Reproch, enuie, and ferocitie hinder from louing our neighbour, 5. swetenes norisheth it. 6. A trustie freind is much worth. •8. Seeke and kepe wisdom, with al diligence. 35. Frequent the companie of the wise: and meditate in Gods law.
1Instead of a friend become not an enemy to thy neighbour: for an evil man shall inherit reproach and shame, so shall every sinner that is envious and double tongued.Non farti in vece d'amico, inimico del prossimo, conciossiachè l'uomo malvagio avrà in suo retaggio l'obbrobrio, e l'ignominia, particolarmente ogni peccatore di doppia lingua, e invidioso.BE not for a frend made an enemie to thy neighbour: for the euil man shal inherite reproch and contumelie, and euerie sinner enuious and duble tongued.Noli fieri pro amico inimicus proximo: / improperium enim et contumeliam malus hæreditabit: / et omnis peccator invidus et bilinguis. 2Extol not thyself in the thoughts of thy soul like a bull: lest thy strength be quashed by folly,Non ti innalzare ne' pensieri dell'animo tuo come un toro, affinchè non avvenga, che il tuo valore resti schiacciato dalla tua stoltezza,Extol not thyself in the cogitation of thy soule as it were a bul: lest perhaps thy strength be quashed,Non te extollas in cogitatione animæ tuæ velut taurus, / ne forte elidatur virtus tua per stultitiam: 3And it eat up thy leaves, and destroy thy fruit, and thou be left as a dry tree in the wilderness.Ed ella consumi le tue foglie, e disperda i tuoi frutti, e tu rimanga come una pianta secca in mezzo al deserto.and it eate thy leaues, and destroy thy fruites, and thou be leaft as a drie tree in the wildernes.et folia tua comedat, et fructus tuos perdat, / et relinquaris velut lignum aridum in eremo. 4For a wicked soul shall destroy him that hath it, and maketh him to be a joy to his enemies, and shall lead him into the lot of the wicked.Perocché l'anima malvagia distrugge in chi ella si trova, e lo fa argomento di gaudio pei suoi nemici, e lo condurrà alla sorte degli empj.For a wicked soule shal destroy him that hath it, and it geueth him to be a ioy to his enemies, and shal lead him into the lot of the impious.Anima enim nequam disperdet qui se habet, / et in gaudium inimicis dat illum, / et deducet in sortem impiorum. 5A sweet word multiplieth friends, and appeaseth enemies, and a gracious tongue in a good man aboundeth.La parola dolce moltiplica gli amici, e calma i nemici, e la lingua graziosa nell'uom virtuoso giova assai.A sweete word multiplieth frends, & appeaseth enemies, and a gratious tongue in a good man aboundeth.Verbum dulce multiplicat amicos et mitigat inimicos, / et lingua eucharis in bono homine abundat. 6Be in peace with many, but let one of a thousand be thy counsellor.Vivi in amistà co' molti, ma prendine uno di mille per tuo consigliere.Let there be manie at peace with thee, and let one of a thousand be thy counseler.Multi pacifici sint tibi: / et consiliarius sit tibi unus de mille.
7If thou wouldst get a friend, try him before thou takest him, and do not credit him easily.Se ti fai un amico, fattelo dopo averlo sperimentato, e non ti fidar leggermente di lui.If thou possesse a frend, in tentation possesse him, and not easely credite him.Si possides amicum, in tentatione posside eum, / et ne facile credas ei. 8For there is a friend for his own occasion, and he will not abide in the day of thy trouble.Perocché havvi chi è amico quando gli torna comodo, e non dura ad esserlo nel tempo della tribolazione.For he is a frend according to his owne time, and wil not abide in the day of tribulation.Est enim amicus secundum tempus suum, / et non permanebit in die tribulationis. 9And there is a friend that turneth to enmity; and there is a friend that will disclose hatred and strife and reproaches.E v'ha tal amico, che si cambia in nimico; e v'ha tal amico, che metterà fuori l'odio, e le acerbe querele, e gli strapazzi.And there is a frend that is turned to emnitie: and there is a frend that wil disclose hatred, and reproches.Et est amicus qui convertitur ad inimicitiam, / et est amicus qui odium et rixam et convitia denudabit. 10And there is a friend a companion at the table, and he will not abide in the day of distress.E havvi qualche amico compagno di tavola, il quale sparisce nel giorno della necessità.And there is a frend companion at the table, and he wil not abide in the day of necessitie.Est autem amicus socius mensæ, / et non permanebit in die necessitatis. 11A friend if he continue steadfast, shall be to thee as thyself, and shall act with confidence among them of thy household.Se l'amico persiste costante, egli sarà come tuo eguale; e porrà le mani liberamente nelle cose della tua casa:A frend if he continew stedfast, shal be to thee as an equal, and in them of thy houshold shal deale confidently:Amicus si permanserit fixus, erit tibi quasi coæqualis, / et in domesticis tuis fiducialiter aget. 12If he humble himself before thee, and hide himself from thy face, thou shalt have unanimous friendship for good.Se egli si umilia dinanzi a te, e si ritira dalla tua presenza, avrai un'amicizia buona, e unanime.if he humble himself against thee, and hide himself from thy face, thou shalt haue frendshippe of one accord for good.Si humiliaverit se contra te, / et a facie tua absconderit se, / unanimem habebis amicitiam bonam. 13Separate thyself from thy enemies, and take heed of thy friends.Allontanati da' tuoi nemici; e sta in guardia riguardo agli amici.Be seperated from thine enemies, & take heede of thy frends.Ab inimicis tuis separare, / et ab amicis tuis attende.
14A faithful friend is a strong defence: and he that hath found him, hath found a treasure.L'amico fedele è una protezione possente: e chi lo trova, ha trovato un tesoro.A faithful frend, is a strong protection: and he that hath found him, hath found a treasure.Amicus fidelis protectio fortis: / qui autem invenit illum, invenit thesaurum. 15Nothing can be compared to a faithful friend, and no weight of gold and silver is able to countervail the goodness of his fidelity.Nissuna cosa è da paragonarsi all'amico fedele; e non è degna una massa d'oro, e d'argento di esser messa in bilancia colla bontà della fede di lui.To a faythful frend there is no comparison, and there is no poyse of gold and siluer able to counteruaile the goodnes of his fidelitie.Amico fideli nulla est comparatio, / et non est digna ponderatio auri et argenti contra bonitatem fidei illius. 16A faithful friend is the medicine of life and immortality: and they that fear the Lord, shall find him.L'amico fedele è balsamo di vita, e di immortalità; e quelli, che temono il Signore lo troveranno.A faythful frend, is the medecine of life & immortalitie: & they that feare our Lord, shal finde him.Amicus fidelis medicamentum vitæ et immortalitatis: / et qui metuunt Dominum, invenient illum. 17He that feareth God, shall likewise have good friendship: because according to him shall his friend be.Chi teme Dio avrà parimente una buona amicizia; perché il suo amico sarà simile a lui.He that feareth God, shal likewise haue good frendshipe: because according to him shal his frend be.Qui timet Deum æque habebit amicitiam bonam, / quoniam secundum illum erit amicus illius. 18My son, from thy youth up receive instruction, and even to thy grey hairs thou shalt find wisdom.Figliuolo dalla tua giovinezza abbraccia gli insegnamenti, e fino alla vecchiezza vi troverai la sapienza.Sonne, from thy youth receiue doctrine, and euen to thy hoare heares thou shalt finde wisdom.Fili, a juventute tua excipe doctrinam, / et usque ad canos invenies sapientiam. 19Come to her as one that plougheth, and soweth, and wait for her good fruits:Come quegli, che ara, e semina, accostati tu ad essa, e aspetta i suoi buoni frutti:As he that ploweth, and that soweth, goe to her, and expect her good fruites.Quasi is qui arat et seminat accede ad eam, / et sustine bonos fructus illius. 20For in working about her thou shalt labour a little, and shalt quickly eat of her fruits.Perocché un pochetto ti affaticherai in coltivandola, ma presto mangerai di quel, che ella produce.For in her worke thou shalt labour a litle, and shalt quickly eate of her generation.In opere enim ipsius exiguum laborabis, / et cito edes de generationibus illius.
21How very unpleasant is wisdom to the unlearned, and the unwise will not continue with her.Come aspra oltre modo è la sapienza agli uomini ignoranti! lo stolto non istarà d'accordo con lei.How exceding sharpe is wisdom to the vnlerned men, and the vnwise wil not continew in her.Quam aspera est nimium sapientia indoctis hominibus ! / et non permanebit in illa excors. 22She shall be to them as a mighty stone of trial, and they will cast her from them before it be long.Ella sarà per essi come grossa pietra da prova, ed eglino non tarderanno a gettarla per terra.As the vertue of a stone she shal be a probation in them, and they wil not stay to cast her forth.Quasi lapidis virtus probatio erit in illis: / et non demorabuntur projicere illam. 23For the wisdom of doctrine is according to her name, and she is not manifest unto many, but with them to whom she is known, she continueth even to the sight of God.Perocché la sapienza, che ammaestra, è qual ella si noma, e non è conosciuta da molti; ma con quelli, che la conoscono, ella si sta fino (che li conduca) al cospetto di Dio.For the wisdom of doctrine is according to her name, and she is not manifest to manie, but to whom she is knowen, she contineweth euen to the sight of God.Sapientia enim doctrinæ secundum nomen est ejus, / et non est multis manifestata: / quibus autem cognita est, / permanet usque ad conspectum Dei. 24Give ear, my son, and take wise counsel, and cast not away my advice.Figliuolo ascolta, e abbraccia un saggio avvertimento, e non rigettare i miei consiglj.Heare my sonne, and take counsel of vnderstanding, and cast not away my counsel.Audi, fili, et accipe consilium intellectus, / et ne abjicias consilium meum. 25Put thy feet into her fetters, and thy neck into her chains:Metti i tuoi piedi ne' ceppi di lei, e porgi il tuo collo alle sue catene.Thrust thy foote into her fetters, and thy necke into her cheynes:Injice pedem tuum in compedes illius, / et in torques illius collum tuum. 26Bow down thy shoulder, and bear her, and be not grieved with her bands.Piega il tuo dosso, e portala; e non ti rechino noia i suoi legami.put vnder thy shoulder, and carie her, and be not wearie of her bands.Subjice humerum tuum, et porta illam, / et ne acedieris vinculis ejus. 27Come to her with all thy mind, and keep her ways with all thy power.Con tutto l'animo tuo accostati a lei; e con tutto il tuo potere segui le vie di lei.With al thy minde goe to her, and with al thy strength keepe her wayes.In omni animo tuo accede ad illam, / et in omni virtute tua conserva vias ejus. 28Search for her, and she shall be made known to thee, and when thou hast gotten her, let her not go:Cercala, ed ella si manifesterà a te; e quando la possederai, non abbandonarla:Search her out, and she shal be made manifest to thee, and hauing obteyned her, forsake her not:Investiga illam, et manifestabitur tibi: / et continens factus, ne derelinquas eam:
29For in the latter end thou shalt find rest in her, and she shall be turned to thy joy.Perocché al fine in lei troverai riposo; ed ella si cangerà in diletto per te.for in the later end, thou shalt finde rest in her, and she shal be turned vnto delectation.in novissimis enim invenies requiem in ea, / et convertetur tibi in oblectationem. 30Then shall her fetters be a strong defence for thee, and a firm foundation, and her chain a robe of glory:E i suoi ceppi saranno la tua forte difesa, e base di valore; e le catene di lei veste di gloria;And her fetters shal be to thee for a protection of strength, and foundation of powre, & her cheynes for a stole of glorie:Et erunt tibi compedes ejus in protectionem fortitudinis et bases virtutis, / et torques illius in stolam gloriæ: 31For in her is the beauty of life, and her bands are a healthful binding.Perocché in lei si ha lo splendore della vita; e le sue catene sono fascie, che stringendo risanano.For the beautie of life is in her, and her bands are a healthful bynding.decor enim vitæ est in illa, / et vincula illius alligatura salutaris. 32Thou shalt put her on as a robe of glory, and thou shalt set her upon thee as a crown of joy.Di lei ti rivestirai come di veste gloriosa, e la metterai sul tuo capo qual corona di giocondità.Thou shalt put on her a stole of glorie, and as a crowne of gratulation thou shalt set her vpon thee.Stolam gloriæ indues eam, / et coronam gratulationis superpones tibi. 33My son, if thou wilt attend to me, thou shalt learn: and if thou wilt apply thy mind, thou shalt be wise.Figliuolo se tu darai retta a me, acquisterai dottrina; e se applicherai la tua mente, sarai sapiente.Sonne, if thou attend to me, thou shalt learne: and if thou wilt applie thy minde, thou shalt be wise.Fili, si attenderis mihi, disces: / et si accomodaveris animum tuum, sapiens eris. 34If thou wilt incline thy ear, thou shalt receive instruction: and if thou love to hear, thou shalt be wise.Se porgerai le tue orecchie, acquisterai intelligenza; e se amerai di ascoltare, sarai sapiente.If thou wilt incline thine eare, thou shalt receiue doctrine: and if thou loue to heare, thou shalt be wise.Si inclinaveris aurem tuam, excipies doctrinam: / et si dilexeris audire, sapiens eris. 35Stand in the multitude of ancients that are wise, and join thyself from thy heart to their wisdom, that thou mayst hear every discourse of God, and the sayings of praise may not escape thee.Frequenta le adunanze dei seniori prudenti; e unisciti di cuore alla loro saggezza, al fin di poter ascoltare tutto quello, che di Dio si ragiona, e non siano ignote a te le sentenze degne di lode.Stand in the multitude of wise ancients, and be ioyned to their wisdom from thy hart, that thou maist heare al the narration of God, and the prayse may not escape thee.In multitudine presbyterorum prudentium sta, / et sapientiæ illorum ex corde conjungere, / ut omnem narrationem Dei possis audire, / et proverbia laudis non effugiant a te.
36And if thou see a man of understanding, go to him early in the morning, and let thy foot wear the steps of his doors.Se tu vedi un uomo sensato, va di buon mattino a trovarlo; e il tuo piè consumi i gradini della sua porta.And if thou see a wise man, watch after him, and let thy soote weare the steppes of his doores.Et si videris sensatum, evigila ad eum, / et gradus ostiorum illius exterat pes tuus. 37Let thy thoughts be upon the precepts of God, and meditate continually on his commandments: and he will give thee a heart, and the desire of wisdom shall be given to thee.I tuoi pensieri siano fissi ne' precetti di Dio, e medita di continuo i suoi comandamenti; ed egli ti darà un cuore, e la sapienza bramata da te ti sarà con ceduta.Haue thy cogitation in the precepts of God, and in his commandements most of al be dayly conuersant: and he wil geue thee hart, and the desire of wisdom shal be geuen thee.Cogitatum tuum habe in præceptis Dei, / et in mandatis illius maxime assiduus esto: / et ipse dabit tibi cor, / et concupiscentia sapientiæ dabitur tibi.
6:1
Instead. Greek, "and instead," etc. Syriac begins this chapter with the preceding verse, with which this is connected. Detraction will separate friends.
6:2
Calmet
Extol. This conduct is inimical to true friendship, which requires that we should make allowance for one another's faults. (Calmet)
Haydock
Like. Greek, "lest thy soul be torn away like a bull. Thou wilt eat," etc. (Haydock)
Calmet
Vulgate is better. (Calmet)
6:3
Menochius
Wilderness. Thus was Nabuchodonosor humbled, Daniel 4:(Menochius)
6:5
Haydock
Appeaseth. Greek, "and an eloquent tongue multiplies good words." (Haydock)
6:6
Calmet
Counsellor. Only few are capable of this office, (Haydock) or of keeping a secret. Yet we must have peace, if possible, with all, Romans 12:18. (Calmet)
6:7
Calmet
Get. Literally, "dost possess a friend, possess him in trial," (Haydock) as the Greek also has it. But the Hebrew term kanah, means likewise, "to acquire," and a friend ought to be chosen with judgment. It is too late to try him after he has been received. (Calmet)
Plut.[Plutarch?]
One must try much before a companion be chosen, that he may be afterwards preserved. (Plut.[Plutarch?])
Solon
"Possess not friends quickly, but those whom thou hast obtained, reject not with disgrace." (Solon; Laertius i., and 2:8.)
6:8
St. Augustine
Trouble. Such are interested friends; but true friendship is a kind and perfect agreement in all divine and human affairs." (Cicero) (St. Augustine, contra Acad. iii.)
Religion must be the foundation.
6:9
Calmet
Reproaches. Disclosing all your imperfections. (Calmet)
Pliny
"The closest alliances, being broken, produce the most bitter enmities." (Pliny, [Natural History?] 37:4.)
6:12
Cicero
Humble. "Friends must have a respect for each other." (Cicero)
6:13
Laertius i
Friends. Such as have been just described. Of these the maxim of Bias may be true, that people should "love as if they were to hate," at some future period. (Laertius i.)
Entire confidence becomes those who are friends indeed.
6:14
6:16
Calmet
And immortality, is not in Greek. (Calmet)
Haydock
But shews the meaning of life is this place; as a true friend will not cease to give good advice for eternity. (Haydock)
Calmet
But even in this world, nothing can be more advantageous. (Calmet)
St. Ambrose
Amicus magis necessarius est quam ignis et aqua. (Cicero) (St. Ambrose, off iii.)
Calmet
Him. Cicero himself says, "friendship can subsist only among the virtuous." Yet these, judging others by themselves, are more easily imposed upon, and ought, therefore, to address themselves to God. (Calmet)
6:17
Haydock
Be. He will instill into his friend sentiments of piety, if he have them not before. Amicitia similes invenit aut facit. "Pythagoras desires that in friendship one should be formed of many." (Cicero 5:11.) (Haydock)
6:18
Calmet
Wisdom. A good education will, at last, bring forth fruit, though the passions may choke the good seed for a time. (Calmet)
Bias
"Take wisdom for the provision on thy journey, from youth to old age." (Bias; Laertius i.)
6:22
Vatable
Trial. Such stones were used to try people's strength, (Zacharias 12:3.; Calmet) or to try gold. (Vatable)
The Syriac explains it of a precious stone. But the first idea is preferable. Many will not so much as attempt to become acquainted with wisdom and piety.
6:23
Name. Perhaps the author may compare the Greek word Sophia, (Calmet) with Tsopuie, (Haydock) "hidden," or with the Greek term, zophos, which means "darkness." See Ecclesiasticus 43:8,. and 46:1. The original Hebrew test is lost, so that we cannot determine to what word allusion is made. See Cornelius a Lapide, who has written the best commentary on this book.
Calmet
But, etc., is not in Greek. (Calmet)
Worthington
Many prefer learning before piety. But St. Augustine says, the unlearned rise and take the kingdom of heaven, while we with our learning, devoid of heart, (or charity; Haydock) behold we fall into the dirt. (Confessions 8:8.) (Worthington)
6:28
Thee. She will even seek thee first, Wisdom 6:14., Proverbs viii., and Matthew 7:7.
Haydock
Gotten. Continence does not here signify being chaste, (Calmet) though this is one of the fruits of wisdom, Wisdom 8:21., and Galatians 5:23. (Haydock)
6:30
Haydock
Firm. Literally, "bases of virtue;" (Haydock) which is not in Greek, and rather embarrasses the sentence; (Calmet) though it may signify, that if we serve the Lord with fidelity, our building will never be overturned. (Haydock)
6:35
Calmet
Wise. Literally, "prudent." The Latin has this epithet, because old people are not always such, though it may be expected of them. (Calmet)
St. Jerome
"While wisdom increases, all other faculties decrease." (St. Jerome, ad Nepot.)
6:36
Calmet
Morning, with the utmost diligence. (Calmet)
Seneca
"The very meeting of the wise is of advantage; and thou mayst learn something of a great man, though he open not his mouth." (Seneca, ep. xciv.)
