus sibi accersivit S. Sylvestrum, Theodosius S. Ambrosium, Arcadius S. Chrysostomum, Clodovæus S. Remigium, Hermenigildus cæterique reges Hispaniæ S. Leandrum, S. Isidorum, S. Ildefonsum, similesque sanctos et theodidactos Antistites, quorum consiliis et monitis regna tam fide, virtute et pietate, quam opibus, victoriis omnique rerum copia floruere. Porro Nathan hic fuit eximius Propheta, ideoque datus a Deo pro insigni dono Davidi, ut ejus esset monitor et director. Unde et «Nathan» hebraice idem est quod «datum» vel «donum;» datus enim fuit Davidi, ut Samueli jam defuncto, qui Davidem in regem inunxerat, succederet ad prophetandum, tum proprie, scilicet ad prædicendum futura, uti prædixit eidem posteritatem regiam continuam et perennantem, II Reg. vii; tum metaphorice, scilicet ad docendum, monendum, consulendum et exhortandum Davidem, uti cum magna spiritus libertate et fortitudine monuit, et corripuit de homicidio Uriæ et adulterio cum Bethsabee, eumque ad pœnitentiam sanamque et sanctam mentem reduxit, II Reg. xii. Quocirca David moriturus jussit Salomonem filium inungi in regem a Nathan propheta, et a Sadoc pontifice, III Reg. i, 32. Denique integritas et sinceritas Nathan liquet ex eo quod, cum rogatus a Davide de templo fabricando annuisset, eumque ex Deo incitasset ad fabricam; mox ut a Deo contrarium audivit, sententiam suam retractavit, II Reg. vii, 5. Quocirca omnes Interpretes consentiunt Nathan prophetam Davidi regi fuisse perfamiliarem et assiduum, ac apud Davidem grave et fidele fuisse ejus consilium, utpote cum quo partiri curas, et de summis rebus deliberare consuesset. Idque satis indicat Scriptura, II Reg. vii, et Siracides hic, cum ait Nathan surrexisse, ut esset propheta in diebus David, ut scilicet regi in regendo esset socius, auxiliaris, imo pædagogus, monitor et præceptor, uti docet noster Pineda, lib. I De Rebus Salom. cap. xix, n. 6. Quippe, cum rex, inquit, in summo et in lubrico positus periclitetur, ac multis animi morbis, ut qui maxime, obnoxius sit, Propheta indiget, qui regem sustineat, qui lapsum contineat, qui ægrotanti salutarem consilii et correptionis medicinam faciat. Neque vero sine causa dictum est Eccli. xlvii, 1: «Surrexit Nathan propheta in diebus David.» Non enim ideo dicitur quo tempore floruerit, aut sub quo rege, ut fides concilietur illius prophetiæ: quemadmodum initiis Prophetarum tempus et ætas principum sæcularium notatur, quippe nullum amplius verbum de Nathan subjungitur; sed ut tum regis indigentia significaretur; tum Prophetæ laboriosissimum regi assistendi, illi convivendi, et illum admonendi, corrigendi, curandi, onus a Deo impositum. Ita S. Epiphanius, lib. De Vita et morte Prophetarum: «Nathan, inquit, propheta in lege Domini Davidem instituit.»
47:2
Tropologice, noster Alvarez de Paz, tractatu De Obedientia, lib. V, part. II, cap. iv, per adipem separatum et consecratum Deo accipit Religiosum, utpote qui totum se Deo dicavit: Sæcularis, inquit, sanctus est, sicut caro sacra Deo in hostia pacifica oblata, quæ partim in usum sacerdotis cedebat, partim ab ipso offerente cum gratiarum actione comedebatur. Religiosus vero obediens est sicut adeps multo sacratior, quem totum ignis in honorem Dei absumebat. Atque adeo vita obedientis est verum merumque holocaustum, et obedientia illum plane beatum facit; quoniam similem beatis spiritibus, et toto tempore Deo deditum, et illi consecratum constituit. Talis adeps fuit S. Anselmus, qui lib. De Similit. cap. lxxxiv: «Domine, inquit, meæ hactenus potestatis erat, quodque mihi libebat bonum malumque faciebam. Verum quia tuus omnino debeo esse, tibique soli tantum bona opera fructificare, me totum tuæ trado potestati, ut amodo tibi fructificem. Quod ut melius tibi facere valeam, me uni ex Ecclesiæ Prælatis subdam, qui me custodiens ea tantum opera doceat agere, quæ tibi noverit magis placere.» Porro recte David comparatur adipi hostiæ pacificæ: primo, quia, sicut adeps est optima et sapidissima pars carnis; sic David optimus fuit Israelitarum. Secundo, sicut adeps hic dicatus erat Deo, cum cætera caro cederet hominibus: sic David totum se Deo Deique voluntati, amori et laudi dicavit. Unde Deus de eo gloriatur: «Inveni David filium Jesse virum secundum cor meum, qui faciet omnes voluntates meas,» II Reg. xiii, 22. Tertio, adeps ob candorem symbolum est puritatis; ob separationem a carne, sanctitatis angelicæ, quæ fuit in David: David enim non quærebat quæ sua sunt, uti faciebant cæteri, sed duntaxat quæ Dei; unde illius amori et obsequio totum impendit et superimpendit. Quocirca S. Chrysostomus, homilia De Davide et Saule, cum Davidem «separatum a carne» contemplatur, angelum sibi efformat illustrem in cœlo; illustrem in terra, eumque asserit ad Evangelicæ philosophiæ fastigium pervenisse animi moderatione; millies meruisse martyrii coronam, qui Saulem hostem acerrimum, suum jugulum quotidie petentem, propter Deum noluerit occidere: denique hominem in natura humana vitam præstitisse angelicam. Addit Pineda, De Rebus Salom. lib. I, cap. ii, num. 3, per adipem separatum a carne amplificari admirabilem Davidis sanctitatem, eo quod, teste Galeno, lib. II De Nat. facult. cap. iii, adeps exsanguis sit, cum tamen generetur ex sanguine; qui cum humidior sit, et vitæ quoddam quasi pabulum et irrigatio, partibus nervosis et membranosis est affusus, quippe siccioribus et tenuioribus pingui illo nativo humectandis, ne celeriter inediis et exercitationibus exsiccatæ indurescerent. Præterea sui semper est similis, sine dolore, sine sensu. Vides hic repræsentatum vitæ supra humanum candorem precantis regis: «Libera me de sanguinibus, Deus, Deus meus:» et: «Ut fieret cor ejus immaculatum,» ac denique: «Non acquiescentem carni et sanguini.» Vides regiam mansuetudinem, et mollissimorum viscerum benignitatem affusam pauperibus et tenuioribus sustentantem, sublevantem, reficientem laborantes: semper sui similem erga Deum, erga homines, sive felicem, sive ærumnosum; denique ita erga Saulem hostem atque inimicos erecto, alacri, benefico animo, ac si sine injuria- rum ac malorum dolore, et sine ullo esset sensu rerum humanarum. Quid in tanta sanctitate similius adipis sancti separati a carne? Quarto, adeps symbolum est optimi regis et principis; nam, si adipis in medicinis usus humanæ vitæ salutares ad optimi et sanctissimi principis officia in Rempublicam transferas, quid non invenies in Davide, quod ad populi sibi subjecti salutem et incolumitatem nos faciat? Quæcumque, inquit medicus, bene nutriuntur, adipem obtinent. Ubi igitur princeps virtutem adipis habet, bene nutritur populus, bene pascitur: ubi adipis officium et vicem suis subditis præstat, non macrescit Respublica; nullos contrahit morbos doloresve, qui principis seu adipis beneficio et opera levari, molliri, concoqui non valeant. Denique, sicut adeps est pinguissimus, adeoque tota carnis pinguedo: sic David ardens charitate, diffluens devotione, pietate in Deum, æque ac misericordia in proximos (utriusque enim symbolum est adeps) excelluit, uti patet ex ejus Psalmis, qui non aliud quam devotionem in Deum et amorem in proximum spirant. Proprie autem adeps, Deo dicatus e qualibet victima, significabat intentionem in quovis opere dirigendam esse ad Deum, ut scilicet opus fiat pure ad honorem et gloriam Dei, uti dixi Levit. iii, 17, quod præstitit præ aliis David. Quocirca ipse ab amore et dilectione nomen accepit; David enim hebraice idem est quod dilectus. Unde et filius ejus Salomon dictus est Iedidia, id est «amabilis Domino, eo quod diligeret eum Dominus,» II Reg. xii, 25; licet S. Augustinus, lib. XXII Contra Faustum, cap. lxxxvii, et in Psalm. xxxiv, David interpretetur manu fortem, vel desiderabilem.
47:3
Nota catachresin, qua lusus ponitur pro certamine et pugna; hæc enim est lusus militum et fortium. Sic II Reg. ii, 14, ait Abner ad Joab: «Surgant pueri, et ludant coram nobis; ludant,» id est duellent; duellum enim est ludus spectantium: sic lupus ludit cum ovibus, canis cum lepore, felis cum mure, cum eum laniat et vorat. Porro vox «lusit» significat Davidis non modo virtutem ac juvenile robur, sed singularem quoque dexteritatem ac strenuitatem: quippe qui «per modum ludentis facili conatu ac delectabiliter leonem occiderit, ac si agnum interfecisset; et in ursis similiter fecerit sicut in agnis ovium,» inquit Hugo et Dionysius. Allegorice: «Christus leonem et ursum strangulavit, quando ad inferna descendens omnes de eorum faucibus liberavit,» ait S. Augustinus, serm. 197 De Tempore. Huc facit Apophthegma R. Juda in Pirke avoth, id est in Apophthegm. Patrum: «Audacem te oportet esse ut pardum, alacrem ad cursum et expeditum pedibus quasi capream; sicut aquilam regiam et solarem volucrem, omnia præ agilitate corporis penetrantem: denique ad instar leonis cujusdam strenuum ac bellicosum, fortem et magnanimum ad mandandum exsecutioni Dei ac patris tui voluntatem.» Simili modo viri obedientia, innocentia et sanctitate eximii lusere cum leonibus. Joannes Anchoreta ab Abbate per jocum jussus adducere leænam, protinus ad eam accedens: «Abbas meus, inquit, præcipit ut alligem te, et perducam ad eum;» quare eam cepit, ligavit et ad Abbatem perduxit. Hæc est vis, hic lusus obedientiæ. Ita Ruffinus, lib. III Vitar. SS. Patrum, num. 27. Gerasimus (falso aliqui, vicinia nominis decepti, id adscripsere S. Hieronymo) Abbas, leoni spinam e pede evellens, ita eum cicuravit, ut clitellas instar asini dorso ferret; at moriente Gerasimo et sepulto, sepulturæ ejus incumbendo leo lugens ejulansque, eidem quasi hero, imo patri suo commoreretur et consepeliretur. Ita Joannes Moschus, in Prato spirituali, capite cxcvii. Cum S. Antonius sepelire vellet S. Paulum, primum eremitam, accurrerunt ad eum duo leones, qui fossam unguibus effoderunt, in qua Paulus sepeliretur, ac dejecta cervice benedictionem ab Antonio postulantes, ea impetrata, læti ad sua redierunt. Ita S. Hieronymus, in Vita S. Pauli. Idem Moschus, cap. lviii, narrat Julianum Stylitam jussisse leoni multa damna provinciæ inferenti, ut ex provincia excederet; ac leonem obedientem illico excessisse. S. Sabbas Abbas sub vesperam ingressus cavernam, in qua leo suos ale- bat catulos, jussit leoni vel secum manere vel, si id nollet, sibi locum cedere. Cessit leo, et cum catulis excessit in aliud spelæum. Ita habet ejus Vita. Simeon Priscus hospitibus a via aberrantibus duos leones, quasi ludens viæ duces assignavit, qui proinde eos secure recto itinere deduxerunt. Eidem leo in spelunca jussus locum cedere, cessit, quin et botrum attulit dactylorum. Ita Theodoretus in Philotheo, cap. vi. Ita Sancti ludunt cum leonibus, lupis et feris, eisque imperant tanquam servis Domini, Dei, amici, imo patris sui. Tanta est virtus innocentiæ et sanctitatis, ex qua Adam primitus, et quicumque postmodum ad primævam integritatem accesserunt, bestiis et feris, qua famulis suis, vice Dei imperarunt et dominati sunt. Sic S. Franciscus lusit cum avibus et lupis; Eugubii enim lupum populo mire infestum cicuravit inito cum eo, quasi animal rationale esset, pacto, quod ille nullum læderet vivens, et vicissim cives illum alere tenerentur. Ita conventum in publico foro inter utrosque, præmissa concione, qua vir sanctus ostendit animalia hæc ferocia subinde a Deo immitti, ut peccantem populum sui moneat officii, et ad vitam honestam reducat. Vixit per biennium inter eos ingrediens et egrediens lupus, sua contentus refectione quotidie sibi a civibus præstita; ad cujus conspectum omnes excitabantur ad Dei laudes, et majorem S. Francisci reverentiam, qui de more eum fratrem lupum appellabat; ob creationem enim omnibus communem, creaturas quaslibet vocabat fratres et sorores, utpote filios unius Dei creatoris. Ita Waddingus, in Annalibus Minorum, anno Domini 1222, num. 18, qui et subdit porcam a S. Francisco maledictam, eo quod agniculum occidisset, illico ægrotare cœpisse, ac tertio die mortuam.
