He graunteth that the Ievves did passe the Heathen Gentils, in Gods benefits, 9 but not in their ovvne vvorkes. concluding, that he hath shevved, both Ievv and Gentil to be sinners: 18 and therfore (inferring) that there must be some other vvay to Saluation, indifferent to both vvhich is to beleeue in IESVS CHRIST, that for his sake their sinnes may be forgiuen them.
1What advantage then hath the Jew: or what is the profit of circumcision?Che ha adunque di più il Giudeo? Od a che giova la circoncisione?WHAT preeminence then hath the Ievv, or what is the profit of circumcision?Quid ergo amplius Judæo est ? aut quæ utilitas circumcisionis ? 2Much every way. First indeed, because the words of God were committed to them.Molto per ogni verso. E principalmente, perché sono stati confidati ad essi gli oracoli di Dio:Much by al meanes. First surely because the vvordes of God vvere cōmitted to them.Multum per omnem modum. Primum quidem quia credita sunt illis eloquia Dei. 3For what if some of them have not believed? Shall their unbelief make the faith of God without effect? God forbid!Imperocché che importa, che alcuni di essi non abbian creduto? forse che la loro incredulità renderà vana la fedeltà di Dio? Mai no.for vvhat if certaine of them haue not beleeued? Hath their incredulitie made the faith of God frustrate?Quid enim si quidam illorum non crediderunt ? numquid incredulitas illorum fidem Dei evacuabit ? Absit. 4But God is true and every man a liar, as it is written: That thou mayest be justified in thy words and mayest overcome when thou art judged.Dio è verace: gli uomini poi tutti menzogneri, conforme sta scritto: Onde tu sii giustificato nelle tue parole, e riporti vittoria, quando se' chiamato in giudizio.God forbid. but God is true: & euery man a lyer, as it is vvritten: That thou maiest be iustified in thy vvordes, and ouercome vvhen thou art iudged.Est autem Deus verax: omnis autem homo mendax, sicut scriptum est: Ut justificeris in sermonibus tuis: / et vincas cum judicaris. 5But if our injustice commend the justice of God, what shall we say? Is God unjust, who executeth wrath?Che se l'ingiustizia nostra innalza la giustizia di Dio, che direm noi? E egli ingiusto Dio, che castiga?But if our iniquitie commend the iustice of God, vvhat shal vve say? Is God vniust that executeth vvrath? (I speake according to man)Si autem iniquitas nostra justitiam Dei commendat, quid dicemus ? Numquid iniquus est Deus, qui infert iram ? 6(I speak according to man.) God forbid! Otherwise how shall God judge this world?(Parlo secondo l'uomo.) Mai no: altrimenti in che modo giudicherà Dio questo mondo?God forbid othervvise hovv shal God iudge this vvorld?secundum hominem dico. Absit. Alioquin quomodo judicabit Deus hunc mundum ? 7For if the truth of God hath more abounded through my lie, unto his glory, why am I also yet judged as a sinner?Imperocché se la verità di Dio ridondò in gloria di lui per la mia menzogna: perché son io tuttora giudicato qual peccatore?For if the veritie of God hath abounded in my lie, vnto his glorie, vvhy am I also yet iudged as a sinner,Si enim veritas Dei in meo mendacio abundavit in gloriam ipsius: quid adhuc et ego tamquam peccator judicor ?
8And not rather (as we are slandered and as some affirm that we say) let us do evil that there may come good? Whose damnation is just.E perché (come malamente dicono di noi, e come spacciano alcuni, che si dica da noi) non facciamo il male, affinchè ne venga il bene? de' quali è giusta la dannazione.and not (as vve are blasphemed, and as some report vs to say) let vs doe euil, that there may come good? vvhose damnation is iust.et non (sicut blasphemamur, et sicut aiunt quidam nos dicere) faciamus mala ut veniant bona: quorum damnatio justa est. 9What then? Do we excel them? No, not so. For we have charged both Jews and Greeks, that they are all under sin.Che è adunque? Siamo noi da più di essi? Certo che no. Imperocché abbiam dimostrato, che e Giudei, e Greci tutti sono sotto il peccato,Vvhat then? do vve excel them? No, not so. For vve haue argued the Ievves and the Greekes, al to be vnder sinne:Quid ergo ? præcellimus eos ? Nequaquam. Causati enim sumus Judæos et Græcos omnes sub peccato esse, 10As it is written: There is not any man just.Conforme sta scritto: non v'ha, chi sia giusto:as it is vvritten: That there is not any man iust,sicut scriptum est: Quia non est justus quisquam: 11There is none that understandeth: there is none that seeketh after God.Non havvi, chi abbia intelligenza, non v'ha, chi cerchi Dio.there is not that vnderstandeth, there is not that seeketh after God.non est intelligens, non est requirens Deum. 12All have turned out of the way: they are become unprofitable together: there is none that doth good, there is not so much as one.Tutti sono usciti di strada, sono insieme diventati inutili, non v'ha chi faccia il bene, non ve v'ha neppur uno.Al haue declined, they are become vnprofitable together: there is not that doeth good, there is not so much as one.Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt: / non est qui faciat bonum, non est usque ad unum. 13Their throat is an open sepulchre: with their tongues they have dealt deceitfully. The venom of asps is under their lips.La loro gola è un aperto sepolcro, tessono inganni colle loro lingue: chiudon veleno di aspidi le loro labbra:Their throte is an open sepulchre, vvith their tonges they dealt deceitefully. The venim of aspes vnder their lippes.Sepulchrum patens est guttur eorum, / linguis suis dolose agebant: / venenum aspidum sub labiis eorum: 14Whose mouth is full of cursing and bitterness:La bocca de' quali è ripiena di maledizione, e di amarezza.Vvhose mouth is ful of malediction and bitternes:quorum os maledictione, et amaritudine plenum est:
15Their feet swift to shed blood:I loro piedi veloci a spargere il sangue:Their feete svvift to shede bloud.veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem: 16Destruction and misery in their ways:Nelle loro vie è afflizione, e calamità:Destruction and infelicitie in their vvaies:contritio et infelicitas in viis eorum: 17And the way of peace they have not known.E non han conosciuta la via della pace:and the vvay of peace they haue not knovven.et viam pacis non cognoverunt: 18There is no fear of God before their eyes.Non è dinanzi a' loro occhi il timore di Dio.There is no feare of God before their eies.non est timor Dei ante oculos eorum. 19Now we know that what things soever the law speaketh, it speaketh to them that are in the law: that every mouth may be stopped and all the world may be made subject to God.Or noi sappiamo, che tutto quel, che dice la legge, per quelli lo dice, che sono sotto la legge: onde si chiuda ogni bocca, e il mondo tutto di condannazione sia degno dinanzi a Dio:And vve knovv that vvhatsoeuer the Lavv speaketh, to them it speaketh that are in the Lavv: that euery mouth may be stopped, and al the vvorld may be made subiect to God:Scimus autem quoniam quæcumque lex loquitur, iis, qui in lege sunt, loquitur: ut omne os obstruatur, et subditus fiat omnis mundus Deo: 20Because by the works of the law no flesh shall be justified before him. For by the law is the knowledge of sin.Conciossiachè non sarà giustificato dinanzi a lui alcun uomo per le opere della legge. Imperocché dalla legge vien la cognizione del peccato.because by the vvorkes of the Lavv no flesh shal be iustified before him. For by the Lavv is the knovvledge of sinne.quia ex operibus legis non justificabitur omnis caro coram illo. Per legem enim cognitio peccati. 21But now, without the law, the justice of God is made manifest, being witnessed by the law and the prophets.Adesso poi senza la legge si è manifestata la giustizia di Dio, comprovata dalla legge, e da' profeti.But novv vvithout the Lavv the iustice of God is manifested: testified by the lavv and the Prophets.Nunc autem sine lege justitia Dei manifestata est: testificata a lege et prophetis. 22Even the justice of God, by faith of Jesus Christ, unto all, and upon all them that believe in him: for there is no distinction.La giustizia di Dio per la fede di Gesù Cristo in tutti, e sopra tutti quelli, che credono in lui: imperocché non v'ha distinzione:And the iustice of God by faith of IESVS CHRIST, vnto al and vpō al that beleeue in him. For there is no distinction.Justitia autem Dei per fidem Jesu Christi in omnes et super omnes qui credunt in eum: non enim est distinctio:
23For all have sinned and do need the glory of God.Imperocché tutti hanno peccato, ed hanno bisogno della gloria di Dio.For al haue sinned: and doe neede the glorie of God.omnes enim peccaverunt, et egent gloria Dei. 24Being justified freely by his grace, through the redemption that is in Christ Jesus,Sendo giustificati gratuitamente per la grazia di lui, per mezzo della redenzione, che è in Cristo Gesù,Iustified gratis by his grace, by the redemption that is in CHRIST IESVS,Justificati gratis per gratiam ipsius, per redemptionem quæ est in Christo Jesu, 25Whom God hath proposed to be a propitiation, through faith in his blood, to the shewing of his justice, for the remission of former sins,Il quale da Dio fu preordinato propiziatore in virtù del suo sangue per mezzo della fede, affine di far conoscere la sua giustizia nella remissione de' precedenti delitti,vvhom God hath proposed a propitiation', by faith in his bloud, to the shevving of his iustice, for the remission of former sinnes,quem proposuit Deus propitiationem per fidem in sanguine ipsius, ad ostensionem justitiæ suæ propter remissionem præcedentium delictorum 26Through the forbearance of God, for the shewing of his justice in this time: that he himself may be just and the justifier of him who is of the faith of Jesus Christ.Sopportati da Dio fino a che facesse conoscere la sua giustizia nel tempo di adesso: onde sia egli giusto, e giusto faccia, chi ha fede in Gesù Cristo.in the toleration of God, to the shevving of his iustice in this time: that he may be iust, and iustifying him that is of the faith of IESVS CHRIST.in sustentatione Dei, ad ostensionem justitiæ ejus in hoc tempore: ut sit ipse justus, et justificans eum, qui est ex fide Jesu Christi. 27Where is then thy boasting? It is excluded. By what law? Of works? No, but by the law of faith.Dov'è adunque il tuo vantamento? È tolto via. E per qual legge? Delle opere? No: ma per la legge della fede.Vvhere is then thy boasting? it is excluded. by vvhat lavv? of deedes? No, but by the lavv of faith.Ubi est ergo gloriatio tua ? Exclusa est. Per quam legem ? Factorum ? Non: sed per legem fidei. 28For we account a man to be justified by faith, without the works of the law.Imperocché concludiamo, che l'uomo è giustificato per mezzo della fede senza le opere della legge.For vve account a man to be iustified by faith vvithout the vvorkes of the Lavv.Arbitramur enim justificari hominem per fidem sine operibus legis. 29Is he the God of the Jews only? Is he not also of the Gentiles? yes, of the Gentiles also.È egli forse Dio de' soli Giudei? non è egli ancor delle genti? Certamente anche delle genti:Is he God of the Ievves only? is he not also of the Gentiles? Yes of the Gentiles also.An Judæorum Deus tantum ? nonne et gentium ? Immo et gentium:
30For it is one God that justifieth circumcision by faith and uncircumcision through faith.Imperocché uno è Dio, il quale giustifica i circoncisi per mezzo della fede, e gli incirconcisi per mezzo della fede.For it is one God, that iustifieth circumcision by faith, and prepuce by faith.quoniam quidem unus est Deus, qui justificat circumcisionem ex fide, et præputium per fidem. 31Do we then, destroy the law through faith? God forbid! But we establish the law.Distruggiamo noi adunque la legga con la fede? Mai no: anzi confermiamo, la legge.Do vve then destroy the Lavv by faith? God forbid. but vve do establish the Lavv.Legem ergo destruimus per fidem ? Absit: sed legem statuimus.
3:1
Witham
What advantage then? etc. The apostle, not to offend the Jews, by insisting too long in reprehending them, turns his discourse to the advantages they have hitherto had above other nations. As first, that the words of God, those divine oracles, revelations, promises in the Scriptures, were credited or intrusted to them. And though some, or many of them have not believed God's promises, especially concerning their Messias; this hath not hindered God from being faithful to his word, in sending the Messias, and those blessings that were promised with him. For God is always true, or faithful in his promises, and therefore must needs be justified, or found just, when his proceedings are judged, that is, considered and examined. (Witham)
3:4
Challoner
God only is essentially true. All men in their own capacity are liable to lies and errors: nevertheless God, who is the truth, will make good his promise of keeping his Church in all truth. See St. John, 16:13. (Challoner)
The Greek text has, "may God be true;" that is, may all men acknowledge him as such; let the whole world know, that he neither can be unfaithful to his word, nor his promises; and that, on the contrary, all men of themselves have but lies and vanity for their portion.
Calmet
That thou mayest be justified, etc. The particle that, is not casual in this place, but only marks the event. Thy conduct shews that thou art faithful and true to thy promises, and that, notwithstanding the judgments of men, thou art always unchangeable and infallible. Thou art victorious, when judged by them; thou shewest them the falsity and injustice of their judgments. (Calmet)
Bible de Vence
And that the infidelity of man, so far from affecting the fidelity of God, will only serve to set it off in a more striking and clearer light. (Bible de Vence)
3:5
Witham
But if our injustice, etc. St. Paul here puts this objection, that if men's sins and iniquities, make the justice of God commendable, that is, make his justice more apparent and known; if the truth of God, as to his promises, be more discovered, praised, and glorified by our lies, that is, by our sins, how then can God blame, or punish men for sins, which contribute more to his honour? May we not say, (as some falsely pretend St. Paul said) let us do evil things, that good things may come of them? The apostle answers in short both this objection, and the calumny against him. As to the first; that though men's sins give an occasion to God to shew his justice, and make known his divine perfections, yet this will not excuse them from being justly condemned, and punished, when God shall judge the wicked world; for if that were a sufficient plea, God could not judge and condemn the wicked: so that as St. Chrysostom [Ver. 6. St. Chrysostom on the words: how shall God judge the world? atopon atopo luei.] observes, the apostle resolves their question, by asking another, and shews their reasoning absurd, by taking notice of another absurdity that follows from it. 2ndly. He tells them, they slander him, and his doctrine, by only telling them, they deserve to be condemned who say, let us do evil that good may come of it: the damnation, he says, of such men is just. (Witham)
3:9
Witham
What then do we Jews excel the Gentiles? He again turns his discourse against the Jews, by shewing that they have been sinners, as well as the Gentiles, notwithstanding the particular favours God had done to them, and not to the Gentiles: this he proves out of the psalms; and (ver. 19.) he shews, that these things were spoken of them, who were under the law. (Witham)
3:10
Challoner
There is not any man just, viz. by virtue either of the law of nature, or of the law of Moses; but only by faith and grace. (Challoner)
Calmet
The apostle here adduces a series of passages from the ancient Scripture, to convince both Jews and Gentiles, that not one amongst them was just, nor had any title to glory, on account of his good works. Not that a just man could not be found under the old law, or even before the law; an infinite number of passages of Scripture will shew the contrary: but he must be understood as speaking of man left to himself, as a son of Adam, conceived in sin, and brought forth a child of wrath. (Calmet)
Estius
These crimes, enumerated by the apostle, are not mentioned as if found in each individual, but some of this black catalogue of crimes were found in one man; some in another; yet so that all had become infected with sin and iniquity, all had deserted the path of virtue. There was none just, none found, who feared or sought after God. (Estius)
Estius
These texts of Scripture, though formerly, even before the times of St. Jerome and St. Augustine, they were found together in some Latin editions, viz. Psalm xiii. cannot be found united either in the Hebrew text, or Septuagint version, as St. Jerome affirms, in Praef. lib. xvi. commentar. in Isai. This, he says, all the Greek commentators allow. He says, that those who were ignorant of this apostle's art in uniting together the texts of different pasts of Scripture, upon finding no part where they were all together, placed them, without any authority, in that psalm whence the first part of the citation is taken. The words, an open sepulchre, are taken from Psalm xiii. (Hebrew text xiv.) the verse "Their throat is an open sepulchre, with their tongues they have dealt deceitfully," from Psalm 5. "The venom of asps is under their lips," from Psalm cxxxix. "Whose mouth is full of curses and bitterness," from Psalm ix. "Their feet are swift," etc. as far as, there is no fear, from Isaias 59. "There is not the fear of God before their eyes," from Psalm xxxv. (Estius)
3:17
De Spir. et Lit. ch. IV
St. Augustine says, that by the law of actions, is understood, that which teaches us what we have to do: by the law of faith, is meant faith itself, which obtains for us grace of performing what the law requires. The law of actions, then, is the old law, which contains the precept; the law of faith is the new law, which gives assistance to fulfil the law. (De Spir. et Lit. ch. IV.)