6:5
So Gedeon pacified the Ephraimites, that were incensed against him. Iudic. 8
6:23
Manie preferre lerning before pietie, which S. Augustin reproueth, preferring the godlie before the lerned that are lesse vertuous: The vnlerned rise (sayth he) and take the kingdom of heauen, and we with our lernings without halt, loe how we tumble in the durt. li. 8. c. 8. Consess.
6:1
Early Popes (Pseudo-Isidorian Decretals) The Epistles of Pope Pontianus 2
… For a wicked soul shall destroy him that hath it, and makes him to be laughed to scorn by his enemies, and shall bring him down to the lot of the impious.”
6:4
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 2.8.3
… Finally, see if you can easily find a place in holy Scripture where the soul is properly mentioned in terms of praise: it frequently occurs, on the contrary, accompanied with expressions of censure, as in the passage, “An evil soul ruins him who possesses it;”
6:6
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 5.18
Whence also the wise man admonishes well, Be in peace with many: but have but one counsellor of a thousand (
6:14
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 2
… I do not say “if he were asked,” but so that he would even run to present him with the gift. For nothing, nothing can be sweeter than such love; nothing will fall out there that is grievous. Truly “a faithful friend is the medicine of life.” ( Ecclus. vi. 16 .) Truly “a faithful friend is a strong defense.” (
6:16
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.96
In Solomon, in the Proverbs: “Bring not the impious man into the habitation of the righteous.” Also in the same, in Ecclesiasticus: “Let righteous men be thy guests.” And again: “The faithful friend is a medicine of life and of immortality.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 2.7
… Well does the wise man say: “Lose thy money for thy brother and thy friend.” And again: “I will not be ashamed to defend a friend, neither will I hide myself from him.” If, indeed, the words in Ecclesiasticus testify that the medicine of life and immortality is in a friend;
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 3.22
128. Open thy breast to a friend that he may be faithful to thee, and that thou mayest receive from him the delight of thy life. “For a faithful friend is the medicine of life and the grace of immortality.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 2
… I do not say “if he were asked,” but so that he would even run to present him with the gift. For nothing, nothing can be sweeter than such love; nothing will fall out there that is grievous. Truly “a faithful friend is the medicine of life.” (
6:18
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 218.1
1. Your life of eminent fortitude and fruitfulness towards the Lord our God has brought to us great joy. For “you have made choice of instruction from your youth upwards, that you may still find wisdom even to grey hairs;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 119.2
… or doth an old man correct his way by any other means than by ruling himself after God’s word? Or is it perhaps an admonition at what age we ought chiefly to correct our way; according to what is elsewhere written, “My son, gather instruction from thy youth up: so shalt thou find wisdom till thy gray hairs.”
6:24
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 79.15
… In behalf of these men groaning the Prophet doth redouble his groaning, that their groaning may “come in in the sight of the Lord.” They also may be understood to be fettered, who are enchained with the precepts of wisdom, the which being patiently supported are turned into ornaments: whence it hath been written, “Put thy feet into her fetters.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 90.13
… But since these also, as it is said, put their “feet in the fetters” of wisdom, are taught wisdom (he means the feet of the heart, not of the body), and bound by its golden chains
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 149.10
… And yet unless a man begin through fear to worship God, he will not attain to love. “The fear of the Lord is the beginning of wisdom.” The beginning then is bonds of iron, the end a collar of gold. For it is said of wisdom, “a collar of gold around thy neck.”
6:25
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 149.10
… But many retain their former nobility, retain their royal powers, and yet are Christians. These are, as it were, “in fetters and in bonds of iron.” How so? they received fetters, to keep them from going to things unlawful, the “fetters of wisdom,”
6:34
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 10
… Hath He made thine ears? Give these to Him, and not to effeminate strains nor to disgraceful tales; but “let all thy communication be in the law of the Most High.” ( Ecclus. ix. 15 .) For “stand,” he says, “in the multitude of the elders, and whoever is wise, cleave unto him.” (
6:36
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 1.1
… but we should care for the souls of men as being the divinities of their bodies, and adorn them with righteousness. And then do they most care for them and tend them when, striving untiringly to hear divine discourses, they do not desist until, wearing the doors of the wise,
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 5.4
… If, too, I accustom my eyes not to lust after the charms of the body, nor to take delight in unseemly sights, but to look up to the things which are above, then my eyes are kept pure, and are offered to the Lord. If I shut my ears against detraction and slanders, and open them to the word of God, having intercourse with wise men,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 7.9
… On the present occasion these two followed Him, not as those who were not again to leave Him, but to see where He dwelt, and to fulfill the Scripture: “Let thy foot wear out the threshold of His doors; arise to come to Him continually, and be instructed in His precepts.”
6:37
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 76.4
… Whence then are these things which thou seest but from Him whom thou seest not? But as I had begun to say, because these things were disesteemed by thee, He came Himself to do unusual things, that in these usual ones too thou mightest acknowledge thy Creator. He came to Whom it is said, “Renew signs.”
6:7
To possides et posside significant actum inchoatum, non perfectum; quare idem significant quod comparas et compara. Hebr. enim קנה kana, et Græcum κτῶσαι, et possidere et comparare significat. Sic dicitur Proverb. VIII, 22: «Dominus possedit, id est paravit, genuit, me.» Sensus ergo est, q. d. Si possidere paras amicum, si eum comparas ut possideas, para et compara eum per tentationem; nimirum, tenta et proba ejus fidem et amorem in rebus parvis, antequam ei committas magna. Unde Tigurina vertit, si paras amicum, tentationem parato, et probato illum, et ne cito ei credas. Pronomen enim teipsum, quod addunt nonnulli, delendum est cum Græcis et Romanis. Prima ergo lex amicitiæ est: «Prius delige amicum, quam diligas; prius proba, quam ama.» Nam, ut ait Ennius: «Amicus certus in re incerta cernitur;» et Vener. Beda in Proverbiis, littera A: «Amicum res secundæ parant, adversæ probant.» Si ergo, antequam emas vasa, prius ea inspicis; multo magis vitam eorum inspicere debes, quos tibi in amicitiam adjuncturus es, ait Antisthenes apud Laertium lib. II, cap. viii. Antonius in Melissa ex Menandro: «Aurum, inquit, probari solet igne; amici vero benevolentia tempore arguitur: qui enim tempore secundæ fortunæ amico adulatur, temporis est amicus, non amici.» Igitur sicut in fornace argentum vivum, auro licet inhærens et amicissimum, mox liquatur, et abit: sic in tribulatione amicus infidus, licet antea intimus, abit et amicum deserit; mobilis enim est instar hydrargyri. Idem rursum: «Equi usum asperitas viæ prodit, et amicum benevolum calamitates discernunt.» Poeta apud S. Augustinum (vel auctorem; non enim videtur esse S. Augustinus) lib. De Amicit., cap. III: Non est personæ, sed prosperitatis amicus, Quem fortuna tenet dulcis, acerba fugat. Isocrates apud Maximum: «Amicos, inquit, ex vitæ calamitate, et periculorum participatione probato; aurum enim igne probamus, amicos autem in rebus adversis dignoscimus.» Ab Isocrate sumpsit hoc Ovidius: Scilicet, ut fulvum spectatur in ignibus aurum, Tempore sic duro est inspicienda fides. Just as golden ore is examined in the flames, So in hard times must fidelity be tested. minuitur enim virtus, cum divertitur. Sic mater plus diligit unicum, quam si simul numerum habuisset natorum. Tamen si tandem vis audire, nulli ego intima dilectione astringor, nisi cujus virtutem longis temporibus, atque veritatem in mille calamitatibus comprobavi. Vinum enim novum novus amicus; sapit enim in ore, bullit in ventre, fallit in capite, latet turbulentum in fæce. Et ideo nolo tuus esse amicus. Amicus stultorum similis eis efficitur. Quo dicto, repudiatam dimisit.»
Secundo, τὸ possides per metalepsin accipi posset pro utere quasi possessione tua: quæ enim possidemus, ea possidemus ad usum, q. d. «In tentatione,» id est, dum tentaris, tribularis, affligeris, tunc recurre ad amicum, ejusque auxilio et consilio utere, ut ex tribulatione emergas; qui enim tribulatur et tentatur, sibi non sufficit, nec suo judicio fidere debet, sed amici. Verum prior sensus potior et germanior est, ut patet ex causa quam subdit dicens:
6:8
Dat causam cur ante amicitiam probandus sit amicus: quia, scilicet, multi sunt amici «secundum tempus suum,» id est, cum eis est opportunum et commodum, cum, scilicet, alterius ope et amicitia indigent, ut quod optant, consequantur, qui idipsum adepti et votis potiti abeunt, et amicum in tribulatione derelinquunt. Sic Alfonsus, Aragonum rex, testibus Panormitano et Ænea Sylvio in ejus Vita, amicos aulam frequentantes, ut officium vel beneficium aliquod obtinerent, vocabat vultures aulæ, qui, eo quod quærebant adepto, illico avolarent. Huc facit illud tritum: Vulgus amicitias utilitate probat. Unde Syrus vertit, est amicus ad horam, id est horarius, et non permanet in tempore tribulationis. In bonis tuis est sicut tu, et in malis tuis elongat se a te. Si cecideris, convertetur in te, et a conspectu tuo digredietur et abscondetur. Tigurina, sunt enim amici, quamdiu sibi opportunum est, qui tibi desint tempore calamitatis tuæ. Sapienter Aristoteles lib. VIII Ethic. cap. IV: «Vera, ait, amicitia est, non quam utilitas, aut necessitas; sed quam virtus et honestas conciliant.» Idem, lib. VII Moral. Eudem.: «Amicitia, ait, virtute, non pecuniis aut forma concilianda est. Etenim, si rebus caducis concilietur, caduca sit et ipsa necesse est. Nihil autem in rebus humanis est stabile præter unam virtutem, quæ sola fortunæ ludibriis non est obnoxia.» Et Seneca in Proverb.: «Talem diligentiam exhibe in amicitiis comparandis, ne incipias amare, quem deinceps possis odisse. Tu primum exhibe te bonum, et sic quæras alterum tui similem. Turpius nihil est quam cum eo bellum gerere, cum quo familiariter vixeris.» Divinius S. Augustinus (vel auctor) lib. De Amicitia: «Amicitia mundialis, ait, est plena fraudis atque fallaciæ; nihil in ea certum, nihil constans, nihil securum; sed cum fortuna mutatur, et sequitur marsupium. Unde Salomon (Siracides Salomonis assecla) dicit: Est amicus secundum tempus, et non permanebit in tempore tribulationis. Tolle spem quæstus, et statim desinet esse amicus.» Et Isidorus Pelusiota, lib. III, epist. 211: «Inimicitiam, ait, in aqua scribere oportet, ut illico aboleatur; amicitiam autem in æs incidere oportet, ut perpetuo firma conservetur.»
6:9
Hoc est secundum genus pseudo-amicorum, qui scilicet, ob levem offensam, ex amicis fiunt inimici. Sunt enim aliqui adeo vel arrogantes, vel delicati, vel debiles, vel morosi, ut re minima quæ displiceat, offendantur, fiantque inimici. «Quidam inimici graves sunt, amici leves,» ait Seneca in Proverb. Cum talibus non est ineunda amicitia; verum enim est proverbium, quod recitat Livius lib. X De Bello Macedon.: «Amicitias immortales, inimicitias mortales esse debere.» Verum eo prolapsi sunt mores hominum, ut simultates sint immortales, amicitiæ plus quam vitreæ; plusque possit una Ate, quam centum Litæ; atque omnium tardissime senescat ira, benevolentia vero ad quamvis levem occasionem intereat. Idem censuit Aristoteles lib. II Rhetor.: «Non est amicus, inquit, quisquis amare desiit.» Quocirca «mores amici noveris, non oderis,» ut vulgo dicitur: nimirum, in amicorum moribus quædam dissimulanda sunt, sic ut intelligantur quidem, sed tamen tolerentur, ne severior et oculatior in observandis amici malis, subvertas amicitiam; siquidem nulli futurus est amicus, qui nihil vitiorum in amico ferre possit. Denique celebris est gnome Aristotelis lib. VII Moral. Eudem.: «Amicitia est stabilium, felicitas temperantium,» id est, eorum qui sua sorte contenti vivunt. Porro, sicut ex fortissimo vino fortissimum fit acetum: sic, si acescat amicitia, summa fit inimicitia, tum quia læsio, quæ fit ab amico, est gravissima et intime pungens; tum quia, quantus præcessit amor, tantum subsequitur odium, cum amor vertitur in odium. Unde Plinius lib. XXXVII, cap. IV: «Ut adamas, inquit, si frangi contingat malleis, in minutissimas dissilit crustas, adeo ut vix oculis cerni queant: ita arctissima necessitudo, si quando contingat dirimi, in summam vertitur simultatem, et ex arctissimis fæderibus, si semel rumpuntur, maxima nascuntur dissidia.» ET EST AMICUS, QUI ODIUM, ET RIXAM, ET CONVICIA DENUDABIT. — Hæc sententia præcedentem explicat, q. d. Est, inquam, amicus, qui leviter ex amico conversus in inimicum, uti præcessit, revelabit tua secreta sibi a te communicata, præsertim convicia et probra, quæ in odio et rixa in alium effudisti, vel alius in te effudit. In Græco enim non est τὸ amicus; sed unica sententia hoc modo: et est amicus, qui convertitur ad inimicitiam, et rixam opprobrii tui denudabit; vel, ut vertit Tigurina, sunt item amici, qui in inimicos conversi, opprobrium tuum per rixam proferant, qui, scilicet, leviter rixantes tecum, in rixa tua secreta et probra occulta propalent, ut sit hypallage: «rixam opprobrii,» id est, «opprobrium rixæ,» id est, opprobrium in rixa, per rixam proferant. Hæc amicitia est feminea: masculi enim amoris est, ab amico offensum, in amicitia perseverare. Qui enim penitus amat, et quasi in naturam amoris transiit, is quantumlibet offensus, et conviciis proscissus, non concipiet odium; imo sentiet sibi amorem accendi, velut fornax accensa, cui aliquantum inspergitur aquæ; et velut ignis, qui flabello agitatus magis inardescit. Unde S. Hieronymus epistol. 41 ad Ruffinum: «Amicitia, inquit, quæ desinere potest, vera nunquam fuit.» Et S. Chrysostomus, homil. 61 in Matth.: «Charitas, inquit, quæ Christi causa fundatur, firma, stabilis atque invicta est, nec ulla obtrectatione, ullis periculis, non morte, non alia re temporali conquassatur.» Et Cassianus, Collat. XVI, cap. III: «Hæc amicitia, ait, sola similitudine virtutum juncta est, quæ in nullis unquam casibus scinditur; quam non solum dissociare vel delere locorum vel temporum intervalla non prævalent, sed ne mors quidem divellit.»
6:10
Græce θλίψεως, id est afflictionis; Vatablus, est amicus quispiam, ut mensæ sit particeps, qui tempore calamitatis tuæ te deserat. Tales vulgo vocantur amici ollares et parasiti, quibus aulæ æque ac popinæ abundant. Hæc enim est ollæ amicitia, quam patina non benevolentia conciliat, cui illud occinitur: ζεῖ χύτρα, ζῆ φιλία, «fervet olla, vivit amicitia,» de qua Juvenalis: Te putat ille suæ captum nidore culinæ, Nec male conjectant. Hos Eupolis vocat «amicos inter prandium, et juxta sartaginem.» Huc facit adverbium Hebraicum in Gemara: «Ad ostium tabernæ fratres et amici: ad ostium carceris, neque fratres, neque amici,» q. d. Ad fores œnopolii et tabernæ omnes præsto sunt, salutantes officiose tabernarium, ut possint cum eo simul potare: at si viderint hominem capi et duci in carcerem, illico omnes ab eo diffugiunt; imo ne unus quidem ad eum respicit, juxta illud Poetæ: Donec eris felix, multos numerabis amicos: Tempora si fuerint nubila, solus eris. Nam, ut hirundines æstivo tempore præsto sunt, frigore pulsæ recedunt: ita tales amici sereno vitæ tempore præsto sunt; sed simul atque hiemem fortunæ senserint, devolant omnes, ait auctor ad Herennium lib. IV. Sic et Seneca ac Pythagoras infidos amicos comparant hirundinibus. As long as you are fortunate, you will count many friends; If times become cloudy, you will be alone. Est hæc tertia species pseudoamicorum, qui non tui, sed sui ventris et gulæ sunt amici, ac proinde ea deficiente pariter deficiunt. Verum enim est illud: «Felicitas multos habet amicos.» Et: «Felicibus cognatus est quilibet.» Ex adverso: «Periit honor amicorum afflicto viro, paucique in rebus adversis fidi mortales ad laboris societatem,» ait Pindarus in Nemæis, ode 10. Huc pertinet proverbium Hebræum: «In domo tua hospes, in aliena pater familias.» Est enim genus hominum, qui domi parcimoniam colunt, foris luxu diffluunt; quoniam aliena vorant ut leones, et suis parcunt ut alienis; in propria mensa formicæ, in aliena vultures, cujusmodi Demea fingitur in Adelphis Terentii. Præclare Cicero De Amicit.: «Plerique, ait, in rebus humanis bonum non norunt, nisi quod fructuosum sit; et amicos, tanquam pecudes, eos potissimum diligunt, ex quibus sperant se maximum fructum esse capturos; ita pulcherrima illa, et maxime naturali carent amicitia per se, et propter se expetenda.»
6:11
Post diversas species, quibus falsos amicos expressit, ad veri amici pervenit demonstrationem, ait Rabanus. Sensus est, q. d. Ubi inveneris fidum firmumque amicum, habeto eum ut æqualem, esto eo sis major, cum eoque age familiariter quasi cum æquali. Nam, ut ait Alcuinus, sive Albinus Flaccus, disp. cum Pipino, Caroli Magni filio: «Quid est amicitia? Æqualitas amicorum.» Est enim «amicus, alter ego,» ait Aristoteles, et amicitia æquales aut invenit, aut efficit, ait Cicero lib. De Amicitia: ac proinde permitte ei, ut inter domesticos tuos libere agat, eos vice tui monens, juvans, dirigens, quasi causam tuam agens, et de commodis tuis sollicitus. Unde, cum Darii uxor, Hephæstionem putans Alexandrum venerata, errore agnito pudefieret, Alexander eam consolans: «Ne moleste feras, inquit, nam et hic Alexander est.» Ita Curtius in Vita Alexandri.