47:4
Ubi nota, primo, prudentiam bellicam in Davide; cum enim, parvus et inermis, impar esset Goliath giganti et armato, nec quominus cum eo pedem conferre posset; eminus rem gessit, et jactu lapidis hostem prostravit, uti nunc faciunt sclopetarii, qui licet debiles validissima hostium corpora glande plumbea sternunt. men censent Goliath ipso lapidis ictu fuisse occisum; quia David tanto impetu lapidem vibravit in frontem Goliæ, ut is fracto osse fixus hæreret in cerebro, illudque pariter frangeret et dissiparet; fracto autem cerebro, necesse est hominem emori. Ita censent Theodoretus, Abulensis et noster Salianus in Historia Davidis. Priori sententiæ magis favet Scriptura, I Reg. cap. xvii, 50, dicens: «Tulit gladium ejus, et eduxit eum de vagina sua, et interfecit eum.» Ergo gladio, non lapide occisus est Goliath; ut qui in eodem superbe gloriabatur, eodem misere interiret. Ita David lusit cum Goliath, sicut luserat cum leone et urso; adeoque ille lusus cum feris, hujus cum gigante fuit specimen et præludium. Præclare S. Augustinus, lib. VIII Confessionum, cap. iii: «Triumphat, ait, victor Imperator, et non vicisset, nisi pugnavisset. Et quanto magis periculum fuit in prælio, tanto majus gaudium est in triumpho.» 5. Hæc Scriptura de Davide. Imitentur Davidem duces et milites, ut Dei opem invocent ante prælium; item fideles quilibet dum in tentatione contra mundum, carnem et dæmonem decertant; oratio enim dat robur ad vincendum. Si hoc robore utantur, eique strenue cooperentur; si, inquam, tantis animis, quantis David, invadant suum Goliath, puta suum vitium capitale, sive illud superbia sit, sive gula, sive acedia, utique illud superabunt et resecabunt. Ita S. Wenceslaus rex Bohemiæ, a Radislao, Duce Curmiensi Bohemiam invadente, provocatus ad duellum, illud acceptavit, ut bellum duello, et populi periculum suo unius redimeret. Deo igitur suppliciter invocato, equum vir sanctus conscendit; ac mox adversarius ejus vidit illi ab angelo hastam porrigi, se vero ab eodem his voce moneri: «Noli ferire.» Quo viso perterritus, ex equo desiliit, ac ad pedes Sancti procidit veniam petens: quem ad parcendum quam ad ulciscendum paratiorem invenit. Ita habet Vita S. Wenceslai. Hinc patet, Davidis hoc duellum cum Goliath fuisse licitum et sanctum, tum quia instigante Deo initum, tum quia auctoritate regis Saulis ad necessariam reipublicæ defensionem susceptum. Secus est de duellis quæ privata auctoritate, ad privatæ injuriæ vindictam capessuntur; hæc enim plane illicita, injusta et scelerata sunt, ideoque gravissimis pœnis a sacris Canonibus et Concilio Tridentino castigata.
47:7
Alludit ad id quod populus Davidi a duello cum triumpho revertenti acclamavit: «Percussit Saul mille, et David decem millia,» I Reg. xviii, unde Syrus: Propter hoc laudaverunt eum mulieres in decem millibus: Modicum præliatus est, et contrivit hostes sibi undique circumstantes. Rursum Deus per populum «laudavit Davidem in benedictionibus Domini,» id est suis (est hebraismus in Scriptura creber et obvius), hoc est ingentibus, divinis, Deoque dignis, quando scilicet obtulit «illi coronam gloriæ,» id est regiam dignitatem et coronam, creando illum regem Israelis; hæc enim regni oblatio magna fuit laus et benedictio Davidis; tum enim populus laudans acclamavit Davidi: Vivat rex David, vivat Goliæ victor, vivat domitor Philistinorum. Alludit ad Psalm. xx, 4, quo populus ad litteram gratulatur salutem et victoriam Davidi, et allegorice Christo pro hominum redemptione. Ita S. Augustinus, Hieronymus, Athanasius et Eusebius, ibidem. Ait enim: «Quoniam prævenisti eum in benedictionibus dulcedinis: posuisti in capite ejus coronam de lapide pretioso.» Sensus est: Nos Israelitæ gratulamur Davidi victori et regi nostro: «Quoniam tu, Domine, prævenisti eum in benedictionibus,» id est beneficiis, «dulcedinis,» græce χρηστότητος, id est bonitatis et benignitatis, scilicet Dei, q. d. Beneficiis benignissimis et dulcissimis benignissimi et dulcissimi Dei prævenisti Davidem ante ejus meritum, imo antequam ipse peteret; dum effecisti ut omnium bonorum affluentia ei ultro obveniret, ac præsertim dum eum regem creasti, et coronam regiam e gemmis pretiosis adornatam capiti ejus imposuisti. Est hæc quarta laus Davidis, puta acclamatio populi gloriosa, et oblatio regni; regnum enim ei a toto populo delatum est.
47:8
Quocirca eadem et plura elogia tribuas Davidi, quæ nuper Stephano Battoræo invicto Poloniæ regi, Moscorum domitori, et Turcarum terrori attribuit Stanislaus Roscius, lib. III Vitæ Cardinalis Hosii sub finem, cap. x: «Rex, inquit, omnium sæculorum memoria et prædicatione dignissimus. Omnium plane regiarum et heroicarum virtutum laudibus et exemplis ad imitandum abundans. In Ecclesia Dei plusquam sacerdos. In republica plusquam rex. In exercitu plusquam Imperator. In acie plusquam miles. In judicio plusquam Jurisconsultus. In dicendis sententiis plusquam senator. In adversis ferendis plusquam vir. In publica tuenda libertate plusquam civis. In amicitiis colendis plusquam amicus. In convictu plusquam familiaris. In venatione plusquam leo.»
47:9
Discamus a Davide omnem laudem bonorum operum quæ facimus, in Deum referre, ut dica- mus cum Isaia, cap. xxvi, 12: «Omnia opera nostra operatus es nobis,» ac cum Psalte, Psal. cxiii, 9: «Non nobis, Domine, non nobis: sed nomini tuo da gloriam;» ac cum S. Paulo: «Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui benedixit nos in omni benedictione spirituali in cœlestibus in Christo, sicut elegit nos in ipso ante mundi constitutionem, ut essemus sancti et immaculati in conspectu ejus in charitate,» Ephes. i, 3; et cap. ii, 10: «Ipsius enim sumus factura, creati in Christo Jesu in operibus bonis, quæ præparavit Deus ut in illis ambulemus.» Porro David expressus fuit typus Christi. Unde omnia quæ David fecit Synagogæ Judæorum, eam formans, ornans et defendens contra inimicos temporales, eadem luculentius multo Christus præstitit, præstatque Ecclesiæ Christianorum, eam fundans, decorans et protegens contra hostes spiritales. Ita Rabanus et alii passim.
47:10
Quare vere S. Chrysostomus, in Psalm. l: «David, inquit, in regali culmine monachi vitam imitabatur.» Et homil. 30 in Genes.: «In purpura et diademate monachorum vitam transcendebat.» Davidem imitatus Theodosius Imperator: «Palatium sic disposuit, ut haud alienum esset a monasterio,» ait Socrates, lib. VII, cap. xxii. Unde in eo S. Pulcheria cum sororibus suis, æque ac Theodosii, in virginitate et Dei laudibus Deo jugiter servivit. De quo vide nostrum Raderum in Aula regia. Moraliter, disce hic perfectionem Davidis, et cujuslibet Sancti, consistere in continuo amore et laude Dei, ut ex toto corde Deum amet et laudet; idque non tantum quando cum Deo orando vel psallendo versatur, sed etiam quando externa regni, familiæ, proximorum, æque ac propria negotia curat et agit. Amor enim Dei hæc omnia ex Deo, ejusque charitatis spiritu optime et suavissime conficit, ita ut mens affixa Deo sine distractione se extendat ad res externas peragendas, quasi instrumentum Dei illam omniaque ejus opera regentis et gubernantis; quo fit ut et ipsa Deo confisa, sibique diffisa, tota Deo uniatur, ex eoque pendeat, ac consequenter sine divulsione imperturbate et facile se porrigat ad ea, quæ sunt salutis proximorum, procuranda; procurat enim ea quasi negotia Dei sui, quem intime amat et colit; idque ex virtute et spiritu, quem suggerit ei Deus. Simile est in circino: circini enim pes unus hæ- ret in centro fixus, alter circumit, et circulum describit; ita cor Davidis fixum erat in Deo tanquam in suo centro, eumdem manere virtualiter, perinde ac manet virtus cibi vel vini generosi postquam a stomacho conversus est in substantiam manducantis; hac enim virtute cibus hominem alit, auget, roborat, lætificat. Idem facit Christus in Eucharistia, ibi enim est cibus noster. Quare sacerdos cum Christo, vel personaliter, vel virtualiter, præsente et existente in anima sua, familiariter et jugiter conversetur, illum veneretur, amet, adoret, illi suas et aliorum, imo totius mundi miserias alleget, poscens gratiam et opem. Ita semper instar Henoch et Noe, non tantum cum angelis, sed cum ipso Deo ambulabit, ipsum unicum toto cordis affectu diliget, colet, venerabitur, laudabit et glorificabit. Exemplum perennis Dei laudis et amoris vivum et eximium Siracides hic statuit Davidem: David enim, ut taceam ejus gesta in libris Regum descripta, in Psalmis non aliud facit quam psallere, id est laudare Deum, suumque in eum amorem et affectum eximium exprimere. Unde identidem ingeminat: «Diligam te, Domine, fortitudo mea; Diligite Dominum, omnes sancti ejus; Dilexi, quoniam exaudiet Dominus vocem deprecationis meæ; Quam dilecta tabernacula tua, Domine virtutum? concupiscit et deficit anima mea in atria Domini; Quomodo dilexi legem tuam, Domine? tota die meditatio mea est,» etc. Ex quibus liquet, cor Davidis plenum fuisse amore ac laude Dei; ex hac enim plenitudine in hasce jubilationes, amores et suspiria ad Deum assidue prorupit, indeque totum Israelis regnum, ex Deo sapienter, fortiter, suaviter et feliciter per 40 annos rexit et gubernavit. Quocirca David ab Euthymio, Præfat. in Psalm., vocatur «divinus Orpheus,» scilicet per psalmos suos animorum tumultus sedans, et undas cogitationum compescens, ait S. Basilius, homil. 1 in Psalm. I. Davidem sequitur S. Augustinus, præsertim in libris Confess. Audi eum, lib. X, cap. xxviii: «Cum inhæsero tibi ex omni me, nusquam erit mihi dolor et labor, et viva erit vita mea, tota plena te. Nunc autem quoniam quem tu imples, sublevas eum; quoniam tui plenus non sum, oneri mihi sum. Contendunt lætitiæ meæ flendæ cum lætandis mœroribus, et ex qua parte stet victoria nescio. Heu mihi, Domine, miserere mei.» Et cap. xxix: «O amor, qui semper ardes, nunquam exstingueris! charitas Deus meus, accende me. Continentiam jubes; da quod jubes, et jube quod vis.»