3:19
Witham
And all the world may be made subject to God. That is, God permitted these sins in all men, that sanctification and salvation might be from Christ only, the Redeemer of all men, so that neither Jew nor Gentile should be justified, but by the free and liberal gift of his grace. See St. Chrysostom.[Ver. 19. Ut subditus fiat omnis mundus Deo, upodikos genetai. o upodikos kurios legetai, o me dunameos archein eauto pros apologian, alla tes eterou deomenos boethei.] (Witham)
Calmet
That the Jews might not say that these passages were to be understood of Gentiles, the apostle here assures them that they must be understood in the first place of the Jews themselves; for what the law speaketh, it speaketh to those who are under the law. If the Jews, then, were so guilty, the guilt of the Gentiles was far more enormous. Thus is every mouth stopped, and all the world must confess itself guilty before God. Let none then glory in their good works. (Calmet)
3:20
Witham
etc. To the end of this chapter, the apostle shews that the Jews cannot be truly justified, and sanctified by the works of the written law of Moses only; that a knowledge of sin, or of what is sinful, came by the law, but if they did not comply with the precepts of the law, this knowledge made them more guilty. Now, at the coming of Christ, the justice of God, that is, the justice by which he made others just, and justified them, cannot be had without faith in Christ, and by the grace of our Redeemer Jesus Christ, whom God hath proposed to all, both Gentiles and Jews, as a sacrifice of[Ver. 25. Quem proposuit Deus propitiationem, ilasterion. Some read propitiatorium, as I find it in the Council of Trent, Session 6. cap. ii.] propitiation for the sins of all mankind, by faith in his blood; that is, by believing in him, who shed his blood and died for us on the cross. It is he alone, (ver. 26.) that is the just one, and the justifier of all. And as to this, there is no distinction. The Gentiles are justified and sanctified without the written law, and the Jews who have been under the law, cannot partake of the justice of God, that is, cannot be justified, sanctified, or saved, but by the faith and grace of Christ Jesus. St. Paul does not pretend that the virtue of faith alone will justify and save a man; nothing can be more opposite to the doctrine of the gospel, and of the apostles in many places, as hath been observed, and will be shewn hereafter. He tells us in this chapter (ver. 20. and 28.) that man is justified without the works of the written law: and he teaches us, that no works of the law of Moses, nor any works that a man does by the law of nature, are sufficient to justify a man, and save him of themselves, that is, unless they be joined with faith, and the grace of God. And when he seems to say, that men are justified or saved by faith, or by believing, as he says of Abraham in the next chapter, (ver. 3. and 5.) he never says (as some both ancient and later heretics have pretended) that faith alone is sufficient. And besides by faith, he understands the Christian faith and doctrine of Christ, as opposite to the law of Moses, to circumcision, and the ceremonies of that law, as it evidently appears by the design of the apostle, both in this epistle and in that to the Galatians. He teaches us in this epistle (chap. 2:6.) that God will judge every man according to his works: (chap. 2:13.) that "not the hearers of the law," but the doers, shall be justified. See also Romans 6. He tells the Galatians (chap. 5. ver. 6.) that the faith, by which they must be saved, must be a faith working by charity. He also tells the Corinthians (1 Corinthians 7:19.) that circumcision is nothing, nor uncircumcision, but the keeping of the commandments of God. That though a man should have a faith, that so he could remove mountains, it would avail him nothing without charity. How often does he tell us that they who commit such and such sins, shall not inherit or possess the kingdom of God? Does not St. James tell us, that faith without good works is dead? See Romans 2:Of this more hereafter. (Witham)
3:29
Estius
The apostle here tells us that all men are the creatures of God Almighty, and destined to eternal happiness. Neither was it necessary to be incorporated with the Jews by circumcision, to be made partakers of the justice of God. (Estius)
3:30
Witham
God who justifieth circumcision, and also the uncircumcised by faith; that is, by the faith and religion of the new law, or by a faith working by charity, and joined with good words proceeding from faith. See the Council of Trent, Session 6. cap. viii. "When the apostle says, that a man is justified by faith, and gratis, according to the perpetual consent of the Catholic Church, we are said to be justified by faith, because faith is the beginning and foundation of man's salvation, and the root of his justification, without which we cannot please God, nor be made his sons; and we are said to be justified gratis, because nothing of those things which go before justification, whether faith or works, are meritorious of the grace of justification." (Witham)
3:31
Witham
Do we then destroy the law through faith? No: but we establish the law. See the words of Christ: (Matthew 5:17.) 1. Because the figures and types of the law of Moses, and the predictions of the prophets, are fulfilled. 2. Because Christians are now taught to fulfil the moral precepts, and the chief part of the law, with greater perfection, in the spirit of faith, charity, etc. (Witham)
3:4
3:10
3:28
By faith, etc.... The faith, to which the apostle here attributes man’s justification, is not a presumptuous assurance of our being justified; but a firm and lively belief of all that God has revealed or promised. Heb. 11. A faith working through charity in Jesus Christ. Gal. 5.6. In short, a faith which takes in hope, love, repentance, and the use of the sacraments. And the works which he here excludes, are only the works of the law: that is, such as are done by the law of nature, or that of Moses, antecedent to the faith of Christ: but by no means, such as follow faith, and proceed from it.
3:3
Concordanza Io. 3, 33.
3:4
•od only by nature is true, al mere men by nature may lie, deceiue and be deceiued: yet God by his grace & spirit may and doth preserue the Apostles and principal Gouerners of his people & the Church and Councels in al truth, though they vvere and are mere men.
Concordanza Ps. 115, 11.
Concordanza Ps. 50, 6.
3:5
5. If your iniquitie.) No maruel that many novv a da•es deduce false and detestable conclusions out of this Apostles high and hard vvritings, 2. •et. 3. seeing that S. Peter noted it in his daies, S. Paules speaches mistaken of the vvicked. and him self here confesseth that his preaching and speaches vvere then falsely misconstrued: as though he •ad taught that the Ievves and Gentils il life and incredulity had been directly the cause of Gods more mercie, and that therfore sinne commeth of God to the aduancement of his glorie, and consequently that men might or should doe il, Ro. 5, 2•. that good might ensue thereof. Vvhich blasphemous constructions they tooke of these and the like vvordes: Ro. 3, 4. vvhere sinne abounded, there did grace more abound, and, The Lavv entered in, that sinne might abound. and our our of the Psalme 50. That thou maiest be iustified in thy vvordes, and ouercome vvhen thou art iudged. As though he meant that men do sinne, to the end that God may be iustified. And at al these and the like places of the Apostle though forevvarned by S. Peter, and by the Apostles ovvne defense and Protestation, that he neuer meant such horrible things, The sense of the places that sound, as if God caused sinne. yet the vvicked also of this time do stumble and fall. But the true meaning is in al such places, that God can and doth vvhen it pleaseth him, conuert those sinnes vvhich man committeth against him and his commaundements, to his glorie: though the sinnes them selues stand not vvith his vvil, intention, nor honour, but be directly against the same, and therfore may not be committed that any good may fall. for, vvhat good so euer accidentally falleth, it procedeth not of the sinne, but of Gods mercie that can pardon, and of his omnipotencie that can turne il to good. And therfore against those earnal interpretations, S. Paul very carefully & diligently giueth reason also in this place v. 6, that it is impossible: because God could not iustly punish any man, nor sit in iudgement at the later day for sinne vvithout plaine iniurie, if either him self vvould haue sinne committed, or man might doe it to his glorie. Therfore let al sincere readers of the Scriptures, and specially of S. Pauls vvritings, hold this for a certaintie, as the Apostles ovvne defense (vvhatsoeuer he seeme to say hereafter sounding in their sense, that sinne commeth of God, or may therfore be committed that he may vvorke good thereof) that the Apostle him self condemneth that sense as slaunderous and blasphemous.
3:10
10. Not any iust] These general speaches, that both Ievv and Gentile be in sinne, and none at al iust, Iob. 1. are not so to be taken, Hovv it is said, none iust. that none in neither sort vvere euer good: the Scriptures expresly saying that Iob, Luc. 1• Zacharie, Elisabeth, and such like, vvere iust before God, & it vvere blasphemie to say that these vvordes alleaged out of the 13 Psalme, vvere meant in Christes mother, in S. Iohn the Baptist, in the Apostles &c. For, this only is the sense: that neither by the lavv of nature, nor lavv of Moyses, could any man be iust or auoid such sinnes as here be reckened, but by faith and the grace of God, by vvhich there vvere a number in al ages (specially among the Ievves) that vvere iust and holy, vvhom these vvordes touch not, being spoken only to the multitude of the vvicked, vvhich the Prophet maketh as it vvere a seueral body conspiring against Christ, and persecuting the iust and godly, of vvhich il companie he saith, that none vvas iust nor feared God.
Concordanza Ps. 13, 1. 52, 3.
3:12
Concordanza Ps. 5, 11.
3:13
Concordanza Ps. 139, 4.
Aspidum. A kinde of litle serpents.
3:14
Concordanza Ps, 9, 7.
3:16
Concordanza Es. 19, 7.
3:17
Concordanza Pro. 1, 16.
3:19
Concordanza Ps. 35, 2.
3:20
20. By the vvorkes of the Lavv.) S. Hierom and S. Chrysostom expound this of the ceremonial vvorkes only, No vvorkes auaile vvithout faith and grace. and in that sense the Apostle specially prosecuteth this proposition in his Epistle to the Galatians but it is true also of al mans moral vvorkes done vvithout faith & the grace of God: vvhich can not be acceptable or auailable in Gods sight, to iustifie any man, And so S. Augustine taketh it de Sp. & lit. c. •. to. •.
Concordanza Gal. 2, 16.
3:22
22. Iustice of God) Bevvare of the vvicked and vaine commentarie of the Caluinistes, glosing, the iustice of God to be that vvhich is resident in Christ, The Heretikes phantastical or imputatiue iustice. apprehended by our faith: and so that imputed to vs vvhich vve in deede haue not, Vvherein at once they haue forged them selues against Gods manifest vvord, a nevv no iustice, a phantastical apprehension of that vvhich is not, a false faith and vntrue imputation, vvhereas the iustice of God here, is that vvherevvith he endueth a man at his first conuersion, and is novv in a man, and therfore mans iustice: but yet Gods Iustice also, because it is of God. De p•• mer. li. 1 •. 9. 10. Of this iustice in vs, vvhereby vve be truely iustified and in deede made iust, S. Augustine speaketh thus: The grace of Christ doth vvorke our illumination and iustification invvardly also. True inhaerent iustice. And againe, He giueth to the faithful the most secrete grace of his Spirit, vvhich secretly he povvreth into infants also. And againe, They are iustified in Christ that beleeue in him through the secrete communication and inspiration of spiritual grace, vvhereby euery one leaneth to our Lord. And againe, Hemaketh iust •e•evving by the Spirit, and regeneration by grace.
To beleeue in him, here compriseth not only the act of faith, but of hope & charitie, as the Apostle explicateth him self. Galat. 5, 6.
3:24
No man atteineth his first iustification by the merites either of his faith or workes, but merely by Christes grace and mercie: though his faith & workes proced•g of grace be dispositiōs & preparations therevnto.
3:25
propitiatour.
3:28
28. By faith, vvithout vvorkes.) This is the place vvherevpon the Protestants gather falsly their only faith, Vvhat vvorkes are excluded from iustification. and vvhich they commonly auouch, as though the Apostle said, that only faith doth iustifie. Vvhere he both in vvordes and meaning excepteth only the vvorkes of the Lavv done vvithout Christ before our conuersion: neither excluding the Sacraments of Baptisme or Penance, not hope and charitie, or other Christian vertues, al vvhich be the iustice of faith, as the good vvorkes proceding thereof, be likevvise the lavv and iustice of faith. Al vvhich the Aduersaries vvould exclude by foisting in the terme, de grat, & lib. arb. c. 7. only. Of vvhich kind of men S. Augustine vpon this place faith thus: Men not vnderstanding that vvhich the Apostle saith, (vve counte a man to be iustified by faith vvithout the vvorkes of the Lavv) did thinke that he said, faith vvould suffise a man though he liued il and had no good vvorkes. Gal. 1. Which God forbid the vessel of election should thinke: vvho in a certaine place after he had said, In Christ IESVS neither circumcision nor prepuce auaileth any vvhit, he straight added, but faith vvhich vvorketh by loue.
3:1
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 6
Chap. iii. ver. 1 . “What advantage then hath the Jew?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 8
… However, he nevertheless draws support for this from what he is at present upon, and carries his discourse forward by the method of question. And this he is always in the habit of doing both for clearness sake, and for the sake of confidence in what is said. Above, for instance, he did it, where he says, “What advantage then hath the Jew?” (
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
Rom. iii. 1, 24, 28, 30 . Being justified freely through His grace, etc.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 12.3
… "What advantage hath the Jew? or what profit is there in circumcision? Much every way: chiefly, because unto them were committed the oracles of God."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 138.7
… Much every way; chiefly because that unto them were committed the oracles of God.” These were the words of God.
3:2
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 10.6
… And, having hidden it, he goes away, working and devising how he shall buy the field, or the Scriptures, that he may make them his own possession, receiving from the people of God the oracles of God with which the Jews were first entrusted.
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 1.3
… mighty men shall come over to thee, and shall be thy servants, and in thy train shall they follow, bound in fetters, and they shall fall down before thee, and to thee shall they make supplication: for God is in thee, and there is no God beside thee. For thou art God, and we knew it not, O God of Israel.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 6
Chap. iii. ver. 1 . “What advantage then hath the Jew?”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 23.2
2. You may ask what is the use of repeating all this. I will reply in the apostle’s words, “much every way.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 17.4
“They that were full of bread,” she says, “are diminished, and the hungry have gone beyond the earth.” Who are to be understood as full of bread except those same who were as if mighty, that is, the Israelites, to whom were committed the oracles of God?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 107.8
… For what hath He done in this assembly? What hath He established? Whence hath He rescued it? What hath He granted it? Even as He resisted the proud, and gave grace to the humble: the proud, that is, the first people of the Jews, arrogant, and extolling itself on its descent from Abraham, and because to that nation “were entrusted the oracles of God.”
3:3
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 54.7
… “For what,” he says, “if some of them have departed from the faith? Hath their unbelief made the faith of God of none effect? God forbid! For God is true, but every man a liar.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 67.8
… Nor does the perfidy of others press down the Christian faith into ruin, but rather stimulates and exalts it to glory, according to what the blessed Apostle Paul exhorts, and says: “For what if some of these have fallen from their faith: hath their unbelief made the faith of God of none effect? God forbid. For God is true, but every man a liar.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 68.8
… but the chaff alone can be separated from the Church, since also the apostle says, “For what if some of them have departed from the faith? shall their unbelief make the faith of God of none effect? God forbid; for God is true, but every man a liar.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On the Unity of the Church 22
… The blessed Apostle Paul in his epistle speaks in this manner: “For what if some of them fall away from the faith, shall their unbelief make the faith of God without effect? God forbid: for God is true, though every man be a liar.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Seventh Council of Carthage under Cyprian. Concerning the Baptism of Heretics 1
Paulus of Obba said: It does not disturb me if any man does not assert the faith and truth of the Church, since the apostle says, “For what if some of them have fallen away from the faith? Has their unbelief made the faith of God of no effect? By no means. For God is true, but every man a liar.”
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On Infants' Early Deaths 1
… I have another reason also to give which I have learnt from the wisdom of an Apostle; a reason, that is, why some of those who have been distinguished for their wickedness have been suffered to live on in their self-chosen course. Having expanded a thought of this kind at some length in his argument to the Romans
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 6
Chap. iii. ver. 1 . “What advantage then hath the Jew?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 18
… and indeed he had stated it in the beginning of the Epistle with much force, where he says, “For what if some did not believe” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Commentary on Galatians 2
… ( Mat. xviii. 12 .) This too in like manner St. Paul intimates, when he says, speaking about the Jews, “For what if some were without faith, shall their want of faith make of none effect the faithfulness of God? God forbid: yea let God be found true, but every man a liar.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 52
… Neither was it right, on the evidence of unbelievers, to slander one in whom they believed not, for this is an unjust mode of acting. For ye also believed not God, as Paul saith; “What if some did not believe? shall their unbelief make the faith of God of none effect? God forbid.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 7.11
Chapter 11.— 20. Paul of Bobba said: "I for my part am not moved if some fail to uphold the faith and truth of the Church, seeing that the apostle says ‘For what if some did not believe? shall their unbelief make the faith of God without effect? God forbid: yea let God be true, but every man a liar.’
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 93.2
… But he said, “If some of them believed not, shall their unbelief make the faith of God of none effect?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 25.14
… You desire bread from heaven; you have it before you, and yet you do not eat. “But I said unto you, that ye also have seen me, and ye believed not.” But I have not on that account lost my people. “For hath your unbelief made the faith of God of none effect?”
Early Popes (Pseudo-Isidorian Decretals) The Epistles of Pope Callistus 2.6
… but unto them that are contentious, and do not obey the truth, but obey unrighteousness, indignation and wrath, tribulation and anguish, upon every soul of man that doeth evil, of the Jew first, and also of the Greek: but glory, honour, and peace, to every man that worketh good.”
3:4
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 3.19
147. God has as an attribute that He is true for it is written: “Let God be true and every man a liar.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 3.5
… for, leaving it out of account that dishonour done to the Son is an insult to the Father, they do even carry their blasphemy in assault upon the Father, of Whom it is written: “Let God be made truthful, but every man a liar.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Repentance 1.3
… This would be to reserve to oneself the cases for mercy, to God those for severity. And what as to that saying: “Let God be true but every man a liar, as it is written, That Thou mightest be justified in Thy words, and overcome when Thou art judged”?
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 9
… “Repent ye therefore,” he says, “and be converted.” He does not add, “from your sins;” but, “that your sins, may be blotted out,” means the same thing. And then he adds the gain: “So shall the times of refreshing come from the presence of the Lord.” ( v. 19 .) This betokens them in a sad state, brought low by many wars.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 6
Chap. iii. ver. 1 . “What advantage then hath the Jew?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 18
… and indeed he had stated it in the beginning of the Epistle with much force, where he says, “For what if some did not believe” ( Rom. iii. 3 ), and did not even stop at this, but proceeded, “Yea, let God be true, and every man a liar.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 7
It seems necessary to state what are meant by “families.” ( πατριαί ) Here on earth, indeed there are “families” that is races sprung from one parent stock; but in heaven how can this be, where none is born of another? Surely then, by “families,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 13
… If therefore we also before the terrible Tribunal shall be able to appear righteous one towards another, we may meet with some lovingkindness. Toward God indeed it is impossible we should appear so, whatever we may have to show. For everywhere He overcometh in what is righteous, as the Prophet
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 3.6
… And you are not satisfied with glorying in all your works, unless you say that you are pure from all sins of speech; and you tell us how righteous, how spotless, how free from all falsehood your lips are. The Psalmist sings, “Every man is a liar”; and this is supported by apostolical authority: “That God may be true,” says St. Paul,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 13.25
38. I would also say, O Lord my God, what the following Scripture reminds me of; yea, I will say it without fear. For I will speak the truth, Thou inspiring me as to what Thou willest that I should say out of these words. For by none other than Thy inspiration do I believe that I can speak the truth, since Thou art the Truth, but every man a liar.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 83.6
… “The glory as of the Only-Begotten of the Father, full of grace and truth.” See then, see, if we ought not haply to restrain weak or rash disputings, and to presume nothing false of the truth, to give to the Lord what is His due; let us give glory to the Fountain, that we may fill ourselves securely. “Now God is true, but every man a liar.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 97.1
… Verily I say unto thee, Before the cock crow, thou shalt deny Me thrice.” They came to the hour; and because that Christ was God, and Peter a man, the Scripture was fulfilled, “I said in my panic, Every man is a liar.” And the Apostle says, “For God is true, and every man a liar.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 69.3
… so when the flesh came from death unto life, Christ came to life. And because Christ is the Word of God, He is also the life. And thus in a wonderful and ineffable manner He, who never laid down or lost Himself, came to Himself. But God, as was said, had come through the flesh to men, the truth to liars; for God is true, and every man a liar.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Ten Homilies on the First Epistle of John 1.6
… If we say that we have not sinned, we make Him a liar, and His word is not in us.” If thou shalt say, I have not sinned, thou makest Him a liar, while thou wishest to make thyself true. How is it possible that God should be a liar, and man true, when the Scripture saith the contrary, “Every man a liar, God alone true”?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 109.2
… “O God, be not silent as to my praise; for the mouth of the ungodly, yea, the mouth of the deceitful is opened upon me” ( ver. 1 ). Whence it appeareth, both that the blame, which the ungodly and the deceitful is not silent of, is false, and that the praise, which God is not silent of, is true. “For God is true, but every man a liar;”
3:5
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 6
Ver. 5 . “But if our unrighteousness commend the righteousness of God, what shall we say? is God unrighteous Who taketh vengeance? I speak as a man.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 21.2
… The act of blinding the minds of unbelievers may in one sense be ascribed to God, as the effect not of malice, but of justice. Thus Paul himself says elsewhere, "Is God unjust, who taketh vengeance?"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Concerning the Nature of Good, Against the Manichæans 31
… For if when we were enemies we were reconciled to God through the death of His Son, much more being reconciled we shall be saved in His life." But because even when due punishment is rendered to sinners, there is no unrighteousness on God’s part, he thus says: "What shall we say? Is God unrighteous who visiteth with wrath?"
