Goldie knowlege, 16. puritie of soule, 20. humble conceipt of our selues, 27. and consideration of eternal reward, are good dispositions to spiritual contemplation.
1The wise man will seek out the wisdom of all the ancients, and will be occupied in the prophets.Il saggio indagherà la sapienza di tutti gli antichi, e farà studio nei profeti.THE wise man wil search out the wisdom of al the ancientes, and wil be occupied in the prophetes.Sapientiam omnium antiquorum exquiret sapiens, / et in prophetis vacabit. 2He will keep the sayings of renowned men, and will enter withal into the subtilties of parables.Raccoglierà le spiegazioni degli uomini illustri, e insieme penetrerà le sottigliezze delle parabole,He wil keepe the narration of famous men, and wil enter withal into the subtilities of parables.Narrationem virorum nominatorum conservabit, / et in versutias parabolarum simul introibit. 3He will search out the hidden meanings of proverbs, and will be conversant in the secrets of parables.Estrarrà la sostanza degli oscuri proverbi, e si occuperà nello studio degli enimmi allegorici.He wil search out the hidden senses of prouerbes, and wil conuerse in the secretes of parables.Occulta proverbiorum exquiret, / et in absconditis parabolarum conversabitur. 4He shall serve among great men, and appear before the governor.Egli assisterà in mezzo ai magnati, e starà dinanzi a quei, che presiedono.In the middes of great men he wil minister, and in the sight of the president he shal appeare.In medio magnatorum ministrabit, / et in conspectu præsidis apparebit. 5He shall pass into strange countries: for he shall try good and evil among men.Egli passerà nei paesi di stranie genti per riconoscere quel, che v'è di bene, e di male tra gli uomini.He shal passe into the land of strange nations: for he shal trie good and euil in men.In terram alienigenarum gentium pertransiet: / bona enim et mala in hominibus tentabit. 6He will give his heart to resort early to the Lord that made him, and he will pray in the sight of the most High.Egli di buon mattino svegliandosi, il cuor suo rivolgerà al Signore, che lo creò, e nel cospetto dell'Altissimo farà sua orazione.He wil geue his hart to watch early vnto our Lord, that made him, and he wil pray in the sight of the Highest.Cor suum tradet ad vigilandum diluculo ad Dominum, qui fecit illum, / et in conspectu Altissimi deprecabitur. 7He will open his mouth in prayer, and will make supplication for his sins.Aprirà la sua bocca ad orare, e chiederà misericordia pe' suoi peccati;He Wil open his mouth in prayer, and wil entreate for his sinnes.Aperiet os suum in oratione, / et pro delictis suis deprecabitur. 8For if it shall please the great Lord, he will fill him with the spirit of understanding:Perocché se il gran padrone vorrà, lo riempierà di spirito d'intelligenza:For if it shal please our great Lord, he wil fil him with the spirit of vnderstanding:Si enim Dominus magnus voluerit, / spiritu intelligentiæ replebit illum:
9And he will pour forth the words of his wisdom as showers, and in his prayer he will confess to the Lord.Ed egli spanderà come pioggia gli insegnamenti di sua sapienza, e al Signor darà lode nella orazione:and he wil power forth the wordes of his wisdom as showres, and in prayer wil confesse to our Lord.et ipse tamquam imbres mittet eloquia sapientiæ suæ, / et in oratione confitebitur Domino: 10And he shall direct his counsel, and his knowledge, and in his secrets shall he meditate.E metterà in pratica i consigli, e i documenti di lui, e mediterà gli occulti giudizi di lui.And he wil direct his counsel, and discipline, and in his secretes he wil consult.et ipse diriget consilium ejus, et disciplinam, / et in absconditis suis consiliabitur. 11He shall shew forth the discipline he hath learned, and shall glory in the law of the covenant of the Lord.Egli esporrà pubblicamente la dottrina, che ha apparata, e nella legge del testamento porrà sua gloria.He wil open the discipline of his doctrine, and wil glorie in the law of the testament of our Lord.Ipse palam faciet disciplinam doctrinæ suæ, / et in lege testamenti Domini gloriabitur. 12Many shall praise his wisdom, and it shall never be forgotten.La sapienza di lui sarà celebrata da molti, e non sarà dimenticata in eterno.Manie wil praise his wisdom, and it shal not be abolished for euer.Collaudabunt multi sapientiam ejus, / et usque in sæculum non delebitur. 13The memory of him shall not depart away, and his name shall be in request from generation to generation.Non perirà la memoria di lui, e il suo nome sarà ripetuto d'una in altra generazione.The memorie of him shal not depart, and his name shal be required from generation to generation.Non recedet memoria ejus, / et nomen ejus requiretur a generatione in generationem. 14Nations shall declare his wisdom, and the church shall shew forth his praise.La sua sapienza sarà predicata dalle nazioni, e le lodi di lui saran celebrate nella Chiesa.Nations shal declare his wisdom, and the church wil shew forth his praise.Sapientiam ejus enarrabunt gentes, / et laudem ejus enuntiabit ecclesia. 15If he continue, he shall leave a name above a thousand: and if he rest, it shall be to his advantage.Finché egli viverà, avrà maggior fama, che mille altri, e se anderà al suo riposo, ciò sarà utile a lui.If he continew, he shal leaue a name more then a thousand: and if he rest, it shal profite him.Si permanserit, nomen derelinquet plus quam mille: / et si requieverit, proderit illi. 16I will yet meditate that I may declare: for I am filled as with a holy transport.Io seguiterò ad esporre i miei pensieri, perocché io son ripieno come di sagro furore.I wil yet consult that I may declare: For as with furie I am replenished.Adhuc consiliabor ut enarrem: / ut furore enim repletus sum.
17By a voice he saith: Hear me, ye divine offspring, and bud forth as the rose planted by the brooks of waters.Una voce dice: Ascoltate me, progenie di Dio, e germogliate come un rosaio piantato lungo la corrente dell'acque.In voice he saith: Heare me ye diuine fruites, and as the rose planted vpon the riuers of waters fructifie ye.In voce dicit: Obaudite me, divini fructus, / et quasi rosa plantata super rivos aquarum fructificate. 18Give ye a sweet odour as frankincense.Spandete soave odore come l'albero dell'incenso.As Libanus haue ye the odours of sweetnes.Quasi Libanus odorem suavitatis habete. 19Send forth flowers, as the lily, and yield a smell, and bring forth leaves in grace, and praise with canticles, and bless the Lord in his works.Buttate fiori simili al giglio, spirate odori, gettate amene frondi, e date cantici di laude, e benedite il Signore nelle opere sue.Florish ye flowres, as the lilie, and geue forth an odour, and bring forth leaues in grace, and praise with songue, and blesse our Lord in his workes.Florete flores quasi lilium: / et date odorem, et frondete in gratiam: / et collaudate canticum, et benedicite Dominum in operibus suis. 20Magnify his name, and give glory to him with the voice of your lips, and with the canticles of your mouths, and with harps, and in praising him, you shall say in this manner:Magnificate il suo nome, e date lode a lui colle parole di vostra bocca, e co' cantici delle vostre labbra, e al suon delle cetere, e così direte in lodandolo:Geue magnificence to his name, and confesse vnto him in the voice of your lippes, and in songues of the lippes, and harpes, & thus shal ye say in confession:Date nomini ejus magnificentiam, / et confitemini illi in voce labiorum vestrorum, / et in canticis labiorum, et citharis: / et sic dicetis in confessione: 21All the works of the Lord are exceeding good.Tutte le opere del Signore sono buone grandemente.Al the workes of our Lord are exceeding good.Opera Domini universa bona valde. 22At his word the waters stood as a heap: and at the words of his mouth the receptacles of waters:Alla parola di lui l'acqua si stette come in una massa, e come in un serbatoio di acque a una parola della sua bocca.At this word the water stood as an heape: and at the word of his mouth as it were receptacles of waters:In verbo ejus stetit aqua sicut congeries: / et in sermone oris illius sicut exceptoria aquarum: 23For at his commandment favour is shewn, and there is no diminishing of his salvation.Perocché tutto divien favorevole quand'ei comanda, e la salute, ch'ei da è perfetta.because in his commandment placabilitie is made, and there is no diminishing of his saluation.quoniam in præcepto ipsius placor fit, / et non est minoratio in salute ipsius.
24The works of all flesh are before him, and there is nothing hid from his eyes.A lui sono presenti le azioni di tutti gli uomini, e nissuna cosa è celata agli occhi di lui.The workes of al flesh are before him, and there is nothing hid from his eyes.Opera omnis carnis coram illo, / et non est quidquam absconditum ab oculis ejus. 25He seeth from eternity to eternity, and there is nothing wonderful before him.Egli vede da un secolo all'altro, e nissuna cosa è mirabile dinanzi a lui.From world to world he beholdeth, and nothing is meruelous in his sight.A sæculo usque in sæculum respicit, / et nihil est mirabile in conspectu ejus. 26There is no saying: What is this, or what is that? for all things shall be sought in their time.Non occorre dire: Che è questo? ovvero, che è quello? perocché ogni cosa a suo tempo verrà a proposito.It is not to be saied: What is this, or what is that? for al thinges shal be sought in their time.Non est dicere: Quid est hoc, aut quid est istud ? / omnia enim in tempore suo quærentur. 27His blessing hath overflowed like a river.La benedizione di lui è come un fiume, che inonda:His blessing hath ouerflowed as a streame.Benedictio illius quasi fluvius inundavit. 28And as a flood hath watered the earth; so shall his wrath inherit the nations, that have not sought after him.Come il diluvio inzuppò l'arida terra, così l'ira di lui prenderà possesso delle genti, le quali non lo hanno cercato.And as a flood hath watered the drie land, so his wrath shal inherite the nations, that haue not sought him:Quomodo cataclysmus aridam inebriavit, / sic ira ipsius gentes quæ non exquisierunt eum hæreditabit. 29Even as he turned the waters into a dry land, and the earth was made dry: and his ways were made plain for their journey: so to sinners they are stumblingblocks in his wrath.Siccome egli le acque converse in siccità, e il fondo rimase asciutto, e la via fatta da lui fu comoda al loro viaggio, così i peccatori per effetto dell'ira di lui vi trovarono inciampo.euen as he turned waters into drught, and the earth was made drie: and his waies are direct to the waies of them: so to sinners stumbling blockes in his wrath.Quomodo convertit aquas in siccitatem, et siccata est terra, / et viæ illius viis illorum directæ sunt, / sic peccatoribus offensiones in ira ejus. 30Good things were created for the good from the beginning, so for the wicked, good and evil things.I beni furon fatti pe' buoni fin da principio, e parimente pe' malvagi i beni, e i mali.Good thinges were created for the good from the beginning, so for the wicked, good thinges and euil.Bona bonis creata sunt ab initio: / sic nequissimis bona et mala.
31The principal things necessary for the life of men, are water, fire, and iron, salt, milk, and bread of flour, and honey, and the cluster of the grape, and oil, and clothing.La somma di quel, che è necessario alla vita dell'uomo, ell'è l'acqua, il fuoco, e il ferro, e il sale, il latte, la farina di frumento, e il miele, e il grappolo dell'uva, e l'olio, e il vestimento.The beginning of the thing necessarie for the life of men, water, fire, and yron, salt, milke, and bread of flower, and honie, and the cluster of grape, and oyle, & clothing.Initium necessariæ rei vitæ hominum, aqua, ignis, et ferrum, / sal, lac, et panis similagineus, et mel, / et botrus uvæ, et oleum, et vestimentum. 32All these things shall be for good to the holy, so to the sinners and the ungodly they shall be turned into evil.Tutte queste cose sono un bene pe' santi; ma per gli empj, e pe' peccatori si convertono in male.Al these shal be conuerted to saintes into good, so also to the impious and to sinners into euil.Hæc omnia sanctis in bona, / sic et impiis et peccatoribus in mala convertentur. 33There are spirits that are created for vengeance, and in their fury they lay on grievous torments.Vi son degli spiriti creati ministri di vendetta, i quali nel loro furore fan soffrire continuamente i loro flagelli:There are spirites, that were created for vengeance, and in their furie they haue confirmed their tormentes:Sunt spiritus qui ad vindictam creati sunt, / et in furore suo confirmaverunt tormenta sua. 34In the time of destruction they shall pour out their force: and they shall appease the wrath of him that made them.Nel tempo della perdizione metteran tutto fuora il loro potere, e placheranno il furore di lui, che gli ha creati.in the time of consummation they shal power our strength: and they shal accomplish the furie of him, that made them.In tempore consummationis effundent virtutem, / et furorem ejus qui fecit illos placabunt. 35Fire, hail, famine, and death, all these were created for vengeance.Il fuoco, la grandine, la fame, la morte, tutte queste cose furon fatte per gastigo:Fire, haile, famine, and death, al these were created for vengeance:Ignis, grando, fames, et mors, / omnia hæc ad vindictam creata sunt: 36The teeth of beasts, and scorpions, and serpents, and the sword taking vengeance upon the ungodly unto destruction.Come i denti delle fiere, gli scorpioni, e i serpenti, e la spada vendicatrice, che stermina gli empj.the teeth of beastes, and scorpions, and serpentes, and sword reuenging the impious vnto destruction.bestiarum dentes, et scorpii, et serpentes, / et rhomphæa vindicans in exterminium impios.