47:11
Græce μέλη, id est modulationes et melodias. Complutenses addunt: Et quotidie laudabant in canticis suis; Vatablus: Cantatores constituit ante aram qui suaves sono suo cantus ederent, carminibusque suis laudes agerent quotidie; Syrus vero: Quotidie semper laudes suas (cantica sua) dicebat coram altari, dedit laudes (composuit cantica) magnas singulis annis. Septima est hæc laus Davidis, quod non tantum ipse per se ex toto corde laudarit Deum, sed et publicos cantores instituerit, qui quotidie nomine totius populi Deum laudarent, eique psalmos concinerent coram altari holocaustorum, atque hac ratione omnes ad Deum laudandum invitarent, et exemplo suo incitarent; imo quod psalmos affectibus amoris et doxologiæ plenissimos dictarit, cantoribusque voce et organo aliisque instrumentis decantandos tradiderit. Unde «in sono eorum dulces fecit modos,» tum quia sanxit ut cantores dulci vocum et instrumentorum melodia psalmos canerent, tum quia dulces canendi modos et tonos ipse per se, perque suos musicos præfectos adinvenit, et cantoribus usurpandos præscripsit, uti in Ecclesia Latina cantum Ecclesiasticum ad certos modos et tonos redegit S. Gregorius Pontifex. Id Davidem fecisse patet ex titulis Psalm. IV, V, VI, VII et aliorum in Hebræo. Unde jure David vocatur Regius Psaltes. Vide I Paral. xxv. Audi S. Hieronymum, ad Paulinum, de omnibus S. Scripturæ libris: «David, inquit, Simonides noster, Pindarus et Alcæus, Flaccus quoque, Catullus, atque Serenus, Christum lyra personat, et in decachordo psalterio, ab inferis excitat resurgentem.» Et B. Petrus Chrysologus, Serm. 18: «Cantu, inquit, B. David oblectabat, et mulcebat charum pecus in pascuis; cantu dura didicit superare bellorum; cantu meruit ductare populos ad salutem; cantu valuit vocare Gentes, reducere Judæos, fugare dæmones, Dei filios ad superni Patris obsequium evocare.» Ad concinendos in templo psalmos instruxit ille quatuor millia cantorum; exercitum diceres, et vere castrorum chorum. Verum ejusdem hodie psalmis ubique modulandis universæ mundi nationes sunt chorus, et mundus ipse templum est, in quo David unus æterno divinitatem spiritu canit. Deus ergo per Davidem composuit psalmos modumque psallendi, quem non tantum Synagoga Judæorum, sed et Ecclesia Christianorum ubivis locorum et gentium, per omnia sæcula usurparet et sequeretur. Spiritus Sanctus enim ea ratione et modo Psalmos Davidi dictavit, ut omnibus sæculis, omnibus gentibus, omnibus statibus, omni sexui, ætati et hominum generi congruant. Unde ab initio in Ecclesia promiscue populus cum Clericis psalmos concinebat, ac sacerdoti orationem colligenti respondebat: Amen. Hoc est quod ait Hieronymus, Præfat. lib. II Epist. ad Galatas: «Ad similitudinem cœlestis tonitrui Amen reboat.» Et Ausonius, in Ephemeride: Porro usus, fines et fructus psalmodiæ multos et magnos assignant SS. Patres. S. Chrysostomus, Præfat. in Psalm. xii: «Nihil, ait, animam æque erigit et a terra liberat, et exsolvit a vinculis corporis, et amore sapientiæ afficit, et ut res omnes ad hanc vitam pertinentes irrideat, proficit, ac versus modulatus, divinum canticum numero compositum, etc. Idcirco Deus Psalmos construxit, ut ex ea re simul caperetur utilitas et voluptas.» Psalterii enim argumentum est, ut omnia gesta tum veteri Testamento, tum gerenda in novo per modum laudis recenseat. Psalterium ergo est compendium et breviarium totius S. Scripturæ, epitome et registrum Bibliorum, consummatio totius Theologicæ paginæ. Est hæc definitio magni Dionysii Areopagitæ, De Eccles. hierarch. cap. iii. Psalmorum liber, ait S. Basilius Proœmio in Psalmos, quidquid in Prophetis, Lege, historicis utile est, id omne complexus est; futura prædicit, historias narrat, leges vivendi præscribit, agenda præcipit, et, ut verbo dicam, commune disciplinarum et documentorum est promptuarium. Et inferius: «Psalmus est animarum tranquillitas, pacis arbiter, turbas et fluctus cogitationum compescens, iracundiam mollit. Psalmus amicitiæ conciliator, dissidentium conjunctio, inimicorum reconciliatio; quis enim inimicum existimabit eum, cum quo unam ad Deum vocem emittit? Quare quod maximum est bonorum omnium, charitatem præstat psalmorum commodulatio. Psalmus dæmones fugat, auxiliarios angelos advocat; in nocturnis terroribus securitas, in diurnis laboribus requies est, infantibus tutela, junioribus solatium, mulieribus honestissimus ornatus; solitudines celebres facit, elementum incipientibus, incrementum proficientibus, firmamentum perfectorum. Psalmus est vox Ecclesiæ, ac festos dies illustriores reddit, et perfundit gaudio. Psalmus est Angelorum opus, reipublicæ functio, spirituale thymiama.» Hactenus S. Basilius. S. Basilio pene ad verbum adstipulatur S. Augustinus: «Psalterium, ait, communis quidam doctrinæ thesaurus est, et universis animæ passionibus, quæ humanas animas varie angunt, subvenit; psalmus signifer est pacis, spirituale thymiama, exercitium cœleste; luxum reprimit, sobrietatem suggerit, lacrymas movet.» Hæc et plura S. Augustinus, Præfat. in Psalmos, qui et idipsum sese expertum profitetur, lib. IX Confession. cap. vi: «Quantum, inquit, flevi in hymnis et canticis tuis, suave sonantis Ecclesiæ tuæ vocibus commotus acriter! Voces illæ influebant auribus meis, et eliquabatur veritas tua in cor meum, et ex ea æstuabat affectus pietatis, et currebant lacrymæ, et bene mihi erat cum eis.» Narrat S. Gregorius, IV Dialog. cap. xlvii, Merulum virum religiosum assidue psalmodiæ intentum, cœlitus fuisse coronatum: «Huic, inquit, per nocturnam visionem dictum est: Paratus esto, quia Dominus jussit migrare te. Cumque ille non habere se sumptus ad migrandum diceret, responsum protinus audivit, dicens: Si de peccatis tuis agitur, dimissa sunt. Quod cum ille audisset, et magno adhuc metu trepidaret, nocte quoque alia eisdem verbis est admonitus. Tunc post quinque dies febre correptus, cunctis fratribus orantibus ac flentibusque defunctus est. Alius etiam frater in eodem monasterio Merulus dicebatur, vehementer lacrymis atque eleemosynis intentus. Psalmodia vero ex ore illius per nullo tempore cessare consueverat, excepto cum aut alimentum corpori, aut membra dedisset sopori. Huic nocturna visione apparuit, quod ex albis floribus corona de cœlo in caput illius descendebat. Qui mox molestia corporis occupatus cum magna securitate animi atque hilaritate defunctus est. Ad cujus sepulcrum dum Petrus, qui nunc monasterio præest, sibi sepulturam facere post annos quatuordecim voluisset, tanta, ut asserit, de eodem sepulcro illius fragrantia suavitatis emanavit, ac si illic florum omnium fuissent odoramenta congregata. Qua ex re manifeste patuit, quam verum fuit, quod per nocturnam visionem vidit.»