3:6
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On 'Not Three Gods.' 1
… so neither can we call those who exercise this Divine and superintending power and operation towards ourselves and all creation, conjointly and inseparably, by their mutual action, three Gods. For as when we learn concerning the God of the universe, from the words of Scripture, that He judges all the earth
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Two Letters Written by Augustin to Valentinus and the Monks of Adrumetum 1.2
… the name of our Lord Jesus Christ, that ye all speak the same thing, and that there be no divisions among you.” For, in the first place, the Lord Jesus, as it is written in the Gospel of the Apostle John, “came not to condemn the world, but that the world by Himself might be saved.” Then, afterwards, as the Apostle Paul writes, “God shall judge the world
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Two Letters Written by Augustin to Valentinus and the Monks of Adrumetum 1.4
… nor suppose that the doctrine is true which those heretics hold, that the grace of God is given us in proportion to our own merit. This is altogether a most erroneous opinion; not, indeed, because there is no desert, good in pious persons, or evil in impious ones (for how else shall God judge the world?),
3:7
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 6
Ver. 7 . “For if the truth of God hath more abounded through my lie unto His glory: why yet am I also judged as a sinner?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 14.4
… Because not even an angel might live according to an angel, but only according to God, if he was to abide in the truth, and speak God’s truth and not his own lie. And of man, too, the same apostle says in another place, “If the truth of God hath more abounded through my lie;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Against Lying 1
… How then by a lie shall I rightly be able to prosecute lies? Or is it by robbery that robberies and by sacrilege that sacrileges, and by adultery that adulteries, are to be prosecuted? “But if the truth of God shall abound by my lie,” are we too to say, “Let us do evil that good may come?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Against Lying 40
… Such a son therefore so keeps watch against a lie, as he doth against sin. For indeed sometimes the name of lie is put for the name of sin: whence is that saying, “All men are liars.” For it is so said, as if it were said, “All men are sinners.” And that: “But if the truth of God hath abounded through my lie.”
3:8
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 1.25.3
… or, again, seeing the things they practise, may speak evil of us all, who have in fact no fellowship with them, either in doctrine or in morals, or in our daily conduct. But they lead a licentious life, and, to conceal their impious doctrines, they abuse the name [of Christ], as a means of hiding their wickedness; so that “their condemnation is just,”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.99
In the Epistle of Paul to the Romans: “Let us do evil until the good things come; whose condemnation is just.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 6
Chap. iii. ver. 1 . “What advantage then hath the Jew?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 4
… On this account he says, “It is a saying to be believed.” But some not only disbelieved but even objected, as the Greeks do now. “Let us then do evil, that good may come.” This was the consequence they drew in derision of our faith, from his words, “Where sin abounded grace did much more abound.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 13
… Whereas if any man have employed it as a security for sinning more, it becomes a cause of negligence. For if there had been no Washing, they would have lived more warily, as not having [the means of] forgiveness. Thou seest that we are the ones who cause it to be said “Let us do evil, that good may come.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Against Lying 32
… blot out the sin which I did before;” and another to say, “I ought to sin, because I cannot else show mercy.” It is, I say, one thing to say, “Because we have already sinned, let us do good,” and another to say, “Let us sin, that we may do good.” There it is said, “Let us do good, because we have done evil;” but here, “Let us do evil that good may come.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 21
… For if it does not say so to us, what reason is there why we, who are placed under it, should not sin in safety and with impunity? Indeed, this is just what those people thought the apostle meant, of whom he writes: “Even as some affirm that we say, Let us do evil, that good may come; whose damnation is just.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Two Letters Written by Augustin to Valentinus and the Monks of Adrumetum 1.6
… For it is none other than the question of God’s grace which has caused persons of no understanding to think that the Apostle Paul prescribes it to us as a rule, “Let us do evil that good may come.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Two Letters Written by Augustin to Valentinus and the Monks of Adrumetum 2.8
… and who, as the result of this opinion, go on to say, “Let us do evil that good may come,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 49.4
… Lord, there steal over the minds of those who understand them not aright, who indulge their fleshly lusts, and are loth to be brought away from them into liberty, that sentiment which, even as the Apostles preached, sprung up in the tongues of slanderous men, of whom the Apostle Paul says, “And as some affirm that we say, Let us do evil that good may come.”
3:9
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 8
… And this he is always in the habit of doing both for clearness sake, and for the sake of confidence in what is said. Above, for instance, he did it, where he says, “What advantage then hath the Jew?” ( ib. iii. 1 .) and, “What then have we more than they?”
3:10
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 27
… For they are all gone aside,’ He exclaims, ‘they are all become useless. There is none that understands, there is not so much as one. With their tongues they have practised deceit, their throat is an open sepulchre, the poison of asps is under their lips, destruction and misery are in their paths, and the way of peace they have not known.’
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Heathen (Contra Gentes) 5
… and the tongue, instead of right speaking, to slander and insult and perjury; the hands again, to stealing and striking fellow-men; and the sense of smell to many sorts of lascivious odours; the feet, to be swift to shed blood, and the belly to drunkenness and insatiable gluttony
3:11
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 1.19
… And that which is spoken by Hosea, “There is no truth in them, nor the knowledge of God,” they strive to give the same reference. And, “There is none that understandeth, or that seeketh after God: they have all gone out of the way, they are together become unprofitable,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 3.0
… Of the dignity of the Priesthood. What is true fasting. Slander worse than devouring the human body. And finally of those who had been put to death on account of the sedition; and against those who complained that many innocent persons were apprehended.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 10.5
5. Dost thou not perceive how this body wastes away, withers, and perishes after the secession of the soul, and each of the elements thereof returns to its own appointed place?
3:12
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 37
… Thou lackest the chief excellence of virtue. For as men’s being bad by agreement together more provokes God; so for men to be good by unanimity delights Him more. “Thou shalt not follow a multitude,” He says, “to do evil.” ( Ex. xxiii. 2 .) “They are all gone out of the way, they are together become unprofitable” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 9
… and after recounting all the expressions of the Prophet, in which he had said that they were polluted, treacherous, hypocritical persons, and had “altogether become unprofitable,” that there was “none” among them “that seeketh after God,” that they had “all gone out of the way” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 60.3
… there is none that doeth good, no not one”?
3:13
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. On Jealousy and Envy 8
… Their feet are swift to shed blood, destruction and misery are in their ways, who have not known the way of peace; neither is the fear of God before their eyes.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 20.11
… Why should it be impious to take Christ from the tree, while it is pious to lay Him in the tomb? Perhaps you wish to apply to yourselves the words quoted from the prophet by Paul, "Their throat is an open sepulchre:"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 14.4
4. “All have gone out of the way, they have together become useless:” that is, the Jews have become as the Gentiles, who were spoken of above. “There is none that doeth good, no not up to one” ( ver. 3 ), must be interpreted as above. “Their throat is an open sepulchre.”
3:14
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 13
… This crown let us long for, beloved: and if persecution be not now, let us mean while prepare ourselves. For neither was he of whom we speak glorious by persecutions alone: for he said also, ( 1 Cor. ix. 27 . ὑποπιέζω rec. text, ὑπωπίαζω ) “I keep under my body;” now in this one may attain excellence without persecutions. And he exhorted not to (
3:15
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Christian Doctrine 2.12
18. And very often a translator, to whom the meaning is not well known, is deceived by an ambiguity in the original language, and puts upon the passage a construction that is wholly alien to the sense of the writer. As for example, some texts read: “Their feet are sharp to shed blood;”
3:17
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 1.19
… Too wretched are they—and, unless they correct themselves, even by themselves are they utterly condemned—who choose in the example set them by so great a man to imitate just that fault, which only did not injure him, because he walked with constant steps even to the end in that from which they have strayed who "have not known the way of peace."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 2.5
… and if in anything ye be otherwise minded, God shall reveal even this unto you." But to whom does He reveal it when it is His will (be it in this life or in the life to come), save to those who walk in the way of peace, and stray not aside into any schism? Not to such as those who have not known the way of peace,
3:19
san Basilio † 379 d.C. The Letters 199
XX. I do not think that any condemnation ought to be passed on women who professed virginity while in heresy, and then afterwards preferred marriage. “What things soever the law saith, it saith to them who are under the law.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 7
Ver. 19 . “Now we know that what things soever the Law saith, it saith to them who are under the Law.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 9
… iii. 12 ), and the like, he adds, “Now we know that what things soever the law saith, it saith to them who are under the law: that every mouth may be stopped, and all the world may become guilty before God.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Enchiridion 99
… by the greater number who are unredeemed and left in their just condemnation, what the whole race deserved, and whither the deserved judgment of God would lead even the redeemed, did not His undeserved mercy interpose, so that every mouth might be stopped of those who wish to glory in their own merits, and that he that glorieth might glory in the Lord.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Grace of Christ, and on Original Sin 1.9
… but rather “that every mouth may be stopped, and all the world may become guilty before God. Because by the deeds of the law there shall no flesh be justified in His sight: for by the law is the knowledge of sin. But now the righteousness of God without the law is manifested, being witnessed by the law and the prophets.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 4.30
… it does not take away its wickedness.” Let them see that this faithful and catholic man agrees with the apostle who says, “Now we know that what things soever the law says, it says to those who are under the law: that every mouth may be stopped, and all the world may become guilty before God. Because by the law no flesh shall be justified in His sight.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Rebuke and Grace 28
… That, therefore, in comparison of those that perish few , but in their absolute number many , are delivered, is effected by grace, is effected freely: thanks must be given, because it is effected, so that no one may be lifted up as of his own deservings, but that every mouth may be stopped,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 81.15
15. “And My people obeyed not My voice” ( ver. 11 ). For He would not speak these things except to His own people. For, “we know that whatsoever things the Law saith, it saith to them that are in the Law.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 119.17
… and that thus, wanting aid and destitute, thou mightest fly unto grace, saying, “Have mercy upon me, O Lord, for I am weak.” …Let all be little ones, and let all the world be guilty before Thee: because “by the deeds of the Law there shall no flesh be justified” in Thy sight; “for by the Law is the knowledge of sin,” etc.
3:20
Archelao † fl. 278 d.C. The Acts of the Disputation with the Heresiarch Manes 40
… And again he adduced the statement, that “Abraham has glory, but not before God;” and that “by the law there comes only the knowledge of sin.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 7
Ver. 20 . “For by the Law is the knowledge of sin.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 133.8
… Who denies it? But how this truth is to be understood the chosen vessel thus most clearly explains: “what the law could not do in that it was weak through the flesh, God, sending his own Son in the likeness of sinful flesh and for sin, condemned sin in the flesh;” and again: “by the deeds of the law there shall no flesh be justified.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 14.2
… and among these various usages, a frequent one is to use flesh for man himself, the nature of man taking the part for the whole, as in the words, “By the deeds of the law there shall no flesh be justified;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 14.4
… and so the animal man and the carnal man are not two different things, but one and the same thing, viz., man living according to man. In the same way it is nothing else than men that are meant either in the words, “By the deeds of the law there shall no flesh be justified;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.4
… The Old contains the law and the prophets, the New the gospel and the apostolic epistles. Now the apostle says “By the law is the knowledge of sin. But now the righteousness of God without the law is manifested, being witnessed by the law and the prophets; now the righteousness of God is by faith of Jesus Christ upon all them that believe.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Enchiridion 34
… The meaning of the Word being made flesh, is not that the divine nature was changed into flesh, but that the divine nature assumed our flesh. And by “flesh” we are here to understand “man,” the part being put for the whole, as when it is said: “By the deeds of the law shall no flesh be justified,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Continence 7
… But there are, who, being utterly ignorant of the law of God, account not evil lusts among their enemies, and through wretched blindness being slaves to them, over and above think themselves also blessed, by satisfying them rather than taming them. But whoso through the Law have come to know them, (“For through the Law is the knowledge of sin,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Continence 11
… “And all flesh shall see the salvation of God.” What can be understood, but all men? “Unto Thee shall all flesh come.” What is it, but all men? “Thou hast given unto Him power over all flesh.” What is it, but all men? “Of the works of the Law shall no flesh be justified.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 14
“But,” say they, “we do praise God as the Author of our righteousness, in that He gave the law, by the teaching of which we have learned how we ought to live.” But they give no heed to what they read: “By the law there shall no flesh be justified in the sight of God.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 15
Here, perhaps, it may be said by that presumption of man, which is ignorant of the righteousness of God, and wishes to establish one of its own, that the apostle quite properly said, “For by the law shall no man be justified,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 21
… Since, however, the subject is an important one, it will not be unsuitable, if with a view to its illustration, we linger over the many testimonies which again and again meet our view. Now, the apostle says that that law by which no man is justified,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 24
… In which class do we place that which is thus spoken of: “The law worketh wrath: for where no law is, there is no transgression?” and again thus: “Until the law sin was in the world: but sin is not imputed when there is no law?” and also that which we have already so often quoted: “By the law is the knowledge of sin?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Grace of Christ, and on Original Sin 2.29
… But we believe that through the grace of the Lord Jesus Christ we shall be saved, even as they.” Now on what principle does he make this statement, if it be not because even they were saved through the grace of the Lord Jesus Christ, and not the law of Moses, from which comes not the cure, but only the knowledge of sin?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Marriage and Concupiscence 2.46
… “But sin,” adds he, “was not imputed when there was no law.” It existed then, but was not imputed, for it was not set forth so that it might be imputed. It is on the same principle, indeed, that he says in another passage: “By the law is the knowledge of sin.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 1.13
… For there is no difference. For all have sinned and come short of the glory of God, being justified freely by His grace through the redemption that is in Christ Jesus.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 3.13
… For as the same apostle says, “By the law is the knowledge of sin. But now the righteousness of God without the law is manifested, being witnessed by the law and by the prophets.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Grace and Free Will 22
… this, indeed, is the lesson taught us in the law of God, in the Holy Scriptures—both Old and New. Let us, however, read, and by the Lord’s help understand, what the apostle tells us: “Because by the deeds of the law there shall no flesh be justified in His sight; for by the law is the knowledge of sin.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 28.2
… Except they give witness to the Lord, who would read the Law or the Prophets? Mark how briefly the Apostle expresses this; “For by the Law is the knowledge of sin; but now the righteousness of God without the Law is manifested:” behold the sun; “being witnessed by the Law and the Prophets,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 119.18
… 142 ). For how is not the law truth, through which came the knowledge of sin, and that which giveth testimony of the righteousness of God? For thus the Apostle saith: “The righteousness of God is manifested, being witnessed by the Law and the Prophets.”
3:21
Mathetes (A Diogneto) † fl. 130 d.C. Epistle to Diognetus 9
… now revealed the Saviour who is able to save even those things which it was [formerly] impossible to save, by both these facts He desired to lead us to trust in His kindness, to esteem Him our Nourisher, Father, Teacher, Counsellor, Healer, our Wisdom, Light, Honour, Glory, Power, and Life, so that we should not be anxious concerning clothing and food.
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.34.2
… Wherefore He said, “Think not that I have come to destroy the law or the prophets; I came not to destroy, but to fulfil. For verily I say unto you, Until heaven and earth pass away, one jot or one tittle shall not pass from the law and the prophets till all come to pass.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 7
Ver. 21 . “But now the righteousness of God without the Law is manifested.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 8
He had shown that faith is necessary, that it is older than circumcision, that it is more mighty than the Law, that it establisheth the Law. For if all sinned, it was necessary: if one being uncircumcised was justified, it is older: if the knowledge of sin is by the Law and yet it was without the Law made evident,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 55.28
… proving thereby that the Gospel is not at variance with the Law and the Prophets. For the Law and the Prophets are represented in the persons of Moses and Elijah respectively; between whom also He appeared in glory on the Mount, that what the apostle says of Him, that He is “witnessed unto both by the Law and the Prophets,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 12.5
… Paul, in one short sentence, gives the right view of this subject. "Now," he says, "the righteousness of God without the law is manifested, being witnessed by the law and the prophets."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 15
… But I ask your attention, O man, to what follows. “But now the righteousness of God,” says he, “without the law is manifested, being witnessed by the law and the prophets.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 56
… For it would not be within us, to what extent soever it is in us, if it were not diffused in our hearts by the Holy Ghost who is given to us. Now “ the love of God ” is said to be shed abroad in our hearts, not because He loves us, but because He makes us lovers of Himself; just as “ the righteousness of God ”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Grace of Christ, and on Original Sin 2.29
… Now, however, the righteousness of God without the law is manifested, being witnessed by the law and the prophets.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 3.13
… But the revelation of the new testament in Christ was made when He was manifested in the flesh, wherein appeared the righteousness of God—that is, the righteousness which is to men from God. For hence he says, “But now the righteousness of God without the law is manifested.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 75.9
… As a figure that the Prophets teach it, Elias fasted forty days. As a figure that the Gospel teaches it, the Lord fasted forty days. And therefore in the mount too these three appeared, the Lord in the middle, Moses and Elias at the sides. Wherefore? Because the Gospel itself receives testimony from the Law and the Prophets.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 17.4
… By Moses is signified the law; by Elias, the prophets; by the Lord, the gospel. It was for this reason that these three appeared on that mountain, where He showed Himself to His disciples in the brightness of His countenance and vesture. For He appeared in the middle, between Moses and Elias, as the gospel had witness from the law and the prophets.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 78.6
… But inasmuch as He hath a testimony by the Law and the Prophets,
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. The Ecclesiastical History of Theodoret 5.36
… Ever mindful of these blessings he honours his benefactor with hymns of praise. Associated with him in this divine worship are his sisters, who have maintained virginity throughout their lives, thinking the study of the divine oracles
3:22
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 22
… and the more thou receivest, so much the more doth He rejoice; and in this way is stirred up again to give us more. For indeed He accounts it as His own wealth, that we should be saved, and that He should give largely to them that ask. And this, it may seem, Paul was declaring when He said, that He is “rich unto all and over all that call upon Him.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 17
… For as before he said in asserting this, “Is He the God of the Jews only? Is He not of the Gentiles also? Yes, of the Gentiles also: seeing it is one God” ( Rom. iii. 29, 30 ):—So he says here also, “For the same Lord over all is rich unto all (and upon all).” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 2
And not merely upright, but “filled with the fruits of righteousness.” For there is indeed a righteousness not according to Christ, as, for example, a moral life. “Which are through Jesus Christ to the glory and praise of God.” Seest thou
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 1.43
… whom God hath set forth as a propitiation through faith in His blood, to declare His righteousness for the remission of sins that are past, through the forbearance of God; to declare, I say, at this time His righteousness; that He might be just, and the justifier of him which believeth in Jesus.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 15
… and the prophets, because it was what they predicted that Christ at His coming accomplished. Accordingly he advances a step further, and adds, “But righteousness of God by faith of Jesus Christ,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 44
… “For there is no difference,” as he says afterwards; “for all have sinned, and come short of the glory of God: being justified freely by His grace.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 47
… For “by one man sin entered into the world, and death by sin, and so death passed upon all men; in which all have sinned;” wherefore “there is no difference: they all come short of the glory of God, being justified freely by His grace.”