37In his commandments they shall feast, and they shall be ready upon earth when need is, and when their time is come they shall not transgress his word.Al comando di lui esulteranno, e staran sulla terra preparate al bisogno, e venuto il tempo non trasgrediranno la sua parola.In his commandmentes they shal make merrie, and on the earth they shal be prepared when nede is, and in their times they shal not pretermitte a word.In mandatis ejus epulabuntur: / et super terram in necessitatem præparabuntur, / et in temporibus suis non præterient verbum. 38Therefore from the beginning I was resolved, and I have meditated, and thought on these things and left them in writing,Per questo fin da principio io restai persuaso, ed ebbi questo sentimento, e questo fisso pensiero, che io lascio scritto.Therefore from the beginning I was confirmed, and I haue consulted, and thought, and leaft written.Propterea ab initio confirmatus sum, et consiliatus sum, / et cogitavi, et scripta dimisi. 39All the works of the Lord are good, and he will furnish every work in due time.Tutte le opere del Signore son buone, e ciascuna opera fornirà egli nell'ora sua.Al the workes of our Lord are good, & he wil geue euerie worke in his houre.Omnia opera Domini bona, / et omne opus hora sua subministrabit. 40It is not to be said: This is worse than that: for all shall be well approved in their time.Non occorre dire: Questa cosa è peggiore di quella; perocché tutte le cose saranno approvate a suo tempo.It is not to be said: This is worse then that: for al shal be approued in their time.Non est dicere: Hoc illo nequius est: / omnia enim in tempore suo comprobabuntur. 41Now therefore with the whole heart and mouth praise ye him, and bless the name of the Lord.Or voi con tutto il cuore, e a piena bocca lodate insiememente, e benedite il nome del Signore.And now with al hart and mouth praise ye, and blesse the name of our Lord.Et nunc in omni corde et ore collaudate, / et benedicite nomen Domini.
39:1
Ancients. The Essenes (Josephus, Jewish Wars 1:7.) and Therapeuts (Philo, Comtemp.) were most famous for doing so. In general the Jews despise the learning of foreign nations: but some have applied themselves to it, particularly Philo, Josephus, etc., 1 Machabees 1:11., and 2 Machabees 6:11.)
Calmet
Prophets. These required the utmost study, before the coming of Christ, 1 Peter 1:11., and Daniel 9:9. (Calmet)
Worthington
The virtuous must follow both an active and contemplative life. (Worthington)
39:2
Sayings, or history of Abraham, etc.
Parables. This was most in vogue, 3 Kings 10.
Calmet
But mechanics abstained from this study, Ecclesiasticus 38:38. (Calmet)
Worthington
To meditate well, 1. knowledge; 2. virtue; 3. humility; and 4. hope, are requisite. (Worthington)
39:4
Governor of the province or army. The most enlightened were chosen, like Joseph, Daniel 1:4., etc.
39:5
Men. Travelling was very requisite, (chap. 34:11.) and history records the actions of the bad as well as of the good, for the instruction of the public.
39:6
39:9
Lord, being in a sort of rapture, and enlightened by Him.
39:13
Generation. With what care do we not preserve the Scriptures? etc.
39:15
Thousand. Children or other men.
Calmet
Rest, in death. (Calmet)
39:16
Calmet
With. Greek, "as the moon in the first quarter," dichomenia. The Vulgate has read Diomenia, "divine transport." The author declares that he was inspired. (Calmet)
39:17
By. Greek, "Hear me, ye holy children."
Haydock
Offspring. Literally, "fruits." (Haydock)
Challoner
He speaks to the children of Israel, the people of God: whom he exhorts to bud forth and flourish with virtue. (Challoner)
39:19
Bring. Greek, "praise a canticle."
39:20
Calmet
Voice. Greek, "songs of your lips, (Haydock) and with ancient lyres," etc. (Calmet)
39:22
39:23
39:25
Calmet
Wonderful, or new. (Calmet)
Haydock
The greatest miracles cost him nothing. (Haydock)
39:26
Time. The veil shall be withdrawn, and Providence will appear. Greek, "all things are made for their proper use."
39:28
Haydock
That. Greek, "as he changed the waters into saltness," (Haydock) at Sodom, (Calmet) "his ways are plain for the saints: so to sinners they are stumbling-blocks," ver. 30. The Red Sea gave a passage to Israel, and overwhelmed the Egyptians. (Haydock)
Calmet
Him. God does all with grandeur. He poured his graces upon Israel, and overwhelmed the giants in the deluge. (Calmet)
39:30
39:31
Water and fire. These are requisite to prepare bread. The Romans refused them to the enemies of the state.
Calmet
Cluster. Greek, "blood," as [in] Deuteronomy 32:14. (Calmet)
Worthington
God gives the necessaries of life, which the virtuous use well, for their reward; and the wicked ill, to their ruin. (Worthington)
39:32
39:33
Calmet
Spirits. Storms (Psalm 10:7., and 148:8.) good angels, (Genesis 19:11., and Isaias 37:36.) or rather devils: who, though created in holiness, fell, and became executioners of the wicked. (Calmet)
Worthington
They abused their free-will, and are eternally punished. (Worthington)
39:34
Calmet
Destruction, and final ruin of the impious, or at the last day. (Calmet)
Menochius
Appease. God is pleased with the execution of justice. (Menochius)
Haydock
Yet the devils cannot obtain a reconciliation; neither do they act to please God, having their wills obstinately bent against his, though they be forced to obey. (Haydock)
39:36
Beasts. Wolves, etc., with which the country was infested, Deuteronomy 7:22., and 22:24.
Sword. War.
39:37
Feast. Greek, "rejoice," as at a feast, Ezechiel 39:16.
Calmet
Word. They will be ready at the first sign. (Calmet)
Haydock
All creatures, but the rebel angels and man, obey God. (Haydock)
39:38
Resolved. Literally, "confirmed" in this opinion by a divine light, ver. 16, 21.
39:39
Time. If we receive not at first, we must have patience.
39:40
Calmet
That. Even sin contributes to manifest the justice and mercy of God; and we are not to judge of his works, but to praise him; as every thing is created for wise purposes, and evil proceeds from our abuse of things. (Calmet)
39:17
Ye divine offspring.... He speaks to the children of Israel, the people of God: whom he exhorts to bud forth and flourish with virtue.
39:1
Besides actiue life commended in the former chap. it is necessarie that vertuous men vse also meditation, & cōtemplation. Vnto which foure dispositions are requisite, described in this chapt.
39:8
Concordanza 1.
39:9
True knowlege of holie Mysteries: without the. which meditation wil be erronious.
39:17
Concordanza 2.
39:18
Puritie of soule free frō greuous sinnes, and endowed vvith vertues.
39:20
Humilitie is especially required in contemplatiue persons.
Concordanza 3.
39:21
Concordanza Gen. 1.
39:22
Concordanza Exo. 1.
39:27
Hope of eternal reward comforteth, & encoregeth the seruants of God.
Concordanza 4.
39:28
Gen. •.
39:31
In the meane time God geueth necessaries for this life. VVhich the good vse rightly to their merite & the wicked vse euil to their damnation.
39:33
Diuels were created in state of grace, and of their owne wil fel from God, & consequently are eternally punished.
39:14
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 7.19
… For it is not the sinner’s confession when the Lord says, “I confess to Thee, O Lord of heaven and earth, because Thou hast hid these things from the wise, and revealed them to babes.” Likewise in Ecclesiasticus it is said, “Confess to the Lord in all His works: and in confession ye shall say this, All the works of the Lord are exceeding good.”
39:15
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 119.1.7
… 7 ). This is not the confession of sins, but of praise; as He also saith in whom there was no sin, “I will confess unto Thee, O Father, Lord of heaven and earth;” and as it is written in the Book of Ecclesiasticus, “Thus shalt thou say in confession, of all the works of God, that they are very good.”
39:16
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 11.5
… Yet neither is it altogether dissimilar: for what is there that has not a likeness of God, in proportion to its kind and measure, seeing that God made all things very good,
39:21
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 4.75
… And one of our own wise men says somewhere: “Do not say, What is this? or Wherefore is that? for all things have been made for their uses. And do not say, What is this? or Wherefore is that? for everything shall be sought out in its season.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 7.12
… I perceived, therefore, and it was made clear to me, that Thou didst make all things good, nor is there any substance at all that was not made by Thee; and because all that Thou hast made are not equal, therefore all things are; because individually they are good, and altogether very good, because our God made all things very good.
39:25
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Concerning Man’s Perfection in Righteousness 32
… Here are his remarks: “We must answer this text with another, in which the same Lord says, ‘A good man out of the good treasure of his heart bringeth forth good things.’ And again: ‘He maketh His sun to rise on the good and on the evil.’ Then in another passage it is written, ‘For the good things are created from the beginning;’
39:33
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 79.17
… or, as some understand it, it is because there are two generations, an old and a new.…But in many places of holy Scriptures we have already made known to you that confession is also put for praise: as in this passage it is, “These words ye shall say in confession, ‘That the works of the Lord are very good.’”
39:1
Hinc et olim S. Augustinus caeterique Patres studuere Platoni, adeoque Plato in Academiis Christianis praelegebatur, uti nunc praelegitur Aristoteles. Sic Seneca, Plutarchus, Epictetus et similes magnam morum docent honestatem. Idem fecere prisci Hebraei. Ut alios taceam, Philo Judaeorum doctissimus, teste S. Hieronymo, Platonem volutavit et imbibit. Unde illud celebre: «Aut Philo platonizat, aut Plato philonizat.» Sed maxime sapientiae studiosus «Prophetis vacabit,» ut, scilicet, eorum prophetias, ut habent Graeca, perscrutetur; hae enim cum dictatae sint a Spiritu Sancto ad hominum instructionem, et morum confirmationem, utique verissimae, utilissimae, efficacissimae et divinissimae sunt. Nota vox omnium, quia aliquid singuli habent peculiare vel sapientiae, vel eloquentiae, quod ab iis ediscas. Omnes ergo legas oportet, ut omnimodam haurias sapientiam. Audi Sidonium Apollinarem, lib. IV, epist. 3, ubi laudans Claudianum Mamertum, eumque comparans priscis Sapientibus, tam Gentilibus quam Christianis, singulorum propria ita argute et punctim assignat: «Sentit, inquit, ut Pythagoras, dividit ut Socrates, explicat ut Plato, implicat ut Aristoteles, ut Aeschines blanditur, ut Demosthenes irascitur, vernat ut Hortensius, aestuat ut Cethegus, incitat ut Curio, moratur ut Fabius, simulat ut Crassus, dissimulat ut Caesar, suadet ut Cato, dissuadet ut Appius, persuadet ut Julius. Jam si ad sacrosanctos Patres pro comparatione veniatur, instruit ut Hieronymus, destruit ut Lactantius, astruit ut Augustinus, attollitur ut Hilarius, summittitur ut Joannes, ut Basilius corripit, ut Gregorius consolatur, ut Orosius affluit, ut Ruffinus stringitur, ut Eusebius narrat, ut Eucherius sollicitat, ut Paulinus provocat, ut Ambrosius perseverat.» Per Prophetas intellige totam S. Scripturam synecdochice: nam major et difficilior pars Sanctae Scripturae sunt Prophetae. Hebraei enim S. Scripturam dividunt in tres partes, scilicet in legem, prophetias et hagiographa. Lex continetur Pentateucho Mosis, hagiographa numerant Job, Psalmos, Proverbia, Ecclesiasten, Cantica, Paralipomenon, Danielem, Esdram et Esther: Prophetas dividunt in priores et posteriores. Priores vocant Josue, Judices et quatuor libros Regum: posteriores, Isaiam, Jeremiam, Ezechielem, et duodecim Minores Prophetas. Ita S. Hieronymus in Prologo Galeato, qui Bibliis praefigitur. Prophetae ergo majorem et potiorem sacrae Scripturae veteris partem occupant, ac proinde per eos omnes scriptores hagiographi, sive Canonici intelliguntur. Hi enim docent veram et divinam sapientiam, a Deo dictatam ad hominum institutionem. Pari modo studium Prophetarum et S. Scripturae fidelibus, verae sapientiae studiosis, commendat S. Petrus, epist. II cap. 1, 19: «Habemus, inquit, firmiorem propheticum sermonem: cui benefacitis attendentes, quasi lucernae lucenti in caliginoso loco, donec dies elucescat, et lucifer oriatur in cordibus vestris: hoc primum intelligentes, quod omnis prophetia Scripturae propria interpretatione non fit. Non enim voluntate humana allata est aliquando prophetia: sed Spiritu Sancto inspirati, locuti sunt sancti Dei homines.» Idem Timotheo commendat S. Paulus, epist. II, cap. III, 15: «Ab infantia, inquit, sacras litteras nosti, quae te possunt instruere ad salutem, per fidem, quae est in Christo Jesu. Omnis scriptura divinitus inspirata, utilis est ad docendum, ad arguendum, ad corripiendum, ad erudiendum in justitia: ut perfectus sit homo Dei ad omne opus bonum instructus.» Vide quae illis locis annotavi. Sic Essaei, sive Judaei, sive Christiani, sapientiae et sanctitatis opinione celebres, «summum studium veterum scriptis adhibent, inde quae animae et corpori expediant eligentes,» ait Joseph lib. I De Bello Judaico, cap. VII. Idipsum magno labore et studio praestiterunt prisci Rabbini et Masoretae, qui exacte omnes S. Scripturae varias lectiones et scriptiones, omnes voces, earumque varietates et sensus, ad conservandam S. Scripturae integritatem, annotarunt, ideoque opus suum vocarunt Masoret, id est traditio, a radice מסר masar, id est tradidit; ut masoret idem sit quod cabala. Rursum, masoret potest deduci a rad. אסר asar, id est colligavit, et יסר iasar, id est correxit. Nam, ut notant Lexicographi, masar, asar et iasar sunt affinia uti voce, ita et significatione, et ab hisce tribus deduci potest vox masoret. Si a masur, id est tradidi, derives, significat traditionem: si a iasar, significat correctionem, castigationem, scilicet erratorum in describendis Bibliis admissorum; si ab asar, significat colligationem; quia eo libro ita collegerunt et colligarunt verba et voces omnes S. Scripturae, ut ipsa dissolvi, corrumpi et interire nequeat. Et hoc significat masoret, Ezech. XX, 37: «Inducam vos in vinculis (hebraice, in masoret) foederis,» q. d. Vos mihi foedere constringam et devinciam. In eodem, longe magis post Christum, desudarunt Patres omnes, et Ecclesiae Doctores. Nam, ut ait S. Ambrosius epistola 44 ad Constantium: «Mare est Scriptura divina, habens in se sensus profundos, altitudinem prophetiarum, enigmatum.» Et S. Augustinus lib. XII Confess. cap. IV: «Mira, ait, profunditas eloquiorum tuorum, quorum ecce ante nos superficies blandiens parvulis, sed mira profunditas, Deus meus, mira profunditas, horror est intendere in eam, horror honoris, et tremor amoris.» Quocirca idem, epist. 119, cap. XXI: «In ipsis, ait, S. Scripturis multo nescio plura quam scio.» Denique S. Nazianzenus in Distichis: «Divinis, ait, oraculis mentem assidue patere, utilissimum est; hac enim ratione divinarum legum scientia comparatur. Scito autem, pietatis magistrum patris loco tibi colendum esse.» Nam, ut ait S. Gregorius, Praefat. in Job: «In S. Scriptura agnus (humilis) natat, et elephas (superbus) mergitur.»