47:12
Id est celebrationibus festorum: has enim significat Græcum ἑορταῖς. Pro decus græce est εὐπρέπειαν, id est decentiam, decorem, speciem, ornatum, q. d. David celebritatibus et festis addidit decus, dum statuit ut in iis Levitæ psalmos Deo alternis in modulatis choris concinerent, dumque iis addidit cantores eximios, qui eosdem voce æque ac organis, cymbalis, cæterisque instrumentis musicis decora harmonia personarent; uti nunc videmus festorum decus esse insignem musicam et organa. Atque hac ratione tempora festorum ornavit quamdiu vixit, puta usque ad mortem, sanciendo ut Levitæ et cantores laudarent nomen sanctum Domini, «et amplificarent,» id est canendo celebrarent, magnificarent et exaltarent, græce μεγαλύνειν, id est personarent, resonarent «Dei sanctitatem.» Inter omnia enim Dei attributa sanctitas Dei est colenda, adoranda, hymnis et laudibus celebranda; Deitas enim est increata et immensa sanctitas; ac per essentiam sancta sacraque majestas, ab omnibus hominibus et angelis summe veneranda, laudanda et glorificanda. Unde Isaias, cap. vi, vidit Seraphinos acclamantes Deo: «Sanctus, sanctus, sanctus, Dominus Deus exercituum.» Hinc Sancti, qui participant Dei sanctitatem, participant et venerationem; unde sicut Deum colimus latria, sic Sanctos dulia, et B. Virginem Deiparam et Sanctorum reginam, hyperdulia. Alii vertunt: ut a tempore matutino resonaret sanctuarium Dei laudibus et hymnis; sanctuarium enim hebraice vocatur שדק codesh, id est sanctitas; quia locus hic erat sanctissimus, utpote templum, domus et thronus Dei. Sic et Salomon dicitur «parasse sanctitatem,» vers. 15, id est ædificasse sanctuarium, sive templum sanctum Deo. Alludit ad I Paral. xxiii, ubi David sanxit: «Ut Levitæ stent mane ad confitendum et canendum Domino: similiterque ad vesperam, tam in oblatione holocaustorum, quam in sabbatis et calendis et solemnitatibus reliquis.» Ex dictis liquet, quanta quamque eximia fuerit Davidis sanctitas, quantæque apud Deum gratiæ et meriti. Nam, ut alia taceam, Psalmi a Davide conscripti ostendunt ejus cor et pectus plenum fuisse in Deum desideriis, ardoribus, laudibus, zelo, pietate, omnique virtute heroica. Quocirca noster Pineda, in Salom. lib. I cap. ii, num. 8, concludit Davidis sæculo nullum inter Israelitas, nedum inter Gentes, Davidi fuisse parem aut supparem in sanctitate, imo Davidem in ea non fuisse minorem Abrahamo, Isaaco et Jacobo; quin et Davidem fuisse sanctiorem Abrahamo diserte docet Abulensis, Matth. xxii, Quæst. cxxxv et cliv, Salmeron, tom. III, tractat. 16, et favet S. Chrysostomus, in cap. 1 Matth. hom. 2. Eumdem Josia, Ezechia, cæterisque regibus fuisse sanctiorem docet Barradius, lib. III suæ Concordiæ, cap. xv, et consentiunt cæteri. Nota hic miram fragilitatem Davidis, et cujuslibet hominis sancti. David enim vir secundum cor Dei, sui ævi angelus, sanctitate par quibusvis Patriarchis et Prophetis, ecce tibi ad conspectum unius feminæ labitur in enormia peccata adulterii et homicidii. Quis non obstupescat, quis non expavescat, quis licet sanctissimus de perseverantia præsumat? Nimirum id permisit, et permittit etiamnum subinde, in viris eximiis Deus ad hoc, ut singulis inclamet illud Pauli, Philipp. cap. ii, 12: «Cum metu et tremore vestram salutem operamini. Deus est enim, qui operatur in vobis et velle et perficere pro bona voluntate.» Ex adverso nota Dei clementiam et gratiam, quæ Davidem adeo profunde lapsum per Nathan erexit, et in pristinum sanctitatis gradum restituit, imo altius evexit, et majori timoris et humilitatis sensu solidavit. ET EXALTAVIT IN ÆTERNUM CORNU EJUS. — «Cornu» symbolum est roboris, regni, victoriæ et gloriæ, uti ostendi Daniel. vii, 8. Hæc enim Deus Davidi dedit in æternum; tum quia ea possedit David in posteris, quamdiu duravit Synagoga et respublica Israelis, usque ad ejus excidium per Chaldæos; tum quia mystice longe excellentius ea possidet perpetim in Christo ex se prognato. Unde de Christo angelus ad Deiparam ait: «Dabit illi Dominus Deus sedem (regni) David patris ejus: et regnabit in domo Jacob in æternum,» puta in Ecclesia militante per gratiam, in triumphante per gloriam æternam, Luc. i, 32. Est igitur hic tacita promissio Christi ex Davide nascituri, quæ nona et maxima Davidis fuit laus, decus et gloria. ET DEDIT ILLI TESTAMENTUM REGNI, ET SEDEM GLORIÆ IN ISRAEL. — Hoc est, ut alii vertunt: Et dedit illi pactum regni, et solium gloriæ in Israel, q. d. Deus pacto promisit David regnum, quodque posteri ejus continue ipsi succederent in regno glorioso Israelis. Glorioso dico, quia Israel solus erat populus et Ecclesia Dei, ab eo honoratus et glorificatus sanctis Patriarchis, Prophetis, lege, templo, vera religione, sacrificiis, miraculis, opibus, felicitate, gloria, etc. Unde Vatablus vertit: Fœdere pactus est ei regnum, et solium majestatis in Israel. Pro regni, Noster cum Complutensibus et Romanis legit βασιλείας; alii legunt βασιλέων, id est regum, ut scilicet reges continua serie ex Davide descenderent, eique in regno succederent: quare eodem redit sensus.
47:13
Syrus, dimisit; Vatablus, abolevit. Pro Dominus, Rabanus, Jansenius et alii legunt Christus, sicque exponunt, q. d. Peccata Davidis purgavit Christus; tum qua Deus (Dei enim solius est condonare peccata), tum qua homo; quia per merita futura Christi prævisa a Deo, Deus condonavit peccata Davidi et aliis Sanctis veteris Testamenti: unde Christus dicitur «agnus occisus ab origine mundi,» Apocal. xiii, 8. Rursum alii pro Christus legunt «spiritus,» nimirum ex Χρίστος, facili vicinarum litterarum flexu et lapsu depravatum est Χρίστος, id est Christus, quod cum scribæ non caperent (eo quod Christus necdum natus esset tempore Davidis) pro Christus substituerunt spiritus. Verum legendum est Κύριος, id est Dominus, sic enim legunt Romani et Græci Complutenses cæterique. Sensus est, q. d. Dominus peccata homicidii quo David occidit Uriam, et adulterii quo mœchatus est cum Bersabee uxore Uriæ, purgavit, mittendo ad eum Nathan prophetam, qui eum corripiens ad pœnitentiam inflexit, ut David compunctus diceret: «Peccavi Domino.» Unde illico audivit a Nathan: «Dominus quoque transtulit peccatum tuum,» II Regum xii, 13. Est hæc octava laus Davidis, quod Deus eum ita adamarit, ut peccata gravia ei condonarit, nec ob ea ipsum abjecerit, uti abjecit Saulem, sed regnum ipsi et posteris ejus stabilierit usque ad excidium Hierosolymæ. Quare pœnitentia et reconciliatio Davidis cum Deo non solum ipsi, sed et Salomoni cæterisque posteris profuit. Unde S. Ambrosius, lib. I Apolog. David, cap. ii: «Nullum, inquit, attulit lapsus impedimentum, sed velocitatis incentiva cumulavit, et acrior ad currendum surrexit.»
Tertia Pars Capitis. Encomium et Vituperium Salomonis et Roboam 14. Post ipsum (legit cum Complutensibus, μετὰ τούτου; jam Romana legunt, μετὰ τοῦτον, id est cum ipso) surrexit filius sensatus (Syrus, rex fortis habitans in quiete); ET PROPTER ILLUM (Davidem) DEJECIT OMNEM POTENTIAM INIMICORUM, — q. d. Propter merita et sanctitatem Davidis Deus dejecit omnem impetum inimicorum, ut nemo auderet Salomoni Davidis filio sese opponere, sed ille libere regnaret, lateque suum imperium propagaret. Unde Graeca habent: καὶ δι᾽ αὐτὸν κατέλυσεν ἐν πλατυσμῷ, id est, propter illum habitavit, vel, ut Rabanus habet: requievit in latitudine tum animi (puta in magna animi confidentia et securitate), de qua dicitur III Reg. IV, 29: «Dedit Deus sapientiam Salomoni, etc., et latitudinem (puta magnanimitatem et magnificentiam) cordis, quasi arenam quae est in littore maris;» tum regni, quod latissimum et amplissimum habuit Salomon, ut patet III Reg. IV. Unde Vatablus vertit: Huic successit filius sapiens, qui per eum in amplam venit possessionem. Rursum τὸ κατέλυσεν vertas, destruxit in latitudine, id est longe lateque, quod Noster vertit: «Dejecit omnem potentiam inimicorum,» nam καταλύειν et destruere et habitare significat. Vocatur «sensatus,» sive sapiens, quia Salomon facta sibi a Deo optione petendi quod vellet, petiit sapientiam, eamque obtinuit: «Quia postulasti verbum hoc, inquit, ecce feci tibi secundum sermones tuos, et dedi tibi cor sapiens et intelligens, in tantum ut nullus ante te similis tui fuerit, nec post te surrecturus sit. Sed et haec, quae non postulasti, dedi tibi: divitias scilicet et gloriam, ut nemo fuerit similis tui in regibus, cunctis retro diebus,» III Reg. III, 11. Nota τὸ propter illum; inde enim liquet rursum sanctitas et merita Davidis, scilicet quod propter illa Deus Salomoni et posteris tam potens et felix regnum concesserit. Vide Pinedam, lib. I De Rebus Salom. cap. II, num. 10, ubi ostendit omnem Salomonis potentiam, opes, gloriam, sapientiam, etc., adeoque quidquid Deus Salomoni et posterioribus regibus contulit, id totum Davidis fuisse vel beneficium, vel eximiae illius sanctitatis praemium. Unde Hierosolymae, tempore Ezechiae a Sennacherib obsessae et desperatae, Deus succurrit ob merita Davidis: «Protegam, inquit, urbem hanc, et salvabo eam propter me, et propter David servum meum,» IV Reg. XIX, 34; nimirum quia Deus suam in templo, David in Sione regiam sedem locarat. Vide S. Chrysostomum, homil. 8 ad Popul. Rursum, quidquid Deus tribui Juda honoris et dignitatis supra caeteras contulit, id propter Davidem contulisse censet S. Augustinus, in Psal. LXXVII, 70, ad illa: Elegit David servum suum. Idem, lib. XVII De Civit. Dei cap. III notat Davidem fuisse primum regem sanctum in terrena Jerusalem, quae est umbra futurae, hocque insigne fuisse Davidis privilegium, decus et gloriam.
47:14
Nota primo: Ab hac summa pace dictus est rex «Salomon,» id est «pacificus;» שלום schalom enim Hebraeis est pax. Porro pax eis significat opes, prosperitatem, rerumque copiam, qualem habuit Salomon ad fabricam templi; haec enim omnia parit pax. A Salomone Turcarum Imperatores vocarunt se Selymos et Solymannos, quasi sui aevi et gentis Salomones; et Germani Fredericos, Fredericus enim Germanis idem est quod pacis dives, sive pace abundans. Denique bella Davidis hanc pacem crearunt Salomoni; bello enim paranda est pax, praesertim cum infidelibus et haereticis. Simili modo David praeparavit Salomoni opes et materiam ad fabricam templi necessariam, quae quanta fuerint liquet ex templi magnificentia, III Reg. VI; imo David Salomoni ideam totius templi, omniumque ejus partium reliquit et tradidit. Unde sequitur: «Quemadmodum eruditus es a juventute tua,» quod multi referunt ad praecedentia, q. d. Fabricasti domum Deo eo modo, forma et idea, quam didicisti et accepisti a patre tuo Davide, I Paral. XXIX, 1 et seq. Verum melius cum Romanis et Graecis haec verba referas ad versum sequentem. Nota, secundo: Pro cui subjecit Deus hostes, Graece Complut. habent: Quoniam Deus pacavit in circuitu suo; Romana: Cur Deus requiem dedit in circuitu, quia scilicet «subjecit ei hostes,» ut explicat Noster. Rursum aliqui addunt καὶ ἐδοξάσθη, id est et glorificatus est. Unde Vatablus: Salomon regnavit tempore pacifico; et gloriam adeptus est, postquam Deus circumjecta loca pacata reddidit, ut nomine ipsius statueret aedem, et sacrarium perpetuum pararet. Nota, tertio: Salomonis nomen jussu Dei fuisse inditum. Sic enim Deus ait Davidi, I Paral. cap. XXII, 9: «Filius, qui nascetur tibi, erit vir quietissimus: faciam enim eum requiescere ab omnibus inimicis suis per circuitum: et ob hanc causam Pacificus (puta Salomon) vocabitur: et pacem et otium dabo in Israel cunctis diebus ejus.»