3:23
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.27.2
… For as these men did not impute unto us (the Gentiles) our transgressions, which we wrought before Christ was manifested among us, so also it is not right that we should lay blame upon those who sinned before Christ’s coming. For “all men come short of the glory of God,”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 2.28
… “And when He had come, He preached peace to you, to those which are afar off, and peace to those which are near, because through Him we both have access in one Spirit unto the Father.” Also to the Romans: “For all have sinned, and fail of the glory of God; but they are justified by His gift and grace, through the redemption which is in Christ Jesus.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 30
And this He saith unto them in irony; as when He said, “Behold, Adam is become as one of us;” and again, “If I were hungry, I would not tell thee.” For that no man on earth was righteous, Paul declared, saying, “For all have sinned, and come short of the glory of God.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 16
… Hence he ought either to have been punished along with the former, or to have been honored along with him. Now it was something of this sort which befel the Jews and the Gentiles, or something far more strange than this. Now that all were unworthy, he has shown above, where he says, “For all have sinned, and come short of the glory of God.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Commentary on Galatians 2
The foregoing, says he, relates to our spiritual life, but this life of sense too, if considered, will be found owing to my faith in Christ. For as regards the former Dispensation and Law, I had incurred the severest punishment, and had long ago perished, “for all have sinned, and come short of the glory of God.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 4
… ( Philip. iii. 6 .) Because with respect to the righteousness which God has wrought, the justification which is really sought, even those who are righteous in the law are sinners, “for all have sinned, and come short of the glory of God.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 9
… iii. 12 ), and the like, he adds, “Now we know that what things soever the law saith, it saith to them who are under the law: that every mouth may be stopped, and all the world may become guilty before God.” ( Rom. iii. 19 .) “For all have sinned, and come short of the glory of God.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 28
… but, because He is merciful, He for a while pardons instead of making enquiry. For had He done so, all would at once have been hurried to perdition. For “all,” it saith, “have sinned, and come short of the glory of God.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 35
… The Jews did not so, but going about to establish their own righteousness, submitted not themselves to the righteousness of God; while these confess that all are deserving of punishment, declaring with the Apostle, that “all have sinned, and come short of the glory of God; being justified freely by His grace.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 54
… For that they may not run back to them and say, “We have the sacrifices which Moses commanded, they are able to deliver us,” He addeth these words, since otherwise what connection would the saying have? For “all have sinned, and come short of the glory of God, being justified freely by His grace” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 133.2
… Many of our writers, it is true, unwisely, take this course; however, a few sentences of scripture will dispose alike of the heretics and the philosophers. What says the chosen vessel? “God had concluded all in unbelief that he might have mercy upon all;” and in another place, “all have sinned and come short of the glory of God.”
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 1.14
… For if a man can be without sin, and it is clear the Apostles were not without sin, a man can be higher than the Apostles: to say nothing of patriarchs and prophets whose righteousness under the law was not perfect, as the Apostle says,
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
… I freely confess I do not know; and I only wish that, when sins are manifest, I might still be silent. “I know nothing against myself,” says St. Paul, “yet am I not hereby justified.” “Man looketh on the outward appearance, but the Lord looketh on the heart.” Before Him no man is justified. And so Paul says confidently,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.21
… and herewith he concludes his prophecy. For he relates that the Lord declares that He is coming to gather all nations, that they may come and witness His glory. For, as the apostle says, “All have sinned and are in want of the glory of God.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 16
… Now He said, “I am not come to destroy the law, but to fulfil it,” of whom it was said, “We have seen His glory, the glory as of the only-begotten of the Father, full of grace and truth.” This is the glory which is meant in the words, “All have sinned, and come short of the glory of God;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Nature and Grace 1
… For “If righteousness came by the law, then Christ is dead in vain.” If, however He did not die in vain, in Him only is the ungodly man justified, and to him, on believing in Him who justifies the ungodly, faith is reckoned for righteousness. For all men have sinned and come short of the glory of God, being justified freely by His blood.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Nature and Grace 4
… because they are not without sin, either that which they have derived from their birth, or that which they have added from their own misconduct. “For all have sinned”—whether in Adam or in themselves—“and come short of the glory of God.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Nature and Grace 48
His opponents adduced the passage, “All have sinned,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Rebuke and Grace 9
… For the circumstance that none is altogether free from it is no reason why it should not attach to each man. Those original sins, indeed, are said to be the sins of others, because individuals derived them from their parents; but they are not unreasonably said to be our own also, because in that one, as the apostle says, all have sinned.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 30.4
… This was the case with the Jews. Christ came to them that were sick; He found them all sick. Let no one then flatter himself on his healthful state, lest the physician give him up. He found all sick; it is the Apostle’s judgment, “For all have sinned, and come short of the glory of God.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 93.2
… But by His coming this one sin was added to them that believed not, by which the rest should be retained. Whereas in them that believe, because this one was wanting, it was brought to pass that all should be remitted to them that believe. Nor is it with any other view that the Apostle Paul saith, “All have sinned, and have need of the glory of God;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 94.1
… “God resisteth the proud, but giveth grace unto the humble.” Now this grace of God is a gift of God. But the greatest gift is the Holy Ghost Himself; and therefore is it called grace. For forasmuch “as all had sinned, and needed the glory of God; because by one man sin entered into the world, and death by his sin in whom all have sinned;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 49.23
… for he hath been [dead] four days. Jesus saith unto her, Have I not said unto thee, that, if thou believest, thou shalt see the glory of God?” What does He mean by this, “thou shalt see the glory of God”? That He can raise to life even one who is putrid and hath been four days [dead]. “For all have sinned, and come short of the glory of God;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 5.17
17. “For Thou wilt bless the just man” ( ver. 12 ). This is blessing, to glory in God, and to be inhabited by God. Such sanctification is given to the just. But that they may be justified, a calling goes before: which is not of merit, but of the grace of God. “For all have sinned, and want the glory of God.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 66.12
… Nothing will it avail? The same to them as to us.” Let them not strive, let them not dispute. “Let not them that are bitter be exalted in their own selves.” O flesh miserable and wasting, art thou not sinful? Why crieth out thy tongue? Let the conscience be listened to. “For all men have sinned, and need the glory of God.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 72.14
… “because He hath delivered,” he saith, “the needy man from the mighty, and the poor man, to whom was no helper”( ver. 12 ). This needy and poor man is the people of men believing in Him. In this people are also kings adoring Him. For they do not disdain to be needy and poor, that is, humbly confessing sins, and needing the glory of God
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 135.12
… and many of them, nay, near all hold this language, so that we see of a truth that God teacheth them within. The prophecy of Scripture is fulfilled, when it says, “And they shall all be taught of God.” We say to them, What do ye long for? And they answer, To see the glory of God. “For all have sinned, and come short of the glory of God.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 13.7
… “Come unto Me, all ye that labour and are heavy laden, and I will refresh you.” But if He calls not all generally but only some, it follows that not all are heavy laden either with original or actual sin, and that this saying is not a true one: “For all have sinned and come short of the glory of God;” nor can we believe that “death passed on all men.”
Early Popes (Pseudo-Isidorian Decretals) The Epistles of Pope Callistus 2.6
… whom God hath set forth to be a propitiation through faith in His blood, to declare His righteousness for the remission of sins that are past, through the forbearance of God; to declare, ‘I say,’ at this time His righteousness, that He might be just, and the justifier of him which believeth in Jesus.”
3:24
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 7
Ver. 24, 25 . “Being justified freely by His grace through the redemption that is in Christ Jesus: Whom God hath set forth to be a propitiation through faith in His blood, to declare His righteousness.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 14
… And this he shows in the words, “Waiting for the adoption.” What dost thou say, let me hear? Thou didst insist on it at every turn, and didst cry aloud, that we were already made sons, and now dost thou place this good thing among hopes, writing that we must needs wait for it? Now it is to set this right by the sequel that he says, “to wit, the redemption
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Correction of the Donatists 9
… For there is truth both in the statement that "whosoever is born of God doth not commit sin," and also in the former statement, that "if we say that we have no sin, we deceive ourselves, and the truth is not in us." The Lord Jesus, therefore, is both righteous and able to justify; but we are justified freely by no other grace than His.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 15
… for there is no difference, for all have sinned, and come short of the glory of God” —not of their own glory. For what have they, which they have not received? Now if they received it, why do they glory as if they had not received it? Well, then, they come short of the glory of God; now observe what follows: “Being justified freely by His grace.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 16
… to destroy the law, but to fulfil it,” of whom it was said, “We have seen His glory, the glory as of the only-begotten of the Father, full of grace and truth.” This is the glory which is meant in the words, “All have sinned, and come short of the glory of God;” and this the grace of which he speaks in the next verse, “Being justified freely by His grace.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 45
Now he could not mean to contradict himself in saying, “The doers of the law shall be justified,” as if their justification came through their works, and not through grace; since he declares that a man is justified freely by His grace without the works of the law,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Nature and Grace 4
This grace, however, of Christ, without which neither infants nor adults can be saved, is not rendered for any merits, but is given gratis , on account of which it is also called grace. “Being justified,” says the apostle, “freely through His blood.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Grace of Christ, and on Original Sin 1.34
… For when he speaks of those persons as deserving reward who make a good use of their free will, and as therefore meriting the Lord’s grace, he asserts in fact that a debt is paid to them. What, then, becomes of the apostle’s saying, “Being justified freely by His grace”?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 119.13
… For “Christ is the end of the law,” etc., “that they may be justified freely through His grace;”
3:25
sant'Ippolito † 235 d.C. Against the Heresy of One Noetus 7
… For through the image, which is like (the original), the Father is made readily known. But if thou hast not known the image, which is the Son, how dost thou seek to see the Father? And that this is the case is made clear by the rest of the chapter, which signifies that the Son who “has been set forth
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 1.22
… Not even as the Word is He the arche, for the Word was in the arche. And so one might venture to say that wisdom is anterior to all the thoughts that are expressed in the titles of the first-born of every creature. Now God is altogether one and simple; but our Saviour, for many reasons, since God
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 1.23
… for He was before me.” And in his Catholic Epistle John says that He is a Paraclete for our souls with the Father, as thus: “And if any one sin, we have a Paraclete with the Father, Jesus Christ the righteous,” and he adds that He is a propitiation for our sins, and similarly Paul says He is a propitiation:
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 1.38
… the Paraclete, and the propitiation, and the atonement. He has the name Paraclete in the Epistle of John: “If any man sin, we have a Paraclete with the Father, Jesus Christ the righteous.” And He is said in the same epistle to be the atonement for our sins. Similarly, in the Epistle to the Romans, He is called a propitiation:
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 12.21
… and as to one who needed propitiation,—for he did not yet know that “God had set Him forth to be a propitiation through faith in His blood,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 13
For this cause he was more awful than the Mercy Seat
3:26
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. On the Incarnation of the Word 6
But just as this consequence must needs hold, so, too, on the other side the just claims
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 7
Ver. 24, 25 . “Being justified freely by His grace through the redemption that is in Christ Jesus: Whom God hath set forth to be a propitiation through faith in His blood, to declare His righteousness.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 17.4
… For there is none holy as the Lord, and none is righteous as our God;” as holy and sanctifying, just and justifying.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 1.12
… for, “Whom He did predestinate, them He also called; and whom He called, them He also justified; and whom He justified, them He also glorified.” Of Him accordingly it is said, that He justifieth the ungodly; of Him it is said, that He is just and a justifier.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 2.15
… But the tongues which have deceived are the tongues of those who, whilst they are acquainted with their own deeds, not only say that they are just men, but that they are justifiers of men, which is said of One only "that justifieth the ungodly," and that because "He is just and the justifier."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 2.64
And this especially since “we know not what to pray for as we ought,” says the apostle, “but the Spirit Himself maketh intercession for us with groanings that cannot be uttered; and He that searcheth the hearts knoweth what is the mind of the Spirit, because He maketh intercession for the saints according to God.”
3:27
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 7
Ver. 27 . “Where is boasting then? it is excluded,” he says. “By what law? of works? Nay, but by the law of faith.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 8
… And this he is always in the habit of doing both for clearness sake, and for the sake of confidence in what is said. Above, for instance, he did it, where he says, “What advantage then hath the Jew?” ( ib. iii. 1 .) and, “What then have we more than they?” ( ib. 9 ) and again, “where then is boasting? it is excluded” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 16
… even the righteous man may lawfully use a good law, and yet the law be not made for the righteous man; for it is not by the law that he becomes righteous, but by the law of faith, which led him to believe that no other resource was possible to his weakness for fulfilling the precepts which “the law of works”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 17
Accordingly he says, “Where is boasting then? It is excluded. By what law? of works? Nay; but by the law of faith.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 21
… to declare His righteousness at this time; that He might be just, and the justifier of him which believeth in Jesus.” And then he adds the passage which is now under consideration: “Where, then, is your boasting? It is excluded. By what law? of works? Nay; but by the law of faith.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 56
… Let him, however, ask in faith, nothing wavering?” This is the faith by which the just man lives; this is the faith whereby he believes on Him who justifies the ungodly; this is the faith through which boasting is excluded,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 1.13
… For there is no difference. For all have sinned and come short of the glory of God, being justified freely by His grace through the redemption that is in Christ Jesus.” And again: “Where is boasting? It is excluded. By what law? Of works? No; but by the law of faith. Therefore we conclude that a man is justified by faith without the works of the law.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 119.4
29. “Take Thou from me the way of iniquity” ( ver. 29 ). And since the law of works hath entered in, that sin might abound; he addeth, “And pity me according to Thy law.” By what law, save by the law of faith? Hear the Apostle: “Where is boasting then? It is excluded. By what law? Of works. Nay: but by the law of faith.”
3:28
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 7
Ver. 28 . “Therefore we conclude that a man is justified by faith without the deeds of the Law.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 17.12
… or rather of the Christians, who are Israelites not after the flesh but after the Spirit.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Grace and Free Will 18
Unintelligent persons, however, with regard to the apostle’s statement: “We conclude that a man is justified by faith without the works of the law,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 25.12
… To what purpose dost thou make ready teeth and stomach? Believe, and thou hast eaten already. Faith is indeed distinguished from works, even as the apostle says, “that a man is justified by faith without the works of the law:”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 68.37
… And thus nothing else hath been said than “Ethiopia shall come before her hands to God,” that is, by believing in God she shall come before her works. For, “I judge,” saith the Apostle, “that a man is justified through faith without the works of the Law. Is He God of the Jews only? Is He not also of the Gentiles?”
3:29
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 7
… And yet you will be bound so to defend that presumption, as to deny that the (points) which you think applicable to Christians are referable to a heathen. Tell me, is not all mankind one flock of God? Is not the same God both Lord and Shepherd of the universal nations?
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 11.18
… Now the multitudes seeing these things, glorified the God of Israel, and glorify Him in the persuasion that it is the same God, who is the Father of Him who healed those previously mentioned, and the God of Israel. For He is not the God of the Jews only, but also of the Gentiles.
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. History of Arian Opinions 1
… 17 ). On this account He is God of all, as also the Apostle taught: ‘Is He God of the Jews only, is He not also of the Gentiles? yea of the Gentiles also: since there is one God who shall justify the circumcision from faith, and the uncircumcision through faith’ (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 7
Ver. 29 . “Is He the God of the Jews only?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 17
… “For there is,” he says, “no difference between the Jew and the Greek.” And what he had said about the Father, when he was arguing this point, that he says here about the Son. For as before he said in asserting this, “Is He the God of the Jews only? Is He not of the Gentiles also? Yes, of the Gentiles also: seeing it is one God” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 49
… Or did the apostle perhaps deem it probable, because he had previously said that “with God there is no respect of persons,” and had afterwards said that “God is not the God of the Jews only, but also of the Gentiles,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 97.7
… and though the Pagan believeth not in Him, he blasphemeth Him not; though not as yet become a living stone, yet the hard hill hath been subdued. “At the presence of the Lord of the whole earth:” not of the Jews only, but of the Gentiles also, as the Apostle saith; for He is not the God of the Jews alone, but of the Gentiles also.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 97.11
… What did they hear? “That the Gentiles had also received the word of God.”…Therefore, “The daughters of Judah rejoiced because of Thy judgments, O Lord.” What is, because of Thy judgments? Because in any nation, and in any people, he that serveth Him is accepted of Him: for He is not the God of the Jews only, but also of the Gentiles.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 105.5
5. Unto whom is it said, “O ye seed of Abraham His servant, ye children of Jacob, His chosen”? ( ver. 6 ).…He next addeth, “He is the Lord our God: His judgments are in all the world” ( ver. 7 ). Is He the God of the Jews only?
Socrate Scolastico † 440 d.C. The Ecclesiastical History of Socrates Scholasticus 2.30
… Is he not also of the Gentiles? Yea of the Gentiles also; seeing that it is one God who shall justify the circumcision by faith.’
3:30
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.10.2
… and therefore men were taught to worship God after a new fashion, but not another god, because in truth there is but “one God, who justifieth the circumcision by faith, and the uncircumcision through faith.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.22
… For it is truly “one God who” directed the patriarchs towards His dispensations, and “has justified the circumcision by faith, and the uncircumcision through faith.”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.22
… By means of the statements of the law, He put our adversary to utter confusion; and the law directs us to praise God the Creator ( Demiurgum ), and to serve Him alone. Since this is the case, we must not seek for another Father besides Him, or above Him, since there is one God who justifies the circumcision by faith, and the uncircumcision through faith.
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 15.11
11. But as, when formerly He was to take man’s nature, and God was expected to be born of a Virgin, the devil created prejudice against this, by craftily preparing among idol-worshippers
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 2.11
… “Whatsoever things are His good pleasure, I do always,” and “The works that I do, He Himself doeth.” How, then, could the Father be displeased with that which He Himself did through the Son? For it is One God, Who, as it is written, “hath justified circumcision in consequence of faith, and uncircumcision through faith.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 50
… But whosoever denies that he has from Him, either has not, or is in great danger of being deprived of what he has. “For it is one God which justifies the circumcision by faith, and the uncircumcision through faith;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 56
… God’s children, however, exclaim, “Abba, Father,”—one of which words they of the circumcision utter; the other, they of the uncircumcision,—the Jew first, and then the Greek; since there is “one God, which justifieth the circumcision by faith, and the uncircumcision through faith.”