39:2
Id praestitere SS. Ecclesiae Doctores. Audi S. Hieronymum, Praefat. in epist. ad Ephes.: «Nunquam ab adolescentia aut legere, aut doctos viros quae nesciebam interrogare cessavi, aut meipsum habui magistrum. Denique nuper ob hanc vel maxime causam Alexandriam perrexi, ut viderem Didymum, et ab eo in Scripturis omnibus, quae habebam, dubia sciscitarer.» Audi Ruffinum, lib. XI Histor. cap. IX, de S. Basilio et S. Gregorio Nazianzeno: «Ambo, inquit, nobiles: ambo Athenis eruditi, ambo collegae, per annos tredecim, omnium Graecorum saecularium libris remotis, solis divinae Scripturae voluminibus operam dabant, eorumque intelligentiam non ex propria praesumptione, sed ex majorum scriptis et auctoritate sequebantur, quos et ipsos ex Apostolica successione intelligendi regulam suscepisse constabat.» Plures citavi Proemio in Pentateuchum. Audi Rabanum hoc loco: «Exquirit homo Ecclesiasticus, et diligentius discit sapientiam Patriarcharum et Prophetarum, et ad scripta eorum meditanda vacat; narrationem virorum nominatorum, hoc est Apostolorum et Evangelistarum, recte credendo et bene operando conservat; in parabolis quoque Evangelicis diligenter scrutando versatur, et mysticum sensum in sententiis divinis exquirens, latentem allegoriam in historica narratione investigat; ut sciat quid luculentus sermo juxta moralitatem et fidei regulam utilitatis habeat, quidve juxta allegoriam et anagogen spiritaliter accipiendum insinuet. Hic ergo in medio magnatorum ministrabit, cum inter Catholicos doctores disciplinaliter conversatur, et in Ecclesiasticis officiis strenue ministrat; et hoc non ut laudem humanam appetat facit, sed ut coram oculis interni inspectoris, qui praesidet coelo et terrae, et dominatur omnium creaturarum, placeat.» Denique S. Hieronymus, epist. ad Paulinum: «Paulus Apostolus, inquit, ad pedes Gamalielis legem Moysis et Prophetas didicisse se gloriatur, ut armatus spiritalibus telis postea diceret confidenter: Arma nostrae militiae non carnalia sunt, sed potentia Deo ad destructionem munitionum, consilia destruentes, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei, et captivantes omnem intellectum ad obediendum Christo, et parati subjugare omnem inobedientiam,» II Cor. X.
39:4
Allegorice, vir Ecclesiasticus apud «magnates,» id est Episcopos et Praelatos, in Ecclesiasticis officiis strenue ministrat; ut «in conspectu praesidis,» id est Dei inspectoris, qui coelo et terrae praesidet, decenter et cum laude appareat. Ita Rabanus et Glossa.
39:5
Ita S. Hieronymus peragravit Italiam, Galliam, Germaniam, Graeciam, Syriam, ubique adiens, et audiens viros doctos, itaque sibi tantam sapientiam comparavit. Audi eumdem rationem et causam hujus sui facti reddentem in Prologo Galeato, epist. ad Paulinum: «Legimus, inquit, in veteribus historiis quosdam lustrasse provincias, novos adisse populos, maria transisse: ut eos, quos ex libris noverant, coram quoque viderent. Sic Pythagoras Memphiticos vates, sic Plato Aegyptum et Architam Tarentinum, eamque oram Italiae, quae quondam magna Graecia dicebatur, laboriosissime peragravit: ut qui Athenis magister erat et potens, cujusque doctrinam Academiae gymnasia personabant, fieret peregrinus atque discipulus; malens aliena verecunde discere, quam sua impudenter ingerere. Denique dum litteras quasi toto fugientes orbe persequitur, captus a piratis et venumdatus, etiam tyranno crudelissimo paruit, captivus, vinctus et servus; tamen, quia philosophus, major emente se fuit. Ad Titum Livium lacteo eloquentiae fonte manantem, de ultimis Hispaniae Galliarumque finibus quosdam venisse nobiles legimus: et quos ad contemplationem sui Roma non traxerat, unius hominis fama perduxit. Habuit illa aetas inauditum omnibus saeculis celebrandumque miraculum, ut urbem tantam ingressi, aliud extra urbem quaererent. Apollonius, sive ille magus, ut vulgus loquitur, sive philosophus, ut Pythagorici tradunt, intravit Persas, pertransivit Caucasum, Albanos, Scythas, Massagetas, opulentissima Indiae regna penetravit: et ad extremum, latissimo Phison amne transmisso, pervenit ad Brachmanas, ut Hiarcham in throno sedentem aureo, et de Tantali fonte potantem, inter paucos discipulos, de natura, de motibus siderum, ac dierum cursu audiret docentem. Inde per Aelamitas, Babylonios, Chaldaeos, Medos, Assyrios, Parthos, Syros, Phoenices, Arabes, Palaestinos, reversus Alexandriam, perrexit in Aethiopiam, ut Gymnosophistas et famosissimam solis mensam videret in sabulo. Invenit ille vir ubique quod disceret, et semper proficiens, semper se melior fieret. Scripsit super hoc plenissime octo voluminibus Philostratus.» Hucusque S. Hieronymus. Galli ab antiquis saeculis filios domo amandabant foras, ut severius et studiosius educarentur. Audi Caesarem, lib. VI De Bello Gallico: «In reliquis, inquit, vitae institutis hoc fere a reliquis differunt, quod suos liberos, nisi cum adoleverint, ut munus militiae sustinere possint, palam ad se venire non patiuntur; filiumque puerili aetate in publico in conspectu patris assistere turpe ducunt.» Hac de causa institutae sunt Academiae, ut eas studiosi sapientiae adeant, ibique audiant doctores et viros in omni scientia et sapientia illustres. Qua de causa SS. Basilius et Gregorius Nazianzenus adiere Athenas, alii Alexandriam, ut Origenem, Pantaenum, Heraclam aliosque doctores viderent et audirent. Adde saepe apud exteros plus esse libertatis, quietis et otii ad studendum quam domi, ubi magni temporis fures sunt parentes, amici, familiares. Unde Hugo Victor, lib. III Didascal, cap. III, recitat celebrem de modo et forma discendi sententiam, sex puncta praescribentem:
39:6
Nota: vox pro delictis suis deprecabitur. Significat enim in exilio isto sapientiam, id est justitiam, non eo usque progredi, ut nunquam homo peccet, sed ut nunquam in delicto perseveret, quin illud agnoscat, veniamque a Deo precetur. Porro haec oratio affectuosa et contenta sit oportet, adeo ut cor ei non commodetur, sed totum «tradatur» et dedatur, idque «diluculo,» cum cor et mens maxime valet vigetque, idque ad Dominum qui fecit illum; illius enim solius est dare sapientiam, qui dedit essentiam. Unde Hebraei תושית tuscia vocant tam sapientiam quam essentiam, ut innuant eumdem esse fontem sapientiae et essentiae, scilicet Deum, adeoque essentiam, animam, vitam et spiritum hominis, qua homo rationalis est, quasi consistere in sapientia. Ex corde vero pleno, tum sapientiae desiderio, tum orandi pro ea affectu, haec oratio ad os dimanat, seque per illud in preces vocales magno affectu effundit. Hoc innuit vox aperiet os suum in oratione; haec enim oris apertio ingentis spiritus, affectus et desiderii est indicium, juxta illud: «Dilata os tuum, et implebo illud.» Denique «in oratione pro delictis suis deprecabitur,» ut scilicet amoveat impedimenta sapientiae; haec enim sunt peccata et delicta, quae obscurant et excaecant mentem hominis, praesertim practicam, ac Dei illuminationem avertunt, juxta illud: «In malevolam animam non introibit sapientia,» Sap. I. Unde Tigurina vertit: Instituit animum mane ad Dominum creatorem suum salutandum, et precatur ad Altissimum, os suum aperit ad orandum, peccataque sua deprecatur; alii: «Cor suum applicat ad quaerendum studiose Dominum factorem suum, et coram Supremo precatur,» etc. Audi nostrum Alvarez de Paz haec verba expendentem, tomo III De Oratione mentali, lib. II, parte I, cap. VII: Egregium, inquit, sapientis elogium, mane, id est ante omnia alia opera, orationis opus assumere. Is orationi se tradit, nimirum strenue et diligenter in orationem incumbit. Aliis operibus minime tradendum est cor, sed moderate applicandum, ne in infimis haereat, ne rerum visibilium amore mergatur. At orationi tradendum est; quia idem omnino sunt, cor orationi tradere, et illud Deo, cui oratione jungimur, consecrare. Cor suum tradet ad vigilandum; nam oratio non somnolentia, sed vigilia est; non ignavia, sed sollicitudo; quia sollicite et diligenter cor divinis intendit, et intellectu apprehendit, ut affectu ac voluntate degustet. Merito autem sapiens (et hic non est alius quam justus) quasi in orationem mergitur, et, aliis curis sepositis, vigili cura contemplationi dicatur, quia factorem suum alloquitur, et Deo altissimo se praesentat, a cujus benignitate omne bonum exspectat. Res vero tanta non debet negligenter assumi, sed strenue et gnaviter usurpari. Moraliter, hic disce, diluculo mox ut evigilas, primitias cogitationis et operationis per orationem dandas esse Deo, eumque invocandum, ut ipse studia caeterasque actiones omnes ad suam gloriam, nostramque et aliorum salutem dirigat. Unde Psaltes, Psalm. LXII, 1: «Deus, Deus meus, inquit, ad te de luce vigilo.» Idem inculcat crebro Siracides, ut cap. IV, 13: «Qui vigilaverint ad illam (sapientiam), complectentur placorem ejus;» et cap. XXXII, 18: «Qui vigilaverint ad illum, invenient benedictionem.» Id omnes hauserunt a Mose, imo a Deo, qui per Mosen Hebraeis ita sancit, Deut. VI, 7: «Meditaberis in eis (verbis Dei et sapientiae), sedens in domo tua, et ambulans in itinere, dormiens atque consurgens.» Vide ibi dicta. Quocirca S. Basilius ad filium spiritalem, hoc ei dat documentum: «Quodcumque opus inchoaveris, primo invoca Dominum, et ne desinas gratias agere, cum perfeceris illud. Quaere Dominum, et invenies eum: nec dimittas, cum tenueris, ut copuletur mens tua in amore ejus. Hoc stude in vita tua, ut orationem puram offeras Deo.» Idem, epist. I Ad Gregorium Theologum: «Ecquid beatius, quam hominem in terra concentum Angelorum imitari? ineunte statim die in orationes ire? in hymnis et canticis Creatorem venerari? exinde sole jam dilucescente converti ad opera, nusquam sine oratione? denique canticis tanquam sale condire actiones?» Plures citavi, Deut. VI, 7, ad illud: «Dormiens atque consurgens.» Quocirca Paulinus (vel, ut alii, Ausonius) in cantico, sive precatione matutina, ita diluculo precatur, et alios precari docet: Da, Pater, haec nostro fieri rata vota precatu: Nil metuam cupiamque nihil; satis hoc rear esse. Quod satis est; nil turpe velim, nec causa pudoris Sim mihi: nec faciam cuiquam, quae tempore eodem Nolim facta mihi; nec vero crimine laedar, Nec maculer dubio; paulum distare videtur Suspectus vereque reus; male posse facultas Nulla sit, et bene posse adsit tranquilla potestas. Sim tenui victu atque habitu, sim charus amicis; Nec timeat mortem bene conscia vita, nec optet. S. Bernardus vero, Epist. ad quemdam, quid a nobis requirat Deus: «Nihil dignius, ait, cogitari potest, quam cor ad eum referre, qui, ut viveres, mori voluit: nam et justus cor suum tradidit ad vigilandum diluculo ad Dominum qui fecit illum. Vigilatio cordis justa, et cogitatio ejus justa est, ut meditetur assidue quid accepit in bonis naturae, quid in bonis gratiae, quid in Dei Filio pro nobis humanato, passo, mortuo.» Et anterius docens Deum a nobis requirere cor, idque totum et in solidum, juxta illud: «Fili, da mihi cor tuum»: «Tunc siquidem, inquit, cor hominum Deo datur, quando omnis cogitatio terminatur in eum, gyrat et circumflectitur super eum, et nihil vult possidere penitus praeter eum. Sicque colligato sibi animo eum diligit, ut sine ipso amarus sit omnis amor.» Mane ergo offerendum est Deo cor, omnesque cordis per diem cogitationes et actiones. Porro, Aristoteles in Oeconom.: «Surgere de nocte, inquit, et ad sanitatem et ad philosophiae studia prodest quamplurimum.» Hac de causa Religiosi plerique noctu surgunt ad meditandum et psallendum; idque sanitati conducere docent medici, experientia et ratio. Cantus enim expectorat et consumit phlegmata post concoctionem reliqua, caeteramque digestionem adjuvat, calorem et spiritus excitat, membraque corroborat. Idem a Mose et Prophetis didicerunt philosophi et poetae. Unde illud: «A Jove principium;» et illud: «A te principium, tibi desinet.» Hinc Plato in Protagora docet poetas id repraesentasse per fabulam vel apologum Promethei, quem fingunt e coelo fuisse furatum ignem, ut illum hominibus a se efformatis inderet, itaque eos sapientes et divinos efficeret. Atque hac de causa hominem esse Deo cognatum, ut ob hanc cum Deo cognationem, Dei cognitionem, metum et cultum sibi quasi a natura insitum habere videatur.