47:15
Nota hic, Salomonem sapientem fuisse a juventute, et pene a puero, idque ex institutione tum Dei, tum Davidis et magistrorum. Verum enim est illud Plutarchi, lib. De Educandis liberis: «Ad pueri eruditionem tria requiri, scilicet naturam, doctrinam et exercitationem. Natura quippe, inquit, absque disciplina si sit, caeca est; disciplina, si natura destituatur, defecta; exercitatio, his duobus demptis, imperfecta est. Et quemadmodum ad agriculturam primum requiritur bonum solum, deinde peritus colonus, denique semina frugi: ita plane natura solo, agricolae magister, semini praecepta respondent.» Porro quanta et quam ampla fuerit sapientia Salomoni a Deo indita, docet ipsemet Sap. VII, cum ait: «Ipse (Deus) dedit mihi horum, quae sunt, scientiam veram: ut sciam dispositionem orbis terrarum, et virtutes elementorum, initium, et consummationem, et medietatem temporum, vicissitudinum permutationes, et commutationes temporum, anni cursus, et stellarum dispositiones, naturas animalium, et iras bestiarum, vim ventorum, et cogitationes hominum, differentias virgultorum, et virtutes radicum, et quaecumque sunt abscondita et improvisa, didici: omnium enim artifex docuit me sapientia.» Ex quibus liquet Salomonem fuisse insignem physicum, cosmographum, astrologum, medicum, adeoque scientiarum omnium encyclopaediam absolvisse. ET TERRAM RETEXIT ANIMA TUA. — Primo, aliqui haec accipiunt de Ophir et Indiis, quas navibus suis detexerit, et pervias fecerit Salomon; post longam avorum memoriam, sub annum Domini 1490, Christophorus Columbus navigando detexit et aperuit Indias Occidentales, Vascus Gama Orientales. Secundo, alii exponunt, q. d. Salomon retexit terram effodiendo ex ejus visceribus aurum, argentum et thesauros absconditos. Sic Dido admonita a Sichaeo marito defuncto apud Virgilium, lib. I Aeneid.: Veteres tellure recludit Thesauros, ignotum argenti pondus et auri. Tertio, «retexit,» id est texit, contexit, operuit, hoc enim significat Graecum ἐπεκάλυψεν, q. d. Adeo plenus, abundans et inundans fuisti sapientia, ut instar fluminis vel maris exundantis, eadem obrueris et repleveris totam terram, ut legit Vatablus, ut scilicet incolae totius terrae eam cognoscerent et celebrarent. Rursum Salomon contexit totam terram suis parabolis, id est, parabolis suis complexus est universas herbas et arbores terrae. Unde regina Saba venit ex Aethiopia in Jerusalem, ut audiret sapientiam Salomonis, III Reg. X, indeque reges Aethiopiae sive Abyssiae, puta Pretejannes, jactant et gloriantur se filios esse Salomonis; utpote prognatos ex regina Saba, quam gravidam effecerit Salomon, etsi hoc creditu sit difficile. Hoc est quod dicitur III Reg. IV, 34: «Veniebant de cunctis populis ad audiendam sapientiam Salomonis, et ab universis regibus terrae, qui audiebant sapientiam ejus.» Verum, quia τὸ retexit apud Latinos non operire et tegere, sed contrarium, scilicet aperire et detegere significat; hinc Noster pro ἐπεκάλυψεν, videtur legisse ἀπεκάλυψεν, id est aperuit, retexit, patefecit. Quarto ergo et genuine, sensus est, q. d. Salomon sua sapientia «retexit,» id est detexit, aperuit, eruit, revelavit terram, id est ea quae in terra hominibus erant secreta et abscondita, ipse patefecit secreta naturae, et proprietates rerum occultas, ac praesertim earum quae sub terra latent, quales sunt metalla, gemmae, radices; haec enim in apertum protulit Salomon, tum ea eruendo et effodiendo, tum ea explicando et enarrando, juxta illud III Reg. IV, 33: «Disputavit super lignis, a cedro quae est in Libano, usque ad hyssopum quae egreditur de pariete: et disseruit de jumentis, et volucribus, et reptilibus, et piscibus.» Ita Dionysius, Palacius, Jansenius et Pineda, lib. IV De Rebus Salom. cap. XXII, in fine. Hunc sensum exigit id quod sequitur:
47:17
Porro «aenigmata» sunt dicta obscura et difficilia, constantia gravissimis sententiis, aut etiam similitudinibus et comparationibus, ductis ex occultis rerum proprietatibus. Unde Graeca habent: Terram contexit anima tua, et replesti (terram) in parabolis aenigmatum; Vatablus: Animus tuus omnem terram aperuit, et allegoriis aenigmaticis implevit. Ex omnibus enim partibus mittebantur, qui aenigmata et res obscuras Salomoni proponerent (uti Hiram regem Tyri fecisse testatur Josephus, VIII Antiq. II): quae omnia ipse ita clare solideque explicabat, ut omnes obstupescerent. AD INSULAS LONGE DIVULGATUM EST NOMEN TUUM, ET DILECTUS ES IN PACE TUA. — Vatablus: Paceque tua fuisti gratiosus; alii, charus, q. d. O Salomon, ob tuam sapientiam, pacem et magnificentiam celebris evasisti toto orbe, ut etiam insulani te celebrarent et glorificarent. Hebraei enim cum terras et gentes remotas et abditas incognitasque significare volunt, nominant insulas; tum quia insulae, undique mari circumdatae, ab omni terra ejusque incolis sunt semotae; tum quia Judaei navium et navigationis ante Salomonem expertes, eos qui in mari, puta in insulis vel trans mare, habitabant, censebant procul a Judaea in alio climate et quasi in novo orbe habitare. Unde illud: «Reges Tharsis et insulae munera offerent,» Psal. LXXI, 10, q. d. Reges remoti, qui trans mare dominantur, aeque ac insulani a Judaeis caeterisque terrae incolis semoti, subdent se Christo, quasi vero Salomoni, eique munera offerent. Et Isaias, cap. LX, 9, praedicens gentium remotarum conversionem ad Christum et Ecclesiam: «Me, inquit, insulae exspectant, et naves maris in principio, ut adducam filios tuos de longe.» ET DILECTUS ES IN PACE TUA, — id est propter pacem tuam, q. d. Quia pacem tuo regno procurasti ac pacem cum vicinis, quin et cum remotis gentibus, quales erant in Ophir, coluisti, atque pacifice regnasti, idcirco charus fuisti tam tuis Judaeis, quam quibusvis gentibus, regibus et principibus, ut quod adulatorie dictum fuit Neroni, vere dicatur Salomoni: «Nemo unus homo tam charus fuit uni homini, quam tu tuo imperio.» Hinc Salomon a Nathan vocatus est «Jedidia,» id est amabilis Deo aeque ac hominibus; omnes enim amant pacem et pacificos, magnae enim virtutis et sapientiae est ita agere et regere, ut pacem cum omnibus habeas. Unde Salomon tanquam rex pacificus, amatus et celebratus fuit toto orbe, quia non armis, sed mirabili prudentia et lenitate, orta ex magnanimitate, in pace regnum administravit. Atque haec fuit causa tantae potentiae, tamque ampli regni Salomonis; nihil enim ita valet ad vincendos hostes, et devinciendos exterorum animos, atque concordia et pax. Qua de re ita pulchre, aeque ac vere sanciunt leges Visigothorum, libro I, tit. II, cap. VI: «Sicut modestia principum temperantia est legum, ita ex concordia civium victoria est hostium. Ex mansuetudine enim principum oboritur dispositio legum, ex dispositione legum institutio morum, ex institutione morum concordia civium, ex concordia civium triumphus hostium; sicque bonus princeps interna regens, et externa conquirens, dum sua pacem possidet, et alienam litem abrumpit, et celebratur et in civibus rector, et in hostibus victor.» Ex adverso «principum saevitia bellum est,» puta belli causa, ait Seneca, lib. I De Clementia, cap. V. Nam, ut idem ait, cap. VII, «Non alia species est quieti moderatique imperii, quam sereni coeli et nitentis. Crudele regnum, turbidum tenebrisque obscurum est inter trementes, et ad repentinum sonitum expavescentes, nec eo quidem, qui omnia turbat, inconcusso.»
47:18
Eximius ergo et admirabilis fuit Salomon: primo, in pangendis odis, id est canticis et carminibus, quorum pars aliqua et velut reliquiae exstant in Cantico Canticorum. Nuper etiam nobis Ludovicus de la Cerda cum Adversariis edidit Psalterium Salomonicum, puta octodecim psalmos Salomonis, sive illi ab ipso Salomone, sive potius ab aliquo alio nomine Salomonis sint compositi; nam nemo veterum horum Salomonis psalmorum meminit, atque hi Psalmi XVIII, recens in membranis antiquis Bibliothecae Augustanae, graece manuscripti reperti sunt. Adde, singulos hosce psalmos hoc titulo praenotari: Psalmus Salomoni; quasi psalmi hi adscripti, eo quod Auctor in illis Salomonem loquentem et psallentem inducat. Secundo, in proverbiis, quorum pars aliqua exstat in lib. Proverbiorum. Tertio, in parabolis, id est comparationibus et similitudinibus, quibus gaudent Syri. Unde iis post Salomonem crebro usus est Christus, juxta illud: «Aperiam in parabolis os meum, eructabo abscondita a constitutione mundi,» Psal. LXXVII, 2; Matth. XIII, 35. Quarto, in interpretationibus, quibus scilicet Salomon interpretabatur et explicabat tum aenigmata et sermones obscuros, tum rerum praeser- tim abditarum naturas reconditas, et proprietates occultas. Quinto, in nomine Domini Dei, id est in virtute, ope, protectione, beneficentia Dei. Mirabantur enim homines, etiam Gentiles, quod Deus Salomoni quasi filio suo tantam sapientiam, pacem, opulentiam, felicitatem, gloriam, bonorumque omnium copiam contulisset; adeo ut vocaretur Deus Salomonis, ut habent Complutensia, aeque ac Israelis; atque vicissim Salomon vocaretur filius Dei primogenitus, juxta illud: «Ego ero ei in patrem, et ipse erit mihi in filium,» II Reg. VII, 14: «Et ego primogenitum ponam illum excelsum prae regibus terrae,» Psal. LXXXVIII, 28. Rursum τὸ in nomine Domini, significat Salomonem in omnibus invocasse nomen Domini; eique suam sapientiam, gloriam, bonaque omnia accepta tulisse, non sibi suisque viribus, quae sane insignis fuit in tanto fastigio animi demissio et humilitas. Hinc Deum invocans pro sapientia ait: «Mitte illam de coelis sanctis tuis, et a sede magnitudinis tuae, ut mecum sit et mecum laboret, ut sciam quid acceptum sit apud te,» Sapient. cap. IX, 10. Nota hebraismum: Mirari in cantilenis, proverbiis, parabolis, in nomine Domini, idem est, quod mirari cantilenas, proverbia, parabolas, et nomen, id est virtutem Dei assistentem Salomoni, eumque tot bonis cumulantem; est enim beth contactus notum hebraice peritis. Ita Vatablus. Alludit ad III Reg. X, 1: «Sed et regina Saba, audita fama Salomonis in nomine Domini,» q. d. Audita fama sapientiae a Deo datae Salomoni, ac eorum quae faciebat Salomon ope Domini. Unde Vatablus vertit: Ex nomine Domini, venit tentare eum in aenigmatibus. Quae auditis responsis Salomonis, exclamavit vers. 9: «Sit Dominus Deus tuus benedictus, cui complacuisti, et posuit te super thronum Israel, eo quod dilexerit Dominus Israel in sempiternum.» In hisce omnibus Salomon fuit typus Christi, qui pacem orbi attulit, unde vocatur «Princeps pacis,» Isaiae IX, 6; aeque ac veram sapientiam, opes et gloriam, non terrestrem, sed coelestem. Ita Rabanus.