3:31
Tertulliano † 220 d.C. On Modesty 6
… the precept of the Lord far-shining, enlightening eyes.” Thus, too, the apostle: “And so the law indeed is holy, and the precept holy and most good” —“Thou shalt not commit adultery,” of course. But he had withal said above: “Are we, then, making void the law through faith? Far be it; but we are establishing the law”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 15.4
… That we may not fly low, but seek the things that are above. For just as birds, as long as they cleave the upper air, are not easily caught; so also thou, as long as thou lookest to things above, wilt not be easily captured, whether by a snare, or by any other device. The devil is a fowler. Soar, then, too high for his arrows.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 16
… Which thing Paul also declaring said, “Christ is the end of the law for righteousness to every one that believeth.” And he said also, that “He judged sin in the flesh, that the righteousness of the law might be fulfilled in us who walk not after the flesh.” And again, “Do we then make void the law through faith? God forbid! yea, we establish the law.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 7
Ver. 31 . “Do we then,” he says, “make void the Law through faith? God forbid: yea, we establish the Law.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 9
What then of the Law (he says)? We have condemned it, and again we run back to it. This is not a shifting about, for here also [under the Gospel] we have a law. “Do we then” (he says) “make void the law through faith? God forbid, yea we establish the Law.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 52
Do we then by grace make void free will? God forbid! Nay, rather we establish free will. For even as the law by faith, so free will by grace, is not made void, but established.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise Against Two Letters of the Pelagians 4.11
… but, by the gift of charity, he delights to be a doer of the law. We do not then make void the law through faith, but we establish the law,
3:1
1. QUALE DUNQUE È IL VANTAGGIO DEL GIUDEO? — Qui l'Apostolo affronta un'obiezione, come se dicesse: Se sono vere le cose che ho detto cap. II sulla vana legge e circoncisione dei Giudei, e che Dio premierà il Gentile allo stesso modo del Giudeo, se osserva la legge, e punirà, se non la osserva: dunque in nulla il Giudeo sembra eccellere il Gentile. Risponde, negando che da quanto ha detto segua questo. Mostra dunque qui, in quali cose il Giudeo eccella il Gentile. Nota: per quale vantaggio, in greco è ti to perisson; cioè quale vantaggio insigne è del Giudeo? quale cosa grande, quale cosa notevole e illustre ha il Giudeo rispetto al Gentile? perisson infatti talvolta significa superfluo, talvolta exaireton, cioè scelto e insigne.
3:2
2. OPPURE QUALE UTILITÀ DELLA CIRCONCISIONE? MOLTA, — cioè utile è la circoncisione, e molto più ha il Giudeo che il Gentile. PER OGNI MODO, — cioè interamente, in ogni maniera. PRIMO DUNQUE, PERCHÉ FURONO LORO AFFIDATE LE PAROLE DI DIO. — Alcuni pensano che il primo sia soltanto l'inizio della sentenza del discorso. Secondo, Origene ritiene che il primo sia il principio della narrazione e dell'enumerazione, quasi l'Apostolo nei seguenti enumeri molti privilegi dei Giudei; il che tuttavia non appare in nessun luogo. Donde terzo, ottimamente sant'Ambrogio: «primo,» dice, cioè principale, primario, e uno dei primi è, che Dio a loro, cioè ai Giudei, come a popolo scelto davanti agli altri, e distinto dalla circoncisione, quasi a depositari e custodi affidò come un deposito «le sue parole,» cioè, come Crisostomo e Teodoreto, la sua legge; e come altri, le Scritture sacre, in esse le promesse e i patti divini, e le predizioni dei misteri futuri: queste infatti sono le parole antiche di Dio. Donde in greco è logia, cioè oracoli, secondo la testimonianza di Esichìo; queste infatti furono prima rivelate ai Giudei da Dio e loro tramandate per iscritto dai Profeti: così che quelle non giunsero ai Gentili se non per mezzo dei Giudei. Queste dunque parole di Dio soltanto adduce l'Apostolo, per le quali il Giudeo eccelle il Gentile; benché potesse addurne molte altre, come la benevolenza divina verso i Giudei, la protezione e la beneficenza, la vera fede e religione, i miracoli, i sacramenti, i sacrifici, i santi Profeti, i giudici, i re, il Messia loro promesso, e nato da loro, e cose simili a queste: queste, dico, potrebbe addurne qui l'Apostolo; ma non volle, perché tutte queste cose sono contenute esplicitamente, o implicitamente nelle parole di Dio. Donde l'Apostolo soggiunse:
3:3
3. CHE COSA DUNQUE SE ALCUNI DI LORO NON CREDETTERO? FORSE L'INCREDULITÀ LORO ANNULLERÀ LA FEDE DI DIO? — Si presenta una nuova obiezione: Come furono affidate ai Giudei le parole di Dio, quando molti di loro non vi credettero? Risponde: Sebbene alcuni non credettero, Dio tuttavia da parte sua affidò loro le sue parole e promesse, e le adempì fedelmente: né infatti l'incredulità o l'infedeltà degli uomini può annullare o indebolire la fede di Dio, cioè la fedeltà, così che cioè Dio non stia alle promesse, che fece ai padri, massimamente riguardo al Messia che doveva nascere dai Giudei, e giustificare tutti i fedeli, nelle parole della S. Scrittura stessa loro affidate. Qui vedi che per parole di Dio l'Apostolo comprende le promesse di Dio. Nota: L'Apostolo si obietta questa incredulità dei Giudei, come quasi facendo altro, punge e colpisce la loro infedeltà, per la quale non vollero credere a Cristo e al Vangelo. Nota secondo: per annullerà, in greco è katargēsei, cioè renderà oziosa, vana, inefficace, nulla. Risponde infatti all'ebraico פרע para, o הפיר hephir. Di cui più cose in Gal. v, 4.
3:4
4. LUNGI DA NOI, MA DIO È VERACE, INVECE OGNI UOMO È MENDACE. — La parola «ma» è posta qui per «infatti», come traduce il Siro; vedi can. 25. Infatti dà la ragione per cui l'incredulità degli uomini non può annullare la fede di Dio; cioè perché Dio è verace, mentre ogni uomo è mendace. I Greci per «è» hanno più significativamente ginesthō, cioè sia, quasi a dire: Lungi da noi, anzi sia e si stabilisca Dio verace, come ogni uomo è mendace. Donde Salmeron pensa che il nostro Interprete abbia tradotto «sia», e al posto di questo si legga già corruttamente «è». Tuttavia san Agostino, Ambrogio, Cipriano, nella lettera a Cornelio, e dovunque i codici latini e gli interpreti latini leggono costantemente «è», non «sia». DIO È VERACE. — Nota: La veracità è una virtù che inclina l'uomo a custodire la verità nelle parole, e si oppone alla menzogna. La fedeltà invece è una virtù che inclina a serbare e adempiere i patti e ciò che è stato promesso. Ogni fedeltà di promessa dunque è veracità, non il contrario; tuttavia spesso, come qui, si prendono per la stessa cosa. OGNI UOMO È MENDACE. — In ebraico nel salmo 115, che qui cita Paolo, si trova כל אדם כזב col adam coseb; il che primo, Teodoreto traduce «ogni uomo viene meno», quasi a dire, come dicono Teodoreto ed Eutimio nel Sal. 115: «Nulla è stabile nelle cose umane; ma tutto è vanità, ogni uomo vivente», Sal. 38, 6. Da qui secondo, Aquila traduce «ogni uomo è menzogna». Così anche Girolamo (leggono costoro in ebraico con diversa punteggiatura כזב cazab, per coseb), cioè, come spiega Girolamo nel Sal. 115: «Tutto ciò che in questa vita vediamo, tutto ciò che comprendiamo, è menzogna», cioè ombra e immagine, e spesso è errore. In Dio infatti solo e in cielo è la verità, la stabilità, l'eternità. Oppure, come altri spiegano, «Ogni uomo è menzogna», cioè ogni uomo è cosa di nulla, futile, vana e indegna di cui Dio si prenda cura; così che sia lo stesso che si dice nel Sal. 30, vers. 23: «Io dissi nel mio turbamento, sono stato scacciato dal cospetto dei tuoi occhi», quasi a dire: Mi sembra a Davide in questo mio timore che tu mi dimentichi, o Signore, perché sono uomo mendace, cioè vano, di nulla. Donde subito dopo si oppone dicendo: «Preziosa agli occhi del Signore è la morte dei suoi santi», quasi a dire: Benché l'uomo sia così vile, tuttavia coloro che sono santi Dio non trascura, ma li ama e se ne prende cura. Terzo, Simmaco traduce «ogni uomo mente». Che san Basilio, nel Sal. 115, così spiega: Perché Davide, dice, davanti ad Achis fu costretto a fingersi stolto, e quasi a mentire; quindi dice: Ogni uomo è costretto talvolta a mentire, come io qui sono costretto; oppure, come lo stesso Basilio, «Ogni uomo mente», cioè delude la speranza data e concepita di sé; come il grano mente, quando delude la speranza e la fatica dell'agricoltore, quasi a dire: L'uomo ha soltanto una falsa apparenza e una maschera di verità. Quarto, ottimamente il nostro interprete traduce «Ogni uomo è mendace», cioè per il vizio della natura corrotta e la sua inclinazione, anche per abito e consuetudine, chiunque è capace e propenso a mentire e a mancare alla fede data: inoltre, l'uomo spesso non sa ciò che dice; e ciò che ha promesso, lo dimentica, oppure per debolezza non può adempiere, e così di fatto mente. Quindi san Agostino, nelle Sentenze, num. 322: «Nessuno», dice, «ha di suo se non il peccato e la menzogna. Se invece l'uomo ha qualcosa di verità e di giustizia, è da quella fonte che dobbiamo dissetarci in questo deserto, affinché da essa come da certe gocce irrorati non veniamo meno nel cammino». Nota: Cita qui l'Apostolo il Sal. 115, dove si dice: «Io dissi nel mio turbamento», cioè, come spiega san Basilio, in estasi e rapimento della mente; oppure piuttosto, come dall'ebraico traducono Girolamo, Agostino e Aquila, nello stupore, nel terrore e nella perturbazione della mente (questo infatti è חפזון chippazon): «Ogni uomo è mendace», quasi a dire: Io Davide, quando ero in tanti mali, così che in me nascesse la diffidenza della salvezza e del regno promesso, dalla precipitazione dell'animo turbato, dissi: «Ogni uomo è mendace». Ecco infatti Samuele mi promise il regno, Saul la figlia, gli amici e i soldati, ai quali comandavo negli accampamenti, mi promisero la loro fede e aiuto; ed ecco io misero e povero qui perisco, tutti mi abbandonano, e mi tradiscono la fede data, mentre Saul mi perseguita. Dirai: Dunque queste parole non sono Scrittura sacra, né dello Spirito Santo, ma di Davide agitato dal male e da falso spirito di diffidenza; perché veramente scampò da re dopo, e sperimentò uomini non mendaci, ma veraci. Rispondo: È vero, cioè queste parole non sono dello Spirito Santo, in quanto furono dette da Davide; ma tuttavia in quanto esse qui si dicono e si confermano da san Paolo, allora sono dello Spirito Santo, il quale fa sue queste parole di Davide, perché dalla parte della cosa sono vere in quel senso che poco prima ho dato. Aggiungi che, anche in quanto furono dette da Davide, sono Scrittura sacra fino a questo punto, perché certamente lo Spirito Santo, Sal. cxv, testimonia che Davide le disse, come nel Vangelo testimonia che i Giudei dissero di Cristo, «Ha un demonio,» anche se con animo turbato, anzi maligno, lo dissero. Nota secondo: Paolo qui parla dell'uomo secondo lo stato della natura corrotta. Così infatti è bugiardo: perché per grazia l'uomo diventa quasi Dio, e cessa di essere uomo e bugiardo, dice san Girolamo e sant'Agostino nel Sal. cxv. Nota terzo qui una lezione morale. Dalla natura corrotta, quattro principalmente nell'uomo germogliano propensioni al male: la prima è verso il piacere e la lussuria; la seconda è verso l'eccellenza, e verso l'escusare i peccati; la terza è propensione verso i beni vani, curiosi e caduchi; la quarta è propensione verso il mentire e l'ingannare, dove si tratta della cosa propria. Onde l'Aquila tradusse, «ogni uomo è menzogna,» cioè, così spesso mente, che sembra tutto cucito insieme da menzogne, frodi e vanità. Da qui vedi come Lutero male da questo luogo prova che ogni opera dell'uomo giusto, anche se santa, sia infetta da qualche peccato e sia peccato. La ragione di Lutero è questa: «È più facile,» dice, «dire il vero che fare il bene;» ma l'uomo non può dire il vero, perché ogni uomo mente, come dice qui l'Apostolo: dunque neppure può l'uomo fare il bene. Ma sia Lutero inganna sia è ingannato; e non è sempre vera la sua proposizione maggiore: infatti al ladro sulla ruota è difficilissimo confessare e professare la verità; e questo gli è molto più difficile che dare l'elemosina, pregare, o fare un'altra opera buona. Poi nella minore assume egli il falso: infatti l'Apostolo non dice che ogni uomo sempre mente, ma soltanto che ogni uomo è bugiardo. COME È SCRITTO. — Prova che «Dio sia verace, ma ogni uomo bugiardo,» dal Sal. L, 6, dove si dice: «Affinché tu sia giusto nelle tue parole.» Ut significa qui non l'intenzione, ma l'esito dell'omicidio e dell'adulterio di Davide, quasi a dire: Ho peccato, Signore; ma risparmia e abbi misericordia di me, e così avverrà che per i miei peccati, che tu perdoni, giusto e verace ti mostri, o Dio, nelle tue promesse: così Teodoreto, e che questo sia il senso tra poco più chiaramente apparirà. E VINCI QUANDO SEI GIUDICATO. — Primo, san Girolamo nel Sal. L, e Gregorio nel Sal. IV della Penitenza, questo di Cristo così spiegano, quasi a dire: Tu solo tra tutti i giudicati, o Cristo, immune dal peccato, ingiustamente condannato alla croce vinci; perché dalla morte gloriosamente risorgendo, e i tuoi giudici alla morte eterna condanni. «Giudicato,» dice san Gregorio, «il Signore vinse, perché donde nella passione soccombette, indi maggiore sua gloria risorgendo manifestò. Giudicato vinse, perché coloro il cui giudizio per un tempo morendo subì, essi giusto giudizio condannati eterna morte punì.» Vero questo senso non è letterale, ma allegorico, o piuttosto accomodatizio: alla lettera infatti sono queste parole di Davide penitente e che chiede a Dio il perdono del suo peccato, come appare dal titolo del Sal. L. Secondo, Teodoreto, Eutimio e Giansenio nel Sal. L, così queste spiegano, quasi a dire: Davide: Nel giudizio, con cui mi di omicidio, o Signore, per mezzo di Natan argui, confesso di essere da te vinto, e di omicidio, adulterio e ingratitudine reo essere giudicato e condannato. Questo senso abbastanza conviene a Davide nel Sal. L, ma non bene si connette qui presso Paolo con i precedenti. Vuole infatti per questo verso del Sal. L Paolo provare che Dio sia nelle promesse verace, e ogni uomo bugiardo. Terzo, Esichìo e Didimo, nella catena dei Greci, nel Sal. L, così espongono: «Affinché tu vinca nelle tue parole,» con le quali dicesti, o Signore, che tutti si sono allontanati e sono peccatori. Poiché io Davide più insolentemente contro questi della mia virtù e costanza mi sono glorificato, dicendo, Sal. xxix: «Nella mia virtù non sarò mosso in eterno;» ora caduto nell'uccisione di Uria riconosco me fragile peccatore, e che della mia pristina grazia e costanza non io, ma te autore sono stato. Vero Paolo qui agisce della vittoria non dell'arroganza umana, che Dio abbatte e vince, sottraendo sua potenza e grazia, ma della vittoria della fedeltà di Dio, con la quale Dio nostra infedeltà e ingratitudine vince e supera. Come appare dai vers. 3 e 4. In quarto luogo, questa sentenza si spiega in modo assai opportuno e conveniente tanto per Davide quanto per Paolo così: Io confesso, o Davide, dinanzi a te, o Signore, di aver peccato; ma perdona, e restituiscimi le promesse un tempo da te fattemi, e da ciò avverrà che tu vinca e di fatto rovesci i giudizi degli uomini, i quali ritengono e mentono dicendo che tu non starai alle promesse, con le quali allora sia a chiunque penitente il perdono (così san Gregorio), sia a me Davide propriamente il regno perpetuo nei figli Salomone e Messia promettesti. Alle promesse, dico, non condizionate: poiché è noto che queste, non servata la condizione, possono essere evacuate e rese vane, salva la fede e la verità di colui che promette; ma alle promesse assolute, così san Tommaso, cioè affinché gli uomini finalmente portino questo giudizio: Giusto è questo Dio, che serba i suoi patti, anche verso coloro (puta verso me Davide e i miei posteri) dai quali dopo i patti riceve ingiuria. E così dunque Davide mi si mostra mendace e fallace; e da me e da questo mio esempio e somiglianza, chiunque altro uomo a me simile parimente mendace, cioè infedele a Dio e peccatore; Dio invece si mostra verace e fedele: questo infatti intende provare l'Apostolo.
3:5
5. SE DUNQUE L'INIQUITÀ NOSTRA COMMENDA LA GIUSTIZIA DI DIO, CHE DIREMO? DIO È FORSE INGIUSTO QUANDO INFLIGGE L'IRA? 6. PARLO SECONDO L'UOMO. — Qui l'Apostolo affronta l'obiezione degli uomini insensati. Perciò dice: «Parlo secondo l'uomo,» cioè qui oppongo e obietto ciò che un uomo non saggio, ma carnale obietta. Vale a dire, se l'iniquità di Davide e la nostra è causa affinché la giustizia e la fedeltà di Dio verso di noi si illustrino maggiormente; dunque Dio appare ingiusto, se noi iniqui punisce, e non piuttosto premia, quasi autori, affinché la sua giustizia più risplenda. Risponde l'Apostolo: LUNGI DA CIÒ, — cioè che Dio sia ingiusto, e che l'iniquità nostra per se stessa, e per sua natura commendi la giustizia di Dio. Infatti questa illustrazione della gloria e della giustizia di Dio per accidente segue dal peccato. Perciò l'Apostolo aggiunge dicendo:
3:7
7. SE DUNQUE LA VERITÀ DI DIO NEL MIO MENDACIO ABBONDÒ NELLA SUA GLORIA, — come alcuni deducono da ciò che dissi: «Affinché tu sia giustificato nelle tue parole, e vinca quando sei giudicato,» cioè: Se la menzogna e il peccato per sé cedono alla gloria della veracità e della fedeltà di Dio, per la quale Dio serba i suoi promessi agli uomini, benché peccatori e ingrati. PERCHÉ DUNQUE ANCORA IO COME PECCATORE SONO GIUDICATO? — e non piuttosto sono lodato, come illustratore della gloria divina?