39:9
Alludit ad Deuter. XXXII, 2: «Concrescat ut pluvia doctrina mea, fluat ut ros eloquium meum, quasi imber super herbam, et quasi stillae super gramina.» Imber ergo notat eloquii et sapientiae, primo, copiam; secundo, suavitatem; tertio, fecunditatem, quod fructum e cordibus audientium producat similem illi, quem imber producit e terra; quarto, quod e nube sapientiae proferatur quasi e re non terrena, sed coelesti, adeoque ejus originem esse a Deo in coelis. Porro ad Deum haec eloquia sapientiae primo et principaliter spectare, patet ex eo quod addit: «Et in oratione Domino confitebitur;» et ex eo quod de eloquiis quibus proximus instituitur, agit, vers. 11. Unde Tigurina vertit: Verba sapientiae effundet, et Dominum oratione sua celebrabit. Hinc Doctores a S. Gregorio vocantur Hyades, id est stellae pluviae; ejus locum et verba rectavi capite XXXIII, 27.
39:10
Verum ex Graeco liquet vox αὐτός, id est ipse, referre sapientem, non Deum; repetit enim vox αὐτός; scilicet initio vers. 9, 10 et 11, ut significet quod ipse sapiens per eloquia sapientiae, quae quasi imbres emittit, tres insignes proferat fructus: primum Deo, eum sapienter laudando; secundum sibi, scilicet seipsum sapienter dirigendo juxta consilium et disciplinam Dei; tertium proximo, eum sapienter instituendo. Sensus igitur est, q. d. Ipse, scilicet sapiens, non sat habet sapientiam Dei mente imbibisse, sed et «diriget consilium ejus» Dei, quod scilicet Deum consulere vel e Scripturis, vel e Doctoribus et Pastoribus cognovit, «et disciplinam,» graece ἐπιστήμην, id est scientiam, q. d. Sapiens diriget Dei consilium, et dogmata ad praxim, ut scilicet ea quae Deus consulit et docet, prudenter opere exsequatur, et in mores conferat, ac juxta ea vitam omnem instituat et conformet; hoc enim significat hebr. יכונן iechonen, Graecum κατευθυνεῖ, quod Noster vertere solet, «dirigere,» scilicet ex mente in opus, ac efficere ut opus sit rectum, integrum, firmum, stabile et constans, ut nulla adversitatum vel tentationum vi operans a recto se dimoveri patiatur. «Dirigere» ergo est directe exsequi, hoc est recte, plene, fortiter et feliciter exsecutioni mandare consilium et disciplinam Dei, uti fecit Christus, de quo proinde ait Isaias, cap. LIII, 10: «Voluntas Domini in manu ejus,» id est per eum, «dirigetur,» id est exsecutioni mandabitur. Rursum per hypallagen «dirigere consilium» Dei, est dirigere mores et vitam juxta consilium Dei, eosque rectos et integros efficere. Sic Joannes Baptista clamabat: «Dirigite viam Domini,» Joan. I, 23, id est, ut Isaias ait, cap. XL, 3: «Rectas facite semitas Dei nostri.»
39:11
Dicitur «lex testamenti,» quia lex est conditio testamenti, id est foederis et pacti, quod Deus tam in Veteri quam in Novo Testamento pepigit cum hominibus, puta cum fidelibus. Pepigit enim foedus cum eis se eorum fore Deum, id est boni omnis datorem, sub hac conditione, si ipsi legem ejus observarent.
39:12
Id patet in scholis philosophorum, et sectis haereticorum, quae omnes evanuerunt, et passim jam ab omnibus damnantur ut vanae, erroneae, fallaces et perversae. Ubi facta Simonis Magi, Menandri, Carpocratis, Apellis, Novati, et ceterorum haesiarcharum? ubi schola Protagorae, Diagorae, Hermippi, Diogenis, Empedoclis, Anaxagorae, caeterorumque philosophorum? Evanuerunt omnes ut fumus, ut caligo coram luce Evangelii, ut cera liquata ab igne charitatis Christi. Ita Apostolus, I Corinth. I, 19: «Scriptum est, inquit, Isaia XXIX, 14: Perdam sapientiam sapientium, et prudentiam prudentium reprobabo. Ubi sapiens? ubi scriba? ubi conquisitor hujus saeculi?»
39:14
Porro Apostoli et doctores suam sapientiam communicarunt Gentibus tum verbo, tum scripto: verba enim transeunt, sed scripta permanent in aevum. Quocirca omnes gentes et Ecclesiae per omnia saecula enarrant et celebrant sapientia scripta S. Petri, S. Joannis, S. Pauli, S. Augustini, S. Gregorii, S. Ambrosii, S. Chrysostomi, S. Bernardi, S. Thomae Aquinatis, caeterorumque Patrum et Doctorum, quia ex eis quotidie magna hauriunt sapientiae documenta, et virtutum incrementa.
39:15
Verum codices Graeci Complutenses et Romae emendati legunt ut Vulgata Latina. Accedit et Tigurina, quae sic vertit: Si manserit, nomen plus quam mille reliquerit; sin exolverit (exoleverit, et temporis lapsu oblivioni traditum sit ejus nomen et fama) penes seipsum redegerit, id est ut Vatablus interpretatur, ad se receperit sibi profuturum. Alii sic explicant: Si permanserit nomen ejus et fama, relinquet plus quam mille, scilicet discipulos, et suae doctrinae sectatores. Ita Palacius, qui citat S. Ambrosium. Sic et Rabanus: Bonus, inquit, doctor si vita longiore vivat, multos lucratur, et plurimis fit causa salutis: si autem obierit, ad aeternam requiem migrabit, ubi merces condigna meritis illius a justo judice reddetur, juxta illud Pauli, II Timoth. IV: «Bonum certamen certavi, cursum consummavi, fidem servavi. In reliquo reposita est mihi corona justitiae, quam reddet mihi Dominus in illa die justus judex.» Et: «Mihi vivere Christus est, et mori lucrum.» Porro Syrus hoc refert ad doctrinam sapientis: Si complacuerit, inquit, in mille laudabitur; et si tacuerit, in populo exiguo.
39:17
Porro: «In voce dicit,» scilicet ipsa sapientia, vel spiritus me afflans, sive sacer ejus furor, q. d. Sacer ille spiritus divini furor, quo repletus sum, corde meo concludi se non sinit, sed in vocem me erumpere cogit, ac dicere, imo contenta voce clamare: «Obaudite me (audite me, mihique obedite) divini fructus;» exaudite me, filii sancti (filius enim est fructus et propago patris): ita nuncupat Israelitas, sive fideles; hi enim sunt sancti, quia vocati ad sanctitatem, et reipsa sanctificati in circumcisione, aeque ac nunc Christiani in baptismo. Hos invitat ad laudandum Deum, ut scilicet laudem, quasi thymiama et rem odoratissimam Deo offerant. Ait ergo: «Quasi rosa fructificate,» id est proferte Dei laudes, quasi fructus rosarum odoratissimos: ut sicut frutex rosae plantatus juxta aquas profert copiose rosas mire fragrantes, sic vos e corde vestro promatis Dei encomia et laudes, quasi rosas Deo odoratissimas et gratissimas. Unde S. Augustinus in Speculo legit: «Obaudite me, divini fructus aquarum (sapientiae) et quasi rosa plantata super rivum fructificate.» Caetera vero quae hic sequuntur usque ad vers. 27, ibidem plane ad verbum legit S. Augustinus, uti vertit legitque Noster. Unde colligas quam antiqua sit Vulgata Latina versio Ecclesiastici, utpote qua utatur S. Augustinus, quasi suo aevo recepta et communi. Pro super rivos aquarum, graece est ἐπὶ ῥεύματος ὑγροῦ, id est super fluxum humidum, id est, ut Tigurina: Audite me, filii sancti, et quasi rosa juxta flumen aquosum nascens pullulate. Romana pro ὑγροῦ legunt ἀγροῦ, id est agri; unde vertunt: Ut rosa nata juxta fluvium agri germinate; graece est βλαστήσατε, id est pullulate, germinate, producite frondes, flores et fructus, scilicet tum charitatis, patientiae, humilitatis et aliarum virtutum, tum maxime gratiarum actionis, confessionis et laudis divinae, ut, sicut rosetum sole oriente plurimos producit aperitque rosarum calices, ita et vos mane evigilantes, considerantesque tot nocturna et diurna, eaque nova in vos Dei beneficia, ex intimo corde erumpatis in continuas Dei hymnodias et laudes, quae Deo accidunt suavissimae, aeque ac rosae sunt hominibus, juxta illud Anacreontis de rosa: Rosa flos odorque divum, Hominum rosa est voluptas: Decus illa gratiarum. Vide quae de rosa dixi cap. XXIV, 18, et Act. XII, 13. Denique Syrus: Audite, inquit, me justi, et germinabit caro vestra sicut rosa, et sicut cedri, quae plantatae sunt juxta aquas, et sicut aromata bona olebit odor vester. Porro Palacius sic totum hunc locum explicat: Ego, inquit, hic intelligo nostrum Auctorem ira et zelo commotum contra impios, qui eo tempore misere Judaeos torquebant. Quos consolari cupiens, ait: Furore plenus sum contra impios; et is furor non consistens in corde, sed prodiens ad vocem, dicit: Audite me, vos pii Judaei, qui estis fructus divini: ut tu, lector attentissime, percipias mundum totum esse velut campum plantatum coelis, elementis, plantis et animalibus: ut haec omnia proferant viros pios, velut fructus Deo dignos. Vocantur vero «divini,» quia Deus est eorum cultor, et quia Deus est in eis, et quia Deus erit eorum, et ipsi Dei. Vos igitur, o pii, audite et in mediis tribulationibus, ne deficiatis, imo felicius bona opera edite, ut rosa facit juxta rivos aquarum plantata. Quasi thus (quod vocatur Libanus) odorem in hoc tribulationis igne proferte, florete ut lilium, emittite gratiosas frondes: ut quo magis premit vos impietas, hoc magis vireat pietas vestra. Collaudate Deum etiam in pressura; magnificum eum in ea praedicate; ac tum in labiis, tum in citharis hymnum sequentem dicite. Haec Palacius.
39:19
Tropologice Rabanus: «Quoniam, inquit, sicut rosa martyrium, ita et lilium castitatem significat; ut ostendat utrumque nostro conditori acceptabilissimum fore, dicit: Florete flores quasi lilium; ac si patenter dicat: Date flores incorruptissimos cum castitate coelorum virtutum, quarum odor et frondes spargantur per totum orbem ad exemplum animabus fidelium; hoc est quippe laudare canticum, et benedicere Dominum in operibus suis, ut corde, ore simul et opere pro bonis suis totus homo gratias suo referat conditori.» Anagogice, noster Pineda, lib. VI De Rebus Salom. cap. V, haec verba Siracidis refert ad gloriam et jubilum Beatorum in coelo. Lilium enim est symbolum stolae candidae, resurrectionis et aeternae claritatis: candidus enim fulgor est velut divinitatis ornamentum. Unde angeli post resurrectionem Christi, ut eam sua specie adumbrarent, apparuerunt in vestibus liliatis, id est candidis et splendidis, Matth. ult. 3, et Marci ult. 5. Hinc S. Hilarius, in Matth. VI, 28, docet lilia esse symbola angelorum et angelicae claritatis. Et psalmus XLIV inscribitur hebraice sosamim, id est pro liliis, ut vertit S. Hieronymus; Symmachus vero, triumphus pro floribus; canit enim Epithalamium Christi et Ecclesiae, cum allusione ad nuptias Salomonis cum filia Pharaonis. Salomonis enim vestes regales liliatas, id est liliorum effigie insignitas, fuisse docet Pineda. Noster Interpres legit ששנים sesamim; unde vertit, pro iis qui commutabuntur; scilicet a bono in melius, inquit ibidem S. Basilius, et a corruptione in incorruptionem. Salomon ergo verus, id est Christus, «triumphum acturus pro floribus aut liliis,» ut dixit Symmachus, id est triumphans, triumphantemque Sanctorum Ecclesiam sponsam sibi perpetuo adsessuram, comitem ducens in coelestem regiam, liliata gloriae veste splendidus, opportune dicit: «Refloruit caro mea.» Ecclesia vero assistens a dextris, simili veste circumdata varietate, jam post resurrectionem immutata audit canticum: «Florete flores quasi lilium, et date odorem, et frondete in gratiam; et collaudate canticum, et benedicite Deum in operibus suis.» Sic Psalmus ille habet in titulo ad intellectum, id est ad eruditionem et doctrinam, et in Salomonis liliatis vestibus, atque liliorum candore arcanam futurae resurrectionis figuram et adumbrationem. Haec Pineda. Hinc et in Officio Ecclesiastico Martyribus accinit Ecclesia: «Sanctorum velut aquilae juventus renovabitur; florebunt sicut lilium in civitate Domini.» Et tempore Paschali: «Sancti tui, Domine, florebunt sicut lilium, et sicut odor balsami erunt ante te, Alleluia.»