6:12
(ex modestia, verecundia et reverentia subinde subducens se, nihilominus) unanimem (id est, per omnia consentientem) habebis amicitiam bonam. — q. d. Esto amicus tuus sit verecundior et modestior, non idcirco eum parvipendas, sed potius eo chariorem habeto; quia, cum jure amicitiæ posset amica erga te libertate uti, tamen ex modestia ea abstinet; imo hoc ipso magis agnoscere debes bonam et unanimem ejus amicitiam, de eaque tibi gratulari, quod, scilicet, se tibi subjiciat, teque honoret et revereatur, quasi tibi subditus, cum sit æqualis. Subditi enim sinceri, quia obedientes, magis sunt unanimes cum superiore suo, quem amant et reverentur, quam amicus cum amico sibi æquali. Alludit ad illud Proverb. XVIII, 24: «Vir amabilis ad societatem, magis amicus erit quam frater,» de quo plura ibidem. Huc facit proverbium Arabicum, quod exstat Centur. 2, num. 75: «Cum fuerit amicus tuus mel, ne comederis eum totum.» Multi enim abutuntur bonitate et liberalitate amicorum. Et Cicero, lib. De Amicit.: «Amici, ait, non solum colent inter se ac diligent, sed etiam verebuntur: nam maximum ornamentum amicitiæ tollit, qui ex ea tollit verecundiam.» Secundo, Palacius sic exponit, q. d. Sicubi contingat amicum tuum errasse, et præ errati pudore humiliat ille se coram te, ac ex verecundia ventum abscondit, id boni amici et amicitiæ certum habeto signum. Desperata enim est sanitas amici, quem sui peccati non pudet. Tertio, idem, q. d. Amicus, qui tua commoda absens gerit, unanimis habendus est; qui res tuas acturus humiliat, declinat et abscondit se a te, is verus amicus habendus est. Rabanus et eum secutus Jansenius, priorem versum, undecimum scilicet, referunt ad verum amicum; posteriorem vero hunc duodecimum referunt ad fictum, sic enim legunt: «Si humiliaverit (amicus fictus ficte) se contra te, a facie tua abscondet se,» in tempore necessitatis se suamque opem tibi subducet. Igitur «unanimem habebis (id est, habeto, et quærito) amicitiam bonam.» Ratio eorum est, quia hic sensus magis accedit ad textum Græcum. Verum hæc dura, hiulca et distorta videntur, multaque supplent, quæ in textu non habentur: imo a lectione Vulgata dissentiunt. Accedit, quod vers. 12 nulla ficti amici fiat mentio, quodque versus ille plane pendeat a vers. 11, quo agitur de amico vero. Igitur de eodem uterque versus accipiendus est eo sensu quem initio recensui. Porro Græca hic tam a Rabano quam a Vulgata versione toto cœlo distant, eique quasi contraria sunt; omnia enim hæc accipiunt de amico falso, qui est socius mensæ, de quo dictum est vers. 10. De eo ergo sic dicitur vers. 11 et 12: «Rebus tuis secundis erit sicut tu (tibi blandietur, tibi se accommodabit, tuo more se geret, ait Vatablus), et in domesticos utetur libertate. (Vatablus, potestatem exercebit quasi rem tuam agens). Quod si dejectus,» humiliatus, afflictus «fueris, erit contra te, et a facie tua occultabitur.» Græcum de more sequitur Syrus; sic enim vertit, in bonis tuis est sicut tu, et in malis tuis elongat se a te; si cecideris, convertitur in te, et a conspectu tuo digredietur et abscondetur. Nota: Amicitiam veram indigitat unanimem, tum quia «ubi unanimitas est inter amicos, ibi stabilitas est amicitiæ,» ait Rabanus; tum quia amicorum est idem velle, idem nolle, hoc est, esse unanimes, et consentire judicio, æque ac voluntate; tum quia gustus, sapor, dulcedo, medulla et quasi anima amicitiæ est amicorum concordia et unanimitas. «Quid enim est amicus, nisi consors amoris, ad quem animum tuum adjungas atque applices, et ita misceas, ut unum velis ex duobus? cui te tanquam alteri tibi committas? Non enim vectigalis est amicitia, sed plena decoris, plena gratiæ et virtutis,» ait Rabanus. Et Abbas Joseph apud Cassianum, Collat. XVI, quæ est de amicitia, cap. III: «Hæc est, ait, amicitiæ fida insolubilisque conjunctio, quæ sola virtutum parilitate fundatur; Dominus enim inhabitare facit unius moris in domo, Psalm. LXVII. Et idcirco in his tantum indirupta potest dilectio permanere, in quibus unum propositum ac voluntas, unum velle ac nolle consistit. Quam si vos quoque cupitis inviolabilem retentare, festinandum est vobis, ut, expulsis primitus vitiis, mortificetis proprias voluntates; et ut unito studio atque proposito, illud, quo Propheta admodum delectatur, gnaviter impleatis: Ecce quam bonum, et quam jucundum habitare fratres in unum!» Psalm. CXXXII. Vide eum cap. sequenti, ubi quinque ad hanc unanimitatem media suggerit: primum est contemptus opum et mundi; secundum, mortificatio voluntatis; tertium, ut omnia postponat bono charitatis et pacis; quartum, ut credat, nec justis, nec injustis de causis penitus irascendum; quintum, ut fratris iracundiam adversus se etiam sine ratione conceptam eodem modo quo suam, curare desideret. Denique, ut se de hoc mundo credat quotidie migraturum. Causam vero initio capitis I præmittit dicens: «In his igitur cunctis unum est genus insolubile charitatis, quod nec commendationis gratia, nec officii vel munerum magnitudo, contractusque cujusquam ratio, vel naturæ necessitas jungit, sed sola virtutum similitudo.» Quin et Cicero, lib. De Amicitia, eam sic definit: «Est autem amicitia nihil aliud, nisi omnium divinarum humanarumque rerum cum benevolentia et charitate summa consensio.» Rursum: «Amicitia est sanctissima illa et familiarissima conjunctio inter duos aut tres, ex mutuo amore conflata, in qua est omnium studiorum ac voluntatum summa consensio. Amicitiæ vis in eo est, ut unus quasi animus fiat ex pluribus.» Præclarius S. Ambrosius, lib. III Officior., in fine: «Qui est unanimis, inquit, ipse amicus est, quod unitas animorum in amicis sit; neque quisquam detestabilior, quam qui amicitiam læserit. Unde in proditore Dominus hoc gravissimum invenit, quo ejus condemnaret perfidiam, quod gratiæ vicem non repræsentaverit, et conviviis amicitiæ venenum malitiæ miscuerit. Itaque sic ait: Tu vero homo unanimis, dux meus et notus meus, qui simul mecum dulces capiebas cibos. Hoc est, non potest sustineri istud, quia unanimis appetisti eum qui tibi donaverat gratiam. Nam, si inimicus meus maledixisset mihi, sustinuissem utique, et ab eo qui me oderat, absconderem me. Inimicus vitari potest, amicus non potest, si insidiari velit. Illum cavemus, cui non committimus consilia nostra; hunc caveri non possumus, cui commisimus. Itaque ad acervandam peccati invidiam non dixit: Tu vero servus meus, Apostolus meus, sed, Unanimis meus: hoc est, non meus, sed etiam tuus proditor es, qui unanimum prodidisti.» Ex dictis colligas amicitiam varie posse describi et definiri. Nonnulli veterum, ait Aristoteles lib. VIII Ethic. cap. 1, amicitiam definiverunt esse similitudinem. Sed similitudo est causa amicitiæ, non ipsa amicitia. Hesiodus apud Platonem in Lyside: «Amicitia, inquit, est consensio similium.» Alii ex adverso: «Amicitia, inquiunt, est consensio dissimilium.» Plato ibidem: «Amor, ait, et amicitia, est appetitio ejus, quod proprium et cognatum est, ex indigentia consurgens.» Verum hæc definitio nimis lata est, et cuivis amori competit. Cicero, lib. De Amicitia: «Amicitia est voluntatum, studiorum sententiarumque summa consensio.» Hæc descriptio potius ex fructibus et effectibus amicitiæ, quam essentiæ ejus definitio. Aristoteles, lib. VIII Ethic. cap. II et VII: «Amicitia, inquit, est, amicum amico velle bona ejus ipsius causa, non latenter, sed aperte» amorem suum amico manifestando. S. Augustinus (vel quisquis est auctor: ex stylo enim liquet non esse S. Augustinum), lib. De Amicitia, cap. VII: «Ego, ait, amicitiam nihil aliud esse credo, quam inter duos tantam voluntatum societatem, ut nihil velit unus, quod alter nolit: et ea sit inter utrosque in bonis malisque consensio, et non spes, non census, non honor, non quidquam, quod alterius sit, alteri denegetur, ad vovendum pro voluntate, et ad utendum, ut unusquisque, sicut erga se, ita afficiatur erga proximum in omni officio et obsequio, quod rependant invicem.» Brevius alii: «Amicitia est summus quidam tempore et consuetudine confirmatus amor mutuus duorum, aut ad summum trium, ex morum virtutisque similitudine profectus.» Alii plenius magisque diserte et dialectice: «Amicitia est proborum hominum mutuus, conspicuus confirmatusque amor, ex probitatis cognitione consurgens, ad vitæ honestæ conjunctionem perducens.» Ecce hic sunt omnes amicitiæ causæ. Formalis, est mutuus amor; materialis, sunt duo, vel tres invicem amantes; efficiens, est probitatis cognitio; finalis, «ad vitæ honestæ conjunctionem perducens.» Aristotle, book VIII of the Ethics, chapters 2 and 7: "Friendship," he says, "is to wish good things for a friend for his own sake, not secretly but openly," manifesting one's love to the friend. Rursum S. Augustinus, lib. III Contra Academ. cap. VI, in fine: «Amicitia, ait, rectissime atque sanctissime definita est (a Cicerone), rerum humanarum et divinarum cum benevolentia et charitate consensio.»
6:13
Est hæc quasi conclusio dictorum de amicis veris et fictis, q. d. Igitur, quos nosti tibi inimicos, devita caveque in omnibus, ne tibi ulla in re nocere valeant; amicis vero ne nimis confidas, tum quia multi sunt falsi fictique amici, aut ex amicis mutantur in inimicos, uti præcessit; tum quia amici subinde seipsos quærunt, et nimia libertate ac licentia, amici incommodo ad sua commoda abutuntur. Syrus, ab inimico tuo elongare, et ab amico tuo esto cautus. Hinc illud Poetæ: Fallere difficile est inimicum: at amicus amicum Fallere non magno, Cyrne, labore potest. Antigonus rex, teste Plutarcho, quotidie rogabat Deum, ut se ab amicis protegeret; rogantibus cur non potius ab inimicis, respondit: Quia hos cognitos vitare possum, illos vero fictos et fucatos cavere non possum. It is difficult to deceive an enemy; but a friend can deceive A friend, O Cyrnus, without great effort. King Antigonus, as Plutarch reports, daily asked God to protect him from his friends; when asked why not rather from his enemies, he replied: Because I can avoid these, whom I know, but those who are pretended and painted over I cannot guard against. Vatablus vertit, inimicos tuos devita, et ab amicis cave tibi. Nihil ergo coram, vel cum inimicis age, nihil loquere, nisi bene præmeditatum. Nam livor et odium eorum omnia tua facta et dicta sinistre interpretatur, omnia in pejorem partem torquet, carpit, accusat, damnat; sapiens tamen iis omnibus sapienter uti novit, omniaque in suum commodum convertit, memor illius dicti Catonis apud Ciceronem, lib. De Amicit.: «Melius in quibusdam acerbi inimici merentur, quam ii amici, qui dulces videntur: illi enim sæpe verum dicunt, hi nunquam. Nulla enim in amicitiis pestis est major, quam adulatio, blanditia, assentatio; delet enim veritatem, sine qua nomen amicitiæ valere non potest.» Porro S. Ambrosius, lib. De Bono mortis, cap. VII, hunc locum sic legit et explicat mystice: «Non credamus nos huic corpori, non misceamus cum eo animam nostram: Cum amico, inquit, misce animam tuam, non cum inimico. Inimicum tibi est corpus tuum, quod repugnat menti tuæ, cujus opera inimicitiæ, dissensiones, lites perturbationesque. Noli cum eo miscere animam tuam, ne utrumque confundas.» Nota τὸ et ab amicis tuis attende. Significat enim subinde perfidos, subinde infidos, esse vel fieri amicos, ut proinde eis non sit fidendum, præsertim ubi res propria agitur. Exstat hac de re insignis apologus apud Gellium, lib. II, cap. XXIX, cassitæ (alaudæ), quæ nidum et pullos collocarat in segete; cumque herus eam demessurus convocaret amicos, deinde vicinos, cassita pullos monuit ut secure consisterent; nihil enim effectum iri. Ita factum: amici enim et vicini suis occupati non venere ad metendum. Id videns herus detestatus amicorum infidam societatem, dixit filio: «Affer prima luce duas falces: unam egomet mihi, et tu tibi capies alteram: et frumentum nosmetipsi manibus nostris cras metemus. Id ubi ex pullis dixisse dominum mater audivit: Tempus, inquit, est cedendi et abeundi: fiet nunc dubio procul, quod futurum dixit. In ipso enim jam vertitur, cuja res est: non in alio, unde petitur. Atque ita cassita nidum migravit, et seges a domino demessa est.» Hæc quidem est Æsopi fabula de amicorum et propinquorum levi et inani fiducia. Sed, quid aliud sanctiores libri Philosophorum monent, quam ut in nobis tantum ipsis nitamur? alia autem omnia, quæ extra nos, extraque nostrum animum sunt, neque pro nostris, neque pro nobis ducamus? Hunc Æsopi apologum Ennius in Satyris scite admodum et venuste versibus quadratis composuit, quorum duo postremi isti sunt: quos habere cordi et memoriæ operæ pretium esse hercle puto: Hoc erit tibi argumentum semper in promptu situm: Ne quid expectes amicos, quod tu agere possis. Huc usque Gellius. Huc facit Italorum adagium: «Qui vuole, anda; qui non vuole, manda.» This will be an argument always ready at hand for you: Do not expect from friends what you can do yourself. Thus far Gellius. Here applies the Italian proverb: "He who wills, goes; he who does not will, sends."
6:14
Græce εὗρε, id est invenit, in præterito; Syrus, amicus veritatis, (id est verus), amicus est fortitudinis (id est, fortis, imo quasi ipsa fortitudo et robur amici); et qui illum inveniunt, inveniunt thesaurum; Vatablus, amicus fidus præsidium validum est: qui talem nactus est, thesaurum invenit. Incipit hic recensere commoda et elogia veræ amicitiæ. Primum est, quod sit «protectio fortis;» Græce σκέπη κραταιά, id est, tegmen, tegumentum, velamentum, tutela, præsidium (σκέπω enim est tego, operio, munio, prætexo) forte, robustum, validum, firmum, potens, violentum, quod omnia vincat et superet. S. Gregorius Nazianzenus orat. 6 ad Gregorium Nyssenum: «Amicus, inquit, fidelis protectio fortis, munitum palatium.» Et inferius: «Amicus fidelis, solatii portus.» Et alibi «asylum tutissimum» nuncupat, «navemque contra omnes tempestates munitissimam.» Sic et Isidorus Pelusiota amicitiam vocat «panopliam fortissimam.» Causa est, quam dat Cicero lib. De Amicit.: «Inter amicos, ait, omnium rerum, consiliorum et voluntatum sine ulla exceptione fit communitas.» Et Seneca, epist. 48: «Consortium rerum omnium facit amicitia.» Et lib. VI De Benefic. cap. XII: «Non sic mihi cum amico communia omnia sunt, quomodo cum socio, ut pars mea sit pars illius; sed quomodo patri matrique communes sunt liberi.» Amicus ergo fidus amici non tantum substantiam et famam, si illa a raptore vel detractore lædatur, tam verbo quam consilio et auxilio protegit; sed et vitam, conscientiam et animam a morte præsenti et æterna tuetur, imo vitam propriam pro amici vita discrimini exponit, uti fecere Nisus et Euryalus apud Virgilium IX Æneid., Pylades et Orestes, Damon et Pythias, teste S. Ambrosio lib. II De Virgin., ac præstantius S. Basilius et S. Gregorius Nazianzenus, de quo idem orat. 20 in S. Basil.: «Nec nobiscum, ait, Gentiles Orestes suos et Pylades ullo modo conferendos putabant, nec Melionidas illos Homerico versu celebratos, quos calamitatis societas atque ars egregie aurigandi nobilitavit, eodem tempore frena et verbera inter se partientes.» Sic Abraham ostendit se amicum Lot, dum eum cum vitæ suæ periculo e manibus hostium liberavit, Genes. XIV; et Chusai Davidi, cum Achitophelis consilia apud Absalonem Davidem patrem persequentem discussit II Regum XVII. Sic Jonathas Davidem amicum apud Saulem ab omni injuria protexit, juxta illud Eccli. IV, 10: «Si unus ceciderit, ab altero fulcietur, etc. Et si quispiam prævaluerit contra unum, duo resistunt ei: funiculus triplex difficile rumpitur.» Porro nullus justo est amicus fidelior et fortior Deo. Hic ergo ejus est fortis protectio, arx et asylum in omni tentatione et adversitate, juxta illud Psalm. XC, vers. 1: «Qui habitat in adjutorio (Hebr. in latibulo; Chaldæus, in secreto; Hieronymus, in abscondito Excelsi) Altissimi, in protectione (S. Hieronymus, in umbraculo; Chaldæus, in umbra millium gloriæ, omnipotentis) Dei cœli (Hebraice Saddai, id est, sufficientissimi, qui sufficit protegere contra omnia mala, et dare omnia bona, ut justus Dei ope nixus nihil sub cœlo timeat, ait S. Bernardus) commorabitur (Hebræus, pernoctabit, noctu securus erit). Dicet Domino: Susceptor meus es tu, et refugium meum: Deus meus, sperabo in eum. Quoniam ipse liberabit me de laqueo venantium et a verbo aspero, scapulis suis obumbrabit tibi.» Lege sequentia. Vide S. Augustinum, homil. 38 inter 50, ubi docet veram amicitiam non esse, nisi quæ Deo nititur et conciliatur: «Incipiat, ait, homo amare Deum, et non amabit in homine nisi Deum. Nihil delectabilius Deo. Nam in homine sunt quæ offendant: Deus non est, qui te offendat, si tu eum non offendas: nihil illo pulchrius, nihil dulcius. Si pulcher est mundus, qualis artifex mundi? Evelle ergo cor tuum ab amore creaturæ, ut inhæreas Creatori, ut dicas quod in psalmo scriptum est: Mihi autem adhærere Deo bonum est. Si autem deseris eum qui te fecit, et amas illa quæ fecit, deserto illo qui te fecit, adulter es, etc. Amicum gratis amas, et ad hoc cum amas, ut tecum amet Deum.» Hæc et plura sparsim eo loco S. Augustinus. Idem serm. 256 De Temp.: «Dominum, ait, amemus, quo nihil melius invenimus: ipsum amemus propter ipsum et nos in ipso, tamen propter ipsum. Ille enim veraciter amat amicum, qui Deum amat in amico, aut quia est in illo, aut ut sit in illo. Hæc est vera dilectio: propter aliud si nos diligimus, oderimus potius quam diligimus.» Idem (vel quisquis est auctor, stylus enim humilior et jejunior arguit non esse S. Augustinum), lib. De Amicitia, tom. IV: «Constat mihi, inquit, Tullium veræ amicitiæ ignorasse virtutem, cum ejus principium finemque, Christum, penitus ignorarit, qui est α et ω, principium et finis omnium laborum. Vera amicitia non potest esse inter eos qui sine Christo sunt.» Et S. Ambrosius, lib. III Officior. cap. XV: «Non potest homini amicus esse qui Deo fuerit infidus. Pietas custos amicitiæ est.» Secundum amicitiæ commodum est, quod ipsa amico sit thesaurus, id est, res pretiosa, dives, opulenta, quæ illi rerum copiam, æque ac voluptatem afferat. Quocirca Cyrus apud Xenophontem ait, «optime pecunias apud amicos deponi, neque ullos his tutiores ac fideliores esse thesauros.» Et Seneca: «Hæ sunt divitiæ certæ, inquit, in quacumque sortis humanæ levitate uno loco permansuræ: quæ quo majores fuerint, hoc minorem habebunt invidiam.» Alexander Magnus rogatus ubi thesauros haberet: «In amicis,» inquit. Ita Plutarchus, ait Maximus, serm. De Amicitia. Unde Chilon, ait Plutarchus lib. De Multitudine amic., cuidam dicenti nullam se habere inimicum, respondit: «Videris mihi tu etiam nullum habere amicum. Inimicitiæ quippe statim comitantur amicitias, iisque se implicant: neque fieri potest, ut amici non fiant injuriarum, ignominarum odiorumque participes: inimici enim amicum ejus quem oderunt, suspectum habent, maleque ei cupiunt.» Huc facit illud Comici: «Cum sunt amici, esse amicos putes.» Sicut enim ex thesauro depromis non solum necessaria, sed et utilia ac jucunda ad usum: sic et ex amico ejusque opibus et dotibus. Unde illud Cantic. IV, vers. 12: «Hortus conclusus, soror mea sponsa, hortus conclusus, fons signatus.» S. Gregorius Nazianzenus orat. ad Gregorium Nyssenum id explicat de fido amico: «Amicus, inquit, fidelis, hortus conclusus, fons obsignatus: quæ opportune aperiuntur et communicantur,» q. d. Sicut ex horto fructus, ex fonte aquam, cum libet, hauris et depromis: sic et ex amico accipis omnia ad vitam opportuna. Quin et Cicero lib. De Amicit.: «Multæ sunt res, inquit, in quibus de suis commodis boni viri multa detrahunt, et detrahi permittunt, ut ipsis potius amici fruantur, quam ipsi.» Quantus sit amicitiæ thesaurus, liquet ex ejus officiis et legibus, quas tum alii, tum Cicero recenset lib. De Amicit. Prima, ait, lex in amicitia sancienda esto, ut neque rogemus res turpes, neque faciamus rogati. Secunda, in amicitia nihil fictum, nihil simulatum sit, et quidquid sit, id verum et voluntarium sit. Tertia, in vera amicitia nihilo se plus alter, quam alterum diligat. Quarta, præcipiendum in amicitia, ne intemperate benevolentia (quod sæpe fit) impediat magnas utilitates amicorum. Quinta, amicitia non est ad fructum nostrum referenda, sed ad illius commoda, quem diligimus: alioqui non erit ista amicitia, sed mercatura quædam utilitatum suarum. Sexta, non utilitatem amicitia, sed amicitiam utilitas sequitur. Septima, amicitia nunquam intempestiva, nunquam molesta sit. Octava, amicitia virtutum adjutrix a natura data est, non vitiorum comes. Nona, amicitia summa fide, constantia, justitia servanda est. Decima, in amicitia superior par esse debet inferiori. Undecima, nimiæ amicitiæ fugiendæ, ne necesse sit unum sollicitum esse pro pluribus. Duodecima, amicitiæ non debet esse satietas, et veterrimæ amicitiæ debent esse suavissimæ. Decima tertia, amici sæpe monendi et objurgandi sunt. Decima quarta, amicitiæ, quæ minus probantur, sensim dissuendæ sunt, non repente præcidendæ, ut censuit Cato. Decima quinta, amicitia poscit mutuas salutationes, officia, affabilitatem, alloquia. Nam, ut ait Aristoteles lib. VIII Ethic. cap. V: «Multas amicitias dissolvit ἀπροσηγορία, id est taciturnitas, vel inaffabilitas.» Decima sexta, amicus amico in lætis congaudere, in tristibus condolere debet, eumque omni ope et opera sublevare. Nam, ut ait Diogenes, «amicorum et deorum omnia sunt communia.» Et Plutarchus, lib. III Symposiac., quæst. X: «Amici ad salem et cuminum,» ut, scilicet, pauperiem mutuam tolerent et sustentent, paratique sint sale et cumino duntaxat propositis una cœnare. Decima septima, amicus amici odia, incommoda, dispendia, etc., in se suscipiat. Decima octava, amicus amico viribus, sensibus, votis, quoad licet, se accommodet. Nam, ut ait ibidem Plutarchus: «Concentus quidem nervorum ex contrariis sonis conflatur, acutis et gravibus, utcumque similitudinem quamdam gignentibus: amicitiæ autem concentus nullam vult partem esse dissimilem aut inæqualem; sed oportet omnia dicta, sensa, consilia et affectus inter se convenire, veluti uno animo in plura diffuso corpora.» Insuper amicus pro amico tristia et dura constanter patiatur. Sic Martyres pro Deo sibi amicissimo ignes, equuleos, feras, etc., forti lætoque animo tolerarunt. Unde S. Augustinus in cap. VI S. Joan., tract. 27: «Quomodo, inquit, mansit in illo (Deo) S. Laurentius? Mansit usque ad tentationem, mansit usque ad tyrannicam interrogationem, mansit usque ad peremptionem; parum est, usque ad immanem excruciationem mansit. Non enim occisus est cito, sed cruciatus est in igne.» Sic Christus Apostolos vocat amicos, Joan. XV, 15. Quare? quia «vos estis, qui permansistis mecum in tentationibus meis,» Lucæ XXII, 28.