3:8
8. E PERCHÉ NON FAREMMO IL MALE, AFFINCHÉ VENGANO I BENI? COME SIAMO BESTEMMIATI (cioè come siamo calunniati), E COME DICONO ALCUNI CHE NOI DICIAMO, — quasi insegnassimo che le menzogne e i nostri peccati per loro natura stessa cedono alla gloria di Dio, e provocano e commendano la sua fedeltà e misericordia. Se infatti questo fosse vero, certamente si dovrebbe peccare, e Dio sarebbe ingiusto nel vendicare il peccato. Così comunemente gli interpreti con Teofilatto. Sembra che questi stolti abbiano preso occasione di questa calunnia dal fatto che l'Apostolo spesso insegnasse che la grazia di Dio sovrabbondasse dove abbondò l'iniquità degli uomini, e che essa cedesse a lode della grazia e della giustizia di Dio. LA LORO CONDANNA È GIUSTA. — Costoro infatti ragionano e agiscono come se qualcuno di un uomo pio e paziente così concludesse: Quest'uomo è di meravigliosa pazienza, tollera tutto, dissimula tutto: dunque lo molestassimo, e gli arrecassimo mille ingiurie, affinché esercitassimo e illustrassimo la sua pazienza. Questo infatti è un paralogismo e un'argomentazione perversa: poiché tanto la virtù e la gloria di quest'uomo dalle ingiurie dei temerari, quanto la gloria di Dio dal nostro peccato, non proviene per sé e per sua natura, ma dalla sapienza dell'uomo santo e dalla sapienza di Dio, il quale sa ordinare il male al bene della sua misericordia o della sua giustizia, come insegna sant'Agostino nell'Enchiridion, cap. xcvi, e lib. III Del Genesi alla lettera, cap. xxiv. «Dio,» dice sant'Agostino, «è il migliore creatore delle cose, e il giustissimo ordinatore dei peccati.» Lo stesso insegna san Dionigi, Dei Nomi Divini, cap. iv, dove tratta del male, verso la fine; e Boezio, lib. IV Della Consolazione, prosa 6, dove così dice: «È divina la forza per cui anche i mali sono beni, quando se ne usa competentemente, e produce l'effetto di qualche bene. Un certo ordine infatti abbraccia tutte le cose, così che ciò che si discosta dalla ragione dell'ordine assegnato, ricade tuttavia in un altro ordine, affinché nulla nel regno della provvidenza sia lecito alla temerarietà.» Nota qui con Caietano che nessun peccato, neppure il minimo veniale, è un mezzo eleggibile, o da farsi, affinché si evitino anche i peccati gravissimi. Dirai: San Gregorio, lib. XXXII Morale, cap. xx, sembra insegnare il contrario. Dice infatti: «Mentre la mente è stretta tra i peccati minori e i massimi, se non si apre alcun accesso affatto per evitare il peccato, si eleggano sempre i minori.» Rispondo: San Gregorio parla degli scrupolosi e dei perplessi. A costoro infatti se sembrasse che peccheranno qualunque cosa facciano, eleggano il minore, cioè quello che a loro sembra essere il minor male, se non abbiano la facoltà di consultare i dotti, o non abbiano altro modo di sciogliere il nodo della coscienza perplessa.
3:9
9. CHE COSA DUNQUE? SIAMO NOI SUPERIORI A LORO? — Gli Ebrei ai Gentili, quasi per i nostri meriti, siamo stati chiamati alla fede e alla giustizia di Cristo per la legge o la circoncisione? Infatti qui Paolo ritorna al suo proposito, che aveva toccato al vers. 2. Risponde: «Niente affatto» noi Ebrei siamo superiori ai Gentili stessi. ABBIAMO INFATTI PROVATO, — cioè abbiamo addotto prima una causa; donde i Greci più chiaramente hanno proētiasametha, «abbiamo provato prima».
3:10
10 e 11. COME STA SCRITTO: PERCHÉ NON C'È ALCUNO CHE SIA GIUSTO, NON C'È ALCUNO CHE INTENDA, NON C'È ALCUNO CHE CERCHI DIO. — San Girolamo insegna, nella prefazione al libro XVI del Commento a Isaia, che questi versetti seguenti, che qui cita Paolo, sono stati presi da vari luoghi della Scrittura, dal Sal. xiii, 1; Sal. lii, 3; Sal. v, 11; Sal. cxxxix, 4; Sal. ix, 7; Isaia lix, 7; Prov. i, 16; e tutti questi versetti così separati, da questo luogo dell'Apostolo, che tutti qui riunisce, sono stati insieme tradotti nel Sal. xiii della versione latina, anche nell'edizione romana, ma sotto lo stesso versetto. Allo stesso modo tutti insieme si trovano nella versione siriaca e egiziana del Sal. xiii, e nel codice del salterio ebraico inglese (che cita Arias nell'Apparato, e Lindano, lib. I De Optimo genere interpret. S. Script.) sono stati trovati tutti in ebraico nel Sal. xiii. Ma l'autorità e l'antichità di quel codice inglese sono incerte. Infatti questi versetti nel testo ebraico non si trovano nel Sal. xiii, ma sparsi nei luoghi della Scrittura già citati. Vedi Francesco Luca nelle Note al Sal. XIII. Nota: questi versetti significano la corruzione dell'uomo e della natura, non sanata per la fede e la grazia, come subito mostrerò più ampiamente; infatti tutta questa è sottoposta al peccato, non a uno qualsiasi, ma l'una a questo, l'altra a un altro. Infatti ciò che l'Apostolo ha provato particolarmente nel cap. I riguardo ai Gentili, e nel cap. II riguardo agli Ebrei, cioè che tutti sono sotto il peccato, qui alla maniera dei Retori generalmente, per complessione e amplificazione conclude e amplifica. NON C'È ALCUNO CHE SIA GIUSTO, NON C'È ALCUNO CHE INTENDA; NON C'È ALCUNO CHE CERCHI DIO. Nota primo: Cita qui l'Apostolo alcune cose non secondo la lettera, ma secondo il senso. Infatti il «non c'è alcuno che sia giusto,» e, come aggiungono i Greci oud' heis, cioè, «nemmeno uno,» non è scritto mai con queste parole, ma con altre equivalenti, per esempio queste: «Non c'è chi faccia il bene, non c'è alcuno che intenda, non c'è alcuno che cerchi Dio.» Così dunque sembra che l'Apostolo tutti i seguenti versetti della Scrittura, nei quali particolarmente narra i peccati degli uomini, li abbia compresi in una sentenza generale quasi come una sinossi e argomento, dicendo e premettendo: «Non c'è alcuno che sia giusto,» e poi quasi la divide in parti, dicendo: «Non c'è alcuno che intenda, non c'è alcuno che cerchi Dio.» Benché infatti queste parole di qualsiasi empio dal Salmista, Sal. xiii, sembri siano dette; tuttavia il «non c'è alcuno che intenda» propriamente conviene ai Gentili, che adoravano idoli, e non riconobbero il vero Dio: il «non c'è alcuno che cerchi Dio» invece propriamente compete agli Ebrei, che riconobbero bensì Dio, ma non cercarono la legge e la volontà di Dio, né l'osservarono, e questo sembra qui voler dire Paolo, quasi dicesse: Alcuni non intendono, né conoscono Dio, quali sono i Gentili: alcuni invece conoscono Dio, ma non cercano i comandamenti di Dio, né li custodiscono, quali sono gli Ebrei; e perciò né il Giudeo, né il Gentile, e quindi nessuno è giusto tra i figli degli uomini. Nota secondo: Cita qui Paolo il Sal. xiii, 2, dove così si dice: «Il Signore dal cielo guardò sui figli degli uomini, per vedere, se c'è alcuno che intenda o che cerchi Dio,» quasi dicesse: Cercò Dio se qualcuno degli uomini fosse intelligente o che cercasse Dio: e per quanto cercasse, tuttavia nessuno trovò. Infatti, come precedentemente là si dice, «non c'è chi faccia il bene, non c'è fino a uno.» Onde anche Paolo non le parole, ma il senso rendendo traduce, «non c'è alcuno che intenda, non c'è alcuno che cerchi Dio.» La particella infatti se, che è nel Sal. xiii, presso gli Ebrei spesso è negativa, e vale lo stesso che non. Ciò è evidente nei giuramenti degli Ebrei, come: «Questo mi faccia Dio, se starà il capo di Eliseo su di lui,» IV Re vi, 31, cioè, Giuro che non starà il capo di Eliseo su di lui, giuro che taglierò il capo a Eliseo. Così qui: «Guardò, per vedere, se c'è alcuno che intenda o che cerchi Dio,» è lo stesso che se dicesse: Guardò e vide Dio, che non c'è alcuno che intenda, o che cerchi Dio. Chiedi se queste parole del Salmista, «Non c'è chi intenda, non c'è chi cerchi Dio,» siano dette di tutti gli uomini assolutamente, oppure soltanto di un certo genere di uomini? Genebrardo, Giansenio e altri, nel Salmo xiii, vogliono che siano dette dei soli atei, quasi l'Apostolo provasse la sua proposizione universale, cioè che tutti sono peccatori, soltanto mediante l'esempio degli atei, che sono i massimi peccatori, come provò che ogni uomo è bugiardo mediante l'esempio di Davide, vers. 4. Infatti dei soli atei si dice ivi, vers. 1: «Ha detto lo stolto in cuor suo: Non c'è Dio,» in ebraico אין אלהים en Elohim, «non c'è Elohim,» cioè non c'è Dio giudice e vendicatore dei buoni e dei cattivi; e, come traduce il Caldeo, «non c'è potenza di Dio sulla terra.» Infatti Elohim non significa l'essenza di Dio, ma la provvidenza, per la quale Dio governa il mondo, giudica, punisce o premia. Gli uomini infatti che negano questa provvidenza di Dio, senza timore della Divinità o di un vendicatore, si precipitano in tutti i delitti, che il Salmista poi descrive, come notano Crisostomo e Teodoreto nel Salmo xiii. Ma io rispondo e dico, con Salmeron, Toledo e altri, che queste parole del Salmista non devono intendersi dei soli atei, ma di qualsiasi uomini. È chiaro da questo luogo dell'Apostolo, che è il vero interprete di Davide. Infatti da queste parole del Salmista l'Apostolo qui intende provare pienamente e adeguatamente e con tutto lo sforzo che tutti gli uomini assolutamente sono sotto il peccato. Ora, questo non lo proverebbe pienamente, né adeguatamente, se quelle parole dovessero intendersi dei soli atei. Infatti i Giudei risponderebbero a Paolo, che gli obietta queste parole del Salmista, che Davide parla degli idolatri e degli atei, che questo non li riguarda, poiché essi sono nemici giurati degli atei, e così crollerebbe il nervo e la forza dell'argomento di Paolo. Perciò Paolo, per evitare questo, vers. 19, dice: «Ora sappiamo che tutto ciò che la legge dice, lo dice a coloro che sono sotto la legge.» Secondamente, è chiaro dal Salmista stesso, che chiaramente all'inizio del salmo insinua di non parlare soltanto dell'ateo, ma di qualsiasi stolto. «Ha detto,» dice, «lo stolto.» Ora, stolto nel linguaggio di Davide e del Saggio è qualsiasi empio, che stoltamente antepone il suo desiderio a Dio, e i beni eterni ai beni caduchi che ama. Perciò subito dopo aggiunge: «Non c'è chi faccia il bene, neppure uno.» Il primo stolto dunque fu Adamo nostro padre, che stoltamente credette a Eva e al serpente, e così con una mela perdette se stesso e tutti noi; da allora noi tutti siamo diventati stolti e siamo nati stolti. Descrive dunque il Salmista, nel Salmo xiii, la stoltezza e la corruzione della natura umana di tutti gli uomini, se la loro sola natura viziata dal peccato, senza la grazia di Dio che la ripara e la restaura, si consideri. In tale stato infatti gli uomini si precipitano in tutti i peccati, e così finalmente giungono a dire, o esplicitamente o implicitamente: «Non c'è Dio giudice e vendicatore dei malvagi,» cioè affinché pechino più liberamente e più impunemente. Terzamente, è chiaro da ciò che tanto questo Salmo xiii, 1, quanto altrove il Salmista contrappone questo stato di stoltezza e di corruzione della natura umana allo stato di grazia, per il quale Dio sana, redime, ripara e giustifica la natura decaduta. Infatti dice: «Poiché il Signore è nella generazione giusta. Chi darà da Sion la salvezza d'Israele? Quando il Signore avrà riportato la cattività del suo popolo, esulterà Giacobbe e si rallegrerà Israele.» Ciò dunque che dice il Salmista, Salmo xiii, 1: «Ha detto lo stolto in cuor suo: Non c'è Dio,» lo propone non come argomento e scopo di tutto il salmo, ma come il male estremo e sommo, al quale finalmente giunge la stoltezza degli uomini. Perciò nei versetti seguenti spiega i gradi dei peccati, per i quali gli uomini gradatamente vi salgono. Diversamente risponde e spiega quel versetto Salmeron: «Ogni,» dice, «stolto, cioè empio e peccatore, per il fatto stesso che pecca, dice in cuor suo implicitamente e virtualmente: Non c'è Dio,» perché così liberamente e sfrontatamente pecca contro Dio, come se Dio non vedesse il suo peccato, o non potesse punirlo, o non volesse, e così come se Dio giudice e vendicatore non fosse: e a questa spiegazione favorisce il fatto che così sembra spiegarsi il Salmista, vers. 2, dicendo, come qui traduce Paolo: «Non c'è chi intenda, non c'è chi cerchi Dio.»
3:12
12. TUTTI SI SONO ALLONTANATI (in ebraico סר sar, cioè si sono ritirati, cioè da Dio), TUTTI INSIEME SONO DIVENUTI INUTILI. — In ebraico נאלחו neelachu, cioè si sono corrotti, sono divenuti fetidi; il Caldeo traduce «sono divenuti torpidi,» e da ciò sono divenuti inutili, non producendo buoni frutti di fede e di buone opere, ma solo cattivi, vani, corrotti e fetidi della gola, della lussuria, della superbia e di altri delitti. NON C'È CHI FACCIA IL BENE, NON C'È NEPPURE UNO. — «Uno,» cioè Cristo, che è eccettuato, e che solo per se stesso fa il bene, dice sant'Agostino, p. 13. Tuttavia questo senso non corrisponde all'ebraico nel Salmo xiii; infatti lì in ebraico si trova אין גם אחד en gam echad, cioè, «non c'è certamente uno,» cioè nessuno c'è. Da cui in secondo luogo, Caietano così spiega: Non c'è chi faccia il bene in tutto, così da non peccare almeno venialmente. Così anche Crisostomo, nel Salmo xiii, che estende questa sentenza troppo largamente anche alla Beata Vergine, che nella passione di Cristo, come dice, abitò sant'Agostino nel Salmo xiii. In terzo luogo, san Tommaso ritiene che qui ci sia un'iperbole: «non c'è uno,» cioè nessuno c'è, cioè pochi sono coloro che fanno il bene. In quarto luogo, Ambrogio pensa che il Salmista parli non dei pii, ma degli empi: infatti di questi nessuno è buono. Ma questo non soddisfa; perché l'Apostolo da questo verso del Salmo prova che nessuno è pio e buono, ma che tutti gli uomini assolutamente sono sotto il peccato e l'ira di Dio. In quinto luogo dunque, questo è il senso genuino di questo luogo: «Non c'è chi» da se stesso, senza la Dio, cioè di Cristo, grazia «faccia il bene» assolutamente, tale cioè che da ciò sia detto buono e giusto davanti a Dio, e degno della grazia di Dio o della gloria eterna; perché tutti corrotti dal peccato di Adamo e infetti di concupiscenza, sono propensi a vari peccati e si allontanano. Così sant'Agostino nel Salmo xiii. Da ciò dunque non segue che tutte le opere degli infedeli siano cattive e peccati, ma solo che siano inette a meritare la giustizia e la grazia di Dio. Infatti questo qui è chiamato bene.
3:13
13. IL SEPOLCRO APERTO È LA LORO GOLA. — Quasi a dire: Tutti gli uomini corrotti dal peccato e dalla concupiscenza, come un sepolcro aperto, esalano, eruttano e vomitano cose turpi, fetide, putride, dolose, esecrande. La loro gola, come un sepolcro aperto, sempre esala la lordura, il fetore e l'abominevole lezzo del cuore morto, quasi di un cadavere sepolto dentro. Aggiunge sant'Agostino, nel Salmo xiii, che per sepolcro aperto si significa la voracità della gola che anela il cibo. VELENO DI ASPIDE SOTTO LE LORO LABBRA. — Quasi a dire: Gli stessi uomini hanno labbra e bocca così velenose, che difficilmente proferiscono qualcos'altro contro coloro ai quali si adontano e che offendono, se non oltraggi e maledizioni, anzi alle parole aggiungono percosse e stragi. Da cui l'Apostolo aggiunge: «I loro piedi sono veloci a spargere sangue.» 16. ROVINA E INFELICITÀ NELLE LORO VIE. — Quasi a dire: Le loro vie, i loro passi e i loro sforzi tendono a rovinare gli altri e a renderli infelici. Questo è evidente dall'ebraico. Altrimenti Teofilatto: «Rovina e infelicità,» dice, «è il peccato, perché il peccato rovina l'anima e la rende infelice. Sulla corruzione della natura umana, tanto per quanto riguarda l'anima, quanto per quanto riguarda il corpo, vedi sant'Agostino, lib. 22 De Civit. Dei, cap. xxii.
3:19
19. ORA SAPPIAMO CHE TUTTO CIÒ CHE LA LEGGE DICE, LO DICE A COLORO CHE SONO SOTTO LA LEGGE. — È un'occupazione, quasi a dire: Non dire, o Giudeo, che questi versetti, che accusano tutti gli uomini di così gravi peccati, parlano solo dei Gentili. Infatti questi versetti sono della legge, cioè del Salterio e dei Profeti, che non parlano tanto ai Gentili, quanto a coloro che sono sotto la legge, cioè ai Giudei, e ne riprendono e castigano i vizi. Così san Crisostomo e Teofilatto. AFFINCHÉ OGNI BOCCA SIA CHIUSA (affinché nessuno osi scusarsi dal peccato), E TUTTO IL MONDO SIA SOTTOPOSTO A DIO. — Per «sottoposto,» in greco è ὑπόδικος, cioè soggetto a condanna (δίκη infatti significa causa, crimine, condanna, vendetta e pena) obnossio. Così il Siro, Crisostomo e Teofilatto, quasi a dire: La Sacra Scrittura con i versetti già citati così confuta tutti dai peccati, che ogni uomo che è nel mondo, deve confessare di essere reo davanti a Dio, e di essere sottoposto e soggetto all'ira e alla vendetta di Dio, per i crimini commessi contro Dio: da cui sant'Agostino, lib. De Gratia Christi, cap. viii, legge: «affinché reo sia tutto il mondo davanti a Dio.» In secondo luogo, Ambrogio: «affinché il mondo,» dice, «sottoposto,» cioè prostrato e supplice, «sia a Dio, e così possa pervenire al perdono dei suoi peccati e alla grazia di Dio.» Aggiunge in terzo luogo Teofilatto: «affinché il mondo,» dice, ὑπόδικος, cioè condannato, cioè privo di libertà e fiducia, e bisognoso di aiuto altrui, riconosca di avere bisogno della grazia e della clemenza di Dio. Ma il primo senso è massimamente proprio e genuino.