47:20
aurichalci; una enim libra auri valet libras decem argenti, atque una libra argenti valet libras 50 aeris: multiplica decem per 50, habebis quingentas. Alludit ad III Regum, X, 21: «Non erat argentum, nec alicujus pretii putabatur in diebus Salomonis.» Et vers. 27: «Fecitque (Salomon) ut tanta esset abundantia argenti in Jerusalem, quanta et lapidum.» Et II Paralip. I, 15: «Praebuitque rex argentum et aurum in Jerusalem quasi lapides.» Censent aliqui vituperari hic Salomonem a nimio studio coacervandi opes, quod regibus Israel vetuit Deus, Deuter. XVII, 17. Verum dico: Laudatur hic Salomon ab opibus, uti laudatus fuit a sapientia; sed opes illi fuere illecebrae fastus, avaritiae, gulae et luxuriae, per quas sensim ulterius prolapsus tandem corruit in barathrum idololatriae. Opes ergo bonae sunt bene utenti, sed male abutenti; facile autem est iis abuti, difficile bene uti: «Opes,» inquit Diogenes, apud Dionem, orat. 4, De regno, «omnis concupiscentiae et studii servae et ministrae sunt.» Vide Pinedam, lib. VII De Rebus Salomon. cap. XIII, ubi ostendit quando et quantum in opibus coacervandis peccarit Salomon. Porro quantae fuerint opes Salomonis vel ex hoc conjice, quod David moriens pro fabrica templi reliquerit ei centum millia talentorum auri, quae faciunt mille et ducentos milliones aureorum; argenti vero mille millia talentorum, quae faciunt tantumdem: libra enim una auri olim valebat decem libras argenti. Reliquit ei ergo universim bis mille milliones, et insuper quadringentos milliones aureorum. Vide Vilalpandum sub fine tom. II in Ezechiel, part. II, lib. V, disp. 3, cap. XLIII et sequent., ubi probat Davidem et Salomonem annuo redditu opibusque superasse tributa et opes non tantum Romanorum, sed et Chaldaeorum, Persarum, omniumque regum et monarcharum; licet alii viri docti contrarium sentiant, scilicet promissa Dei de Salomonis praecellentia intelligenda esse accommodate, nimirum respectu caeterorum regum Israelis, non autem exterorum. Itaque Nabuchodonosorem, Cyrum, Alexandrum, Caesarem, Augustum opibus et gloria Salomoni fuisse pares, imo superiores.
47:21
σιάσθη, id est in potestatem redactus es corporis tui, q. d. Fecisti te mancipium tuae carnis et concupiscentiae, aeque ac mulierum, quas insane adamasti, adeo «ut assidua carnis petulantia usque ad servitium carnis perveniret,» ait S. Gregorius, XII Moral. XII. Pro femora legit λαγόνας; alii legunt σπλάγχνα, id est viscera: unde vertunt: Acclinasti tua ilia mulieribus, et redactum est in alienam potestatem corpus tuum; Vatablus: Lumbos tuos applicuisti mulieribus, et vinci te corpore tuo passus es, q. d. Vinci te a femina passus es, quod est turpissimum; feminae enim inclinasti cervicem, totumque corpus humiliasti; qui est habitus superati et triumphati hominis. Alii sic explicant, q. d. Supplex et procumbens in genua, femineae potestati subjecisti corpus tuum; nimirum divitiae duxerunt Salomonem ad delicias, deliciae ad insatiabiles libidines, quae tamen praecise in Salomone non fuere peccata mortalia, quia exercitae intra terminos conjugii; concubinae enim ejus fuere uxores secundariae: fuerunt tamen peccata mortalia aliis nominibus, tum quia tantae et tam ardentes in eo fuerunt, ut mallet Deum relinquere et idola colere, quam suas libidines et amasias offendere: «Fecit, inquit S. Augustinus, lib. XV, De Genesi ad litter. cap. XLII, quod sciebat non esse faciendum, ne suas, quibus deperibat atque diffluebat, delicias contristaret;» tum, quia nimis ingentes et multae fuere contra praeceptum Domini, Deuter. XVII, 17, habuit enim Salomon 700 reginas, trecentas concubinas, III Regum XI, 3, tum quia pleraeque hae uxores fuere alienigenae e gentibus Judaeae vicinis, quibuscum Deus severe vetuerat Judaeis inire conjugia, ob periculum idololatriae, Exod. XXXIV, 16. Denique Syrus clare vertit: Dedisti mulieribus robur tuum, et potestatem dedisti eis in corpore tuo (corporis tui), vel praefecisti eas corpori tuo. Nota «potestatem» hic accipi posse vel active, q. d. Nimiam potestatem usurpasti in corpus tuum, cum illud non Dei legi, sed tuae libidini servire fecisti; vel passive, q. d. Alienam potestatem, puta mulierum tibi dominantium, admisisti in corpus tuum, permisisti ut illae potestatem in te exercerent, earum ultro jugum et imperium subiisti, coactus es parere illarum libidini, etiamsi injusta, indecora et superba praeciperent. Sic enim Hercules paruit Omphalae suae amasiae, ejusque flagellum et minas exstimuit, de quo Dejanira apud Ovidium: Diceris infelix scuticae tremefactus habenis, Aurea pedes dominae partumuisse minas. Ita viriles animos dementat, dejicit et sternit amor. Hunc sensum exigit Graecum ἐξουσιάσθη, id est «in potestatem reductus es.» Sic Apostolus, I Corinth. XI, 10: «Ideo debet mulier potestatem habere supra caput.» Potestatem, scilicet passivam, puta velum, quo testatur se potestati viri esse subjectam: e contrario Salomon mulierum potestati mulierum se suumque corpus subjecit, quasi alter Sardanapalus. Quam verum est illud: «Amare et sapere negatum est etiam sapienti,» imo sapientissimo Salomoni. Vide nostrum Pinedam, lib. VII De Rebus Salomonis, cap. VII. 22. Dedisti maculam in gloria tua (Vatablus, inussisti gloriae tuae maculam), ET PROFANASTI SEMEN TUUM. — Syrus: Dedisti maculam in honore tuo, et opprobrio affecisti stratum tuum, q. d. Maculasti, deturpasti, infamasti tantam tuam gloriam foeda et indelebili macula ignominiosae libidinis, et consequenter idololatriae: sicut stola alba turpatur injecto atramento, et purpura injectis excrementis. Eadem macula maculavit gloriam suam Pipinus, Constantinus Monomachus, Henricus VIII, rex Angliae, multique alii reges et principes. Vere dixit Ecclesiasticus, cap. XIX, 2: «Vinum et mulieres apostatare faciunt sapientes.» Sic multi illustres viri candidam juventutis stolam turpi senectutis macula instar Salomonis dedecorarunt: nimirum maculam hanc in gloriam suam dedit Origenes, Tertullianus, Hosius Cordubensis praeses Concilii Nicaeni, cum in senio delirans cessit Arianis; et Constantinus Magnus, dum praeter alia seductus ab Arianis, ab Ecclesia sua ejecit S. Athanasium. Unde merito palatio ejus affixum fuit hoc carmen: «Saturni saecula quis desideret? Sunt haec gemmea, sed Neroniana,» uti refert Sidonius Apollinarius, Baronius et alii. Proprie vero maculam homini injicit libido; haec enim affert probrum et ignominiam, sicut ex adverso castitas affert candorem et decus. Unde S. Leocadia apparens S. Ildephonso, qui celebrarat intemeratum et aeternum candorem virginitatis B. Mariae Deiparae: «O Ildephonse, inquit, per te vivit gloria Dominae meae.» Pro maculam, graece est μῶμον, quod secundo, verti potest, vituperationem, reprehensionem; nihil enim est in homine luxurioso, quod non reprehensione sit dignum, quodque Momus non carpat. Opes enim ejus in turpes usus expenduntur, corpus libidine polluitur, mens tota foedis imaginibus turpatur, denique omnes animae et corporis vires libidini famulantur. Ita Pineda, lib. VII De Rebus Salom. cap. VII. Quare sapienter monet Cyrillus Hierosolymitanus, Catechesi 4: «Ne parva voluptate, inquit, vendatis magnam dignitatem.» Praeclare S. Bernardus, epist. 129, ad Januenses, de Perseverantia: «Si cautela, inquit, Samson, et si Salomonis devotio perseverantiam retinuissent; nec iis profecto privaretur viribus, nec hic sapientia.» Idem, lib. II De Consideratione, cap. XII, monet Eugenium Pontificem ut in tanto pontificatus honore, gloria et felicitate se caute custodiat, ne in peccatum prolabatur, uti prolapsus est David et Salomon: «Est utique, inquit, si diligenter attendas, quam rarus semper exstiterit, qui non vel modice in prosperitate animum relaxaverit a sui cus- todia et disciplina. Quando hoc incautis non fuit ad disciplinam, quod ignis ad ceram, quod solis radius ad nivem vel glaciem? Sapiens David, sapiens Salomon fuit; sed blandientibus nimis secundis rebus alter ex parte, alter ex toto desipuit. Magnus, qui incidens in adversa, non excidit vel parum a sapientia; nec minor, cui felicitas si arrisit, non irrisit. Quanquam facilius inveneris qui sapientiam retinuerunt contraria sibi fortuna, quam qui propitia non perdiderunt. Praeferendus ille et magnus est, cui inter prospera saltem risus indecentior, aut sermo insolentior, aut immoderatior cura vestis vel corporis non irrepsit.» Et S. Augustinus, lib. XVII De Civit. cap. XX, loquens de Salomone: «Hic, inquit, bonis initiis malos exitus habuit. Quippe secundae res, quae sapientium animos fatigant, magis huic obfuerunt, quam profuit ipsa sapientia, etiam nunc et deinceps memorabilis, et longe lateque laudata.» Et profanasti semen tuum. — Primo, «profanasti,» graece ἐξεζήλωσας, id est polluisti, maculasti, contaminasti «semen tuum,» per impuras libidines et aeternam ignominiam. Est catachresis. Profanum enim sumitur pro immundo, Act. X, 14 et 15, quia Judaei cibos communes sibi et Gentilibus, censebant profanos et immundos. Secundo, proprie «profanasti semen tuum,» purum et sanctum, utpote hominis fidelis, sapientis et sancti, cum illud commiscuisti