6:15
(q. d. Nihil ei comparari potest tanquam æquivalens.) Græce, οὐκ ἔστιν ἀντάλλαγμα, id est, non est commutatio, permutatio, compensatio; Vatablus, amico fideli nullum par est pretium, nihil est, quod ejus dignitatem et utilitatem æquet, ut etiamsi omnibus opibus emeres amicum fidum, non tamen par et justum pro eo appenderes pretium); ET NON EST DIGNA PONDERATIO AURI ET ARGENTI CONTRA BONITATEM FIDEI ILLIUS, — quæ, scilicet, in altera bilancis lance illi contraponatur, illique æquiponderet et æquivaleat: semper enim bonitas fidei, id est, fidelitatis amici, quantolibet auro et argento præponderabit, eritque dignior et pretiosior. Græce, καὶ οὐκ ἔστι σταθμὸς τῆς καλλονῆς αὐτοῦ, id est, et non est pondus pulchritudinis (bonitatis) illius, q. d. Non satis potest ponderari aut æstimari pulchritudo, id est, decus, bonitas et pretium veri amici. Syrus, amico fideli non est pretium. Pretio æstimari nequit, quia pretium omne superat, et non est pondus gratiæ (in dativo) ejus. Tigurina, nulla re digne decus fidei ejus rependitur, nihil ei est ἀντάξιον, id est, æquiparabile, æquandum, conferendum. Unde apud Hebræos est proverbium: «Potior est amicus in platea, quam aurum in cista.» Et Homerus Odyss. θ: «Fidus amicus non est inferior, nec posthabendus fratri germano.» Et Cicero, lib. De Amicit.: «Haud scio, ait, an, excepta sapientia, quidquam sit homini amicitia melius a diis immortalibus datum. Solem e mundo tollere videntur, qui amicitiam e vita tollunt.» Denique Franciscus Victoria, et ex eo Franciscus Suarez, tract. de Charit., disp. IX, sect. 4, docent posse tanta esse amici in amicum beneficia, ut liceat eum magis amare, quam proprium patrem. Vide Plutarchum, dialog. De Amico fideli, ubi eum omnibus consanguineis præfert: «Habes, inquit, rem dulcissimam sanctissimamque, qua una post solam virtutem nihil homini melius, vel natura, vel casus, vel studium dedit: dulces, fateor, parentes, dulces avi, dulces item filii, dulces fratres, dulces uxores; possunt tamen amarescere, nec parentes ideo, nec fratres, nec filii desierunt esse, cum tamen dulces esse desierint: at amicus solus, dum sit verus, dulcis et charus esse non desinit.» Insigni canis et lupi apologo idipsum ex imis amicitiæ et virtutis radicibus declarat Cyrillus, lib. III Apolog. moralium, cap. ultim.: Canis, inquit, verberatus ab hero clamans et ejulans, increpatus a lupo dicente: «Tu reus tibi es, qui tantum semper hominem dilexisti: pro labore igitur tuo suscipe dolorem;» respondit: Si fortuna dedit dudum mihi dulcia, quare Dedigner sub ea paucula dura pati? Si bona suscepi de manu hominis, quare non sustineam et mala? Sicut asbestus lapis, qui vere diligit, semper accenditur. Quid ergo dignum dabitur pro virtute, aut quid æquivalens reddetur pro grato homine? certe nihil est quod a grato liberaliter rependitur, nisi virtus pro virtute, amor pro amore, atque homo pro homine quantocius redonetur. Vade igitur, quia hominis semper sum amicus, et tuus propter hominem perpetuus inimicus.» Quibus cum pavore auditis, lupus mox in solitudinem fugit. If fortune long ago gave me sweet things, why Should I disdain to endure a few hard things under it? If I have received good things from the hand of a man, why should I not also bear evil things? Like the asbestos stone, he who truly loves is always on fire. What then will be given as a worthy reward for virtue, or what equivalent return will be made for a grateful man? Certainly nothing is generously repaid by one who is grateful, except virtue for virtue, love for love, and man for man restored as quickly as possible. Go, therefore, for I am always the friend of man, and your perpetual enemy on account of man." When the wolf heard these words with fear, he immediately fled into the wilderness. Tertium est hoc amicitiæ elogium, quod pretium ejus sit incomparabile et inæstimabile. Sequitur quartum.
6:16
Sic legit et S. Cyprianus, lib. III Testimon. Nam Græce tantum est, φάρμακον ζωῆς, id est, pharmacum vitæ, scilicet, miseræ hujus et ærumnosæ: idque primo, quia omnibus hujus vitæ miseriis et ægritudinibus, tam corporis quam animi, uti sunt mœrores, angores, timores, etc., quæ innumeræ sunt, medetur amicitia, consulendo, juvando, et consolando amicum: quo significat vitam nostram esse continuam infirmitatem et ægritudinem, non unam, sed multiplicem, cujus medicus sit amicus, juxta illud Proverb. XV, 4: «Lingua placabilis, lignum vitæ;» Hebræus et Chaldæus, medicina (Septuaginta, sanitas) linguæ, arbor vitæ. Unde Syrus vertit, amicus fidelis, medicina est vitæ; Arabicus, amicus fidei (id est fidelis) est velut emplastrum vitæ. «Quid dulcius, ait Seneca in Proverb., quam habere amicum, cum quo omnia audeas; cui sic credas, ut tibi; cui sic loquaris, ut tecum. Sapiens etsi contentus est se, tamen amicum vult habere: sed hoc ob nihil aliud, nisi ut exerceat amicitiam, ne tam magna virtus jaceat: non ad hoc, ut dicit Epicurus, ut habeat, qui sibi assideat, succurrat: sed ut habeat, cui assideat, quando libet.» Vere S. Hieronymus in cap. VII Mich.: «Amicus, inquit, diu quæritur, vix invenitur, difficile servatur.» Nam, ut ait Comicus: «Quod medicus est ægro corpori, hoc amicus est mentis ægritudini. Nam verba amica sunt medela commoda.» Secundo, amicus est pharmacum vitæ et immortalitatis, quia affert et prolongat vitam: tum præsentem mortalem, dum facit hominem imperturbabilem et impassibilem; tum futuram immortalem, instar ligni vitæ, juxta illud: «Fructus justi, lignum vitæ,» Proverb. XI, 30. Ille enim verissimus est amicus, qui amicum docet iter, et ducit ad beatam immortalitatem. Fidelis ergo et Christianus amicus suis monitis, consiliis, instructionibus, correptionibus efficit apud amicum, ut is semper vivat, tum in hoc sæculo per famam, tum in futuro per gloriam. Quocirca S. Augustinus lib. IV Confess. cap. VI: «Bene, inquit, quidam (Horatius) dixit de amico suo: Dimidium animæ meæ. Nam ego sensi animam meam, et animam illius (amici) unam fuisse animam in duobus corporibus; et ideo mihi horrori erat vita, quia nolebam dimidius vivere: ideo forte mori metuebam, ne totus ille moreretur, quem multum amaveram.» Audi Rabanum: «Amicus dicitur, quasi animi custos. In amico quippe fideli medicamentum est vitæ et immortalitatis: quia, si fidelis est, secundum Deum utique amicus est: si autem secundum Deum amicus est, ea semper cum amico tractat, quæ ad medicamentum vitæ æternæ, et immortalitatem perpetuam pertinent.» Unde est illa Tullii Ciceronis sententia, «amicitiam nisi inter bonos esse non posse. Est enim boni viri (quem eumdem sapientem licet dicere), hæc duo tenere in amicitia: primum, ne quid fictum sit, neve simulatum; aperte enim vel amare vel odisse magis ingenui est, quam fronte occultare sententiam. Deinde, non solum ab aliquo allatas criminationes repellere; sed ne ipsum quidem esse suspiciosum, semper aliquid existimantem ab amico esse violatum. Accedat huc suavitas quædam oportet sermonum atque morum, haudquaquam mediocre condimentum amicitiæ. Tristitia autem, et in omni re severitas habet illa quidem gravitatem; sed amicitia remissior esse debet, et liberior, et dulcior, et ad omnem facilitatem proclivior.» Audi et S. Ambrosium lib. I Officior. cap. XXXII: «Benevolentia, ait, communia quædam parens omnium, quæ amicitiam connectit et copulat: in consiliis fidelis, in prosperis læta, in tristibus oneris amici portatio." Talem amicum philanthrope se praestitit S. Gregorius Nazianzenus, ut ipse ad eumdem scribit, epistola 64: "Quae tibi molesta sunt, inquit, utique et nobis: amicorum communia omnia censemus, tam prospera quam adversa, eaque amicitiae lex est." Denique eleganter S. Chrysostomus hom. 2 in epist. I ad Thessal.: "Revera, ait, vitae pharmacum est, fidus amicus; revera protectio fortis est, fidus amicus. Quid enim non efficeret germanus amicus? quantam utilitatem, quantam securitatem generat! Si mille thesauros dixeris, nihil tamen germano correspondebunt amico." Et post nonnulla: "Cum amico et paupertas tolerabilis est: sine illo et sanitas et divitiae intolerabiles sunt. Alium pro se ipso habet, qui amicum habet. Praestringor, et veluti praecludor faucibus, non valens exemplo aliquo rem istam exprimere. Novi ego quemdam, qui cum sanctos viros amici sui causa obsecraret, primum pro illo, et tum demum pro se orare, obsecrabat." Amicus ergo est salutare et panchrestum vitae pharmacum contra omnes ejus morbos et vulnera. Ille te moerentem solatur, desperantem erigit, dolentem recreat, trepidantem excitat: in arduis est praesidium, in dubiis consilium, in adversis solatium, in prosperis, ne cadas aut evanescas, fulcimentum. Quid? quod insuper est immortalitatis medicamentum: tum quia te mortuum ac sepultum, non sinit tamen a sua et reliquorum memoria prorsus interire, facta demortui celebrat, dicta repetit, virtutes ac merita praedicat; tum (quod utilius atque optabilius est) quia defuncti animam Christianis suffragiis, pietatisque officiis, ut tandem immortalitatis gloriosae munere donetur, verus animae curator et amicus prosequitur. Verus quippe fidelisque amicus non proprium, sed amici lucrum quaerit. "Quid est, inquit S. Ambrosius, amicus, nisi conscius amoris? Non est vectigalis amicitia, sed plena decoris. Virtus est amicitia, non quaestus." Ita ipse, lib. III Offic. cap. ult. Huc facit proverbium Hebraeorum: "Aut societas (amicitia), aut mors," q. d. "Vita sine amico non est vita, sed mors." "Quae potest esse vita vitalis, ait Cicero lib. De Amicitia, quae non in amici mutua benevolentia conquiescit? Hoc experiremur, si Deus nos ex hac hominum societate tolleret, et in solitudine collocaret; atque ita suppeditans omnium rerum, quas natura desiderat, abundantiam, hominis omnino aspiciendi potestatem eriperet: quis tam esset ferreus, qui eam vitam ferre posset, cuique non auferret fructum voluptatum omnium, solitudo?" Hac de causa Aristoteles, lib. Polit. cap. II, dicit "eum, qui cum aliis versari nequit, aut Deum esse, aut bestiam." Pergit Cicero: "Amicus magis necessarius est, quam ignis et aqua." Sicut enim citra ignem et aquam non constat hominum vita, ita nec sine consuetudine et opera amicorum, quos ob idipsum Latini maesta, ut unusquisque benevolentis se magis quam sapientis credat consilio: ut David, cum esset prudentior, Jonathae tamen junioris consilio acquiescebat. Tolle ex usu hominum benevolentiam, tanquam solem e mundo tuleris, ita erit: quia sine ea usus hominum esse non potest, ut peregrinanti monstrare viam, revocare errantem, deferre hospitium, aquam de aqua profluenti dare, lumen de lumine accendere. Non igitur mediocris virtus, de qua sibi plaudebat Job dicens: Foris autem non habitabat hospes, janua mea omni venienti patebat. Benevolentia itaque in his est omnibus, tanquam fons aquae reficiens sitientem, tanquam lumen, quod etiam in aliis luceat, nec illis desit, qui de suo lumine aliis lumen accenderint." Idem S. Ambrosius, lib. III, cap. ultim.: "Solatium, inquit, hujus vitae est, ut habeas, cui pectus aperias tuum; ut colloces tibi virum fidelem qui in prosperis gratuletur tibi, in tristibus compatiatur, in persecutionibus adhortetur et subinde, qui in laetis exsultantem comprimat, in tristibus maerentem erigat." Rursum S. Augustinus (vel quisquis est auctor), lib. De Amicitia, cap. II: "Amicus, inquit, quasi amoris, vel ipsius animi custos dicitur: quoniam amicum meum amoris mutui, vel ipsius animi oportet esse custodem, ut omnia ejus secreta fideli silentio servet, et quidquid in eo vitiosum viderit, pro viribus caveat et deleat: cui et gaudendo congaudeat, et dolendo condoleat." Et cap. v: "Amicus, ait, sapiens, medicamentum est vitae. Non enim validior vel efficacior est vulneribus nostris medicina, quam habere, qui omni incommodo occurrat compatiens, omni commodo occurrat congratulans: ut junctis suis humeris onera sua invicem tolerent, et quod unusquisque propriam levius quam amici portet injuriam. Amicitia ergo secundas res facit splendidiores; adversas partiens communicansque, reddit leviores: nam et philosophis etiam placuit. Non aqua, non sole, non igne pluribus locis utimur, quam amico: in omni actu, in omni studio, in certis, in dubiis, in quolibet eventu, in fortuna qualibet, in secreto, in publico, in omni consolatione, domi forisque ubique amicitia grata, amicus necessarius, utilis gratia reperitur. Quocirca amici, ait Tullius, et absentes adsunt sibi, et egentes abundant, et imbecilles valent, et, quod difficilius est dictu, mortui vivunt. Igitur amicitia est divitibus pro eleemosyna, exsulibus pro patria, pauperibus pro censu, aegrotis pro medicina, mortuis pro vita, sanis pro gratia, imbecillibus pro virtute, robustis pro praemio." Addit verum amicum levius propriam quam amici injuriam tolerare. Idem S. Augustinus, serm. 21 De Verbis Apostoli, citans illud Apostoli, Galat. vi, 2: Alter alterius onera portate, et sic adimplebitis legem Christi: "Nihil, ait, sic probat amicum, quemadmodum necessarios vocant, uti amicitiam necessitudinem. Innuit haec Ciceronis sententia duo maxima commoda colligi ex amicitia, voluptatem et usum: nihil est enim jucundius igni, nihil utilius aqua. Huc facit adagium: "Sal vitae est amicitia: oculus vitae est sapientia: antidotum vitae est patientia."