3:20
20. POICHÉ DALLE OPERE DELLA LEGGE NON SARÀ GIUSTIFICATA OGNI CARNE (ogni uomo, è sineddoche) DAVANTI A LUI. — È un'altra obiezione, come se dicesse: Eccetterai di nuovo, o Giudeo, e otterrai dicendo: Sia pure peccatore e cada nei peccati; tuttavia ho le opere della legge, le aspersioni, le lustazioni e i sacrifici per il peccato, con i quali espio il peccato. Risponde l'Apostolo che queste opere possono bensì purificare ed espiare la carne e l'irregolarità esterna, ossia carnale e politica, non però possono purificare l'anima e giustificarla dal peccato: sia perché la Scrittura sacra condanna di peccato assolutamente tutti gli uomini, anche quelli che sono sotto la legge, dopo tutte queste loro lustazioni; sia perché la legge e le opere della legge sono soltanto indicazione e dimostrazione, non però espiazione del peccato. Nota: Quando l'Apostolo asserisce qui che nessuno è giustificato dalle opere della legge, intendi della legge antica, ossia da quelle che prescrive la legge vecchia, esclusa la fede e la grazia di Cristo, e ciò è evidente dal fatto che al vers. 22 e altrove oppone queste opere alla fede di Cristo: quando dunque oppone alla fede di Cristo che giustifica queste opere, non le esclude, ma piuttosto le include nella fede come opere compiute dalla fede. Così infatti parimente include sotto la legge le opere della legge, ossia quelle che la legge comanda di fare. Così sant'Agostino, lib. Sulla Grazia e il Libero arbitrio, cap. vii. Vedi Can. 2 e 3. PER MEZZO DELLA LEGGE CONOSCENZA DEL PECCATO. — La legge insegna che cosa si deve fare, che cosa evitare, che cosa sia virtù, che cosa vizio e peccato. Da ciò di essa si dice, Prov. vi: «Il precetto è lucerna, e la legge è luce e via di vita.» Onde anche in ebraico è chiamata תורה thora, cioè dottrina e istituzione. Nota: per «conoscenza,» in greco è ἐπίγνωσις, cioè riconoscimento. Differiscono però conoscenza e riconoscimento: infatti conosciamo le cose nuove, riconosciamo le antiche. La legge dunque non era propriamente conoscenza, ma riconoscimento del peccato. Perché già prima della legge data da Mosè, gli uomini conoscevano il peccato per mezzo della luce e della legge naturale. Ma poiché questa legge si oscurava gradualmente nell'uomo, per questo Dio per mezzo di Mosè diede la legge che chiaramente spiegava che cosa fosse lecito e peccato. Onde per mezzo di questa legge di Mosè i Giudei riconobbero di nuovo il peccato, che prima avevano conosciuto, sebbene oscuramente per mezzo della luce naturale.
3:21
21. ORA INVECE SENZA LA LEGGE (cioè, come Teodoreto e Ambrogio, cessando la legge vecchia), LA GIUSTIZIA DI DIO (cioè la giustificazione, per la quale Dio ci assolve dai peccati, infondendo in noi la sua giustizia, cioè la grazia, la carità e altre virtù, per mezzo del Vangelo di Cristo) È MANIFESTATA (che un tempo prima di tanti secoli) è attestata dalla legge e dai Profeti. — Questi infatti come testimoni divini e certissimi hanno preannunziato e asserito che questa giustizia sarebbe data per mezzo di Cristo: così sant'Agostino, lib. Sullo Spirito e la Lettera, cap. ix e xi: «Non disse l'Apostolo,» dice Agostino, «Giustizia dell'uomo, o, Giustizia della propria volontà; ma: Giustizia di Dio, non quella per cui Dio è giusto, ma quella con cui riveste l'uomo, quando giustifica l'empio,» ecc. Onde lo stesso eccellentemente, sentenza 320: «Chi,» dice, «diede la legge, diede anche la grazia: ma la legge mandò per mezzo del suo servo, mentre la grazia scese egli stesso: affinché, poiché la legge mostra i peccati, non li toglie, coloro che vogliono compiere la legge con le proprie forze, non potendo, siano costretti alla grazia, che toglie sia la malattia dell'impossibilità sia la colpa della disobbedienza.»
3:22
22. ORA LA GIUSTIZIA (ora, cioè, dico, vedi can. 25) DI DIO (che si propone e si dà) per mezzo della fede IN GESÙ CRISTO PER TUTTI (mentre cioè si offre a tutti) E SU TUTTI (mentre cioè si dà realmente a tutti, e si infonde dall'alto) coloro che credono IN LUI, — cioè «coloro che credono,» non come i demoni, con fede nuda e vana, ma, come amici, con fede formata dalla carità: «credono,» dico, a Cristo, così che a lui e ai suoi precetti obbediscono. Oppure «coloro che credono» con fede umile, efficace e obbediente, così che compiano i comandamenti, che la fede insegna debbono essere compiuti. Così comunemente si dice di un generale di esercito: Se credi a questo consigliere, otterrai la vittoria, cioè se credi praticamente, ossia se secondo i suoi precetti ordini la schiera e la battaglia. Parimente coloro che credono non speculativamente, ma praticamente a Cristo, cioè che obbediscono ai detti e agli insegnamenti di Cristo, questi sono giustificati e salvati. Nota: Quando qui l'Apostolo dice che la giustizia di Dio per mezzo di Cristo è «per tutti, e su tutti,» — per tutti significa l'universalità e la diffusione della giustizia, cioè che questa giustizia si offra e si diffonda per tutti gli uomini che credono in Cristo: invece su tutti significa la sublimità della giustizia, cioè che quella al di sopra delle forze e dei meriti della natura, dall'alto del cielo si infonda all'uomo. Così Anselmo.
3:23
23. TUTTI INFATTI HANNO PECCATO E SONO PRIVI DELLA GLORIA DI DIO. — «Sono privi,» in greco ὑστεροῦνται, che il Siro traduce «sono destituiti»; Crisostomo, «mancano.» Tradurrai propriamente: sono posteriori alla gloria, cioè alla grazia di Dio gloriosa e munifica, per la quale siano giustificati; né possono conseguirla con le forze della natura; ma hanno bisogno di un'altra grazia anteriore e preveniente di Dio, per la quale si preparino alla giustificazione, e perciò sono giustificati gratuitamente. Infatti entrambe le grazie, sia quella preveniente sia quella giustificante, sono date gratuitamente; tuttavia quella preveniente prepara e dispone l'uomo alle opere di penitenza per la giustificazione. Così Ecumenio, Teodoreto e sant'Agostino, De Spir. et Litt., cap. ix. Nota: Quando l'Apostolo dice: «Tutti hanno bisogno della gloria di Dio,» Cirillo, lib. De Recta fide, intende per gloria Cristo, che è la gloria del Padre per questo stesso fatto, che è nostro redentore e giustificatore, cioè a dire Paolo: Tutti hanno bisogno di Cristo redentore. Secondariamente, san Crisostomo così traduce e spiega: Tutti, dice, hanno peccato e sono destituiti della gloria di Dio, perché al peccatore non spetta gloria, ma disonore e confusione. Onde alcuni intendono qui propriamente la gloria, cioè quella beata, che Dio renderà ai giusti in cielo come premio della grazia e della vita ben vissuta. Di questa infatti sono destituiti e hanno bisogno i peccatori. Terzamente, altri, come ho detto, più genuinamente secondo il pensiero dell'Apostolo, intendono per gloria qui la grazia, per la quale Dio è glorificato. Onde san Girolamo, lib. VI in Isaiam, verso la fine, e sant'Agostino, lib. I De Peccat. meritis, cap. xxvii, citando non tanto le parole, quanto il senso dell'Apostolo, leggono: «Tutti hanno bisogno della grazia di Dio.» Benché tutti questi sensi tendano quasi allo stesso fine. Infatti la grazia di Cristo è una certa gloria iniziata, come la gloria è la grazia consumata. Abbiamo infatti bisogno di Cristo e della grazia di Cristo affinché per mezzo di essa, della gloria, di cui abbiamo bisogno per vivere sempre bene e beatamente, la conseguiamo nei cieli. Questa è dunque la sentenza, che quasi giudizialmente, ascoltate entrambe le parti, Paolo pronuncia dalla bocca di Dio, con la quale condanna e prostituisce entrambe le parti, cioè sia i Giudei sia i Gentili, come a dire: Voi, o Giudei, arrogantemente vi insuperbite contro i Gentili, e vi reputate giusti dalla legge: voi invece Gentili, disprezzate i Giudei quasi circoncisi, e per le virtù morali vi arrogate la giustizia: io ho esaminato la vostra causa, la giustizia, la vita e i costumi nei cap. i e ii, e dalle cose allegate e manifestate giudico: Tutti, sia i Giudei sia i Gentili, hanno peccato, e hanno bisogno della grazia di Dio. Questa sentenza abbatte la superbia di tutti gli uomini, umilia tutti, condanna tutti al peccato, pronuncia tutti i peccatori soggetti all'ira di Dio, tutti mendicanti e bisognosi della grazia di Dio, tutti supplici a Dio; affinché non possano ricorrere e appellarsi se non alla grazia, clemenza, misericordia e indulgenza di Dio. Chi dunque, gonfio dall'opinione della propria virtù o sapienza, si insuperbisce, ascolti questa sentenza di Dio: «Tutti hanno peccato, e sono privi della gloria di Dio,» e applicandosela a sé, dica: Dunque anch'io ho peccato, dunque anch'io sono peccatore, e ho bisogno della grande e gloriosa grazia e misericordia di Dio: perché dunque la superbia? perché mi insuperbisco? che cosa mi arrogerò di sapienza, di virtù, di onore e di lode? Soprattutto se consideri quello che dice sant'Agostino, lib. L homil., hom. 23, tom. X: «Non c'è alcun peccato che abbia commesso un uomo, che non potrebbe commettere un altro uomo, se gli mancasse il rettore, da cui l'uomo è stato fatto.» Di nuovo, se consideri che, come sono stato concepito e nato nel peccato, così parimenti vivo nei peccati, e nei peccati morirò: sono dunque venuto peccatore nel mondo, vivo da peccatore, morirò da peccatore.
3:24
24. GIUSTIFICATI (cioè, affinché siano giustificati e diventino giusti, e siano giustificati) gratuitamente. — Infatti queste parole dipendono da ciò che ha preceduto, «Tutti mancano della gloria di Dio.» Da qui anche in greco è un participio del tempo presente, δικαιούμενοι, che secondo l'uso ebraico si pone per l'indicativo δικαιοῦνται, di cui gli Ebrei mancano. Donde chiaramente traduce il Siro: «sono giustificati dunque gratuitamente.» Più semplicemente tuttavia tradurrai «affinché siano giustificati gratuitamente,» sia perché nel greco non c'è «dunque»; sia perché, come ho detto, queste parole dipendono dalle precedenti, e i participi degli Ebrei spesso si intendono per il congiuntivo. Il nostro Interprete ha tradotto alla lettera «giustificati,» cioè mediante un participio passato, perché i Latini mancano di un participio presente nei verbi passivi, quale qui è «giustificati»; sono dunque costretti a usare il participio passato per il presente. GRATUITAMENTE, — cioè sola fede, dice Beza; ma erroneamente: infatti «gratuitamente» è lo stesso che «senza meriti precedenti la fede, o anche seguenti.» Dare infatti gratuitamente significa dare gratuitamente senza merito: infatti la grazia e il gratuito si oppongono al merito. Donde quando Paolo disse: «Giustificati gratuitamente,» spiegando aggiunge, «per la sua grazia.» Dove allude all'ebraico הנם chinnam, che da תחנה techinna, come il latino gratuitamente da grazia si deriva. Così dunque la voce «gratuitamente,» in questa significazione non esclude le disposizioni (di speranza, di timore, di dolore per i peccati commessi, di proposito nuovo di vita emendata) che precedono la giustificazione, che altrove richiede la Scrittura (così infatti anche la stessa fede precedente sarebbe da escludere), ma esclude soli i meriti: così il Concilio di Trento, sess. VI, cap. viii. Così il ricco si dice adottare gratuitamente il povero come erede, anche se richieda da lui, che prima apprenda i buoni costumi e le discipline: perché questi non hanno luogo di merito, ma di disposizione. Infatti è conveniente che il futuro figlio di tale e tanto uomo a ciò opportunamente mediante i buoni costumi e le discipline si disponga. Vedi Can. 3. Gratuitamente dunque siamo giustificati, affinché diciamo con l'Apostolo: «Per la grazia di Dio sono quello che sono;» e con Geremia e il Salmista: «Delle misericordie del Signore, perché non siamo consumati; Le misericordie del Signore in eterno canterò;» e con Isaia, cap. 1, 9: «Se il Signore degli eserciti non ci avesse lasciato un seme (tropologicamente di grazia), come Sodoma saremmo stati, e come Gomorra simili saremmo stati.» PER LA SUA GRAZIA (che conseguiamo) PER LA REDENZIONE CHE (è stata fatta) IN CRISTO GESÙ, — cioè per Cristo Gesù. Infatti l'ebraico ב, cioè «in,» significa «per,» o «a causa di.» Vedi Can. 25. Nota 7°, per la redenzione. Da qui infatti inferiva Marcione: dunque l'uomo non è creatura di Dio, ma del diavolo. Nessuno infatti compra ciò che è suo; Dio però ha comprato e redento l'uomo. Così riferisce Epifanio, haeresi 41. Risponde Origene, homil. 6 in Exod.: «Tutti,» dice, «per creazione eravamo di Dio, ma per il prezzo dei peccati ci siamo venduti e consegnati al demonio: perciò liberati per il prezzo del sangue di Cristo dalla potestà del demonio, si dice che non tanto siamo comprati, quanto redenti.»
3:25
25. COLUI (Cristo) CHE DIO HA PROPOSTO COME PROPIZIAZIONE PER MEZZO DELLA FEDE NEL SUO SANGUE. — «Propiziazione»: così leggono la Bibbia Romana. Il greco ἱλαστήριον può essere tradotto con Teofilatto come «propiziatorio», affinché Paolo alluda al propiziatorio, cioè alla tavola d'oro che copre l'arca (questa infatti i Settanta, che Paolo è solito seguire, chiamano ἱλαστήριον), che era come il trono della clemenza di Dio, dal quale propizio dava risposte, e da cui in ebraico è chiamato כפרת capporet, cioè placatorio, riconciliatorio, propiziatorio, ed era figura di Cristo propizio, Esodo xxv, 17: così Teodoreto, Teofilatto, Origene; come se Paolo dicesse: Al posto dell'antico propiziatorio tipico, Dio ha già dato l'antitipo vero propiziatorio, cioè Cristo stesso. Da qui, in secondo luogo, più chiaramente propiziazione qui significa lo stesso che propizio (così il Siriaco, vedi can. 21), cioè vittima che propiza e placa Dio agli uomini, e ciò «per mezzo della fede nel suo sangue», cioè per mezzo della fede del suo sangue e della sua passione, come se dicesse: Coloro che per fede credono che Cristo ha sofferto e è morto, e così è divenuto propizio per i nostri peccati, a questi ha voluto Dio che Cristo fosse propizio. Così sant'Anselmo. O più pienamente così, come se dicesse: Ha voluto Dio che noi divenissimo partecipi della propiziazione o riconciliazione di Cristo per mezzo della fede, con la quale crediamo che egli sia nostro propizio, per la quale fede siamo spinti nella speranza del perdono, nell'amore di Dio e nell'odio dei peccati, e così siamo disposti alla giustificazione: così il Concilio di Trento, sess. VI, cap. ii e vi. Bellamente sant'Anselmo, lib. Cur Deus homo, cap. ix: «Che cosa», dice, «può intendersi più misericordioso, che quando a un peccatore condannato ai tormenti eterni, e che non ha da dove riscattarsi, Dio Padre dice: Prendi il mio unigenito, e dallo per te; e lo stesso Figlio: Prendimi, e rendimi per te?» Nulla dunque hanno qui gli eretici per la fede speciale giustificante, per la quale cioè certissimamente creda a me, a me, dico, in particolare e individualmente per mezzo di Cristo essere rimessi i peccati; e così per questo stesso fatto che lo credo, i peccati mi siano rimessi e io sia giustificato, come essi vogliono. Nulla infatti di tale dice qui l'Apostolo; ma le sue parole sono generali: «Per mezzo della fede», dice, «nel suo sangue», cioè per mezzo della fede della passione di Cristo. Diversamente Crisostomo, Teodoreto, Ambrogio e Toledo, il «nel sangue» lo riferiscono al propizio, come se dicesse: Cristo per mezzo del sangue non di animali o altrui, ma del suo è divenuto propizio. Ma costoro trasportano e intercalano il «per mezzo della fede». Il primo senso dunque è più chiaro. Aggiungi che allora dovrebbe tradursi «nel suo sangue», non «ipsius», come ha tradotto il Nostro. Altrimenti se guardi solo il greco, e la frase dell'Apostolo, il senso di san Crisostomo è più probabile: l'Apostolo infatti è solito trasportare le parole, come ho detto Can. 38. PER MANIFESTAZIONE DELLA SUA GIUSTIZIA. — Riferisce queste parole a colui che Dio ha proposto come propiziazione, a questo scopo cioè, affinché per mezzo di lui manifestasse la sua giustizia. Già per giustizia qui Teodoreto intende la bontà: questa infatti Dio la manifesta massimamente in Cristo. In secondo luogo, Ambrogio per giustizia intende la fedeltà, per la quale Dio, come aveva promesso che questa propiziazione e giustizia doveva essere data a noi per mezzo di Cristo, così di fatto l'ha prestata e manifestata. In terzo luogo, Origene interpreta la giustizia di Dio come la giusta vendetta del peccato, per la quale Dio non volle rimettere gratuitamente i peccati, ma per il peccato volle che a sé fosse pagato il giusto prezzo del sangue di Cristo. Tuttavia poiché questa manifestazione della giustizia di Dio consiste nella remissione dei peccati e nella nostra giustificazione, come segue: da qui In quarto luogo, più propriamente Crisostomo, Agostino, Anselmo intendono qui la giustizia propriamente, come anche poco prima è intesa, in questo senso, come se dicesse: Ci ha proposto Dio come propizio Cristo, a questo fine, cioè affinché manifestasse le ricchezze della giustizia, per la quale Dio in sé è giusto, comunicandola a noi peccatori; manifestasse, dico, di essere colui che giustifica i peccatori per mezzo di Cristo, e che questa sia la sua giustizia, non degli uomini. Questa infatti giustizia nella legge antica non era manifestata, né resa nota. Che questo sia il senso è evidente dal fatto che poco dopo al vers. 26 così si spiega l'Apostolo, dicendo: «Affinché egli (Dio) sia giusto, e giustificante colui che è dalla fede di Gesù Cristo». Nota, in queste parole dell'Apostolo sono notate e designate tutte le cause della giustificazione. Infatti la prima causa efficiente è Dio; la seconda, meritoria è Cristo; la terza, strumentale è il sangue di Cristo; la quarta, applicante è la fede; la quinta, formale è la remissione dei peccati per mezzo della grazia santificante; la finale infine, è la manifestazione della giustizia di Dio. PER (cioè, a) LA REMISSIONE DEI PECCATI PRECEDENTI, — cioè di Adamo e di altri prima di Cristo; oppure «per,» cioè «mediante» la remissione. Infatti il greco διά con l'accusativo presso gli Attici significa «mediante,» come a dire che Cristo abolì anche tutti i peccati precedenti; dunque non bisogna più peccare dopo tanto amore e prezzo a noi mostrato: basta ai vizi, basta al venere e al ventre, ora vivete per Cristo. Nota: per «remissione» il greco ha πάρεσιν, che primo significa condonazione. Così lo spiegano Anselmo, Origene e il nostro Interprete, in modo che πάρεσιν sia lo stesso che ἄφεσιν. Παρίεναι infatti talvolta significa rimettere qualcosa di suo e passare oltre, cioè condonare, come nota Budeo. Secondo, πάρεσις significa corruzione, debolezza, remissione di forze e infermità; così lo spiegano san Crisostomo e Teodoreto, come a dire διὰ πάρεσιν, cioè per la corruzione dei peccati precedenti, affinché cioè abolisse i peccati antichi e quasi corrotti e i vizi, e sanasse il mondo quasi languido e paralizzato; per questa ragione venne Cristo e la giustizia di Cristo nel mondo. Terzo, sant'Agostino, Dello Spirito e della Lettera, cap. iii, e Ambrogio, per πάρεσιν leggono πρόθεσιν, cioè «proposito.» Ora per «proposito dei peccati precedenti,» intendono essi la benevola volontà di Dio e il suo beneplacito, ossia εὐδοκίαν, con cui piacque a Dio soccorrere i peccatori, e liberarli dai loro peccati passati. Tuttavia il primo senso è chiarissimo e pianissimo.