39:20
Praeclare S. Bernardus, serm. 11 in Cantic.: «Nihil ita proprie quemdam in terris repraesentat coelestis habitationis statum, sicut alacritas laudantium Deum, Scriptura dicente: Beati qui habitant in domo tua, Domine: in saecula saeculorum laudabunt te.» Vide quae de laude Dei dixi, Apoc. IV et VII. Mystice Rabanus: «Cithara, inquit, est lignei ventris in imo sita concavitas; quae sursum chordarum fila transmittens, sonis dulcissimis percussa proloquitur. Quae ideo tale nomen accepit, quoniam cita iteratione percutitur. Huic merito comparantur opera, quae de terrenis rebus ad supernam gratiam porriguntur. Id est, dum esurientem pascimus, dum nudum vestimus, dum aegrotum visitamus, et caetera. Quae licet videantur carnalia, divinitatis tamen amore peraguntur. Citharizamus quoque, cum in passionibus nostris vel damnis securi ac laeti dicimus: Dominus dedit, Dominus abstulit: sicut Domino placuit, ita factum est: sit nomen Domini benedictum.» Graeca Romae correcta addunt: Et omne praeceptum in tempore suo erit (Complutensia addunt: Non est dicere: Quid est hoc?); omnia enim tempore suo quaerentur; Syrus: Non est qui dicat: Hoc ad quid, et hoc ad quid? quia omnia secundum convenientiam creata sunt; et non est qui dicat: Hoc bonum est, et hoc malum est: quia omnia in tempore suo roborata sunt; Vatablus: Omne imperium ejus suam habet opportunitatem. Nihil est cur dicas: Quid hoc est? aut quorsum hoc? nam haec suo tempore quaerentur, id est declarabuntur, scilicet fuisse bona et proba. Unde vers. 40, ait: «Omnia in tempore suo comprobabuntur.» Quibus verbis significatur Deum sicut in operibus suis se bonum, sic in iisdem se potentem et efficacem ostendere, ut nullus iis obsistere, vel ea impedire aut remorari valeat. Duo igitur haec, scilicet bonitas et potentia, maxime celebranda sunt in operibus Dei. In his duobus enim elucet mira Dei sapientia, qui ea licet disparata, imo in speciem adversa, combinare et conjugare valet, ac efficaciam suavitate, judicium misericordia, severitatem clementia, iram mansuetudine adeo apte contemperat, ut vix unum inveniatur sine altero, imo unum illustret et commendet alterum, indeque Deus vocatur Optimus, Maximus, ait Jansenius, juxta illud: «Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine,» Psal. C, 1. Hoc est quod de Deo, Deique sapientia ac providentia celebrat Sapiens, cap. VIII, 1: «Attingit a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter.» Haec autem suavitas tum in aliis elucet, tum in eo quod faciat omnia opportuno tempore, ut vertit Tigurina, ut discant mortales se suumque judicium subdere Deo, cum vident impios dominari grassarique in pios, sciantque Deum opportuno tempore, esto hominibus id longum videatur, castigaturum impios pro demeritis, pios vero liberaturum et praemiaturum pro meritis. Magna ergo sapientia est, magna virtus in omnibus Dei operibus, sive nobis prospera, sive adversa videantur, laudare Deum, Deique bonitatem et justitiam, providentiam et potentiam, sanctitatem et fortitudinem, clementiam et magnificentiam. Qui id jugiter agit, hic sapiens, hic sanctus, hic Deo charus, hic perfectus, hic beatus est. Talis fuit regius Psaltes canens Psal. XXXIII, 1: «Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo.»
39:22
Tertio vero die mundi, Deus aquas infra coelos, quae totam terram operiebant, in certos alveos et cavitates (quas idcirco tum in terra, tum sub terra tunc produxit, quae hic vocantur exceptoria) derivavit, ut terra appareret arida, possetque inhabitari ab hominibus et animalibus. Hoc enim est quod dicitur Genes. I, 9: «Dixit vero Deus: Congregentur aquae, quae sub coelo sunt, in locum unum: et appareat arida. Et factum est ita. Et vocavit Deus aridam, Terram, congregationesque aquarum appellavit Maria.» Siracides enim alludit ad genesim mundi, ut patet ex eo quod dixit versu praecedenti: «Opera Domini universa bona valde.» Et quia inter haec opera unum e praecipuis fuit aquarum divisio et distributio, utpote ex quibus caetera deinde formata sunt, indiesque formantur, hinc illius prae caeteris hic meminit. Ita Rabanus et Palacius. Secundo, Lyranus, Jansenius et alii haec accipiunt de aquis maris rubri et Jordanis, quas Deus divisit, ut Hebraei per illas sicco pede transirent. Hac enim divisione etsi proprie non faceret cavitates in terra, quae aquas divisas exciperent; miraculose tamen sermone, id est praecepto et jussu suo, eas in cumulum sustulit, fecitque ut aquae juxta alveum intumescerent, itaque tumidas et quasi in alto pendulas ne defluerent, conservavit, perinde ac si eas in utre suspendisset, juxta illud Psalm. LXXVII, 13: «Statuit aquas quasi in utre.» Hoc enim miraculum transitus maris Rubri et Jordanis, ut rem portentosam et omnibus saeculis inauditam, saepe celebrat Scriptura; unde et mox hic sequitur. Porro Syrus pro aqua substituit solem, sic enim habet: Verbo suo oriri facit solem, et verbo suo occidere eum facit. Deinde addit: In laetitia voluntatis ejus factus est, et non est qui retardet praeceptum ejus; pro quo Noster habet id quod sequitur:
39:23
COMMENTARIA IN ECCLESIASTICUM, CAP. XXXIX. malibus est commodo et saluti, quale fuit aquas secernere a terra, ut in ea degerent viventia; ac dividere mare rubrum, ut per illud transeuntes Hebraei liberarentur a manu Pharaonis persequentis, et salvarentur.
39:24
dum est, potest nunc existere realiter esseque praesens aeternitati? sed quod objective omnia sint Deo praesentia, quodque Deus tam perfecte praeterita et futura videat objective, quam perfecte praesentia videt intuitive. QUARE NIHIL EST MIRABILE IN CONSPECTU EJUS, — tum quia ipse, sicut sua aeternitate transcendit omnia tempora, sic sua potentia transcendit omnia possibilia et factibilia, ac sua scientia transcendit omnia scibilia et cognoscibilia; tum quia omnes creaturae respectu Dei sunt instar vermiculi, imo minutissimi puncti; tum denique quia admiratio oritur ex eo quod videatur effectus, cujus non videtur causa, inquit Aristoteles. Unde ab admirari coeperunt homines philosophari: Deus autem omnes rerum causas non tantum cognoscit, sed et ordinat ac procurat: unde nihil miratur. Sic et sapiens et magnanimus, qualis erat Cyrus, inquit Xenophon in Cyripaedia, nihil miratur: pueri vero et rustici omnia mirantur. Secundo, «nihil est mirabile,» id est difficile et arduum, «in conspectu ejus.» Est metalepsis; quod enim difficile est et arduum, hoc est mirabile. Unde utrumque significat Hebraicum פרא pele. Quocirca Tigurina vertit: Ei patent opera universae mortalitatis, nec datur oculos ipsius fallere; alii: Nec licet occultari ab oculis ejus; ab aevo in aevum prospicit (alii, inspicit, vel introspicit), nec quidquam conspectui ejus mirum est; Syrus: sive parum, sive multum, coram eo; sive robustum sive durum, coram eo.
39:25
Porro Deus non ita a saeculo in saeculum respicit, quasi omnia etiam praeterita et futura realiter sint praesentia aeternitati, in illaque etiam nunc realiter existant, eique coexistant: ut intuitive ea videat Deus, ut nonnulli Theologi opinati sunt. Quomodo enim praeteritum quod fuit, et amplius non est; ac futurum, quod erit et nec-
39:26
Secundo, τὸ quaerentur per metalepsin accipi potest cum Jansenio pro cognoscentur, vel declarabuntur, ac cognita comprobabuntur, ut ait vers. 40, q. d. Omnia suo tempore cognita et manifesta erunt, ad quem usum a Deo creata sint; et si is hominibus modo incognitus sit. Simili metalepsi «quaerere» sumitur pro quaesitum invenire, et «interrogare» pro interrogationi respondere; vel interrogatum cognoscere, ut Psalm. X: «Dominus interrogat justum et impium; interrogat,» id est interrogando cognoscit, vel tam plene cognoscit ac si omnia interrogasset et examinasset. Et cum ait S. Petrus, epist. I, cap. III, 21: «Conscientiae bonae interrogatio,» id est, responsio vel declaratio. Vide ibi dicta: nam plura ibidem exempla similia attuli.
39:27
Porro Siracides proprie loquitur de benedictione tum temporali, tum spiritali, quam Deus ubertim instar fluvii effundit in fideles et pios, sicut iram instar cataclysmi effundit in infideles et impios, ut ipse subjungit, juxta illud Christi: «Qui biberit ex aqua, quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam,» Joan. IV, 13; et cap. VII, 38: «Qui credit in me, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae.» Ita Rabanus. Anagogice: Benedictio beatitudinis in Beatos effunditur a Deo instar fluvii aquae vitae, splendidi instar crystalli, procedentis de sede Dei et Agni, qui irrigat lignum vitae, ut fructum proferat per singulos menses, Apocal. XXII, 1. Vide ibi dicta.
39:28
ad versum praecedentem. Sed minus apte; nam «cataclysmus,» licet significet quamvis exundationem, tamen cum absolute ponitur, per antonomasiam significat diluvium generale, quo obruta fuit tota terra tempore Noe, ut patet cap. XL, 10, cum ait: «Et propter illos (peccatores) factus est cataclysmus.» Hoc autem cum ira Dei apte comparatum, non autem cum Dei benedictione; quia ipsum processit ex summa ira Dei in peccata et peccatores. Adeo enim in eos ira exarsit, ut omnes, uno Noe cum familia excepto, diluvio merserit, simulque cum eis caetera animantia, arbores et plantas, quas in usum hominis creaverat. Licet Syrus, sicut benedictionem Dei comparavit fluvio, sic eidem comparat maledictionem. Ait enim: Sicut fluvius saecula irrigat, ita in furore suo populos judicat, et convertit terram irriguam eorum in salsuginem. Sensus ergo Vulgatae Latinae est, q. d. Sicut tempore Noe ob peccata hominum diluvium totam terram obruit, inebriavit, possedit et quasi haereditavit per integrum annum: sic pariter ira et vindicta Dei, tum saepe in terra, tum semper et perpetuo in gehenna, instar diluvii exundans gentes infideles et impias, quae Deum non exquirunt, id est agnoscere et colere nolunt, obruet, inebriabit et haereditabit; sicut ex adverso benedictio et beneficentia Dei instar fluvii obruet, inebriabit et haereditabit Judaeos, omnesque fideles et pios, uti praecessit, juxta illud Psalm. XXXV, 9: «Inebriabuntur ab ubertate domus tuae: et torrente voluptatis tuae potabis eos.» Meminit cataclysmi, ut similem poenam exspectent peccatores, ideoque illius memores horreant peccata quae cataclysmum toti orbi induxerunt. Ita Lyranus, Palacius et alii. Sicut enim diluvium supervenit hominibus secure vacantibus gulae et ventri, eosque inopinato obruit: sic et suo tempore Dei ira haereditabit impios, qui nunc sine metu secure voluptuantur et triumphant, quia eos defunctos accipiet ira et vindicta Dei in perennem haereditatem, ut in eorum animas et corpora per ignem gehennae saeviat in aeternum. Unde Palacius: Digna, inquit, notatu res, iram Dei esse haeredem impiorum, quae mortem eorum exspectet, ut ipsos in haereditatem suscipiat. Quam inexpectatus impiis et noxius haeres iste! Ex adverso haeres piorum erit misericordia, gratia et gloria aeterna. Juxta versionem Syriacam, Deus tam iratus quam propitius comparatur fluvio: quia sicut fluvius lenis et placidus rigat et fecundat arva, exaestuans vero ea obruit, mergit et suffocat: sic et Deus justis placidus, eos fovet et fecundat; in impios vero ira exaestuans eosdem demerget in tartara. Hujus symbolum est fons Solis, qui per diem dulcis et frigidus, noctu vero fervens et amarus. Audi Plinium lib. II, cap. CVI: «In Troglodytis, inquit, fons Solis appellatur dulcis, et circa meridiem maxime frigidus; mox paulatim tepescens, ad noctis media fervore et amaritudine intestatur.» Sic Deus et Christus in die hujus vitae omnibus dulcedinem misericordiae praebent: in nocte vero extremi judicii omnem irae amaritudinem in impios ejaculabitur.