Fifth Encomium of Friendship ET QUI METUUNT DOMINUM, INVENIENT ILLUM. -- Docet hic, modum inveniendi et parandi fidum amicum, esse amorem Dei. Fidus enim amicus est magnum Dei donum, quod Deus sui cultoribus, quasi ingentem sui cultus mercedem, rependit, quo simul ostendit verum amicum esse ingens, imo divinum bonum, utpote quod non ab homine, sed a Deo sperari petique debeat. Quocirca hoc est quintum amicitiae elogium. Unde Tigurina vertit, talem autem nanciscentur, qui reverentur Dominum; Syrus vero, et qui timet Deum, ipsemet est, scilicet, amicus fidelis. Sic et Arabicus, et est (amicus fidei) de timentibus Deum, hoc est, amicus fidelis est timens Deum, q. d. Si quaeris amicum fidelem, quaere timentem Deum: quia non est amicus fidelis, nisi qui timet Deum. Timens enim Deum fidelis est Deo, ideoque fidelis est et homini, praesertim amico. "Quid amicitia pretiosius, exclamat Rabanus, quae angelis communis et hominibus est? Ipse Dominus noster ex servis amicos fecit, sicut ait Joan. xv: 'Vos amici mei estis, si feceritis quae ego praecipio vobis.' Dedit formam amicitiae, quam sequamur." Denique amicitiae fons et origo est ipse Deus, et Deitas, quae ob amicitiam communicat se tribus personis divinis. Hae ergo inter se sunt primi increati et summi amici, qui suum amicitiae bonum angelis et hominibus communicant. Unde S. Ambrosius, lib. II De Spiritu Sancto, in fine: "Quidam (Cicero, lib. De Amicitia), ait, interrogatus: Quid amicus esset? Alter, inquit, ego. Si ergo homo amicum ita definivit, ut alterum se esse diceret, per unitatem, videlicet, amoris et gratiae: quanto magis in Patre et Filio et Spiritu Sancto unitatem majestatis aestimare debemus, cum per eamdem operationem ac divinitatem, vel unitas, vel certe, id quod amplius est, tautotes, (id est, identitas) exprimatur? tauton enim idem significat, ex eo quod idem habeat et Pater et Filius et Spiritus Sanctus, ut idem velle et idem posse non affectione sit voluntatis, sed in substantia Trinitatis." gunt Graeca, quae sic habent: Qui timet Dominum, dirigit, id est rectificat, rectam facit, rectam constituit amicitiam suam: nam erga eum talis etiam proximus ipsius erit, puta, fidelis, sincerus, constans, qualis ipse est erga Deum. Aliter Palacius, q. d. Qualis es tu, talis est et amicus tuus: similis enim quaerit similem. Cum enim amicus sit alter ego, si ego sum bonus, erit et amicus meus bonus: si est ille malus, ergo et ego malus. Amicorum enim omnia sunt communia; ergo et virtus, aut nequitia communis est. Indicium evidens animi tui est amicus tuus: si amicum habes malum, demonstras te esse malum. Si donum Dei est amicus, non potest Deus bonus mala donare. Ergo viri boni amicus erit bonus. Haec Palacius. Syrus vero ad id quod praemisit, "Qui timet Deum, ipsemet est," scilicet, fidelis amicus, apposite subdit: qui timent Deum, confirmabunt amicitias suas, et sicut ipse in amicis ejus; et Arabicus, perdurabit amicitia eorum, quoniam amici ejus similes illi sunt, q. d. Firma amicitia nulla re firmatur, nisi timore Dei: quia qualis est Deus, tales sunt et amici, tum erga Deum, tum erga se invicem: quae enim conveniunt in uno tertio, conveniunt pariter inter se. Vera ergo amicitia est eorum, qui in Deo conveniunt, ac in Dei amore et charitate sociantur: Deus enim, cum sit fidus, constans, immutabilis, hinc pariter suos amicos facit fidos, constantes, immutabiles. Pari modo, qui fidos quaerit servos, milites, operarios, ancillas, quaerat eos qui timent Deum. Timor enim Dei cogit eos fidos esse hero ducique suo, sicut cogit eos fidos esse Deo. Qui hoc sapiunt, felices sunt, optimeque eis ubique servitur. Hoc est quod ait Ben-Sira Alphabeto primo, littera Tsade: "Si necesse est ut contrahas accipiendo et dando, esto sors tua cum viro bono," q. d. Si tibi negotiandum est, negotiare cum viro probo, non cum improbo: quia probis adest Deus, improbis resistit. Sapiebat hoc Constantius Imperator, pater Constantini Magni, qui, ut refert Eusebius lib. I De Vita Constant., ut sinceros Christianos a fictis secerneret, sibique amicos et aulicos ascisceret, simulate edixit, ut Christi cultores aula sua excederent, in ea vero remanerent soli idolorum asseculae: quare veri Christiani aula excesserunt, ficti in ea remanserunt. Tum ille, detecta simulatione, idololatras omnes, quasi proditores, aula expulit, verosque Christianos duntaxat in eam adlegit, dicens: Quomodo Imperatori fidem servabunt, qui erga Deum deprehensi sunt perfidi? Hos vero, qui veritatem confessi fuerant, dignos esse dicebat, qui circa Imperatorem essent; atque ita eos corporis ac regni etiam sui custodes esse praecepit, dicens, oportere tales inter primos ac necessarios, tam amicos quam familiares excoli et ornari, ac magis in honore et pretio haberi, quam magnorum thesaurorum aeraria." Audi Rabanum hic: "Plenam ergo, inquit, at- que perfectam amicitiae gratiam nisi inter perfectos viros, ejusdemque virtutis perseverare non posse, SS. Patres docuerunt. Unde, quomodo ad perfectionem illius et inviolabilem statum perveniri possit, quasi gradus quosdam statuerunt. Primum igitur gradum verae amicitiae in contemptu substantiae mundialis, et omnium quas habemus rerum despectione esse dixerunt. Secundum, ut ita suas unusquisque resecet voluntates, ne se sapientem atque consultum esse judicans suis malit, quam proximi diffinitionibus obedire. Tertium, ut sciat omnia, etiam quae utilia ac necessaria aestimat, postponenda bono charitatis et pacis. Quartum, ut credat nec justis nec injustis de causis penitus irascendum. Quintum, ut adversum se iracundiam fratris, etiam sine ratione conceptam, eodem modo quo suam, curare desideret, sciens aequaliter sibi perniciosam alterius esse tristitiam, ac si adversus alium ipse moveatur, nisi eam, quantum in se est, de fratris mente depulerit. Postremum illud est, quod generale vitiorum omnium peremptorium esse non dubium est, ut se de hoc mundo credat quotidie migraturum; quae persuasio non solum nullam in corde tristitiam residere permittit, verum etiam universas concupiscentiarum ac peccatorum omnium comprimet motus. Haec igitur quicumque tenuerit, amaritudinem irae atque discordiae nec pati poterit, nec inferre." Idem dixerunt Gentilium sapientes de amicitia naturali, quae, scilicet, fundatur in communicatione bonorum et virtutum naturalium. Cicero, lib. Officior.: "Omnium societatum nulla praestantior, inquit, nulla firmior, quam cum viri boni moribus similes, sunt familiaritate conjuncti. Nihil enim amabilius, nec copulatius, quam morum similitudo bonorum. In his, in quibus eadem studia sunt, eaedem voluntates, in his fit, ut aeque quisque altero delectetur ac seipso, efficiturque id, quod Pythagoras vult in amicitia, ut unus fiat ex pluribus." Idem, lib. De Amicitia, asserit, "amicitiam nisi inter bonos esse non posse." "Virtus, inquit, conciliat amicitias et conservat; in ea enim est convenientia rerum, in ea stabilitas, in ea constantia: quae, cum se extulit et ostendit lumen suum, et idem aspexit agnovitque in alio, ad id se admovet, vicissimque accipit illud, quod in altero est: ex quo exardescit sive amor, sive amicitia: utrumque enim dictum est ab amando." Aristotelis haec de amicitia sunt placita: "Amicus est alter ego," lib. IX Ethic. "Amicus debet se tenere ad amicum, sicut genu ad tibiam," ibidem. "Ambobus existentibus amicis sanctum est praehonorare veritatem, ut dicat: Amicus Plato, sed magis amica veritas," lib. I Ethices. "Honesta amicitia proprie dicitur amicitia, alia ex accidenti," lib. III Ethic. cap. IV. "Amicitia magis consistit in eo ut amet, quam ut ametur. Argumento sunt matres, quae filios amando gaudent, redamari non curant," lib. VIII Ethic. VIII. "Pro- verbia in amicitia sunt: Una anima: Communia omnia amicorum: Aequalitas amicitia: Tibiae genu propinquius," lib. IX Ethic. cap. VIII. "In quibus jus et justum est, in his est amicitia." Quamobrem, "quot justorum sunt species, tot et amicorum. Justum certe est et hospiti erga civem, et servo erga dominum, et civi erga civem, et filio erga patrem, et uxori erga virum, etc., et amicitiae sunt in horum singulis," lib. II Magnor. Moral. cap. XII. "Bonorum et eorum qui in virtute sunt, amicitia perfecta est," lib. VIII Ethic. cap. III. "Constantissima igitur stabilissima ac honestissima, quae inest probis amicitia; quippe quod propter virtutem, ac per se bonum. Nam virtus incommutabilis, et quae per eam conciliatur amicitia, constantissima est: at quae ex commodo, stabilis non est, quippe quae cum commodo elabitur," lib. II Magn. Moral. cap. XII. Si haec vera sunt in amicitia naturali, utique veriora erunt in supernaturali, quae in communicatione bonorum et virtutum supernaturalium, ac praesertim in charitate fundatur; charitas enim est perfecta amicitia, tam hominis cum Deo quam hominis cum homine. Ratio a priori ergo cur amicitia sit constans etiam in adversis, est ejus honestas, dignitas et praestantia: item charitas, cui, si supernaturalis sit, innititur. De quo plura Prov. XVII, 17. Porro haec omnia quae de amico hic sancit Sapiens, per excellentiam conveniunt Christo Domino. Ipse enim est amicus amicorum, prae omnibus amicis amandus et colendus; per quem et in quo caeteri amici amandi et colendi sunt; sine quo nullus est verus amicus. Christus ergo primo, fundit verbum dulce, quia lingua ejus est eucharis, id est gratiosa, et lingua charitum, quia lingua non Angelorum, sed Dei ac Verbi Dei, juxta illud Psal. XLIV, vers. 3: "Diffusa est gratia in labiis tuis;" et Cant. v, 13: "Labia ejus, lilia distillantia myrrham primam;" et vers 16: "Guttur illius suavissimum, et totus desiderabilis: talis est dilectus meus, et ipse est amicus meus." Quocirca vere dixit S. Cyprianus de passione Christi: "De impietate et malitia suavitas pietasque Christi triumphat." Secundo, Christus nobis est consiliarius unus de mille; hoc enim nomen ei dat Isaias cap. IX, vers. 6. Vide ibi dicta. Tertio, Christus est amicus in tentatione, quia per crucem, passionem et mortem pro nobis obitam, probavit suam erga nos amicitiam. Et quia in Eucharistia seipsum nobis in cibum reliquit ad tentationum remedium, ac tribulationum omnium solamen et robur. Vide S. Ambrosium lib. VII in Lucam, cap. XI: "Quis, ait, amicior nobis, quam qui pro nobis corpus suum tradidit?" Quarto, Christus nobis est unanimis, quia noster frater per incarnationem fieri dignatus est. Quinto, Christus est amicus fidelis, ideoque protectio fortis. Sexto, Christus est thesaurus animae nostrae. Septimo, Christo nihil aequari aut compa- me Christus: "Quoniam, inquit, seipsum Christo et cruci totum praebuerat, et ad illius voluntatem omnia faciebat, non dixit: Vivo ego Christo; sed quod longe majus est: Vivit vero in me Christus." Unde sapienter et pie S. Bernardus in Formula honestae vitae: "Sit tibi Jesus, ait, semper in corde, et nunquam imago crucifixi ab animo tuo recedat: semper illum cogita pro te in cruce pendentem. Sic nimirum erit tibi fasciculus myrrhae inter ubera tua." Et S. Augustinus in Meditation. cap. XXXV: "Dulcissime et amantissime Jesu, infunde, obsecro, multitudinem charitatis tuae pectori meo, ut te solum in corde habeam. Scribe digito tuo in pectore meo dulcem memoriam, nulla unquam oblivione delendam, etc. Quam magna multitudo dulcedinis tuae, cum abscondisti timentibus te!" Idem, epist. 52 ad Macedon.: "A charitate, inquit, aeternitatis et veritatis, cujus signator est Christus, manat vera amicitia, non pensanda temporalibus commodis, sed gratuito amore potienda. Nemo enim potest veraciter amicus esse hominis, nisi fuerit ipsius primitus veritatis."
6:18
18. FILI, A JUVENTUTE TUA (Syrus, a pueritia tua) EXCIPE (legit, epidexai; jam legunt, epilexai, id est elige) DOCTRINAM (Graece paideias, id est, institutionem disciplinae, qua paides, id est pueri, erudiuntur et formantur in litteris et bonis moribus), et USQUE AD CANOS INVENIES SAPIENTIAM. -- Pro eos polion, id est usque ad canos, perperam aliqui legunt eos podon, id est usque ad pedes. Sapientia enim non est in pede et talis, sed in capite et canis. Tigurina: Fili, a juventute tua addisce disciplinam, et sapientiam tandem canescens invenies; Vatablus, ad canos usque duraturam invenies; aut, canitiem usque sectaberis. Ut per metalepsin to invenies sumatur pro inquires, investigabis, sectaberis; quae enim invenire cupimus, ea inquirimus, vestigamus et sectamur. Igitur est hic duplex sensus. Primo, q. d. Fili, a juventute tua aperto pectore suscipe sapientum instructionem et doctrinam: ita fiet ut usque ad canos, hoc est in canis, puta in senectute et canitie, invenias sapientiam; sapientia enim diu discenda est, ac a pueris per omnem aetatem, ut in senectute ea plene potiamur et fruamur. In pueris enim dominatur gula, in juvenibus luxuria, in viris ambitio: at haec omnia cadunt in senectute, tumque homo incipit perfecte sapere, cum passioni- propinquare cernit. Rursum tunc invenit sapientiam, id est fructus sapientiae, puta animi quietem, moderationem, laetitiam, etc.; hos enim fructus parit sapientia. Disce ergo, juvenis, ut senex invenias et fruaris sapientia; sapientia enim, ut ait Aristoteles, non est in juvenis novitate, sed in senum experientia. Secundo, q. d. Fili, a juventute tua stude doctrinae et sapientiae, quia haec nunquam te deseret; sed ad canos usque tibi adhaerebit, teque indivulse comitabitur, cum opes, voluptates, honores hominem in senio deserant. Rursum Palacius sic explicat, q. d. Disce, juvenis, et usque ad canitiem semper licebit sapientiam invenire, et in ea proficere. Cum enim sapientia sit dilectio Dei, ejus luce resplendens, ab ejus gratia dimanans, ut in gratia et dilectione et fide, licet semper, dum vivimus, proficere (ut quaedam Clementina decrevit): ita et in sapientia semper usque ad canos proficere licebit. Priori sensui favet id quod sequitur: "Quasi is qui arat, et seminat, accede ad eam, et sustine (exspecta in senectute) bonos fructus illius," q. d. Sere in juventute semina sapientiae, ut ejus fruges metas in senectute; senum enim est sapientia, senum, inquam, qui a juventute ei vacarint: qui enim a puero vacarunt concupiscentiae et insi- sipientiae, in senectute erunt pariter concupiscentes et insipientes. Unde Nazianzenus in Tetrastichis: "Senes, inquit, decet sapientia, juvenes temperantia." Est ergo laus sapientiae, quod ipsa sit decus et ornamentum senectutis. Ut hoc ergo bonum senectuti tuae concilies, a puero eidem vacare incipe. Verum id ipsum posteriori quoque sensui adaptes; subdit enim: "In opere ipsius exiguum laborabis, et cito edes de generationibus illius." Posterior ergo sensus, uti uberior, ita simplicior et germanior est, ac priorem includit. Summa jubet studioso sapientiae, ut a puero addiscat eam, tum quia puerilis aetas est quasi cera et tabula rasa, quae quaslibet figuras sibi impressas facile recipit, et constanter retinet, juxta illud: Quo semel est imbuta recens, servabit odorem Testa diu. Senectus vero dura et inflexilis est ab iis quae in juventute didicit, quibusque per tot annos assuevit. Tum quia sapientiae studium est sublime, longum et arduum, igitur a puero capessendum. Praeclare S. Hieronymus, epistola 7 ad Laetam, De Instit. filiae, illam a puero litteris sanctisque moribus imbuendam docet: "Difficulter, inquit, eraditur, quod rudes animi perbiberunt. Lanarum conchylia quis in pristinum colorem revocet?" De puerorum institutione plura vide apud Clementem Alexandrinum in Paedagogo, Xenophontem in Paedia Cyri, Platonem lib. II, IV et VII De Rep., Aristotelem in Oeconom., Plutarchum et alios. De eadem plura dicam cap. xxx, vers. 1. Incipit hic secunda pars capitis, qua ab amicitia transit ad studium sapientiae, tum quia vera amicitia est comes et filia sapientiae; tum quia identidem Siracides salit et resilit ad sapientiam, quasi ad totius libri scopum et argumentum: totus enim hic liber agit de sapientia, tum in genere, tum in specie; varias virtutes et virtutum officia recenset; ac deinde a speciebus ad genus, puta ad sapientiam, quasi ad objectum sibi adaequatum resilit. 