cum mulieribus infidelibus, insipientibus et impiis. Nam, ut ait Apostolus: «Qui adhaeret meretrici unum corpus efficitur,» I Corinth. VI, 16. Semen enim Israel erat sanctum, Isaiae cap. VI, vers. 13, gentium vero profanum et sacrilegum. Unde illud Danielis ad senes impios: «Semen Chanaan, et non Juda,» Daniel. XIII, 56. Tertio, «profanasti semen tuum,» id est filios tuos, cum illos procreasti ex mulieribus idololatris et impiis, quae eosdem educarunt in sua idololatria et impietate. Quarto, «profanasti semen tuum,» quia forte illud more idololatrarum consecrasti idolo Moloch; huic enim solebant offerre semen humanum, imo et filios proprios immolare et concremare, uti dixi Levit. cap. XVIII, vers. 21; uxores enim Salomonis coluerunt Moloch, ipsumque ad eumdem colendum induxerunt, III Reg. cap. XI, 5 et 7. Unde Palacius opinatur Salomonem filios suos immolasse Moloch, aeque ac Pineda, lib. VII De Rebus Salomonis, cap. XI, n. 3, in fine, qui et conjecturam addit: Nam, inquit, non alium Salomonis filium legimus quam Roboam, ac duas praeterea filias, ut, si alios (ut videtur) ex tot uxoribus et concubinis suscepit, malos male perdidisse videatur insana parentis religio, ac nefarius Molochius ignis. Quinto, «profanasti semen tuum,» quia origo et causa fuisti, ut idololatria tua etiam post mortem tuam proserperet et grassaretur inter Hebraeos, III Reg. XIV, 22. Hoc est, quod subdit Siracides: «Inducere iracundiam ad liberos tuos.» Unde et fana idolis et diis Gentium a Salomone aedificata manserunt per multa saecula usque ad Josiam, qui ea destruxit, IV Regum XXIII, 13. Ex hoc loco et ex III Reg. cap. XI, multi cum S. Prospero, lib. II De Praedictionibus, cap. XXVII; S. Cypriano, epist. 7 De observanda disciplina; S. Gregorio, II Moral. cap. II; Lyrano, in II Reg. cap. VII; Abulensi, III Reg. cap. XI, Quaest. ult.; Andrea Vega, lib. XI in Concil. Tridentin. cap. II; Bellarmino, lib. I De verbo Dei, cap. V, haeresi 6; B. Joanne Capistrano, lib. De Auctoritate Papae; Pererio in Epist. ad Rom. cap. VIII, Quaest. XXVII; et fuse Joanne Cognato, lib. de hac re edito cap. XVIII et sequent., censent Salomonem esse damnatum. Primo, quia Siracides assignat lapsum Salomonis, tacet vero ejus poenitentiam, quam non tacuit in lapsu Davidis dicens, vers. 13: «Dominus purgavit peccata ipsius.» Idem facit Scriptura, III Reg. cap. XI. Secundo, quia, si Salomon post lapsum vere poenituisset, utique debuisset destruere idola et fana a se fabricata: hoc autem non fecit; nam illa manserunt usque ad Josiam, uti jam dixi. Ergo mortuus est in peccato et impoenitens. Tertio, quia ideo Deus Salomoni tot opes, delicias, honores, omnemque mundi gloriam concessit, ut eum in hac vita remuneraretur, in altera vero puniret ejus scelera tam enormia. Unde S. Augustinus in Psalm. CXXVI, sub initium, Salomonem reprobatum asserit: sicut enim signum praedestinationis est affligi in hoc mundo, ita signum reprobationis est bonis mundi affluere, iisque intemperanter se immergere, sicut fecit Salomon. Unde B. Nilus, qui opinione magnae sanctitatis floruit anno Domini 976, rogatus «an Salomon salvus sit?» respondit: «De Salomone nihil uspiam legimus in sacra Scriptura, quod post peccatum poenitentiam egerit, sicut Manasses. Quis ergo de illo dicere poterit quod salvus sit?» Ita habet ejus Vita, et ex ea Baronius, anno Christi 976. Alii tamen cum S. Hieronymo, lib. II, Contra Jovinianum; S. Ambrosio, lib. II Apologiae David, cap. III; Hilario, in Psalm. LII; Cyrillo, catech. 2; et Bacchario, qui fuit coaevus S. Augustino, epist. ad Januarium, mitius loquuntur, beneque de Salomonis poenitentia et salute confidunt, atque conjecturas afferunt probabiles. Ita noster Delrio; Proaem. in Cant., Barradius, tom. I, lib. V, cap. IX, et fuse Pineda, lib. VIII De Rebus Salomon. cap. I et seqq. Denique tertii inter utramque sententiam invicem oppositam incedunt medii, ac de Salomonis salute dubitant, neutram ut in partem inclinare velint. Hi sunt Hugo a S. Victore, Hostiensis, Panormitanus, Innocentius Archidiaconus, Turrecremata, Fevardentius, Pamelius et alii, quos citat et pene sequitur noster Lorinus, Praefat. in Ecclesiasten, cap. II. Urget secundi illud Dei de Salomone promissum: «Misericordiam autem meam non auferam ab eo,» II Reg. VII, 15, Psalm. LXXXVIII, 34. Verum haec misericordia intelligitur non de Salomonis salute, sed de regni ejus et prosapiae regalis propagatione. Subdit enim: «Sicut abstuli a Saul, quem amovi a facie mea;» ne coram me regnaret, surrogans ei regem Davidem oculis meis placentem; ac praecedit: «Et stabiliam thronum regni ejus usque in sempiternum.» Propter Davidis enim merita promiserat Deus, se progeniem ejus in regno perpetuaturum; nec propter Salomonis demerita se pollicitationem hanc rescissurum. Ut ut est, hominibus incertam et dubiam Salomonis salutem voluit esse Deus, ut omnibus metum sanctum incuteret, doceretque fugere mundi delicias et pompas, quasi periculosas, et ad peccatum illices. Forte Deus secreta sua clementia miserens animae Salomonis ob merita ejus priora, et ob merita Davidis patris, eamque expians pro expiatione hanc ei poenitentiam publicam injunxit, ut toleret hasce Doctorum censuras, utque patiatur omnes homines dubitare de ejus salute, multos etiam desperare, eumque damnatum asserere. Haec enim ignominia tam longa et continua utique afficit punitque Salomonem. Unde B. Mechtildis, sub annum Domini 1300, hanc de Salomone revelationem habuit: «Rogata, inquit, a quodam fratre, Dominum in oratione requisivi: Ubinam essent animae Samsonis, Salomonis, Origenis et Trajani? Cui Dominus: Quid pietas mea cum anima Samsonis egerit, volo esse ignotum, ut homines se de inimicis suis ulcisci amplius pertimescant. Quid misericordia mea cum anima Salomonis fecerit, volo homines latere, quatenus carnalia peccata ab hominibus magis devitentur. Quid vero benignitas mea cum anima Origenis effecerit, volo esse absconditum, ut nullus in scientia sua confidens audeat elevari. Quid vero de anima Trajani liberalitas mea jusserit, volo homines ignorare, quatenus fides Catholica in hoc magis extollatur; quia hic licet omnibus polleret virtutibus, Christiana tamen fide ac baptismo caruit.»
47:22
tandem sub filio tuo Roboam se fecit regem Israel, sive decem tribuum, duasque tantum tribus Juda et Benjamin Roboamo reliquit. Unde factum est «imperium bipartitum,» ut scilicet alii essent reges Israel, alii reges Juda; et «ex Ephraim» imperaret «imperium durum.» Jeroboam enim prognatus ex tribu Ephraim constituit regnum Israel durum, graece ἄπολιν, id est rebelle, contumax; quia pertinaciter reges Israel usque ad ultimum rebellarunt Roboamo et regibus Juda, suumque regnum et schisma mordicus tutati sunt et propugnarunt. Quocirca Vatablus vertit: Offensam contrivisti liberis tuis, et ex stultitia tua cepisti dolorem: unde bipartito divisum est imperium, regnumque rebellionis ortum ex Ephraim; alii sic: Ut adduxeris iram in liberos tuos, et compunctus fueris in amentia tua: et imperium fuerit divisum, et ex Ephraim principatum obtinuerit regnum contumax. Historia rei gestae fuse narratur III Reg. XI et XII. Graeca Romae correcta pro compunctus fueris, legunt in prima persona, compunctus sum in stultitia tua, quasi sint verba Siracidis dolentis de lapsu Salomonis. Rursum pro imperium bipartitum, legit Noster cum Graecis passim δίχα τυραννίδα: Complutensia vero legunt δίχα τυραννῶδος; unde vertunt: Ut esses sine imperio (δίχα enim significat duplex, bipartitum, et cum genitivo significat sine, absque): quia cum Roboam Salomonis filius perdidit decem tribus, et tantum servavit sibi tribum Juda cum Benjamin; potiori regni parte, adeoque regno quasi exutus est. Denique Syrus vertit: Ad inducendam (vel inducendo) iniquitatem super filios filiorum tuorum, ut ingemiscant super cubili suo, ut divisi sint in duo regna, de domo Ephraim regno ethnico (sic et Arabicus) vel stulto.
47:24
Imo ea de causa permisit Deus in poenam peccatorum Salomonis, decem tribus subducere se a tribu Juda et regno Salomonis, ut tribus Juda cae- teris separata melius et purius uni Deo serviret, ac Christum sibi promissum sola possideret, certoque ex se prognatum juxta promissa Dei Davidi facta, aliis tribubus et gentibus testaretur et demonstraret. Quare haec misericordia non tam ad Salomonem, quasi ejus misertus sit Deus, eumque salvarit, ut aliqui volunt, quam ad ejus posteros, ut illi in regno succederent, pertinet, eisque praestita est propter merita, non Salomonis, sed Davidis. Unde Vatablus vertit: Non tamen omisit misericordiam suam Dominus, nec ex operibus suis disperdidit: nepotes electi sui haudquaquam abolevit, nec progeniem amatoris sui (Davidis) sustulit; sed dedit Jacob reliquias et Davidi radicem ex ipso; quod ultimum ita vertit Noster: Dedit autem reliquum Jacob, et David de ipsa stirpe; Syrus: Atqui Deus non dereliquit misericordiam suam, et non projiciet verba sua super terram, et non perdet semen amicorum suorum, et filios justorum suorum non consummabit: et dabit liberationem Jacob, et Davidi regnum magnum, id est maximum.