39:29
Igitur Graeca habent hic duas disparatas sententias, ac priorem sic exponit Jansenius: Ira Dei, inquit, ejusque severitas et ultio in gentes incredulas comparatur conversioni aquarum in siccitatem; vel, ut habent Graeca, in salsuginem, hoc est, cum Deus efficit, ut, ubi erat aquarum copia, fiat siccitas et sterilitas: quia in eis quibus Deus irascitur, sublato omnis gratiae ejus humore, maxima fit siccitas, et ad bonum aliquod proferendum sterilitas. Itaque his sententiis, sicut et sequentibus, ostenditur, quomodo differenter se Deus habeat erga electos et reprobos, quamque sit efficax ejus tum beneficentia, tum severitas, misericordia atque justitia. Noster vero Vulgatus Interpres aptius duas sententias in unam conjunxit. Quam primo Rabanus exponit de cataclysmo, sive diluvio, de quo sermo praecessit, q. d. Quomodo post diluvii effusionem aqua ibant euntes et redeuntes, ut iterum appareret arida, et terra fructus suos germinaret: ita etiam post exstinctionem impiorum data est facultas electis Dei, ut proferrent fructus bonorum operum. Quod autem dicit vias Domini viis illorum esse directas, ostendit retributiones illius secundum merita ipsorum esse dispensatas. Viae enim Domini sunt judicia ejus: viae autem hominum opera illorum. Unde Dominus (qui justus est in omnibus viis suis, et sanctus in omnibus operibus suis, et reddit unicuique secundum opera sua) custodit omnes diligentes se, et omnes peccatores disperdet. Secundo, aptius Lyranus et Palacius hanc sententiam referunt ad transitum Hebraeorum per mare Rubrum a Deo divisum, quod deinde in suum alveum rediens mersit sequentes et persequentes Aegyptios, de quo sermo praecessit vers. 22 et 23. Sensus ergo est, q. d. Sicut Deus convertit mare Rubrum dividendo illud in duas (vel, ut Hebraei tradunt, in duodecim, juxta numerum duodecim tribuum Israel, ut quaelibet tribus per illud suam haberet propriam viam et semitam) partes, ac medium alveum siccando, itaque terra alvei, per quem transituri erant Hebraei, siccata est; quo factum est, ut viae illae Dei, quas in mari aperuit Hebraeis fidelibus et piis, essent «directae,» graece εὐθεῖα, id est rectae, planae et commodae, ut scilicet per eas directe, plane et commode transirent in terram adversam, atque effugerent manus insequentis Pharaonis: «sic» pariter «peccatoribus offensiones in ira ejus,» supple, existunt vel paratae sunt; quia scilicet Aegyptii insequentes Hebraeos offenderunt et impegerunt in eodem mari Rubro, dum ira Dei revolvit super eos aquas maris, iisque eos mersit et absorbsit. Idem facit et faciet caeteris peccatoribus, praesertim in die judicii. Significat Deum eadem re quasi instrumento uti ad liberandum pios, et ad castigandum impios, sicut mari Rubro liberavit Hebraeos et mersit Aegyptios, ac sicut eadem concione vel miraculo convertitur unus, induratur alter. Unde Graeca sic habent: Αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ εὐθεῖαι τοῖς ἁγίοις, οὕτως τοῖς ἀνόμοις προσκόμματα. Quod Complutensia et Romana vertunt: Viae illius sanctis rectae vel directae, sic iniquis offensiones. Noster pro ὁσίοις, id est sanctis, legit ὁδοῖς, id est viis illorum, scilicet piorum, puta Hebraeorum, qui sicco pede Deo duce transierunt mare Rubrum. Hoc enim suppositum velut ex circumstantiis notum, et ex materia celebre more Hebraeorum Siracides subaudiendum relinquit: opponit enim pios impiis, ut in istos Dei misericordiam, in hos Dei iram et vindictam ostendat. Unde Syrus: Viae justorum directae sunt in conspectu ejus, etiam impiis ipsae retribuentur; Tigurina: Ut viae ejus planae sunt sanctis, ita injustis salebrosae; alii: Viae ipsius rectae sunt sanctis, et iniquis offendicula; haec enim proprie sunt προσκόμματα. Haec sententia multis modis accipi potest. Primo, proprie de Hebraeis in mari Rubro, ut dixi, q. d. Viae maris Rubri directae, id est perviae, planae, commodae et salutares fuerunt Hebraeis piis, quia illis dederunt effugium et salutem; eaedem vero Aegyptiis impiis fuere offendicula, quia in eis corruerunt et submersi sunt. Aesopus, ut ferunt, obambulans rogatus a magistratu quo pergeret, respondit se nescire. Cumque magistratus irrisum se aestimans, indigne id ferret, eum in carcerem conjecit. Tunc Aesopus: «Jam bene igitur nescire me dicebam quo irem; nesciebam enim quod in carcerem iturus essem.» Ita nescit homo quo vadat, ideo roget Dominum cum Psalte: «Perfice gressus meos in semitis tuis, ut non moveantur vestigia mea,» Psal. XVI, 5. Secundo, ut τὸ directae accipias moraliter, q. d. Viae, id est praecepta, consilia, judicia et providentia Dei, sanctis videntur esse rectae et aequae, quia sentiunt se iis dirigi rectissime ad salutem: contra haec eadem peccatoribus videntur esse iniqua et distorta, quia eis sunt scandalo et offensioni: illa enim violando, vel iis obmurmurando, corruunt in mortem praesentem et aeternam: in quo patefit ira divina extensa super eos. Hoc est quod ait Osee cap. XIV, ult.: «Rectae viae Domini, et justi ambulabunt in eis: praevaricatores vero corruent in eis.» Ita Jansenius: Viae, inquit, Dei piis sunt rectae, sic peccatoribus sunt offendicula, hoc est, piis placent viae Domini, easque approbant, at eaedem viae Domini displicent peccatoribus, eisque offenduntur, et in illas impingunt. Dicitur ergo quod viae Dei sunt directae, hoc est rectae, viis bonorum, quia ipsi suis actionibus suaque vita declarant se probare vias Dei, hoc est et mandata ejus, quae hominibus praecepit, et universa ejus facta atque judicia, quibus mundum gubernat, dum ei sedulam sine murmuratione obedientiam praestant. Peccatoribus autem viae Domini sunt offendicula et scandala, quia impingunt et in ejus mandata, quae ipsis majoris lapsus sunt occasio, et in illius facta atque judicia, contra quae murmurant tanquam injusta. Id autem fit in ira ejus, nimirum quod ejus gratia destituantur, qua de his quae bona sunt recte sentire valerent. Tertio, viae Dei sanctis sunt «directae,» id est, prudentes et prosperae; quia eos prudenter dirigunt ad felicem exitum, eosque prosperant, felices et beatos efficiunt; ac vero eaedem impiis sunt tortae, quia illi, cum sint imprudentes, se suaque secundum eas prudenter dirigere nolunt, ideoque eos miseros et infelices efficiunt, suntque eis occasio ruinae in mala praesentia et aeterna. Igitur viae, id est, leges et judicia Dei piis videntur rectae, impiis curvae et tortae: primo, quia piis sunt planae et faciles, impiis arduae et difficiles; secundo, quia piis videntur aequae et sanctae, impiis iniquae et tyrannicae; tertio, quia piis sunt prosperae et felices, impiis noxiae et infelices, adeoque scandala et offendicula, per quae cadunt et ruunt in mortem et gehennam. «Diligentibus» ergo «Deum omnia cooperantur in bonum,» Rom. VIII, 28, uti non diligentibus omnia cooperantur in malum, ait S. Augustinus. Mala ergo bonis sunt bona, malis vero mala. Sic crux Amani ipsi fuit crux, quia in ea suspensus fuit; Hebraeis vero fuit salus et vita, Esther VII, 10. Tam solers, tam potens, tam efficax est providentia Dei. Unde S. Augustinus, Enchir. cap. C: «Magna, inquit, opera Domini, exquisita in omnes voluntates ejus, ut miro et ineffabili modo non fiat, praeter ejus voluntatem, quod etiam contra ejus fit voluntatem; quia non fieret, si non sineret: nec utique nolens sinit, sed volens. Nec sineret bonus fieri male, nisi omnipotens etiam de malo facere posset bene.»
39:30
Deum est summa nequitia, majorque quam ulla sit ex illis quae in homines committuntur: Lectio Graeca plana est, q. d. Deus ab initio creavit bona, puta coelum et aeternam felicitatem, bonis; mala vero, puta gehennam et aeternas poenas creavit et destinavit peccatoribus. Rursum et potius, q. d. Deus ab initio creavit, id est ordinavit, disposuit, destinavit, ut bonis omnia, etiam mala, cederent in bonum; peccatoribus vero omnia, etiam bona, converterentur in malum; quia illi ipsis abutuntur in suam perniciem. Hoc enim intendit hic probare, ut dixi in fine versus praecedentis. Unde allatis exemplis aquae, ignis, salis, panis, etc. concludit vers. 32: «Haec omnia sanctis in bona, sic et impiis et peccatoribus in mala convertentur.» Latina vero lectio, sic nequissimis bona et mala, difficilis est explicatu: sic tamen explices, q. d. Impiis Deus creavit «bona,» quia omnes homines, etiam impios, destinavit ad beatitudinem; «et mala,» quia haec peccatis eorum in poenam praeparavit, q. d. Deus ex se suoque amore immenso bona praeparavit tam bonis quam malis: at mali suo abusu et malitia ea sibi convertunt in mala: quo fit ut bona solis bonis fiant bona, cedantque in bonum. Ita Lyranus. Accedit Rabanus: «Bona, inquit, malis creata et praeparata sunt, si se converterint a peccatis suis, et egerint poenitentiam; mala autem, si perseveraverint in errore et delictis suis, et poenitentiam agere neglexerint.» Addit Palacius: Deum malis primo praeparare bona, deinde mala, quia in hac vita dat eis opes, honores, delicias, ut hic habeant suum paradisum; in futura vero dabit eis mala pro meritis, puta ignes gehennae aeternos. Latinae consentit Syrus: Bonum, inquit, ab initio bonis creatum est, et etiam impiis sive bonum, sive malum.
39:31
quia mel est dulcissimum, et inter dulcia primas obtinet. Porro, haec decem homini necessaria, non simpliciter (nam mel, uva, oleum non sunt absolute homini necessaria), sed secundum quid, id est, opportuna valde et utilia (unde graece est χρεία, id est indigentia, usus, necessitas, commoditas, utilitas, puta res qua opus est ad usum) esse licet. Nam aqua et ignis ad coquendum, calefaciendum, bibendum, lavandum, etc. sunt necessaria; ferrum ad solidandum, compaginandum, fabricandum. Audi Plinium, lib. XXXIV, XIV, qui cum ferrum vocasset optimum pessimumque vitae instrumentum, causam subdit dicens: «Siquidem hoc tellurem scindimus, serimus arbusta, ponimus pomaria, vites squalore deciso annis omnibus cogimus juvenescere: hoc exstruimus tecta, caedimus saxa, omnesque ad alios usus ferro utimur. Sed eodem ad bella, caedes, latrocinia non cominus solum, sed etiam missili volucrique nunc tormentis excusso, nunc lacertis, nunc vero pennato: quam sceleratissimam humani ingenii fraudem arbitror. Siquidem ut ocius mors perveniret ad hominem, alitem illam fecimus, pennasque ferro dedimus. Quamobrem culpa ejus non naturae fiat accepta. Idem, cap. XV, docet e ferro fieri medicinas, quibus alopecia, podagra, profluvia, fistulae, haemorrhoides, pluresque alii morbi curentur. Porro Cassiodorus, lib. I Variar. epist. 30, primum ferri, puta ferreorum armorum ad usum belli, auctorem facit Belum, indeque dictum bellum, cum prius pugnis certaretur, unde nomen pugna. Sal necessarium est, ut panis et herbae condiantur; quae alioqui essent insulsae et noxiae. Unde illud celebre citatum a Plinio, lib. XXXI, cap. IX: «Totis corporibus nihil est utilius sale et sole;» et cap. VII: «Quin et pecudes, inquit, armentaque et jumenta sale maxime sollicitantur ad pastum, multo largiore lacte, multoque gratiore etiam in caseo dote. Ergo vita humanior sine sale nequit degere, adeoque necessarium elementum est, ut transierit intellectus ad voluptates animi quoque. Nam ita sales appellantur, omnisque vitae lepos et summa hilaritas, laborumque requies non alio magis vocabulo constat.» Mirum est, quod viri graves mihi asseruere, Cozakos pro lege habere, ut abstineant sale, idque ad castitatem, ut vivant ἄγαμοι et coelibes, totique vacent armis, nec cura uxoris et liberorum distrahantur. A sale enim, uti dicta est, ita et provenit Salacia. Sal enim, quia calidum et mordax, stimulat ad Venerem. Qua de causa Aegyptios sacerdotes cum essent castissimi, adeo sale abstinuisse, ut pane quoque insulso vescerentur, tradit Plutarchus, lib. III Symposiac. quaest. X. Qui et addit salem ab Homero divinum vocari, eo quod sal condimentum sit jucundissimum, adeoque condimentorum omnium condimentum, eis suavitatem concilians; et quod utilissimus sit, omnibusque rebus humanis interveniat: «Etenim, inquit, ab hominibus ea quae vulgata sunt, suisque per totum genus humanum pervadunt usibus, quam maxime divinitatis titulo dignantur, ut aquam, ut salem, ut anni tempestates.» Natura enim pene rebus omnibus salem immiscuit, ut alibi ostendi; tum denique quia sal res a corruptione conservat, et quodammodo aeternat; hoc autem est opus divinum. Hinc et Plato, in Timaeo, salis corpus diis amicum et sacrum esse dicit. Hinc et Isidorus, lib. XVI Origin., cap. II, sal derivat a saliendo, quod in ignem injectum exsiliat; aut potius a salo et sole, quod in salo, id est mari, vi solis coalescat et concrescat. Quocirca sal symbolum est sapientiae, discretionis et prudentiae, juxta illud Christi, Marci IX, 49: «Habete in vobis sal.» Et omni victimae adhibebatur sal, uti dixi Levit. II, 13; vide Pierium, Hierogl. XXXI, cap. IX et seq. Scripsit de salis usibus et encomiis libros quatuor Bernardinus Gomesius, Archidiaconus Saguntinus, atque initio lib. II: «Salem» vocat, «quoddam mensae numen.» Quia, inquit, «hoc condimento non solum gustatui suavitas, atque ex suavitate voluptas accrescit appetitui; sed ex his etiam, tum stomacho concoctio, tum in membra omnia ex concoctione digestio, atque universo corpori robusta consequitur sanitas et firmitudo.» Ibidem, num. 7, salem vocat uberrimum naturae fontem, et horreum bonorum. Numer. 