19. QUASI IS QUI ARAT, ET SEMINAT, ACCEDE AD EAM (id est longanimiter et patienter labora), ET SUSTINE BONOS FRUCTUS ILLIUS. -- Syrus, sicut seminator, et sicut messor, accede ad eam, et multitudinem frugum ejus colliges; Vatablus, quasi qui ares et seras, accede ad eam, et bonos ab ea fructus exspecta. "Vomere quippe Evangelii, ait Rabanus, de corde suo genimina vitiorum debet exstirpare, qui semen divini verbi edere, et fructus dulcissimos sacrarum virtutum desiderat metere." Docet modum parandi sapientiam ex similitudine et modo parandi fruges et messem per agriculturam. Sicut enim agricola primo, magno labore spinas et radices eruncat, vel, ut Cato ait, averruncat, id est runca evellit, exherbat et exstirpat; deinde terram arat, subigit et excolit. Secundo, in ea seminat id quod metere cupit, ac dispendium seminis patitur ut illud auctius recipiat. Tertio, haec omnia facit spe frugum, quia scilicet sperat opimam messem. Quarto, messem longanimiter per multos menses exspectat: ita pariter sapientiae studiosus primo mentem suam quasi terram, evulsis vitiorum spinis, multo labore poliat, subigat et excolat, juxta illud Jerem. IV, 3: "Novate vobis novale, et nolite serere super spinas;" secundo, in ea semina divinae sapientiae partim legendo vel audiendo, partim meditando, partim orando, partim divinas illuminationes et inspirationes hauriendo, jaciat et excipiat; tertio, speret fructum et messem sapientiae; quarto, longanimiter eam, ejusque frugum copiam, dulcedinem et praestantiam exspectet, juxta illud: Multa tulit, fecitque puer; sudavit, et alsit. Et: Non jacet in molli veneranda scientia lecto; Illa sed assiduo parta labore venit. And: "Venerable knowledge does not lie in a soft bed; But it is won by constant labor." Huc alludens S. Jacobus cap. v, 7, ait: "Ecce agricola exspectat pretiosum fructum terrae, patienter ferens, donec accipiat temporaneum et serotinum: patienter igitur estote et vos, et confirmate corda," etc. Vide ibi dicta. Porro, sicut totius vitae laborem sibi agricultura desiderat, ita et vehementius eumdem sapientiae cultura deposcit. Idcirco ait Paulus: "Dei agricultura estis," I Corinth. III, 9. Quocirca S. Bernardus, serm. De Septem donis Spiritus Sancti: "Ager est mundus, ait Veritas, fodiamus in eo: thesaurus absconditus latet, effodiamus eum. Ipsa est autem sapientia, quae trahitur de occultis. Omnes eam quaerimus, omnes concupiscimus eam; sed frustra quaerit, qui in lectulo suo quaerit." Et Seneca, epistola 109: "Prosunt, ait, inter se boni; exercent enim virtutes, et sapientiam in suo statu continent. Peritos luctandi usus exercet. Opus est et sapienti agitatione virtutum." Igitur, sicut ager terrae, ut copiosam ferat messem, longo labore et spe debet arari, fodi, occari, seminari, sarriri, etc.: sic prorsus haec omnia mystice peragenda sunt in agro animae, ut copiosos sapientiae et virtutis fructus proferat. Nam, ut ait Origenes hom. 9 in Exod., "spes futurorum laborantibus requiem parit, sicut in agone positis dolorem vulnerum mitigat spes coronae." Et Apostolus: "Debet in spe, qui arat, arare," I Corinth. cap. IX, 10. Vide ibi dicta. 20. IN OPERE ENIM IPSIUS EXIGUUM LABORABIS, ET CITO EDES DE GENERATIONIBUS (id est fructibus ab ea genitis) ILLIUS. -- Syrus, velut laborem exiguum laborabis, et statim fructus ejus comedes; Vatablus, nam in opere ejus non multum elaboraveris, quin de proventibus ejus mox comedas. Pro in opere, Graece est in ergasia. Haec vox tria significat: primo, ipsum opus et artificium; secundo, ipsam operationem, occupationem, actionem, culturam, exercitationem, operam et laborem, qui ad opus efficiendum suscipitur, pu- ipsam agricolationem; tertio, utriusque, scilicet tam operis quam operationis et laboris quaestum et lucrum. Omnibus hisce modis hic accipi potest, sed optime secundo. Persistit enim in metaphora agricolae, qui magno labore terram arat, sarrit et seminat; sicut enim ille post terrae culturam, mox ex ea fructus percipit: ita studiosus sapientiae ex studio et cultura mentis, illico et citius quam agricola ex ea suaves et praestantes sapientiae fruges colligit, juxta illud: "Euntes ibant et flebant, mittentes semina sua: venientes autem venient cum exultatione, portantes manipulos suos," Psal. CXXV, vers. 6. Hoc est quod ait Paulus Hebr. cap. XII, vers. 11: "Omnis disciplina, in praesenti quidem videtur non esse gaudii, sed moeroris: postea autem fructum pacatissimum exercitatis per eam reddet justitiae." Porro sapientiae fruges et fructus sunt multi et eximii, e quibus paucos hosce recenset Palacius: Primus est animam liberare a tenebris et caecitate, quam perseverantia peccandi parit. Secundus, liberare a tormentis, quae mens sibi male conscia sentit: cum enim peccatum sit vulnus animae, necessario ei dolorem et tormentum incutiet, nisi mortua jaceat. Tertius et maximus, liberare a metu inferni, quem sibi peccator sibi commeruit. "Quoniam non est in morte, qui memor sit tui, in inferno autem quis confitebitur tibi?" Quartus est, erigere animam in spem vitae aeternae potiundae: "Exspectantes (inquit) beatam spem, et adventum gloriae magni Dei," etc. Quintus, erigere animam ad confitendum in Deo velut in patre, qui in omni tribulatione nostra consolabitur nos. Sextus, "exspectare diem mortis et judicii cum animi fiducia;" imo nonnunquam dicere: "Cupio dissolvi, et esse cum Christo." Septimus, sentire jam nunc laetitiam, gaudium et jubilationem coelestem, dicente illo: "Parasti in conspectu meo mensam;" et item: "Faciet Dominus in monte isto convivium pinguium medullatorum." Et item: "Gaudete in Domino semper. O quam bonus et suavis est, Domine, spiritus tuus!" Sapient. XII, vers. 1. "Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus," Psal. XXXIII, 9. "Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti cor meum," Psal. CXVIII, 32. Porro primos hosce fructus illico percipit anima, ac deinde sensim caeteros, imo non raro cum peccatorum expulsione sentitur mira conscientiae serenitas, gratiae jucunditas, consolationis coelestis, qua Deus animam mulcet, copia, suaves piaeque lacrymae, etc. Exemplum illustre praeluxit in Christo, qui modico tempore in cruce et morte laborans, mox resurrexit ad vitam et gloriam immortalem, ex brevi passionis semine metens sibi et nobis opes immensas et gloriam sempiternam. 21. QUAM ASPERA EST NIMIUM SAPIENTIA INDOCTIS HOMINIBUS, ET NON PERMANEBIT IN ILLA EXCORS. -- Indoctos vocat insipientes et imprudentes, qui non rationem, sed concupiscentiam sequuntur. Eosdem vocat excordes, id est vecordes et stultos; his enim ob asperitatem horrori est sapientia practica (de tali enim hic passim est sermo), puta prudentia, virtus et sanctitas: unde Syrus vertit, quam aspera stultis sapientia, et non patientur eam excordes; Tigurina, quam aspera valde est imperitis; nullus enim excors perdurat apud eam, q. d. Quam aspera est guloso temperantia, luxurioso castitas, avaro liberalitas, superbo humilitas, iracundo lenitas, pigro labor et sedulitas! Utique est ei quasi lapis oneris, ut ait vers. 22; sicut enim stomacho amaro cibi dulces videntur amari, ita carnali et cupidinibus suis addicto, sapientia et virtus in se suavis et placida, videtur aspera, inaccessa et impossibilis, juxta illud Proverb. XXIV, 7: "Excelsa stulto sapientia;" et Proverb. XV, 5: "Stultus irridet disciplinam patris sui;" et vers. 12: "Non amat pestilens eum, qui se corripit, nec ad sapientes graditur." 22. QUASI LAPIDIS VIRTUS PROBATIO ERIT IN ILLIS, ET NON DEMORABUNTUR PROJICERE ILLAM. -- "Virtus," sive vis, "lapidis," est lapidis fortitudo, pondus et gravitas: hujus adinstar "erit" stultis "probatio," sapientiae, q. d. Sicut homo ignavus, volens elevare et imponere humero vel capiti lapidem gravem et ponderosum, mox ut ejus gravitatem et pondus sentit, illico eum deponit et abjicit: ita stulti tentant quandoque addiscere sapientiam, eamque in humeros elevare et suscipere cogitant; sed mox ut ejus difficultatem, onus et pondus sentiunt, illico ex ignavia et amore suarum cupiditatum eam abjiciunt. Sicut ergo lapis probat vires corporis, sic sapientia probat vires animi; qui enim forti et resoluto animo eam complectuntur, omne ejus onus generose superant, itaque onus eis in levitatem, et quasi in pennas et plumas vertitur: qui vero depresso et carnali sunt animo, oneri ejus succumbunt, ideoque eam deserunt. Syrus et Hugo per lapidem accipiunt gemmam pretiosam; sic enim vertit Syrus, sicut lapis est pretiosus super eum, ne intueatur et dimittat eam, q. d. Stultus aspicit eminus sapientiam, quasi gemmam, v. g. adamantem, supra se et opes suas elevatam, quam proinde quasi nimii pretii cominus intueri non audet, ut eam comparet, et in pectus suum immittat, sed eam aliis ditioribus et nobilioribus emendam relinquit. Verum nemo est qui gemmam velit apobripsai, id est abjicere. Quare melius alii passim accipiunt lapidem vulgarem, gravem et ponderosum; hujus enim pondus, qui supra suas vires esse sentit, illico abjicit. Unde Vatablus vertit, tanquam lapis probatur gravis (Graece ischyros, id est validus, fortis, ponderosus), incumbit illi, nec moram interponit, quin eum excutiat. Alludit ad lapidem luctae; in lucta enim certabant viribus, quis majorem, magisque grandem et ponderosum lapidem ferre posset: hic enim vocabatur lapis oneris, sive discus, et Graece lithos dokimasias, id est lapis probationis, quia eo probabant et explorabant quantae essent vires et robur cujusque, ut scirent quis cui antagonistae in lucta deberet comparari et opponi: de quo Zacharias cap. XII, 3: "In die illa, inquit, ponam Jerusalem quasi lapidem oneris cunctis populis: omnes qui levabunt eam, concisione lacerabuntur." Vide ibi dicta. Hic ergo lapis ignavis et timidis est lapis oneris; fortibus vero et sapientiae, id est virtutis studiosis, est lapis roboris, gloriae et triumphi, ideoque eis quasi in gemmam illustrem, puta in smaragdum, carbunculum et adamantem convertitur. Rursum, hic lapis est quasi lapis Lydius, qui probat et discernit aurum verum a falso et fictitio: pari enim modo disciplina sapientiae probat et secernit veros discipulos a falsis. Unde huc alludens Isidorus Pelusiota epist. 400: "Vir patiens, inquit, laborum exploratio est, et quasi lapis dokime, id est probationis." Nam, ut ait Nazianzenus in Carmine De Virtute et vitiorum definitione: "Patientia, malorum est decoctio." Moraliter, disce hic disciplinam, mortificationem, tribulationem, morbum, calumniam, persecutionem, esse lapidem oneris et probationis; ejus enim onere probatur patientia, humilitas et fortitudo cujusque fidelis. Illam ergo quasi onus humeris nostris a Deo impositum hilariter capiamus, et generose portemus; ita verae sapientiae decus, puta Dei gratiam, gloriam et coronam quasi athletae Christi nanciscemur. Quocirca S. Augustinus in Psalm. LXXXVI: "Quadrati lapidis, inquit, similis esse debet Christianus; in omni tribulatione non cadit, etsi impellitur; et si qua vertitur, nunquam cadit; nam quadratum lapidem quacumque verteris, stat semper: stantem te sic inveniat omnis casus." Sic et Plato, Aristoteles, Plutarchus et Seneca patientes et fortes piosque viros vocant tetragonos, id est, quadratos. Philo vero lib. De Sacrific. Cain et Abel; labores et molestias comparat cum escis, quibus nutritur et roboratur homo: "Equidem existimo, inquit, laboris ubique eamdem vim esse. Nam, sicut a cibo tota vita pendet una cum suis actionibus: ita etiam a labore pendet quidquid in rebus bonum est. Ergo sicut qui vitam prorogare cupiunt, alimenta non negligunt: ita quotquot, quae bona sunt, concupiscunt, laborum perpessionem magni faciunt; sicut enim cibus se habet ad vitam, sic illa ad honestatem." Porro Deus hunc lapidem cujusque viribus admetitur, ut minus forti minus ponderosum, magis forti magis ponderosum imponat; aut certe, si pondus lapidis vires hominis superet, Deus homini vires adauget et ponderi commensurat. Quare nemo de nimio ejus pondere jure queri potest, nemo ab eo ferendo se excusare. Nam, ut ait Apostolus I Corinth. x, 13: "Tentatio vos non apprehendat nisi humana: fidelis autem Deus est, qui non patietur vos tentari supra id quod potestis, sed faciet etiam cum tentatione proventum, ut possitis sustinere." Denique pondus hu- jus lapidis sentiunt acedi et tepidi duntaxat; nam amantes et ferventes dicunt cum S. Bernardo: "Labor meus non est nisi unius horae; et si amplius, non sentio prae amore." Amanti enim nihil est difficile. 23. SAPIENTIA ENIM DOCTRINAE SECUNDUM NOMEN EST EJUS, ET NON EST MULTIS MANIFESTA. -- Primo, Hugo sic explicat: Sapientia est secundum nomen ejus, scilicet, stulti et excordis, de quo vers. 22, q. d. Stulti sapientiam doctrinae reputant stultitiam, quia non capiunt, nec sapiunt ea, quae dicuntur. Verum obstat Graecum autes, id est ejus, quod est femininum, ac proinde stultum referre nequit, sed sapientiam.
Second interpretation Secundo, Dionysius, Lyranus et Robertus Holkot exponunt, q. d. Sapientia doctrinae, id est sapientia haec salubris et doctrinalis, docens summo bono adhaerere, nomen habet a sua proprietate, et re ipsa, suaque actione, videlicet, ab interno divinorum sapore, et gustu dulcedinis summi boni; dicitur enim sapientia a sapore, quasi sapida scientia. Hunc autem ejus saporem et gustum absconditum pauci percipiunt, nec nisi ejus studiosi. Verum obstat, quod Siracides fuerit Hebraeus, non Latinus, scripseritque hebraice, ac proinde ad Hebraeum sapientiae nomen, non ad Latinum, respexerit.
Third interpretation Tertio, alii sophian, id est sapientiam, censent alludere ad zophian, quasi sophia sit zophos, id est caligo, puta obscura et arcana. Verum huic obstat idem quod priori; Siracides enim hebraice scripsit, non graece. Potuit tamen ipse, utpote graece peritus, ad Graecae linguae tunc in Aegypto, ubi ipse haec scripsit, usitatae etymon secundario alludere. Ita Pineda in Job cap. XXVIII, vers. 18, in fine: Sophia, inquit, a sophos, id est a caligine, dicitur, quasi in caligine et ignoratione delitescens.
Fourth interpretation Quarto, Jansenius facile se expedit, sicque explicat: Sapientia est secundum nomen ejus; hoc est, est id quod dicitur et praedicatur, nempe, ardua res et excelsa, et non quibusvis obvia. Accedit Rabanus: "Sapientia, inquit, doctrinae, sinceritas est legis divinae; quae secundum nomen ejus est, hoc est, prudentia, veritas et virtus." Consentit Hugo: Sapientia, inquit, ignota et occulta est tam quoad nomen, quam quoad rem: quia Philosophi disputant tam de nomine, quam de re sapientiae. Quaerunt enim quis sit sapiens? quid sit sapientia? Rursum sapientia occulta est, quia ipsa est prudentia, virtus et veritas occulte illuminans mentem, et inflammans voluntatem.
Fifth interpretation Quinto, aliqui pro autes, id est ejus, legentes autois, id est ipsis, scilicet indoctis et excordibus, de quibus vers. 22 et 23, sic explicant, q. d. Sapientia secundum nomen est indoctis, hoc est, nomine tenus illis nota est, reipsa autem ignota; vel quoad nomen duntaxat illis competit, q. d. Nomen habent sapientum; revera autem sunt insipientes. Favet Tigurina: nam sapientia talibus (excordibus) de nomine tantum suo, neque adeo multis nota est. Huc accedit S. Thomas II II, Quaest. XLV, art. 2, ad 2: "Videtur, inquit, hic nomen sapientiae accipi pro ejus fama, quae a cunctis commendatur," q. d. Nomen et fama sapientiae apud omnes est illustris; sed tamen pauci eam assequentur. Ex adverso Syrus vertit, nomen ejus sicut doctrina ejus, et stultis non revelatur, q. d. Stultis, tam nomen quam doctrina sapientiae est ignotum et invisum.
Sixth interpretation Sexto, alii per sapientiae nomen accipiunt, non nomen proprium, sed epithetum appropriatum; sapientia enim in Scriptura vocatur thesaurus absconditus, aurum, argentum, gemma, margarita quae absconduntur, vel in conchis maris, vel in abditis venis terrae. Vide Job. cap. XXVIII, vers. 12 et sequent., ubi sapientiam comparat auro et topazio abscondito: "Abscondita, inquit, est ab oculis omnium viventium: Deus intelligit viam ejus, et ipse novit locum ejus." Ita Pineda in Job. cap. XXVIII, vers. 18, in fine. Nam cum sapientia, inquit, saepe nominetur auri, gemmarum universarumque opum appellationibus, significatur esse aliquid reconditum in occultis recessibus, ideoque a paucissimis inveniri, et, quod in rebus rarissimis pretiosissimisque contingit, plerisque ignotam et occultam esse, et non nisi nomine tenus cognitam; qui autem semel illam invenit, si sapiens est, nunquam dimittit. Sic Christus sapientiam Evangelicam vocat thesaurum in agro absconditum: "Quem qui invenerit homo, abscondit; et prae gaudio illius vadit, et vendit universa quae habet, et emit agrum illum," Matth. XIII, 44. Et Apostolus passim vocat thesauros sapientiae et scientiae Dei absconditos in Christo. Thesaurus autem vocantur opes pretiosae, arcanae et absconditae; dicitur enim thesauros quasi themenos eis aurion, id est, repositus et reconditus in futurum. Hac de causa Christus Dominus Patrem contestans ait: "Confiteor tibi, Pater, Domine coeli et terrae, quia abscondisti haec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis. Ita, Pater, quoniam sic placitum fuit ante te," Matth. XI, 25.
Seventh interpretation Septimo, sapientia doctrinae, scilicet sacrae et divinae, et nomine suo vocatur, et reipsa est mystica et abscondita. Dogmata enim ejus vocantur mysteria, id est, sacramenta et sacra arcana, ac doctores ejus vocantur mystae, apo tou myein stoma, id est, a claudendo ore, eo quod mysteria ejus silentio tegenda, ac non nisi paucis et dignis evulganda sint, idcirco Christus populo loquebatur in parabolis; Apostolis autem, apertis clarisque verbis, Matth. XIII, vers. 13. Hinc Paulus: "Loquimur, ait, Dei sapientiam in mysterio, quae abscondita est," 1 Cor. cap. II, vers. 7. Et S. Dionysius, S. Pauli discipulus, scripsit librum De Mystica Theologia. Denique prisci illi sapientes sub et ante tempora Siracidis, ut Ezechiel, Daniel, Zacharias, Pythagoras, Plato, Trismegistus, sapientiam suam docebant per hieroglyphica, symbola, emblemata, aenigmata, ut eam celarent rudes et incapaces; capaces vero ad ejus studium excitarent. Unde signanter ait Siracides: "Sapientia doctrinae," q. d. Sapientia quatenus docetur a mystis et Theologis hujus aevi, tam quoad dogmata, quam quoad eorum nomina, est symbolica, obscura et aenigmatica.