47:25
Alludit ad II Reg. VII, et Psal. LXXXVIII, 31: «Si dereliquerint filii ejus legem meam, et mandata mea non custodierint, visitabo in virga iniquitates eorum, et in verberibus peccata eorum. Misericordiam autem meam non dispergam ab eo, etc., et quae procedunt de labiis meis non faciam irrita. Semel juravi in sancto meo, si David mentiar: semen ejus in aeternum manebit, et thronus ejus sicut sol in conspectu meo.» Quae omnia inchoate implevit Deus in nepotibus et posteris regibus ex Davide prognatis, perfecte vero in Christo Davidis pariter filio: cujus regnum absolute est aeternum, splendidissimum et gloriosissimum. 26, 27 et 28. Et finem habuit (graece, διεπαύσατο, id est requievit) Salomon cum patribus suis. Et DERELIQUIT POST SE DE SEMINE SUO, GENTIS STULTITIAM (Syrus, multiplicantem stultitiam), ET IMMINUTUM A PRUDENTIA (Syrus, expertem scientiae; Vatablus, inopem mentis; graece ἐλασσούμενον συνέσει, id est destitutum intelligentia), Roboam, qui avertit (Vatablus, alienavit) GENTEM CONSILIO SUO. — Graece, ἀπέστησε λαόν, id est deficere fecit populum et apostatare, tum a cultu Dei, tum a regno Davidis: magna enim fuit insipientia Roboami, ut, cum inaugurandus esset rex, ac ad feliciter inchoandum regnum deberet benignitate et clementia sibi conciliare animos populi, ipse sua duritie et inclementia eumdem prorsus a se averteret, adeo ut decem tribus abalienatae novum regem sibi constituerint Jeroboam. Sed audi stultitiam Roboami, omissa sententia senum, ex juvenum stultorum consilio populo insultantis: «Pater meus aggravavit jugum vestrum, ego autem addam jugo vestro: pater meus cecidit vos flagellis, ego autem caedam vos scorpionibus,» III Reg. XII, 16. Quae major stultitia? quae major barbaries? Nota: Τὸ dereliquit post se, significat Salomonem causam fuisse stultitiae Roboam, omniumque malorum quae ex ea secuta sunt: tum quia stultitiam Salomonis patris voluit Deus punire per stultitiam Roboami, ut per eam decem tribus ab eo avelleret, uti ipse per Ahiam prophetam se facturum praedixerat, III Reg. XI, 31; tum quia Salomon stultitiam suam exemplo suo docuit et impressit Roboamo: Salomon enim cum praeter 300 concubinas, 700 haberet reginas, quarum singulas regio splendore, pompa et magnificentia alebat; ac in equis, curribus, stipatoribus, fabricis, caeterisque esset splendidissimus; Roboam hanc patris pompam et magnificentiam imitari voluit. Quare cum pater ob hanc magnificentiam gravia populo onera et tributa imposuisset, ipse majora eidem imponere voluit; indeque orta est populi rebellio et schisma. Rursum stultitia Roboam liquet ex eo, quod in religione et moribus evaserit tandem corruptissimus, ut ejus tempore universum regnum corruptissime vixerit, ut patet III Reg. XIV, 22: «Fecit, inquit, Judas malum coram Domino, et irritaverunt eum super omnibus, quae fecerant patres eorum in peccatis suis quae peccaverunt. Aedificaverunt enim et ipsi sibi aras, et statuas: sed et effeminati fuerunt in terra, feceruntque omnes abominationes gentium.» Porro non solum peccasse (quod multorum aliorum fuit), sed etiam non paenitisse (quod obstinatissimae impietatis fuit), colligitur ex II Paral. XII, 14, ubi illius gesta hac clausula concluduntur: «Fecit malum, et non praeparavit cor suum ut quaereret Dominum,» quod ad extremam impoenitentiam et damnationem referendum censet Abulensis, ibid. vers. 21. Cujus etiam impietatem exaggerat incredibilis ille affectus et amor, quo Maacham uxorem prosequebatur, impiissimam feminam et principem in sacris Priapi, ut scribitur III Reg. XV, 13, et II Paral. XI, 21, tam quod scribit Josephus, VIII Antiq. cap. III, cum videret regni sui tanta incrementa factum fuisse contemptorem verae religionis, ita ut etiam populum in imitationem sui pertraheret, ne justitiae studiis regem suum offenderent. Ita Pineda, lib. VII De Rebus Salom. cap. XXIV, num. 7. Addunt aliqui, Roboam fuisse imminutum prudentia et cerebro, eo quod a Salomone genitus sit anno aetatis undecimo vel duodecimo, ut ait S. Hieronymus, epistola ad Vitalem: illa enim aetas, cum sit imbecillis et invalida, facit ut filius, quem gignit, sit imbecillis pariter et invalidus tum corpore, tum mente et animo. Verum longe probabilius est Roboam genitum a Salomone non 12, sed 18 circiter aetatis anno, ac sequenti anno 19, vel 20, coepisse Salomonem regnare, tumque peregisse judicium illud prudens in lite meretricum, III Reg. III, 16, quod sane ostendit eum maturae fuisse aetatis et judicii (esto S. Ignatius, epist. ad Magnesian., censeat illum hoc judicium peregisse anno aetatis octavo). Videtur ergo Salomon regnum iniisse anno aetatis 20, cumque regnarit annos 40, obiisse anno aetatis 60. Nam, III Reg. XI, 4, dicitur mortuus senex: Roboam autem ei in regno succedens erat 41 annorum natus; ergo fuit anno aetatis Salomonis 18, vel 19. Ita Abulensis, in III Reg. XI, 14, Cajetanus, ibidem, ac Pineda, lib. VII De Rebus Salom. cap. XXIV, in fine. 29. Et Jeroboam filium Nabat (repete «dereliquit post se» Salomon), qui peccare fecit Israel, ET DEDIT VIAM PECCANDI EPHRAIM, ET PLURIMA REDUNDAVERUNT PECCATA IPSORUM, — q. d. Salomon suis peccatis meruit, ut Jeroboam a se evectus sibi rebellaret: moriens ergo hunc sui et Roboami aemulum, rebellem et hostem reliquit, qui a decem tribubus rex Israelis constitutus fecit vitulos aureos, quos in Dan et Bethel collocans Israeli adorandos proposuit, itaque «dedit viam peccandi Ephraim,» id est Israeli, sive decem tribubus: in hisce enim praecipua et regalis, caeterarumque caput erat tribus Ephraim. Ex qua plurima idololatriae, gulae, luxuriae, omnisque vitii peccata redundaverunt. Nam, ut ait Sapiens, cap. XIV, 27: «Infandorum idolorum cultura, omnis mali causa est, et initium et finis.» Viam vocat occasionem et materiam peccandi, puta fabricam idolorum sive vitulorum. Dicit tamen «viam,» quia collocando eos in Bethel et Dan, docuit eos viam idola colendi, nimirum viam eundi in Dan et Bethel ad poscendam opem deorum quos ibi collocarat. Alludit ad III Regum XII, 29: «Posuitque unum in Bethel, et alterum in Dan: et factum est verbum hoc in peccatum: ibat enim populus ad adorandum vitulum usque in Dan.» Porro causa cur hos vitulos fabricarit, significatur ibidem, vers. 26: «Dixitque Jeroboam in corde suo: Nunc revertetur regnum ad domum David, si ascenderit populus iste ut faciat sacrificia in domo Domini in Jerusalem: et convertetur cor populi hujus ad dominum suum Roboam regem Juda, interficientque me, et revertentur ad eum. Et excogitato consilio fecit duos vitulos (instar Apis, sive bovis Aegyptii, quem Hebraei coluerunt in Aegypto, et postea in deserto, uti dixi Exod. XXXII, 4) aureos, et dixit eis: Nolite ultra ascendere in Jerusalem: Ecce dii tui, Israel, qui te eduxerunt de terra Aegypti.» Fuit ergo Jeroboam princeps politicorum, qui, ut statum suum injustum vel rebellionem stabiliant, mutant fidem et religionem; ne populus per veram religionem conscientiae stimulis actus, redeat ad priorem legitimum principem. Sed Deus, qui capit prudentes saeculi in sua astutia, effecit, ut hoc ipsum quod Jeroboam censebat esse regni sui fulcrum, fuerit ejusdem ruina et eversio: ob hanc enim idololatriam a se invectam, ipse cum tota familia fuit excisus radicitus, uti ei comminatus fuerat Elias Propheta, III Reg. cap. XIV, 14. Vera ergo religio stabilit regnum, falsa illud evertit. Eadem causa jam agitur in Anglia, Scotia, Hollandia, idemque sequetur effectus. Porro Syrus sic vertit: Et non sit memoria ipsi Jeroboam filio Nabat, qui peccavit et peccare fecit Israel, et dedit domui Ephraim offendiculum, ad abducendos eos captivos a regione sua.
47:31
Primo, Lyranus accipit liberationem Hebraeorum e Babylone factam a Cyro; vel ut alii, ab Artaxerxe Longimano, qui anno septimo regni sui misit Esdram, I Esdr. VII et seq., et anno vigesimo Nehemiam in Jerusalem, ad eam reaedificandam, Nehemiae II, 1 et seq. Judaei enim Babylone redeuntes in Jerusalem, redierunt pariter ad avitum Dei cultum et pietatem. Secundo, Rabanus et Dionysius per defensionem accipiunt redemptionem fidelium factam per Christum: Christus enim nos liberavit a peccatis omnibus. Verum hic sensus est allegoricus potius quam litteralis. Tertio, ergo melius Palacius, q. d. Ephraim involutus est omnibus iniquitatibus idolorum, donec veniret Elias (de quo Auctor statim dicet) qui Dei causam defendit facto miraculo ignis holocaustum absumentis, ac ita liberavit populum a peccatis idolorum: nam videns miraculum illud dixit: «Dominus ipse est Deus,» etc. Historiam habes III Reg. XVIII. Porro vocatur miraculum illud «defensio,» scilicet qua Deus, se vindicta, qua Deus defendit se, et se ultus est de injuria sibi ab eis illata, quae defensio et ultio liberavit eos ab omnibus peccatis: hoc est finem imposuit eis peccandi, ut amplius in sua terra Deum suis peccatis provocare non possent, quae tam studiose ibi sectati sunt et exquisiverunt. Verum, quia haec non fuit tam liberatio quam punitio et perditio Israelitarum, hinc τὸ liberavit sic melius exponas, q. d. Deus Judaeos (quibus multi ex decem tribubus commixti fuere) ulciscens, puniensque captivitate Babylonica, liberavit eos ab omnibus peccatis; tum quia abstulit eis idola, aurum et argentum, quae eis fuerant occasio idololatriae, gulae, luxuriae, aliorumque scelerum; tum quia Judaei videntes se a Deo puniri et transferri in Babylonem, ad mentem et ad Deum redierunt, supplicesque peccatorum veniam et opem postularunt: adeoque hac ultione Dei admoniti resipuerunt, ut, cum antea in idola essent pronissimi, post captivitatem tamen Babylonicam plane mentem mutarint, nec deinceps idola ulla coluerint, saltem publice et communi consensu. Unde moraliter discas, quam utilis sit vindicta et ultio, tum Dei, tum principum Deum imitantium: haec enim sui terrore sistit peccata, ab eisque populum liberat. Quocirca Psaltes impiis eam optat, dicens: «Imple facies eorum ignominia: et quaerent nomen tuum,» Psalm. LXXXII, 17. Et Sapiens, cap. XIV, 7: «Benedictum est lignum, per quod fit justitia.» Quod ergo virga est puero, cauterium morbo, luna ferro, flagellum equo, stimulus bovi, hoc peccatori est poena et castigatio, de qua re plura dixi, Exod. XXXII, 27 et seq., Num. XXV, 8 et alibi. Verum nota: Pro defensio graece est ἐκδίκησις, id est vindicta, ultio: sic enim antiqui «defendere» dicebant pro ulcisci, uti ostendi Rom. III, 19, ad illud: Non vos defendentes, id est vindicantes, charissimi. Sic Gellius, lib. IX, cap. 1, «defendo» sumit pro arceo, depello, citatque illud: «Claudius hostes facile a pinnis defendebat,» id est depellebat. Graeca ergo sic habent: Omnem malitiam exquisierunt, donec ira et ultio veniret super eos. Haec ultio etiam competit Eliae: ipse enim ultus est injurias Dei occidendo omnes prophetas Baal (unde de eo subdit cap. XLVIII, 7: «Qui audis, etc., in Horeb judicia defensionis;» graece, ἐκδικήσεως, id est ultionis), itaque populum peccatis idololatriae liberavit, III Reg. XVIII, 40, sed inchoate duntaxat: nam mox per Achab, Jezabel, aliosque impios reges, populus impulsus ad idola rediit. Quarto, igitur plene et perfecte, «defensio,» id est ultio, haec fuit captivitas Assyriaca et Babylonica, de qua sermo praecessit. Unde ex Graeco haec omnia sic clare vertas cum Vatablo et aliis: Ergo multiplicata sunt peccata eorum, adeo ut eos pellerent terra sua, quin omne scelus exquisiverunt, donec indignatio invasit eos, et ultio per quam omnia peccata luerent. Sensus ergo est, ait Jansenius, Israel a Jeroboam male edoctus «quaesivit omnes nequitias,» hoc est studiose quasvis peregit, donec a Deo eorum nequitiis provocato, nec amplius ferre volente, perveniret super illos Dei vindicta, qua Deus defendit se, et se ultus est de injuria sibi ab eis illata, quae defensio et ultio liberavit eos ab omnibus peccatis: hoc est finem imposuit eis peccandi, ut amplius in sua terra Deum suis peccatis provocare non possent, quae tam studiose ibi sectati sunt et exquisiverunt. Ejus lex atque religio ab Elia defensa sunt, et vera ac sancta demonstrata. Unde Syrus vertit: Et multiplicavit peccata eorum valde, et de omnibus nequitiis consilium petitum est ab eo, donec surrexit propheta similis igni, puta Elias.
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.