18, sal majore, inquit, quam vinum hilaritate cor recreat et delectat, et perinde ac vinum cordi est vitalis. Nam juxta Plinii aliorumque sententiam adversus serpentum morsus, qui recta cor petunt, diligenter admotus venenum omne antevertit et enecat. Num. 20, in sale igneam ac regiam inesse potestatem ostendit ex eo, quod Annibal sale et aceto saxa et rupes Alpium excavaverit, ac per eas antea invias exercitum traduxerit. Num. 70, docet salem epulantibus temperantiae leges praescribere, ipsumque esse fontem et originem omnium condimentorum, eo quod admotus linguae gustuique mordeat, excitet, siccet, astringat, contrahat, detergat et urat. Lib. III, num. 9, asserit salem esse magnam quamdam mensae animam, imo salem esse quasi solem. Lib. IV, num. 48, ostendit Hispanos olim ea reverentia salem habuisse, ut religio eis fuerit ipsum digitis e salino excipere, gladiis ergo suis eum excipiebant. Unde proverbium: «Salem cur manu excipis, qua virum (alii dicunt Maurum) non occideris?» Cum enim essent bellicosi, et a Mauris impeterentur, indignus cibo et sale habebatur, qui Maurum non occidisset. Hinc illud Livii de Cantabris: «Ferox gens, nullam vitam rati sine armis esse.» Denique num. 83, ostendit sale benedicto, quod ex decreto Alexandri I Pontificis aquae lustrali inditur, fugari daemones; quod tum foedissimam impuritatem lustrali aqua, crassissimam vero ignorantiam sale sapientiae mirabiliter revincamus. Denique veteres Ascetae olim ad panem non aliud obsonium quam salem adhibebant. Unde illud Sisois Abbatis, in Vitis Patr.: «Victus monachi, panis et sal.» Lac est cibus naturalis et quasi coaevus homini; infans enim mox ut nascitur, sugit ubera matris, aeque ac agnelli, vituli, hinnuli, caeteraque animalia: «Lac, inquit Plutarchus, lib. De Sanitate tuenda, usurpandum pro potu non est, sed ut cibus, vim validam et ad nutriendum copiosam habens.» Panis similagineus, graece similago frumenti, puta ex simila et farina, est communis hominum cibus; panis enim confirmat cor hominis. Mel «ad innumeros valet usus,» ait Plinius, lib. XXII, cap. XXIV: «Aculeos et omnia infixa corpori extrahit, tubera discutit, dura concoquit, dolores nervorum mulcet, ulceraque jam desperantia cicatrice includit. Mellis quidem ipsius natura talis est, ut putrescere corpora non sinat; jucundo sapore atque non aspero, alia quam salis natura. Faucibus, tonsillis, anginae, omnibusque oris desideriis utilissimum, arescentisque in febribus linguae. Jam vero peripneumonicis, pleuriticis decoctum; item vulneribus a serpente percussis. Et contra venena fungorum. Paralyticis in mulso, quanquam suae mulso dotes constant. Mel auribus instillatur cum rosaceo; lendes et foeda capitis animalia necat. Usus despumati semper aptior, stomachum tamen inflat, bilem auget, fastidium creat, et oculis per se inutile aliqui arbitrantur.» Porro Plutarchus, lib. VII Sympos. quaest. III, docet mellis imum, vini medium, olei summum esse optimum, causamque assignat. Idem Plinius, lib. XI, cap. XIV, mel vocat nectar divinum: «Non alia, ait, suavitas, visque mortalium malis a morte vocandis, quam nectaris divini.» Paulo ante: «Medicamenta, non mella, gignuntur, oculis, ulceribus, internisque visceribus dona coelestia.» Botrus uvae, aeque ac sanguis uvae, ut habent Graeca, valde nutrit, confortat, exhilarat. Oleum est cibus, lux et medicina. Vide S. Bernardum, serm. 15 in Cant. Vestitus tegit nuditatem, et tuetur corpus a frigore et aeris injuriis. Nota: Hic non nominantur carnes, ova, pisces, nec in Latina Vulgata vinum; quia haec non sunt necessaria ad vitam. Unde usque ad diluvium iis abstinuisse videntur homines, ut dixi Genes. IX, vers. 3, ac tantum comedisse botros, fructus, lac et mel. Ea fuit priscorum frugalitas. Ita S. Gregorius Nazianzenus vivebat pane, aqua et sale. Audi eum Carm. IX. Brevis atque voluptas Erumnas multas comites habet. At mihi cordi Est panis rigidus, mihi grata obsonia praebet sal purum, simplex, nulloque instructa labore Mensa, dein latices mihi sobria pocula fundunt. Hae mihi divitiae summae, Christusque salutis Auctor, qui nostras vehit ad sublimia mentes. Et S. Bernardus, serm. 66 in Cantic.: «Abstine a vino, quia in vino luxuria est: aut, si infirmus sum, modico utor, juxta consilium Pauli. Abstineo a carnibus, ne, dum nimis nutriunt carnem, simul et carnis nutriant vitia. Panem ipsum cum mensura studebo sumere, ne onerato ventre stare ad orandum taedeat, et ne improperet etiam mihi Propheta, quia panem meum comederim in saturitate. Sed ne simplici quidem aqua ingurgitare me assuescam, ne distensio ventris usque ad titillationem pertingat libidinis.» Idem, epistola ad Robertum nepot.: «Prudenter, inquit, sobrieque conversanti, satis ad omne condimentum sal cum fame.» Idem, in Formula vitae: «Sicut ad crucem, inquit, sic accedas ad cibum, id est nunquam voluptate, sed necessitate pascaris: et fames, non sapor provocet appetitum.» Ita S. Anachoretae ad cibum non adhibebant nisi panem, aquam et sal. Idem erat poenitentium cibus. Unde XXXIII, quaest. II, cap. VIII, Stephanus V Papa Aistulfo, qui uxorem occiderat, inter alia hanc quoque poenam injungit: «Ut omnibus diebus, inquit, quibus poenitere debes, vinum et siceram non bibas: carnem nunquam comedas, praeterquam in Pascha et in die Natalis Domini: in pane et aqua et sale poenitentiam age.» Mystice, decem dotibus et virtutibus inchoatur, conservatur, promovetur et perficitur vita spiritalis. Nam primo, aqua est baptismus et compunctio lacrymarum. Secundo, ignis est spiritus, etc., ejusque charitas et zelus, quem Apostolis et fidelibus inspiravit in Pentecoste. Tertio, ferrum est patientia et constantia, quae necessaria est ad innumeros hujus vitae labores et aerumnas fortiter et constanter superandos; ferrum enim omnes mallei tunsiones fortiter et constanter patitur, ut iis vas pulchrum efformetur. Idem viderunt Gentiles, qui Herculem formavere e ferro. Unde Plinius lib. XXXIV, XIV: «Est in eadem, inquit, urbe (Thebis) ferreus Hercules, quem fecit Alcon, laborum Dei (Herculis) patientia inductus.» Patientia ergo Herculem fecit Deum. Quarto, sal symbolum est discretionis, quae instar salis omnia facit sapida, cum sine ea omnia sint insipida et insulsa. Unde Christus: «Habete in vobis sal,» Marci IX, 49. Quinto, lac est innocentia, simplicitas, morumque candor, juxta illud Isaiae VII, 15, de Christo parvulo: «Butyrum et mel comedet.» Et illud S. Petri, epist. I, cap. II, 2: «Sicut modo geniti infantes, rationabile, sine dolo lac concupiscite.» Sexto, panis est Eucharistia, qua, ut ait Christus, Joan. VI, nutritur anima in vitam aeternam. Septimo, mel est castitas, quia mel a castis apibus producitur; et oratio, quae Deo impetrat coelestes consolationes et bona omnia, sicut mel e coelo depluit, estque suavissimum. Octavo, botrus uvae est memoria passionis Christi, quae nos corroborat contra omnia mala, et ad omne bonum confortat: in ea enim Christus pressus et calcatus omnem pro nobis effundit sanguinem, sicut uva pressa et calcata in torculari omne suum effundit vinum. Nono, oleum est misericordia, eleemosyna, omnisque beneficentia. Decimo, vestimentum est modestia, quae omnes virtutes jam dictas quasi vestis conservat, ornat, et perficit, facitque aliis conspicuas, ut easdem imitentur et induant. Hic est ergo decalogus virtutum, aeque ac praeceptorum Dei, in quo salus et perfectio nostra consistit. Paulo aliter noster Alvarez de Paz, lib. II, part. I De Mortificat.: «Ad vitam spiritalem, ait, necessaria est aqua compunctionis, qua lavemur; ignis Spiritus Sancti, quo accendamur; ferrum tribulationis, quo domemur; sal mortificationis, quo a putredine servemur; lac puritatis, quo exornemur; panis virtutum, quo sustentemur; mel consolationis, quo roboremur; botrus zeli, quo bona adepta custodiamus; oleum charitatis, quo emolliamur; et vestimentum gratiae, quae operiamur.» Sic fere et Hugo. Huc facit illud S. Gregorii magnifice de S. Augustino modeste et humiliter de se suisque scriptis sentientis, epist. 52, lib. VIII: «Si delicioso cupitis pabulo saginari, B. Augustini opuscula legite; et ad comparationem similaginis illius nostrum furfurem non quaeratis.» Sapiens est, qui e scriptis librisque Doctorum pollinem colligit, furfurem relinquit.
39:32
Huic sententiae Siracidis parallela est illa Salomonis Sapient. XIV, 14: «Creaturae Dei in odium factae (id est ab impiis conversae) sunt, et in tentationem animabus hominum, et in muscipulam pedibus insipientium.» Unde Origenes, in cap. V Josue: «Peccatori, inquit, omnis creatura hostis est, justo serviunt omnia.» Antistropha vero est illa Platonis in Theaeteto: «Illum, ait, dico sapientem, qui ea quae cuipiam nostrum videantur et sint mala, illorum natura commutata efficiat ut et bona videantur et revera sint bona.» Unde concludit: «Quamobrem danda est opera, ut hinc illuc (ab humana societate ad divinam) quam celerrime fugiamus; fuga autem est, ut Deo, quam proxime fieri poterit, assimilemur atque conformemur: Deo autem nos assimilat justitia et sanctitas cum sapientia conjuncta.» Qua de causa ait Beda in Proverbiis: «Invocandus est Deus jugiter, ut voluntatem simul et facultatem bene agendi nobis praestare dignetur.»
39:33
Quaeres, quinam hi «spiritus?» Respondeo: aliqui accipiunt ventos, procellas, typhones, ecnephias, praesteres, turbines, grandines, fulmina, tonitrua, etc., quibus olim sub Mose Deus percussit Aegyptum, et saepe percellit impias provincias et regna, juxta illud Psalm. X: «Pluet super peccatores laqueos: ignis, et sulphur, et spiritus procellarum, pars calicis eorum.» Et Psalm. CXLVIII: «Ignis, grando, nix, glacies, spiritus procellarum: quae facient verbum ejus.» Secundo et potius, per «spiritus» accipias angelos, tum bonos, qui sunt administri divinae justitiae, ideoque percusserunt Sodomitas igne coelesti, Aegyptios decem plagis sub Mose, Assyrios quoque sub Sennacherib, Isaiae XXXVII, 36, tum potius malos, puta daemones; hos enim creavit, id est creatos a se, sed in peccatum prolapsos, deputavit et auctoravit carnifices et lictores hominum impiorum, ut eos castigent et puniant, juxta illud Psalm. LXXVII: «Misit in eos iram indignationis suae; indignationem, et iram, et tribulationem, immissiones per angelos malos.» Sicut enim a rege creantur praesides, consules et magistratus: sic daemones a Deo creati sunt vindices, carnifices et tortores impiorum. Vel proprie «creavit,» quia licet primario et per se eos creavit ad bonum suum, et totius universi; secundario tamen et quasi per accidens, scilicet, si peccarent, uti praevidebat eos peccaturos, creavit eos ad vindictam impiorum. Ita Dionysius. Armo tum in hoc aere, inquit Palacius, tum in aquis, tum in terrarum cavernis, tum denique in inferno consistunt daemones, qui impiorum hominum scelera ut Dei ministri castigent; ut quibus voluntarie impii se subdiderunt in culpa, eis involuntarie subjiciantur in poena, ait Lyranus. Sic et Rabanus: «Postquam, inquit, homo a Deo conditus per diaboli suggestionem seductus est, juste in ejus potestatem traditus est: quia Domini sui mandata transgrediens, inimici nefandi perversis suasionibus consensit. Et ita Deus omnipotens (qui est summe bonus, imo summum bonum, universorum ordinator optimus) homines superbientes sub dominio superborum angelorum subegit, ut ab ipsis correpti discerent, quantum distat inter veri et piissimi domini, et inter tyranni crudelissimi servitutem.» Atque haec est causa, cur daemon subinde futuros eventus, v. g. morbos, mortes, neces per suos divinos, sagas et magos praedicat, dicendo, v. g. illi, qui eos de sorte et morte sibi eventura consulit: Tu morieris aqua, tu igne; tu tali anno incides in febrim, phthisin, pestem; tu tali anno, tali modo morieris; quia scilicet daemon praedicat id quod ipse facturus est, nimirum quod eis tali anno talem morbum vel mortem illaturus, aut procuraturus sit; Deus enim eos qui consulunt daemonem, illi subjicit, illique in eos potestatem dat ad castigandum eorum a Deo apostasiam. ET IN FURORE SUO CONFIRMAVERUNT TORMENTA SUA. — Ita Complutensia et Romana legunt αὐτῶν, id est ipsorum, hoc est sua. Aliqui tamen legunt αὐτοῦ, id est ejus, scilicet Dei. Nonnulli id explicant de daemonibus, qui ex desperatione acti in furorem et rabiem contra Deum, et homines tanquam Dei imagines et peculium, eos tentant ad peccatum; ut secum pertrahant in gehennam, itaque confirmant et augent tormenta sua, praesertim quia damnati in inferno rugiunt instar canum, invicemque lacerant maledictis, quin et dentibus manibusque, q. d. Daemones «in furore,» id est per inconvertibilem et obstinatam suam aversionem a Deo meruerunt irrecuperabiliter condemnari. Est enim in eis amens furor, ait S. Dionysius Carthusianus. «Nam sicut peccatum eorum est irremediabile, sic et tormentum interminabile,» ait Lyranus. Et, ut inquit Rabanus: «Daemones confirmant tormenta sua, quia ipsi in futuro judicio pro nequitia propria, et humani generis seductione supplicia subibunt aeterna.» Quod accipe cum grano salis. Nam daemones omnem poenam damnationis essentialem meriti sunt et acceperunt per nequitiam propriam, puta per superbiam, qua Deo rebellarunt. Quare poenam hanc augere nequeunt per seductionem hominum, praesertim quia ipsi amplius non sunt in via, sed in termino, puta non sunt in statu merendi vel demerendi, sed in statu pro demeritis patiendi; per seductionem ergo homi- num augent duntaxat sibi poenam accidentalem. Ita S. Thomas et Scholastici I part. Quaest. LXII, art. 9 et Quaest. LXIV, art. 2. Errat ergo Magister Sententiarum in II dist. XI, litera D et G, ubi censet angelos, etiam bonos, proficere in merito et praemio usque ad diem judicii. Alii hunc locum interpretantur de daemonibus non solum in homines, sed etiam in se invicem per objurgationes, exsecrationes, et quoscumque alios modos, quibus possunt, irruentibus et insultantibus. Id colligunt ex τὸ firmaverunt tormenta sua, q. d. Daemones non tantum aliena, sed etiam propria tormenta sibi invicem adhibuerunt, ut ita daemones per daemones, quibus possint modis, torquerentur. Verum hic sensus huic loco impertinens et incongruus est. Agitur enim hic de poena non daemonum, sed hominum, quos Deus castigat per daemones. Daemones ergo in hominibus impiis «in furore confirmant tormenta sua,» quia ex odio, quo flagrant in Deum et homines, in eos furunt, ideoque ex furore «confirmant,» id est firmiter et constanter exsequuntur et vibrant in eos sua flagella et tormenta, ut nemo eis resistere valeat. Unde Tigurina vertit: Sunt spiritus ad vindictam creati, qui furiosi vibrant flagella sua; Vatablus: Qui furore suo flagella sua roborant; vel animo suo supplicia instituunt; alii: Sunt spiritus qui ad ultionem creati sunt, et in excandescentia sua firmant flagella sua. Porro Dionysius Carthusianus: Quidam, inquit, exponunt haec de punitione reproborum in inferno, quod scilicet puniendi sint per daemones. Communiter tamen dicunt Doctores, quod post diem judicii cessabit exsecutio et punitio illa per obsequium daemonum, et quod tunc communi igne punientur homines et angeli reprobi; quia, ut ait Apostolus, I Corinth. XV, 24, tunc Dominus «evacuabit omnem principatum et potestatem.» Sic et Franciscus Suarez, tract. De Angelis, lib. VIII, cap. XVIII, num. 1, asserit daemones nulla ministeria nullasque actiones habere in inferno circa animas damnatas, sed tantum circa viatores in hac vita, ut eos tentent. Neque damnatos, inquit, proprie puniunt, quia circa poenam ignis nullum peculiare ministerium habere possunt. Idem tamen, cap. XX, num. 1, idipsum limitat ad poenam essentialem, scilicet ignis; nam possunt, inquit, esse ministri poenae accidentalis, ut ad deferendas animas damnatorum violenter et ignominiose in infernum, ac ad detinendas, seu custodiendas illas, vel etiam ad illas suo aspectu, conviciis, et recordatione malorum suorum affligendas: denique ut ab uno loco in alium, ab una poena in aliam, ab uno equuleo et tormento in aliud illas transferant, illudque ipsis violenter applicent. De qua re plura vers. 35. Porro Apostolus, I Corinth. XV, 24, tantum negat fore subordinationem et obedientiam inferiorum ordinum ad superiores in daemonibus post diem judicii, quia haec tantum ab illis constituta est communi consensu ad tentandum homines in hac vita; cum hoc tamen consistit, daemones semper fore tortores hominum, utpote quibus homines in hac vita consentiendo et peccando sponte se subjecerunt. Cum enim ex revelationibus constet eos ante judicium a daemonibus torqueri, cur et post judicium ab iisdem non torqueantur? Lege historiam Udonis Magdeburgensis.