The plain meaning Denique, ut plane et plene textui et litterae satisfaciam, sensus est, q. d. Sapientia indoctis est aspera, et instar ponderosi lapidis, quem quia humeris ferre non valent, quia non volunt, hinc eum illico excutiunt. Nam sapientia, secundum nomen et etymon suum hebraicum, sonat rem laboriosam, difficilem, arduam, reconditam, quae non nisi magno labore erui et in lucem produci potest, quia ipsa revera talis est. Id ita esse ostendo in quatuor Hebraicis vel Arabicis sapientiae nominibus. Primum est ilm vel talim; radix enim alam, hebraice significat abscondit; unde alma vocatur virgo viro incognita, et domi abscondita. Arabice vero (Arabica autem est affinis, et quasi dialectus Hebraicae) alam significat: primo, abscondit; secundo, novit, scivit, certus fuit; inde vocatur sapientia, scientia, doctrina, ars, prudentia; talim vocatur informatio, studium, disciplina, tractatus; alim vocatur sapiens, sciens, prudens, doctus, litteratus; unde dicitur Elymas, id est magus, et rerum arcanarum peritus, uti dixi Actor. XIII, 8; Muallim vocatur doctor, magister, rabbi; muallam vocatur discipulus, studiosus. Unde Saraceni et Turcae rem quampiam asseverantes et jurantes dicunt, illa alim, id est, Deus novit, qui novit arcana pectoris. Secundum Hebraeum sapientiae nomen est Magia. Magim enim, id est magi, apud Hebraeos, indeque Chaldaeos, Persas, Arabes aliosque Orientales vocantur sapientes, quasi meditantes et scrutantes arcana; et magia vocatur sapientia arcana. Radix enim haga significat meditari, speculari, disquirere, scrutari. Unde higgaion est meditatio. Porro haga plane alludit ad iaga, id est laborare, dolore afficere, affligere, fatigare; quia scientia, quae per meditationem paratur, magno labore et fatigatione mentis acquiritur; quam quia, velut lapidem onerosum, refugiunt insipientes; hinc pariter ad sapientiam penetrare nequeunt. Tertium nomen sapientiae est talmud, id est doctrina; hoc enim alludit, et quasi includit alam, id est abscondit; ut talmud dicatur quasi almud, puta, res abscondita. Rursum a lamad, id est docuit, et talmud, id est doctrina derivatur malmad, id est stimulus; puta baculus aut virga, in cujus summitate est aculeus, quo bubulcus pungit boves; sic dictus, quod boves doceat arare, ait R. David. Pari modo juvenes a magistro, ferula quasi stimulo erudiuntur et docentur sapientiam; quare eis aspera et tanis, quæ erat sedes regum Persarum. In simili enim Dei scrinio recondita est sapientia. Igitur tam nomine quam reipsa ardua et laboriose est sapientia, puta Dei gratia, virtus et salus, ideoque a paucis laboris avidis apprehenditur. Idcirco ait Christus Matth. XX, 16: «Multi sunt vocati, pauci vero electi.» Et Matth. cap. VII, 14: «Quam angusta porta, et arcta via est, quæ ducit ad vitam: et pauci sunt qui inveniunt eam!» ET NON EST MULTIS MANIFESTA. — Plane, sicut pulveris est multum in terra, auri parum: ita rari sunt, quibus sapientia innotescit, adeo nos mundi prudentia cæcavit, adeo sibi vindicavit, adeo nos sapientiæ Dei ad se vocanti et pellicienti, Proverb. I, 21, subtraxit. Huc facit gnome Rabbini prisci in Pirke Avoth, id est, in Apophthegmatis Patrum, quæ sic habet: Dignitas et excellentia legis regium et sacerdotalem honorem suo splendore vincit, ac sublimitate supereminet; quippe 30 gradibus ad regni culmen ascenditur; 24 ad sacerdotii fastigium pervenitur; at vero ad apicem intelligentiæ legis 48 necessaria sunt. Hæc autem sunt ista: studium, id est improba diligentia, docilitas in obediendo magistris, intensio animi, attentio et affectio cordis, timor ac tremor, animi demissio, gaudium, obsequium præstare sapientibus, subtilitas cum condiscipulis in disputando et argumentando, alacritas, patientia, studium scripturæ, peritia misnæ, seu legis oralis ac traditæ, parum negotiationis temporalis, parum somni, modicum risus, modicum delectationis, sæcularium negotiorum permodicum, in irascendo tarditas, cor bene affectum erga sapientes, fidelitas, tribulationum perpessio, suæ conditionis agnitio, sua sorte contentum esse, prudenter loqui, nec honorem sibi aut dignitatem aliquam arrogare. Sic amatur, et amat Deum, justitiam, increpationem et rectitudinem; avertit se ab ambitionis vitio, nec propter eam, quam se habere novit in lege peritiam, vane extollitur, aut inflatur, aut libenter tanquam judex sententiam pronuntiat; onus et jugum proximi sui suavissime ac placidissime portat; omnia ejus dicta vel facta in meliorem partem detorquet; in pace eum et veritate confirmat ac roborat; in suo se amat studio. Quærit et respondet; audit quæ dicuntur; et insuper addit de suo doctrinam; discit, ut doceat, et in praxim, quæ a præceptoribus accepit, reducat. Acuit ingenium ac diligentiam magistri; lectioni attentam aurem accommodat; fideliter eum auctorem laudat, a quo quid accepit; nam probe novit, eum qui illi fonti, a quo aliquid haurit, illud fideliter et sine invidia refert, salutem mundo ac redemptionem adducere, juxta illud Esther: «Et dixit Esther regi nomine Mardochæi.» Hucusque Rabbinus. QUIBUS AUTEM COGNITA EST, PERMANET USQUE AD CONSPECTUM DEI. — Hæc verba nunc desunt in Græco, Syro et Arabico. Ostendit vers. præced. sapientiæ difficultatem: hic ejusdem ostendit molesta est sapientia. Hoc est quod ait Sapiens Eccl. XII, 11: «Verba sapientium quasi stimuli, et quasi clavi in altum defixi, quæ per magistrorum consilium data sunt a pastore uno.» Quartum et præcipuum sapientiæ nomen, quo passim utitur Salomon in Proverbiis, est חכמה chochma; chochma autem noster Emmanuel Sa derivat a camas, id est abscondere; unde camus vocatur absconditus, reconditus, latens, Deut. XXXII, 34. Aut a koman, quod chaldaice, syriace et arabice, significat occultavit: unde michman, id est thesaurus; et machman, id est latibulum, spelunca. Verum chochma derivatur a nomine chacham, id est, sapiens fuit, uti norunt hebraice periti, non a camas, vel keman. Melius ergo חכמה chochma, id est sapientia, alludit ad אכמה och ma. Litteræ enim aleph et chet, cum ambæ sint gutturales, sunt inter se commutabiles: och enim vel ach, Hebræis, æque ac Latinis, Græcis et cæteris, est interjectio, et naturalis vox dolentis, sive gemitus et suspirium lamentantis; ma vero significat, quid, quantum. Sensus ergo est, q. d. chochma, id est sapientia, est achma, id est, suspirium, quo sapientiæ studiosus gemit et suspirat dicens: Ah quanti laboris est sapientia! Ah quantum mihi cerebrum mentemque pro ea nanciscenda fatigo! Ah quam arduum est sapere! Nam ad sapientiam, puta virtutem, nanciscendam, opus est Socratico robore, ait S. Hieronymus; sapientia enim hic non tam speculativa quam practica accipitur, puta virtus, quæ pariter a vi et virili robore dicitur; eo enim ad virtutem assequendam est opus, ut ad illam totis viribus connitamur, perinde ut Hercules et Argonautæ ad vellus aureum. Quocirca virtus a Poetis dicitur habitare in editis et pene inaccessis rupibus, teste Clemente Alexandrino lib. IV Stromat., sub initium: «Sudor, inquit, ante virtutem positus est.» Unde Hesiodus: Via longa est atque acclivis ad ipsam. Ardua namque prius; sed cum ad fastigia ventum, Fit facilis. Rursum chochma quoad omnes litteras alludit ad מהה choach, id est, spina asperrimis aculeis, et כמה ma, id est quantum, q. d. O quot spinis obsita! O quam spinosa, aculeata, difficilis et impervia est sapientia! Quantum in ea est spinarum et sentium! Insuper nonnulli chochma censent alludere ad Chaldæum כוש אכם cos acham, id est, niger fuit, denigratus est, q. d. Quam atra, quam obscura, quam in tenebris recondita et arcana est sapientia! Unde אכמות achmut vocatur nigredo, tristitia et aurora, quia subnigra et obscura, quæ sapientiæ et philomusis est amica. Hinc quoque Chaldei achmeta vocant scrinium, lagenam, vel urnam, in quo recondebantur litteræ, libri et memorialia regum, I Esdræ VI, 2, ubi Noster vertit, in Ecba- præstantiam, ut ejus studium in nobis exacuat, ne quis ob difficultatem eam refugiat; nam difficilia, quæ pulchra. Sensus ergo est, q. d. Dixi sapientiam esse arduam et difficilem; sed simul dico eam esse utilissimam, pulcherrimam et præstantissimam. Nam ipsa sui studiosos et familiares perducit usque ad conspectum Dei, puta ad beatitudinem, quæ in clara Dei visione consistit, in qua sola perfecta est sapientia. O vires aquilæ (puta sapientiæ) summas, quæ expandit alas, et assumit pios super eas, eosque super omnes cœlos ad Dei thronum et lucem inaccessibilem evehit et exaltat, juxta illud Deuter. XXXII, 11: «Sicut aquila provocans ad volandum pullos suos, et super eos volitans, expandit alas suas, et assumpsit eum, atque portavit in humeris suis.» Hinc nota Rabbinis et Judæis cognitum fuisse, quod felicitas nostra consistat in visione Dei, quodque ad eam ducat, eamque mereatur fides et sapientia, puta, virtus et charitas. Ita Rabanus: «Quibus, ait, agnita est, hoc est, qui eam recta fide ac bonis operibus servant, perducit illos ad contemplationem gloriæ Dei. Beati enim mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt.» Sic Christus Joan. cap. XVII, 3, cognitionem sapientiæ suæ vocat vitam æternam; qui enim practice eam cognoscit, id est, amat et moribus exprimit, hic pergit et pervenit ad vitam æternam: «Hæc est, inquit, vita æterna, ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Jesum Christum.» Quæ verba explicans S. Cyrillus lib. XI in Joan. cap. XVII: «Cognitio, inquit, est vita, spiritualem nobis benedictionem adducens, per quam Spiritus in cordibus nostris habitat, in adoptionem filiorum Dei, et veram pietatem per Evangelicam vitam, et incorruptibilitatem reformans. Cum igitur origo, et quasi pronuba dictorum omnium cognitio Dei veri esse inveniatur, recte a Domino nostro Jesu Christo vita æterna est appellata, quasi mater et radix, virtute naturaque sua vitam æternam pariens.» 24. AUDI, FILI, ET ACCIPE CONSILIUM INTELLECTUS, ET NE ABJICIAS CONSILIUM MEUM. — «Consilium intellectus,» sive intelligentiæ, vocat consilium intelligentis, puta consilium sapiens et prudens; Syrus: Audi, fili mi, et suscipe doctrinam meam, et ne amoveas disciplinam meam; Tigurina: Audi, fili, et sententiam meam amplectere, nec renue meum consilium. Consilium hoc subjicit, dicens: 25. INJICE PEDEM TUUM IN COMPEDES ILLIUS (sapientiæ), ET IN TORQUES ILLIUS COLLUM TUUM. — Syrus: Immitte pedem tuum in rete ejus, et in sarcinam ejus immitte collum tuum; Tigurina: Pedes tuos in compedes ejus insere, et in nervum (Vatablus, in numellam) ejus cervicem tuam. Nam vox torques hic non significat monilia et catenas aureas, sed boias, numellam, sive collare vinculum, quo collum captivi v. g. stringitur: hoc enim significat Græcum κλοιός. Idipsum recte vocatur torquis, quia collum torquet et cruciat instar tormenti et torturæ. Sicut ergo pedes equorum, vaccarum et boum in pascuis et septis, ne ea transiliant, arctantur compedibus; et sicut canes cinguntur collari, ut per catenam illi annexam ab hero duci regique possint: sic pariter sapientia sua disciplina et castigatione, quasi compede et collari, ligat et stringit tam collum et caput, id est mentem, voluntatem et affectus, quam pedes, id est gressus, motus et actiones nostras, ne illecebra aut concupiscentia aliqua abrepti exorbitent, hominemque in abyssum præcipitent, sed ut sapientiæ ductum et disciplinam quaquaversum sequantur, itaque rectam virtutis in cœlum viam ineant. Sapientia enim non facit libertinos, ut volunt hæretici; sed compositos, maturos, rationi et disciplinæ subditos, ut caro serviat spiritui, spiritus Deo. Porro torques et compedes significant in homine dominari animales appetitus et concupiscentias, quasi bestias et feras, quæ proinde instar bestiarum a sapientia et disciplina quasi compede et catena, domandæ, frenandæ et captivandæ sint, ne et seipsas et herum perdant. Audi S. Gregorium in Psal. pœnitent. V, explicantem vers. 21, Ut audiret gemitus compeditorum: «Sancti viri, inquit, non incongrue compediti dicuntur, quia ligati vinculis disciplinæ Dei, nequaquam ad ea, quæ exteriora sunt, vagantur; et quasi gressum operis immobiliter figunt, dum a Conditoris desiderio nusquam discedunt. De his namque compedibus scriptum est: Injice pedes tuos in compedes ejus, et in torques illius collum tuum; quia profecto cujus a pravitate gressus compescitur, ejus fides sanctarum veritate virtutum adornatur. Collum namque fides est, per quam Deo fidelis quisque conjungitur, et quasi per collum capiti suo Christo Ecclesia, quæ ejus est corpus, unitur. Unde in laudem Sponsæ in Canticis Canticorum dicitur: Collum tuum sicut monilia. Quia enim, sicut Jacobus ait, fides sine operibus mortua est; quasi collum sponsæ monilibus circumdatur, dum fides sanctæ animæ operibus decoratur. Gemunt continue compediti, quia dum exsilii sui tenebras electi considerant, ad claritatem visionis Dei indesinenter suspirant.» Quocirca compedes hæ sapientiæ, non tam vincula sunt servitutis, quam insignia libertatis, quales erant compedes aureæ mulierum, de quibus Plinius, lib. XXXIII, cap. XII: «Argentum, ait, succedit ex ære aliquando et auro, luxu feminarum plebis compedes sibi ex eo facientium.» Unde et compedes hæ desinunt in torquem, quem aureum suspicatur S. Augustinus in Psalm. CXLVI: «Suscipit, ait, a vinculis ferreis, finitur ad torquem aureum. Dictum est enim de Sapientia: In torquem aureum circa tuam cervicem: non imponeret torquem aureum, nisi primum in compedibus ferreis te alligasset.» Unde Cantic. I, 11: «Pulchræ sunt, inquit, genæ tuæ, sicut turturis; collum tuum, sicut monilia.» Ubi Chald.: «Quam pulcher, ait, est populus hic, ut dentur eis verba legis, et sint sicut inauris in maxillis eorum, etc. Quam pulchra sunt dorsa eorum, ut sustineant jugum præceptorum meorum, et sint super eos, sicut jugum super cervices bovis, qui arat in aratro.» Denique S. Hieronymus, epist. 127 ad Fabiolam: «Vincula, ait, Domini voluntaria sunt, et vertuntur in amplexus; quique his fuerit colligatus, dicit: Læva ejus sub capite meo, et dextera illius amplexabitur me.» tio Dei, ut dixit cap. I, 14. Quocirca sapientia cohibet manus, ne cui noceant; pedes, necubi exorbitent, vel offendant; collum et corpus, ut a lege Dei non dimoveantur. Totum te bene malt, totum te Deo sapientia suis hisce vinculis devincit et astringit. Ita Palacius. Audi et Rabanum: «Injicit pedem suum in compedes illius, qui progressum vitæ suæ munit præceptis illius. Indit collum suum in torquem ejus, qui temperat sermones suos secundum regulam ipsius. Subjicit illi humerum suum ad portandum, qui actus suos subjicit magisterio illius, et implet opere quod jubet; et ne quis tædiose et graviter ejus doctrinam accipiat, subjungit,» etc. Cornelius Tacitus, lib. De Moribus German., scribit eos olim, dum lucum diis sacrum ingrederentur, vinculis se obligasse, ut se diis obstrictos profiterentur: unde et religio a religando dicta, quod animam Deo, cujus est, alliget et religet. Quidni ergo fidelis vinculis legis Dei sponte se Deo alligat? Symbolice, nonnulli hæc adaptant cultui et servituti B. Virginis (hæc enim æternæ Sapientiæ est mater), qua viri peculiariter devoti illi se consecrant, totosque se ejus obsequio velut servos, imo mancipia addicunt et mancipant. Exstat sodalitas, et praxis hujus servitutis edita hoc titulo: Mancipium Mariæ, hoc est, modus dedicandi se B. Virgini in mancipium. Sic ante 300 annos Florentiæ septem viri eximie pii se devoverunt cultui B. Virginis, ac instituerunt Ordinem Servorum B. Virginis, indeque Servitæ sunt appellati, atque B. Virgo id ratum gratumque habuit; ipsa enim singulis separatim per quietem apparuisse dicitur cum magno et illustri Angelorum exercitu, una manu pullam tunicam, altera librum apertum tenens, jubens eos deinceps illa veste uti, et illa regula, quam S. Augustini esse aiebat. Ita habent Annales Ordinis Servorum, et ex iis noster Platus, lib. I De Bono status Relig. cap. XXXIV. Ante hos anno Domini 1050 primus Marinus, B. Petri Damiani frater, solemni ritu sese obsequio B. Virginis velut mancipium dedicavit. Ritum enarrat ipse Damianus lib. II, epist. 14 ad Desiderium Abbatem Cassinensem: «Altari, inquit, se B. Dei Genitricis velut servile mancipium tradidit, et pro servilibus numellis collo corrigiam, qua cingebatur, innexuit, et humeros denudans, mox se quasi servum malum coram Domina sua verberibus affecit; atque in veræ servitutis tesseram servile tributum pendens, quamdam pecuniæ summam in altaris crepidine posuit, dixitque: Per istud ergo munusculum servitutis meæ, o Domina, tibi nunc offero, et amodo, quoad vixero, certi canonis appendam annuale tributum.» Quo demum obsequio id assecutus est vir optimus, ut suavissimam in morte Dominam videre meruerit, quam et his verbis allocutus est sacri gaudii et confidentiæ plenissimus: «Et quid est, o Domina mea, Regina cœli et terræ, quod Nominat quatuor totidem membrorum, eorumque præcipuorum, vincula: compedes enim vinciunt pedes, torques collum, sarcina humeros, manicæ manus; quo significat sapientiam sua disciplina coercere et constringere omnia hominis membra, omnes sensus, omnes actiones. Speciatim vero per collum significatur phantasia et intellectus, per humeros appetitus, præsertim irascibilis, in quo regnat cupido se extollendi et dominandi, arrogantia et fastus; sicut enim humerus collo adjacet et subjacet, ita appetitus subjacet phantasiæ et cognitioni: hæc autem omnia premit sapientia; per manus significantur actiones, per pedes motus et gressus: quæ omnia rationis legibus quasi vinculis astringit sapientia, puta Dei lex, virtus et charitas, juxta illud Roman. VIII, 13: «Si spiritu facta carnis mortificaveritis, vivetis.» Igitur docet Siracides sapientiam habere compedes, quibus vinciat pedes; compedes hæ sunt modestia: item manicas, quibus astringat manus; manicæ hæ sunt continentia: ad hæc torques, quibus liget collum; torques est obedientia; denique ipsam esse onus (scilicet crucis) cui humeros supponamus oportet per patientiam. Ergo ut Christus crucem bajulando ei humeros supposuit, cui deinde clavis manus pedesque, id est, totum corpus astrinxit, ita tu crede sapientiam crucem esse, cui manus, pedes, totumque corpus et animam alligare debeas. Audisti Deum diligendum esse ex toto corde, ex tota anima, ex omnibus viribus, ex tota fortitudine, id est, ex omni toto tuo, puta ex pedibus, manibus, collo et corpore toto. Idipsum hic docet Ecclesiasticus: Sapientia enim est dilec- 26. SUBJICE HUMERUM TUUM, ET PORTA ILLAM, ET NE ACEDIERIS VINCULIS EJUS. — Græca habent: Subjice humerum tuum, et porta illam, quasi lapidem oneris, de quo dixit vers. 22, et μη προσεχθίσης, id est, ut Complut., ne sis inimicus; alii, ne indigneris, ne offendaris vinculis ejus; Syrus: Appropria humerum tuum, et porta eam, et ne contristeris in pondere ejus; Tigurina: Humero tuo subjecto sustine eam, nec indigne feras ipsius vincula. Noster vertit, «ne acedieris,» id est, acedia, tristitia, impatientia afficiaris ob vincula ejus manibus tuis injecta. Acedia enim parit tristitiam, tristitia iram, ira impatientiam rei gravis et molestæ. Ex Græco quis suspicari posset legendum esse, ne acedieris, id est, ne acide, id est, ægre et indigne feras, de quo dixi cap. IV, vers. 9. visitare dignata es pauperculum servum tuum? Benedic me, Domina mea: nec patiaris me in tenebras ire, cui lucem tantæ præsentiæ dedisti.» Tum roseo vultu ad circumstantes: «Venit, inquit, Regina mundi, venit Mater Redemptoris æterni, hilaritatem mihi sereni vultus ostendit, benedixit et abiit.» Ille vero inter hæc relicto nobis clarissimo amabilis hujus servitutis exemplo, suavissime exspiravit. Et hinc fluxit sacrum illud servitium Mariæ, hæc illius est origo servitutis, nec obscure cœlesti prodigio comprobata. Quare hic sacer mancipatus uti nobilis (quid enim nobilius quam Dei Matris esse servum et vernaculum), ita sanctus et perutilis est. Nam B. Virgo sui cultores rectis itineribus in cœlum ad suum gloriæ thronum perducit: ut proinde illi recte adaptes id quod subdit Siracides vers. 30: «Erunt tibi compedes ejus in protectionem fortitudinis, et bases virtutis, et torques illius in stolam gloriæ.» 27. IN OMNI ANIMO TUO ACCEDE AD ILLAM, ET IN OMNI VIRTUTE (δυνάμει, id est potentia, vi, robore) TUA CONSERVA VIAS EJUS. — «In omni,» id est toto, «animo.» Est enallage et catachresis: ponitur enim totum universale pro toto quanto, sive integro. Unde Complutens. vertunt, in toto animo accede ad illam; Syrus, in toto corde tuo accede ad eam, et in tota virtute tua (puta, totis viribus) custodi vias ejus; Vatablus, animo toto aspires ad illam, et pro virili parte serves ejusdem vestigia. Sunt enim, qui frigide, languide, et quasi dimidiata voluntate se dare volunt sapientiæ: at hi eam non assequentur, quia ipsa totum cor, totum animum et affectum deposcit, ut ejus studiosus ingenti animi ardore in eam feratur, ad eam magnis desideriis suspiret et anhelet, tum ut eam mente percipiat, tum ut perceptam opere adimpleat. 28. INVESTIGA ILLAM, ET MANIFESTABITUR TIBI, ET CONTINENS (ἐγκρατής, id est compos) FACTUS NE DERELINQUAS EAM. — Syrus: Investiga, et scrutare, et quære, et invenies; confortare in ea, et ne dimittas eam; Tigurina: Fac illam investiges, et inquiras: nam tibi cognoscenda dabitur; cæterum assecutus eam, ne deseras. Hic ergo est ordo, quo acquiritur et possidetur sapientia. Primo, investiganda est eo studio et sagacitate quo venatores investigant lepores et cuniculos in suis antris latitantes; ac ne de ea invenienda desperes, vel de longa investigatione queraris, et tædio afficiaris, certus esto quod, si quærere perrexeris, illa se manifestabit tibi. Deinde eam assecutus constanter retine, nec ullo metu vel præmio deseras. Perseverantia enim coronat sapientiam, æque ac virtutes cæteras. Hoc est quod ait Christus Matth. VII, 7: «Petite, et dabitur vobis: quærite, et invenietis: pulsate, et aperietur vobis. Omnis enim qui petit, accipit; et qui quærit, invenit; et pulsanti aperietur.» Ita se res habet apud Deum, Deique sapientiam: secus est apud homines, hominumque scientiam, ubi subinde multi petunt, quærunt et pulsant; sed nihil aut parum inveniunt, vel ob ruditatem et tarditatem ingenii, vel ob defectum magistrorum, vel ob alias causas. Nota: Pro continens, Græce est ἐγκρατής, id est, tenens, obtinens, occupans, possidens, qui dominium et potestatem in aliquam rem obtinet; et quia tales sunt temperantes, qui dominantur gulæ et ventri, quasi appetitus domini, hinc ἐγκρατής significat quoque continentem, id est, temperantem. Sic Sapient. VIII, 21, dicitur: «Ut scivi, quoniam aliter non possem esse continens (id est, compos voti, puta, obtinens sapientiam), nisi Deus det, adii Dominum, et deprecatus sum.» 29. IN NOVISSIMIS ENIM INVENIES REQUIEM IN EA, ET CONVERTETUR TIBI IN OBLECTATIONEM. — Syrus: In fine invenies requiem et blanditias, et lætaberis in novissimo tuo. Itaque 70 in novissimis idem est quod in fine, studii scilicet et laborum, quos impendisti addiscendæ et acquirendæ sapientiæ, puta virtuti. Hebr. enim אחרות acharit, quod Latinus interpres vertere solet novissimum, significat post, postea, posterius. Excitat ad sapientiæ, id est virtutis, studium, spe præmii et fructus, q. d. Ne te tædeat laborum quos impendis, ut te et tuas concupiscentias vincas, ac virtutem acquiras; quia, ubi per continuum laborem concupiscentias domitas et rationi obedientes habueris, virtus tibi per consuetudinem fiet facilis et jucunda, tum ob suum decus et pulchritudinem, qua se omnibus efficit amabilem; tum quia affert miram conscientiæ requiem, serenitatem et lætitiam. Quocirca omnis prior amaritudo, quam sensisti in ejus studio, vertetur tibi in oblectationem, inchoate quidem in hac vita, perfecte vero in futura, quando propter eam æterna felicitate donaberis. 30. ERUNT TIBI COMPEDES EJUS IN PROTECTIONEM FORTITUDINIS, ET BASES VIRTUTIS, ET TORQUES ILLIUS IN STOLAM GLORIÆ. — Syrus: Et erunt tibi retia (sapientiæ) sedes fortis, et vestimentum honoris induet te, et coronam gloriæ nectet tibi; Vatablus: Compedes ejus erunt tibi præsidio validissimo, solideque firmamento, et ejusdem nervi (vel trunci, sive boiæ) honorifico amictui. Versu præced. duos sapientiæ, sive virtutis, fructus assignavit, scilicet, mentis requiem et lætitiam; hic quatuor alios assignat, scilicet, protectionem, corroborationem, libertatem et gloriam, q. d. Compedes, quos tuis pedibus et gressibus injecit sapientia, prima fronte visi sunt tuos pedes et gressus impedire ignominia et servitute afficere, deprimere et debilitare; at ubi iis consueveris, senties eas tibi verti «in protectionem fortitudinis,» id est, fortem, ac «bases virtutis,» id est roboris, hoc est robustas, q. d. Firmabunt tuos pedes et gressus, ut in iis quasi in basibus firmis libere et firme consistas; nec timeas lapsum, vel ruinam in peccatum, et pœnas illud consequentes, aut dæmonum aliorumve hostium incursum: quia contra hæc omnia te valide protegent et corroborabunt; rursum torques, sive numella, quas sapientia injecit collo tuo quasi servo fugitivo, vel reo, vertentur tibi in ornamentum — et in stolam gloriæ, quasi principi vel regi, utpote qui quasi rex per sapientiam imperes omnibus tuis affectibus et motibus, ideoque libere et liberaliter. Hæc maxime experieris in novissimis proprie dictis, puta in hora mortis, et in die judicii; tunc enim contra omnes dæmonum tentationes et furias virtus te proteget, roborabit et decorabit. Erit ergo in die judicii virtus tibi quasi turris et basis inconcussa, ut in rigoroso Christi judicio et ira immotus et imperturbatus consistas, ab eoque coram Angelis et Sanctis omnibus orneris stola immortalitatis et gloriæ cœlestis. Ita Rabanus. Sic Christus cruci quasi latro clavis et funibus affixus, ipsam crucem, clavos et funes vertit in suum robur, triumphum, imperium et gloriam. «Regnavit» enim «a ligno Deus,» ideoque hæc ipsa jam a regibus adorantur, et in labaris ac vexillis quasi trophæa gestantur. Addidi funes, quia verisimile est Christum non tantum clavis, sed et funibus cruci fuisse astrictum: clavi enim manuum et pedum non potuissent soli tantam corporis molem sustinere; et funes hi e Jerusalem Romam a S. Helena delati, servantur in ejus palatio, nunc templo S. Crucis in Jerusalem, uti habet programma sacello ejus subterraneo præfixum. Hujus rei typo Joseph Patriarcha, cui ob amorem sapientiæ, virtutis et castitatis, compedes et vincula injecta, commutata sunt in annulos et torques aureas, ac stolam byssinam, quando ob vaticinia et providentiam futuræ sterilitatis a Pharaone creatus est princeps Ægypti, curruque regio vectus, salutatus est Salvator mundi. Quod mystice explanans S. Ambrosius lib. De Joseph: "Quid sibi vult, ait, annulus" digito insertus, nisi ut intelligamus pontificatum ejus fidei esse delatum, ut alios ipse signaret? Quid stola, «quæ est amictus sapientiæ, nisi tributum ei ab illo rege cœlestis prudentiæ principatum? Torques aureus intellectum bonum videtur exprimere. Currus significat fastigium sublime meritorum." Vide dicta Genes. XLI, vers. 42 et 45. Porro alludit Siracides de more ad illud Salomonis Proverb. I, vers. 8 et 9: «Fili mi, audi disciplinam patris, etc., ut addatur gratia capiti tuo, et torques collo tuo.» Septuaginta: Coronam enim gratiarum, aut charitum suscipies tuo vertici, et torquem aureum circa collum tuum. Ubi Lyranus: Antiquitus, ait, sapientes utebantur torque aureo, et bulla ad pectus demissa in sapientiæ symbolum, quæ in pectore claudi existimatur. Addit Abulensis in Genes. cap. XLI, torques principibus olim dari solitos; at non omnibus, sed iis qui sapientiæ laude erant celebres: corona enim erat insigne principatus et potestatis, torques vero potestatis cum sapientia conjunctæ. Ita Baltazar Danieli, si somnium suum sapienter interpretatus fuisset, torquem promisit: «Purpura, ait, vestieris, et torquem aureum circa collum tuum habebis, et tertius in regno meo princeps eris,» Danielis II, 7. Et Darius Zorobabeli et sociis disputantibus quidnam esset fortissimum, victori quasi sapientiæ palmam ferenti, promisit, «purpura cooperiri, cidarim byssinam, et torquem circa collum: et secundo loco sedebit a Dario, inquit, propter sapientiam suam, et cognatus Darii vocabitur,» III Esdræ III, 6. Ubi nota: Olim insigne sapientis erat cidaris byssina; cum enim cæteri uterentur tiara simplici, sapientibus tiaram bysso obligabant, eamque vocabant cidarim byssinam, ut docet Brissonius lib. De Regno Persico. Huc alludit hic Siracides, cum sapienti quasi insigne debitum promittit stolam byssinam; cum stola enim byssina dabatur et cidaris byssina. Unde Syrus vertit, et coronam gloriæ (puta, cidarim byssinam) nectet tibi. Rursum alludit ad Proverb. cap. IV, vers. 8, ubi Salomon philomuso et sapientiæ studioso promittit ejus præmia, dicens: «Dabit capiti tuo augmenta gratiarum, et corona inclyta proteget te;» Hebræus, dabit tibi copulam gratiæ, et diadema decoris muniet te; Septuaginta, ut det capiti tuo coronam gratiarum, corona autem deliciarum proteget te; Chaldæus, et ponet in capite tuo pulchritudinem gratiæ, et corona decoris erit super te. Hanc enim Siracides alia metaphora vocat stolam gloriæ. Tropologice noster Pineda in Job. cap. XXVII, 6, per compedes accipit obligationes et vota perfectioris vitæ; nam hæc ipsa vincula, quæ sunt nostræ imbecillitatis argumenta, eadem ipsa sunt quasi torques et bases virtutis, id est, supplementum fortitudinis, et præsidium validissimum ad retinendam fortiter sanctitatem, quam semel tenere cœpimus. Ita S. Gregorius lib. XXXI Moral. cap. XI: «Potenter dimicantibus, inquit, in munere torques datur, ut, quia signa virtutum gestant, majora semper exerceant, et debilitatis crimen incurrere nequeant, dum in semetipsis jam fortitudinis est præmium, quod ostentant.» Et Beda in illud Ezech. XVI, 11, Et torquem circa collum tuum: «Additur, inquit, et collo torques, cum fulgore perfectæ operationis, sermo prædicationis, qui per collum procedit, confirmatur; ac ne contemni ab auditoribus debeat, indeficiente virtutum connexione docetur. Torques igitur iste, ex propriis constans laboribus, quem Deus sponsæ suæ collo circumdat, omnibus mundi divitiis pretiosior est: siquidem eam suaviter intra metas virtutis continet, et a vitiis, quæ damnat, abducit.» 31. DECOR ENIM VITÆ EST IN ILLA, ET VINCULA EJUS ALLIGATURA (Rabanus legit, nectura; alii, netura; hoc enim est κλώσμα) SALUTARIS. — q. d. Sapientia et lex Dei, quæ tibi quasi servo initio erat ignominiosa, molesta et arcta, quasi compedes, eadem tibi jam illi assuefacto erit decor decorans, et ornans tuam vitam. Rursum pariet tibi decorem et gloriam vitæ cœlestis et æternæ; vita enim gratiæ, et multo magis vita gloriæ, est pulcherrima, plenaque omni decore et majestate. Denique ejus vincula erunt tibi alligatura salutaris, sicut enim medicus manui tuæ vulneratæ medelam adhibens, manum fasciis alligat, ac illa ligatura salutaris est, quia salubrem sanitatem et libertatem manui restituit: ita sapientia et lex Dei, ut vulneribus peccatorum et concupiscentiarum medeatur, ea legibus suis stringens et alligans, iisdem hac sua alligatura salutem et libertatem conciliat. Græca pro decor vitæ habent, ornatus auri, et pro alligatura salutaris habent, nexus hyacinthinus. «Decor aureus, inquiunt, est in ea, et vincula illius nexus hyacinthinus;» vel, ut Romani codices legunt, et vincula illius fila hyacinthina; Vatablus, ornatus enim ipsi est aureus, et hyacinthino textu vincula; alii, ornamentum aureum est super illam, et vincula ejus vittæ hyacinthinæ. Aureus enim ornatus est summus apud homines, et vestis ianthina sive hyacinthina olim erat vestis regum et principum. Significat ergo sapientiam et virtutem ornare sui studiosos, eosque facere reges et principes, imo homines cœlestes, Deique filios et aulicos. Vide quæ de hyacintho dixi Ezech. XVI, 10. S. Ambrosius lib. II, epist. 12 ad Valentinianum Imp. sic legit: «Aurea est lingua sapientum, quæ phaleratis, inquit, dotata sermonibus, et quodam splendentis eloquii velut coloris pretiosi corusco resultans, capit animorum oculos specie formosi, visusque perstringit.» Talis fuit lingua S. Joannis Constantinopolis Patriarchæ, qui ab ea cognominatus est Chrysostomus, id est, aureum os; et B. Petri cognomento Chrysologi, id est, aurei sermonis. Alludit ad vittas hyacinthinas, quas in fimbriis vestium gestare Judæos jussit Deus, ut per eas recordarentur sapientiæ, puta legis Dei; simul ut iis dignoscerentur a Gentibus, et ornarentur quasi populus Deo et sapientiæ dicatus. Hæ enim Numer. XV, 38, hebr. vocantur פתיל תכלת petil techelet, id est, filum hyacinthi; græce, κλώσμα ὑακίνθινον (quas voces in Græco hic usurpat Siracides); nam κλώσμα, vel κλωστόν, dicitur filum retortum: de hisce enim sic sancit Deus Numer. XV, 38: «Dices ad eos (Judæos, sive filios Israel) ut faciant sibi fimbrias per angulos palliorum, ponentes in eis vittas hyacinthinas, quas cum viderint, recordentur omnium mandatorum Domini, nec sequantur cogitationes suas et oculos, per res varias fornicantes; sed magis memores præceptorum Domini, faciant ea, sintque sancti Deo suo.» Hæ ergo fimbriæ erant quasi pedum compedes, cohibentes eos a vitiis, et cogentes eos recta in via mandatorum Dei incedere, ac pergere in cœlum. Idcirco enim hæ fimbriæ erant ianthini, id est, violacei et cœlestis coloris, ut per hos monerentur conversationem et spem suam debere esse in cœlo, utque cogitationem habentes apud Deum, Dei timorem et præsentiam semper ob oculos ponerent, itaque recta ad eam in cœlum contenderent. 32. STOLAM GLORIÆ INDUES EAM. — Stola vestis erat ad talos promissa et decora, eratque tam virorum, quam mulierum. Perperam multi codices legunt stola, quasi stola gloriæ amicienda sit ipsa sapientia: non enim sapientiam, sed sapientiæ studiosum stola ornandum significat. Sensus ergo est, q. d. «Eam,» scilicet sapientiam, o philomuse, «indues,» quasi «stolam gloriæ,» q. d. Sapientia ornatus, ubique conspicuus et illustris incedes, perinde ac si amictus esses stola splendida et gloriosa. Est Hebraismus: Hebræi enim sæpe subticent, et supplendas relinquunt notas similitudinis, quasi, velut, sicut. Tigurina: ut amictum honorificum indues eam. ET CORONAM GRATULATIONIS (puta lætam, jucundam, insignem, splendidam, de qua proinde gaudeas, tibique gratuleris) SUPERPONES TIBI. — Græce, et coronam ἀγαλλιάματος, id est exsultationis, quæ te, scilicet præ gaudio exsilire et exsultare faciat, circumpones tibi; Vatablus, et festivam tibi coronam impones. Corona debetur sapienti, quasi sacerdoti, regi et triumphanti, ut dixi cap. I, 11, et tanquam bonis omnibus cumulato et perfecto, uti dixi cap. I, 22. Corona enim rotunda, totumque caput ambiens, symbolum est perfectionis et complementi. Hanc coronam opponit, imo imponit, labori et oneri, quo caput et mentem studendo, et studiose vincendo suas cupiditates, fatigavit sapientiæ studiosus. Hæc ergo sunt quatuor insignia sapientiæ studiosi, totidem laboribus ejus debita, et ab eo promerita. Pro labore enim capitis datur ei corona exsultationis; pro compedibus datur ei torques aurea; pro onere humeris ejus imposito datur ei epomis, sive superhumerale, quale datum fuit Aaroni, de quo dixi Exodi XXVIII, 6; pro veste sordida datur ei stola gloriæ. Unde etiamnum hæc quasi doctoratus insignia dantur Doctoribus, dum creantur, scilicet pro corona birretum, torques aurea, epomis et stola byssina. Sic olim Pythagoram celebrem sapientiæ doctorem alba veste, quæ summarum potestatum propria esset, amiciri, ac caput aurea corona redimiri, solitum tradit Ælianus lib. XII Variæ histor. cap. XXXII. Demosthenem quoque ob sapientiam et eloquentiam aurea corona donatum ab Atheniensibus testatur Plutarchus. Ab iisdem eadem insignitum Zenonem, parentem Stoicorum, quod vitam rigidam quam docebat, præiret exemplo, narrat Laertius lib. VIII. «Viros enim sapientes et bonos oportuit coronari,» ait Athenæus ex Euripide, lib. II. Quocirca in Panegyrico Constantini Augusti ita legimus: «Merito igitur tibi, Constantine Imperator, senatus signum Dei, et paulo ante Italia scutum et coronam, cuncta aurea dedicarunt, ut conscientiæ debitum aliqua ex parte relevarent. Etenim sæpe debetur et divinitati simula- 34. IF YOU INCLINE YOUR EAR, YOU WILL RECEIVE INSTRUCTION (in Greek σύνεσιν, that is, understanding, intelligence); AND IF YOU LOVE TO HEAR, YOU WILL BE WISE. — You will become wise. The Greek inverts the order of the words; for it has: If you love to hear, you will receive understanding; and if you incline your ear, you will be wise; the Tigurina: If you listen willingly, you will acquire knowledge; and if you apply your ear, you will obtain wisdom. Sara designates this same crown when she prays and says: Lord, whoever is Your worshiper, even though his life is subject to trials, nevertheless holds it for certain that he will be crowned, Tobit 3:21. And St. John, Apocalypse 4:4: "Upon the thrones, he says, twenty-four elders sitting, clothed about in white garments, and on their heads golden crowns." Prudentius, book I Against Symmachus, calls these elders "the Wise": Hence a golden ornament is sacred, and a shield belongs to virtue, and a crown to piety.
6:7
Così i maestri spirituali, i quali ricalcano il detto dell'Eccli. 6, 14: « Un amico fedele è protezione potente; chi lo incontra ha trovato un tesoro; è un rimedio di vita; i timorati di Dio lo trovano ». Il Siracide (come i Proverbi) dà molti consigli pratici sulle relazioni d'a.: Eccli. 6, 7 sg. combacia con Ennio « Amicus certus in re incerta cernitur »; id. 6, 13 è parafrasato da s. Ambrogio (De off., 3, 137): « Inimicus vitari potest, amicus non potest, si insidiari velit …
6:14
Così i maestri spirituali, i quali ricalcano il detto dell'Eccli. 6, 14: « Un amico fedele è protezione potente; chi lo incontra ha trovato un tesoro; è un rimedio di vita; i timorati di Dio lo trovano ». Il Siracide (come i Proverbi) dà molti consigli …
6:15
… Perciò la vera e durevole a. è rarissima, come un insigne tesoro (Eccli. 6, 15-16).
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.