39:34
Diem «consummationis,» hebraice גליון killaion, vocat diem consumptionis, peremptionis, finis, interitus, et necis, quo Deus eos succidere, finire, perdere et consumere decrevit, quoque suam in eos justitiam et vindictam consummare, pleneque effundere constituit, q. d. Cum tempus fini, perditioni et interitui eorum a Deo destinatum advenerit, tunc illico spiritus ad vindictam creati effundent in impios omnes suas vires, omneque robur castigandi et affligendi; atque hac ratione placabunt furorem Dei factoris sui. Unde Tigurina vertit: Hi tempore perimendi vim effundunt, et consummant iram creatoris sui; Syrus: In tempore furoris vim suam ostendunt, et spiritum ejus qui creavit eos quiescere faciunt. Anagogice Rabanus: «In tempore consummationis,» id est in fine mundi sub diem judicii, omnia elementa, omnesque creaturae, quasi iratae omnes vires suas effundent in impios, puta plagas illas horribiles, quas recenset S. Joannes, Apoc. cap. VIII et IX, et Christus, Matth. XXIV. Graecum enim συντέλεια, proprie significat consummationem, finem, terminum. Atque, ut ait Damascenus, duplex est συντελεία μερικὴ καὶ κοινή, id est partialis et communis: partialis singulorum συντελεία, est θάνατος, id est mors: communis universorum est ἡ κοινὴ ἀνάστασις, id est universalis resurrectio.
39:35
Primum genus vindicum Dei, fuere spiritus ad vindictam impiorum creati, vers. 33. Secundum hic assignat, scilicet ignem, grandinem, famem et mortem. Nam ignis fuit sexta plaga Aegypti; Moses enim igneum cinerem e camino ardenti acceptum projiciens in aerem, per eum producebat ulcera in Aegyptiis, Exodi IX, 8. Grando fuit septima plaga Aegypti, ibidem vers. 18. Fames fuit nona; nam locustae immissae a Deo depastae omnes segetes et gramina, induxerunt famem Aegypto, Exodi cap. X, 4 et 5. Mors primogenitorum tam hominum quam animalium, fuit decima plaga Aegypti, Exodi XI, 5. Eadem saepe aliis saeculis impiis immisit Deus, et etiamnum saepe immittit. Mors enim praematura hic intelligitur, vel pestis sive mortalitas. Tertium genus vindicum, sunt bestiae et ferae, puta leones, lupi, ursi, pardi, etc., item scorpii, serpentes, et gladius hostilis, quae omnia Deus immisit impiis Hebraeis ob rebelliones, murmura, idololatriam, aliaque scelera eorum in deserto. Unde et ea comminatus illis fuerat Moses, Deuter. XXXII, verbis paulo ante citatis, et Ezechiel. cap. V, 17, et cap. XIV, 21, ubi hasce omnes plagas ad quatuor revocat: «Si quatuor, inquit, judicia mea pessima, gladium, et famem, ac bestias malas, et pestilentiam, immisero in Jerusalem, ut interficiam de ea hominem et pecus.» Quocirca Syrus vertit: Ignis, et grando, et lapides mortis, omnia haec ad judicium creata sunt: bestia, et scorpiones, et serpentes, gladius vindictae ad perdendum impios. Porro haec flagella immittit Deus impiis non tantum in hac vita, sed et eadem, vel illis similia, immittit damnatis in gehenna. Licet enim Lyranus et Dionysius censeant solum ignem esse formaliter in gehenna, qui virtutem habeat cruciandi eos, ut gladius, scorpii, serpentes, etc.; tamen alii probabiliter censent etiam alia ibi formaliter fore, quibus damnati crucientur, idque insinuat hic Siracides, aeque ac cap. VII, 19, ubi ibidem ostendi. Idem confirmant apparitiones damnatorum, revelationes et visiones Sanctis exhibitae, quas recenset Venerabilis Beda et alii. Favet B. Petrus Damianus, serm. De S. Nicolao, in ubi de poenis inferni sic ait: «Ille est ignis, qui non succenditur; vermis, qui non moritur: frigus horrendum.» Et inferius: «Ibi alternantia mala impios sine fine discerpunt.» Sequitur S. Thomas, in IV, dist. 50, Quaest. II, art. 3, quaestiuncula 1, ubi in corpore dicit damnatos non solum poenam ignis, sed et plures alias sentire. Et Paludanus ac Durandus ibidem affirmant non solum ignem, sed etiam omnia elementa fore instrumenta divinae justitiae ad torquendos damnatos. Sic et S. Bonaventura, in IV, dist. 44, part. II, Quaest. II, docet non solum ignem, sed et omnia elementa cruciare damnatos, ut injurias sui creatoris ulciscantur, ac concludens ad 4, ait: «Unde ibi erit ignis ardens, et aqua congelans, et aeris inquietudo et perturbatio, et terrae foetor.» Unde S. Gregorius: «In inferno erit frigus importabile, ignis inexstinguibilis, foetor intolerabilis.» Haec S. Bonaventura. Idem docet Richardus, in IV, dist. 44, art. 10, probatque ex Sapient. cap. VI, 21, et Job cap. XXIV, 19: «Ad nimium, inquit, calorem transeat ab aquis nivium, et usque ad inferos peccatum illius.» Denique Franciscus Suarez, tract. De Angelis, lib. VIII, cap. XII, num. 29: Sane, inquit, verisimillimum est, quod D. Thomas supra in IV, dixit, post diem judicii plura futura esse corpora in inferno, quae crucient damnatos homines in eorum corporibus. Quia purgato hoc sublunari mundo per ignem conflagrationis, omnia illius excrementa et corpora putida, ac male olentia in locum inferni congregabuntur. Et fortasse ex speciali Dei ordinatione multa denuo fient, ut loci horrorem et foetorem augeant. Et ita multa recensentur a Patribus citatis, praesertim a Cyrillo Alexandrino in oratione De Exitu animarum. Semper tamen est differentia, quia poena ignis est quasi essentialis inter poenas sensus; aliae sunt accidentales. Et ideo in tormento ignis non credo esse vicissitudinem aut cessationem aliquam, sed perpetuitatem in eodem statu et intensione. In aliis autem erit fortasse aliqua mutatio pro locorum varietate, vel per aliam occasionem nobis ignotam. An vero ibi futura sit nix vel aqua, et similia corpora igni contraria, magis incertum est propter repugnantiam, quanquam Deus facile possit omnia componere si voluerit. Adde subinde primario et per se haec a Deo creari ad vindictam impiorum, ut cum ignem gehennae creavit ad cruciandos damnatos; cum grandinem, ciniphes, locustas, pestem, aliasque plagas produxit, ut eas infligeret Pharaoni et Aegyptiis. Sic et hodie saepe producit procellas, grandines, fulmina, locustas, pestes, etc., hoc solo fine, ut castiget peccata hominum. Denique apte sic puniuntur peccatores ob peccata. «Ignis» nimirum castigat et punit eorum luxuriam et voluptates sensuum, quibus contra Deum Deique legem indulserunt. «Grando» sternit eorum fastum et superbiam. «Fames» cruciat eorum gulam et crapulam. «Mors» debetur eorum vitae impiae et scelestae. «Bestiarum dentes» congrue puniunt eorum violentiam et tyrannidem, qua pios pauperesque oppresserunt, et quasi dentibus suis devorarunt. «Scorpius» plectit eorum noxas, pugnas, verbera et caedes. «Serpentes,» vel, ut graece est, viperae, eorum virulentiam, invidiam, malignitatem ac parricidia, quibus contra Deum, angelos, parentes, cognatos, amicos ingrate et nequiter insurrexerunt, eisque mortem aliaque mala machinati sunt. Viperae enim, quia nascendo perhibentur enecare matrem, fuere olim poena et tortores parricidiarum. «Rhomphaea» corpus perpetim transfigens, lanians, discindens, facit ut mortem aeternam jugiter patiantur, nec tamen emoriantur, uti optant, nunquamque sint mortui, sed continuae et aeternae morti ac gehennae, tanquam pabulum perenne reserventur et alantur. Vide hic quantum malum sit peccatum, quod tantas poenas meretur, nec tamen iis expiari potest, sed perpetim durat, ideoque perpetim cruciatur. Dum ergo peccatum te ad se invitat, intuere hosce ejus comites et satellites, qui te illico invadent, ideoque fuge a peccato quasi a facie colubri. Sapienter S. Augustinus, serm. 250 De Tempore: «Libidinis, ait, momentum, aeternum parit animae infelici opprobrium et tormentum.» Nota: «Ignis, grando, etc., ad vindictam impiorum creata sunt;» non quod hic fuerit primarius finis creationis eorum, ut censuit Origenes, Deum, scilicet, ea condidisse, ut per ea puniret peccata animarum commissa ante earum incorporationem; sed quia ex malitia hominum in hunc usum convertuntur et assumuntur a Deo, et ideo ad iniquorum terrorem, dicuntur ad illum effectum creata. Et ita respondet Manichaeis S. Ambrosius, III Hexaem. cap. IX, et S. Augustinus, lib. De Genesi Manich. cap. XVI, ac ex iis Franciscus Suarez, lib. I De Opere sex dierum, cap. I, num. 16.
39:37
«necessitatem» a Deo «praeparentur:» ut scilicet cum necesse fuerit eis uti ad ulciscendum scelera, illico ad id parata sint, seque quasi lictores Deo judici sistant. Ita pestis stitit se Deo ad puniendum David, quod contra Dei voluntatem numerasset populum, I Paral. XXI. Et mors se stitit Deo ad occidendum Philisteos, quod arcam Dei detinerent; et Bethsamitas, quod eam intuiti essent, I Reg. cap. V, 19. Pro in necessitatem legit cum Romanis εἰς χρείας; jam Complutensia legunt εἰς χεῖρας, id est in manus, ut scilicet Deo ad manum sint. Rursum pro in mandatis cum Romanis legit ἐντολῇ, jam Complutensia legunt ἐν ἀνατολῇ, id est in ortu. Tertium, quod stato tempore jussa Dei exsequentur adamussim, nec latum unguem ab iis recedent, sed praecise et punctim ea opere perficient. Hominum, etiam judicum et principum, jussa saepe detrectant milites, lictores, ferae, gladii, ut cum olim tyranni in B. Theclam et Martyres immitterent leones, tigrides, serpentes, qui Martyrum pedes venerando osculabantur et lingebant. At Dei jussa efficacia nullus est qui detrectet, aut detrectare valeat. Unde Tigurina vertit: Gaudent imperio ejus, et accingunt se in terra ubi opus est, nec jussa temporibus suis praetereunt; alii: Praecepto ejus laetantur, et in terra ad necessarios usus praeparantur, et suis temporibus non transgrediuntur sermonem; Syrus: In tempore quo praecipit eis laetantur, et in omnibus diebus suis non resistunt verbo ejus, quia ab initio creata sunt.
39:41
et omnia opera ejus bona, et universa pro tempore suo creata sunt, et non est qui dicat, quia hoc melius est illo; quia omnia collecta sunt in thesauris ejus, et in instanti temporis eorum confirmantur. Itaque in toto corde vestro benedicite Deum, et laudate nomen ejus.
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.