3:26
26. DEI PECCATI PRECEDENTI (che furono) NELLA TOLLERANZA DI DIO, — come a dire: Quali peccati Dio tollerò, cioè sopportò, a lungo aspettò, finché venisse Cristo e li espiasse, e così mostrasse la vera giustizia in questo tempo di grazia, e la desse a coloro che credono: così Anselmo. AFFINCHÉ EGLI STESSO SIA GIUSTO, E GIUSTIFICANTE COLUI CHE È DALLA FEDE DI GESÙ CRISTO. — «Giusto,» cioè fedele nelle promesse; oppure piuttosto «giusto,» cioè santo e rettissimo. Dio odia talmente il peccato, che per questo diede il Figlio alla morte, affinché per il peccato soddisfacesse con giustizia, e conducesse gli uomini dal peccato alla santità e alla sua rettitudine originale, nella quale erano stati creati da Dio nel paradiso; così egli stesso giusto comunicasse a noi la sua giustizia, e ci giustificasse per mezzo di Cristo: vedi quanto detto al vers. 25.
3:27
27. DOV'È DUNQUE LA TUA GLORIA? — con la quale, o Giudeo, ti glori e ti attribuisci la giustizia dalla circoncisione, dai sacrifici e dalle altre opere della legge di Mosè. È ESCLUSA. PER QUALE LEGGE? DELLE OPERE? NO; MA PER LA LEGGE DELLA FEDE. — Nota da sant'Agostino, lib. I Dello Spirito e della Lettera, cap. xiii, e passim contro i Pelagiani: La legge delle opere è quella che comanda che cosa si debba fare; la legge della fede è la fede stessa, che ottiene la grazia di fare ciò che la legge comanda. La legge delle opere è la legge vecchia; la legge della fede è la legge nuova. La legge delle opere contiene il precetto; la legge della fede, l'aiuto. La legge delle opere dà la luce, affinché sappiamo; la legge della fede dà la virtù, affinché facciamo. Con la legge delle opere Dio dice: Fa' ciò che ti comando; con la legge della fede diciamo: Dammi ciò che mi comandi. La legge delle opere è quella che prescrive le opere esterne e i fatti, e molti di essi; la legge della fede è quella che ordina le azioni interiori, tra le quali prima è la fede e l'amore. Infine, ciò che qui dice l'Apostolo, che la giustizia deve cercarsi dalla legge della fede, non però dalla legge delle opere, è lo stesso che ciò che disse cap. ii, vers. 29, che la circoncisione del cuore si fa nello spirito, non nella lettera.
3:28
28. RITENIAMO. — In greco λογιζόμεθα, cioè raccogliamo e ragioniamo. INFATTI. — In greco οὖν, cioè dunque: è infatti questa la conclusione di tutto ciò che è stato detto finora, come a dire: Dunque da quanto detto raccogliamo e concludiamo che «l'uomo è giustificato per la fede senza le opere della legge». L'UOMO È GIUSTIFICATO PER LA FEDE. — Lutero aggiunge «sola», come a dire l'Apostolo: Siamo giustificati per la sola fede senza alcuna opera. E quando un certo cattolico gli obiettò questo e lo accusò quasi di falsario, Lutero rispose così, come risulta dal tomo IV delle opere di Lutero in tedesco, stampate a Wittenberg, nell'anno di Cristo 1551, fol. 475, pag. 2: «Il Dottore Martino Lutero vuole che sia così, e dice che un papista e un asino sono una cosa sola. Così voglio, così comando, sia la volontà al posto della ragione. Non vogliamo infatti essere scolari dei papisti, ma giudici. Lutero così vuole, e dice di essere Dottore sopra tutti i Dottori di tutto il papato.» Hai udito Lucifero parlare dalla bocca di Lutero. Dico dunque che l'Apostolo dice che siamo giustificati per la fede, non sola, ma come radice, fondamento e inizio della giustificazione: così il Concilio di Trento, sess. VI, cap. viii; «per la fede», dico, tale che si estenda alla speranza, alla penitenza e alla carità, come risulta da Gal. v, 6; I Cor. xiii, 3. Aggiungi che la giustizia è attribuita dall'Apostolo alla fede più che alle altre virtù, perché la fede mostra chiaramente che gli uomini sono giustificati, non per propria virtù o merito, ma per quello di Cristo, in cui credendo siamo salvati. Questo infatti doveva essere massimamente inculcato al mondo all'inizio della Chiesa. Nota qui: Quando l'Apostolo qui frequentemente separa e distingue la fede dalle opere, intende le opere della legge, non solo cerimoniali e giudiziali, come vogliono Ambrogio e Teofilatto, ma anche morali, cioè del decalogo (come insegna rettamente sant'Agostino, De Spiritu et Littera, cap. iv), fatte solo dal dettame della legge e dalle sole forze della natura. Sotto la fede invece colloca e comprende la grazia, la speranza, la carità e le altre virtù cristiane. Che sia così risulta primo, dal cap. xii, vers. 3, dove i doni, le grazie, le virtù che Dio distribuisce diversamente a diversi, Paolo le chiama «misura della fede», che Dio divide a ciascuno. Lo stesso risulta chiaramente dall'epistola di san Giacomo, cap. ii, vers. 21 e segg., dove così dice: «Abramo nostro padre, non fu forse giustificato dalle opere, offrendo Isacco suo figlio sull'altare? Vedi che la fede cooperava alle sue opere; e dalle opere la fede fu resa perfetta? e fu adempiuta la Scrittura che dice: Credette Abramo a Dio, e gli fu imputato a giustizia.» Che cosa potrebbe dirsi più chiaramente contro i Novaziani, che vogliono che l'uomo sia giustificato dalla sola fede? Secondo, lo stesso risulta dallo scopo dell'Apostolo. Infatti l'Apostolo qui vuole provare soltanto la necessità della fede e della grazia di Cristo, dal fatto che le opere, sia della legge sia della natura, senza questa fede e grazia di Cristo non hanno potuto giustificarci dal peccato; altrimenti infatti Cristo sarebbe morto invano. Questo però non segue, se diciamo che siamo giustificati dalle opere fatte per la grazia di Cristo, perché quelle le abbiamo da Cristo; onde di quelle, non in noi, ma in Cristo ci gloriamo, anzi per mezzo di quelle illustriamo maggiormente la fede e la grazia di Cristo. Così i Padri e sant'Agostino, De Fide et Operibus, cap. iv. Infatti l'Apostolo agisce contro i Giudei, che si vantavano delle opere non della fede, ma della legge. Vedi Can. 2 e 3. Dirai: Non sembra che l'Apostolo qui agisca contro i Giudei; infatti i Giudei ebbero prima di Cristo la fede in Cristo che doveva venire, e da essa furono giustificati. Rispondo: È così; ma, quando Cristo venne, allora i Giudei persero questa fede in Cristo, e senza la fede in Cristo, che rifiutarono di ricevere, asserirono che doveva spettare loro la giustizia dalle opere della legge, cioè dalla circoncisione, dai sacrifici e da altre lustazioni e osservanze della legge; e così caddero dalla giustizia e dalla salvezza. Onde attentamente annotò sant'Agostino, nel luogo già citato, che san Giacomo, temendo che qualcuno errasse da san Paolo pensando che la sola fede giustifichi, scrisse la sua epistola a questo fine, per insegnare che le opere sono richieste per la giustificazione. Quando dunque san Paolo nega che le opere giustifichino, intende le opere della legge e della natura, che si fanno per la legge e per le forze della natura, esclusa la fede e la grazia di Cristo. Quando invece san Giacomo asserisce che le opere giustifichino, intende le opere fatte per la fede e la grazia di Cristo. E, come dice sant'Agostino, lib. LXXXIII Quaest., cap. lxxvi, Paolo intende le opere che precedono la fede, Giacomo invece intende le opere che seguono la fede. Benché Paolo parli genericamente delle opere di qualsiasi legge, anche naturale e del decalogo, come risulta dal vers. 20: «Per la legge,» dice, «la conoscenza del peccato;» e cap. ii, vers. 12, 13 e 14, dove dice che i fattori della legge, non gli ascoltatori, sono giustificati, e i Gentili naturalmente fanno le cose che sono della legge: tuttavia, quando dice che noi siamo giustificati per la fede senza le opere della legge, per opere della legge intende principalmente le opere cerimoniali e i precetti della legge cerimoniale, quali sono circoncidere il prepuzio, purificarsi con acqua lustrale, offrire vittime per il peccato, ecc. Infatti parla di quella legge che si oppone alla fede, e alla fede propriamente non si oppone il decalogo, ma la legge cerimoniale, perché era figura, come la fede è verità: ora figura e verità si oppongono. Ciò risulta da questo versetto, dove oppone la fede alle opere della legge, e a quelle, non a queste, attribuisce il potere di giustificare; e vers. 30: «Uno,» dice, «è Dio, che giustifica la circoncisione (il circonciso) per la fede, e il prepuzio (il prepuziato Gentile) per la fede;» e vers. 31: «Distruggiamo dunque la legge per la fede? No, anzi stabiliamo la legge.» Da tutte queste cose risulta che l'Apostolo qui tratta principalmente della legge, che come ombra e figura si oppone alla fede, come verità e corpo; e di conseguenza «opere della legge» sono chiamate da lui opere della legge cerimoniale piuttosto che naturale e del decalogo. Così Maldonato. Vuole infatti che noi siamo giustificati per la fede, non per la circoncisione, e altre cerimonie e sacrifici della legge antica, per i quali i Giudei pensavano di essere giustificati.
3:29
29. DIO È SOLTANTO DEI GIUDEI? NON È ANCHE DEI GENTILI? — È un nuovo argomento, con il quale Paolo prova per assurdo che noi siamo giustificati, non dalle opere della legge, ma dalla fede di Cristo: cioè se fossimo giustificati dalle opere della legge, allora la giustizia sarebbe legata alla legge mosaica e ai Giudei, e di conseguenza Dio sembrerebbe avere cura soltanto dei Giudei, ed essere Dio soltanto dei Giudei, non dei Gentili, il che è assurdo.
3:30
30. UNO È DIO (dei Giudei e dei Gentili), che GIUSTIFICA LA CIRCONCISIONE (cioè i circoncisi, cioè i Giudei) PER LA FEDE, E IL PREPUZIO (cioè i prepuziati, cioè i Gentili: vedi can. 21) PER LA FEDE.
3:31
31. DISTRUGGIAMO DUNQUE LA LEGGE PER LA FEDE? — Risponde all'obiezione dei Giudei che dicono: Tu, Paolo, togli la giustizia alla legge, e l'attribuisci alla fede, dunque distruggi la legge per la fede. Risponde Paolo: NO, ANZI (piuttosto) STABILIAMO LA LEGGE. — Perché la legge è stabilita e confermata dal fatto che quelle cose che quella legge significava e prometteva, sono state compiute per mezzo del Vangelo (che Paolo qui chiama fede). Il Messia infatti nella legge nuova ha adempiuto, e adempiendo ha quasi stabilito e confermato tutto ciò che Mosè aveva prefigurato nella legge antica. Nota: Paolo oppone il verbo ἱστάνω (che corrisponde all'ebraico הקים hekim), cioè «stabilisco, rendo stabile, faccio che qualcosa stia, altrimenti vacillante e cadente,» al verbo καταργέω (che corrisponde all'ebraico הפיר hephir), cioè «distruggo, abolisco, rendo nullo,» quasi a dire: Io per mezzo del Vangelo non distruggo la legge, non la abbatto, al punto che per questo la faccio stare, la stabilisco e la confermo. Il Vangelo infatti è conferma, ratificazione, sigillo della legge e dei Profeti. Bellamente san Prospero, nelle Sentenze tratte da sant'Agostino, che si trovano alla fine del tom. III di sant'Agostino, num. 44: «La legge,» dice, «fu data affinché si cercasse la grazia, la grazia fu data affinché si adempisse la legge. Non era infatti per suo difetto che non si adempiva, ma per il difetto della prudenza della carne, difetto che doveva essere dimostrato per mezzo della legge, e sanato per mezzo della grazia.»
3:1
Postquam apostolus ostendit quod Iudaismus, ad quem pertinet legis susceptio, et circumcisio non sufficiunt ad salutem sine legis custodia, per quam gentilis, sine exteriori Iudaismo et circumcisione, fructum utriusque consequitur, hic obiicit contra praemissa; et primo quidem proponit obiectionem, secundo solvit, ibi multum quidem. Obiicit ergo primo sic: si ita esset, sicut dictum est, quod non est verus Iudaeus, nec vera circumcisio in manifesto, sed in occulto cordis, quid ergo amplius est Iudaeo? Id est, quid amplius datum est quam caeteris? Videtur quod nihil. Et hoc est inconveniens, cum dominus dixerit Deut. c. VII, 6: te elegit dominus Deus tuus, ut sis ei populus peculiaris. Aut quae utilitas circumcisionis, scilicet exterioris? Videtur ex praemissis quod nulla, quod est inconveniens, cum sit a Deo tradita, qui dicit Is. XLVIII, 17: ego dominus docens te utilia. Deinde cum dicit multum quidem, solvit praemissam obiectionem. Et primo quantum ad praerogativam Iudaismi, secundo quantum ad utilitatem circumcisionis, IV cap. ibi quid ergo dicemus? Circa primum duo facit. Primo ostendit Iudaeorum praerogativam; secundo excludit eorum gloriam, qua se gentibus superbe praeferebant, ibi quid ergo? Praecellimus. Circa primum tria facit. Primo proponit quod intendit; secundo manifestat, ibi primum quidem, tertio excludit obiectionem, ibi quid enim si quidam.
3:2
Dicit ergo primo: quaesitum est quid amplius sit Iudaeo, est autem ei amplius et quantum ad quantitatem, quae significatur cum dicit multum, et quantum ad numerum, qui significatur cum dicit per omnem modum. Habent enim amplius aliquid et in contemplatione divinorum, secundum illud Ps. LXXV, v. 1: notus in Iudaea, et secundum dispositionem temporalium, Ps. CXLVII, 20: non fecit taliter omni nationi. Habent etiam amplius quantum ad patres, quantum ad promissiones, et quantum ad prolem. Infra IX, 4: quorum est adoptio filiorum Dei et gloria, et testamentum. Et in quolibet eorum non est parva excellentia sed magna et praecipua, quod pertinet ad id quod dicit multum. Maximum enim bonum hominis est in Dei cognitione, in hoc quod Deo adhaereat et a Deo instruatur, Ps. XCIII, 12: beatus homo quem tu erudieris, domine. Deinde, cum dicit primum quidem, etc., manifestat quod dixerat, dicens: primum quidem, id est praecipue amplius est Iudaeis quia eloquia Dei sunt tradita illis, quasi amicis, Io. XV, 15: vos dixi amicos. Et hoc est multum, quia eloquia Dei sunt honesta, Ps. XVIII, 10: eloquia domini vera iustificata in semetipsa, sunt delectabilia, Ps. CXVIII, 113: quam dulcia faucibus meis eloquia tua, sunt etiam utilia ad non peccandum, Ps. eodem: in corde meo abscondi eloquia tua, ut non peccem tibi. Deinde cum dicit: quid enim si quidam, excludit obiectionem. Et primo ponit eam; secundo excludit ipsam ducendo ad inconveniens, ibi numquid incredulitas; tertio ostendit esse inconveniens id ad quod inducitur, ibi est autem Deus verax. Posset aliquis praerogativae Iudaeorum derogare, opponendo ingratitudinem eorum, per quam viderentur dignitatem eloquiorum Dei amisisse.
3:3
Unde dicit quid autem si quidam illorum non crediderunt; numquid per hoc excluditur quod nihil amplius sit Iudaeo? Secundum illud II Petr. II, 21: melius erat eis non cognoscere viam iustitiae, quam post cognitam retrorsum converti. Non crediderunt autem, primo quidem, legislatori. Ps. CV, 24: non crediderunt in verbo eius. Secundo non crediderunt prophetis. Ez. II, 6: increduli et subversores sunt tecum. Tertio non crediderunt ipsi filio. Io. c. VIII, 45: si veritatem dico vobis, quare non creditis mihi? Deinde cum dicit numquid incredulitas, excludit dictam obiectionem ducendo ad inconveniens, quia si propter incredulitatem aliquorum praerogativa Iudaeorum tolleretur, sequeretur quod incredulitas hominis fidem Dei evacuaret, quod est inconveniens. Et hoc est quod dicit numquid incredulitas eorum, scilicet qui non crediderunt, evacuavit fidem Dei? Quod potest dupliciter intelligi. Uno modo de fide qua creditur in Deum. Non enim per hoc quod quidam non crediderunt, evacuatur fides illorum qui crediderunt. Malum enim quorumdam in societate existentium, non evacuat bonum aliorum. Eccli. XXXIII, 12: ex ipsis benedixit et exaltavit, sanctificavit et ad se applicavit, et cetera. Quod est contra illos, contra quos Augustinus dicit in epistola ad plebem Hipponensem: ad quid aliud sedent isti, et quid aliud tractant, nisi ut cum episcopus, vel clericus, vel monachus, vel sanctimonialis ceciderit, omnes tales esse credant, sed non omnes posse manifestari? Alio modo potest intelligi de fide qua Deus fidelis est implens promissa. Hebr. X, 23: fidelis enim est qui repromisit. Haec autem fidelitas evacuaretur, si propter quorumdam incredulitatem accideret quod nihil amplius esset Iudaeo. Promisit enim Deus populum illum multiplicare et magnificare, ut patet Gen. XXII 16: multiplicabo semen tuum. Deinde cum dicit absit, est autem, ostendit hoc esse inconveniens, quod fides Dei evacuaretur propter hominum incredulitatem. Et primo quidem ad hoc inducit rationem; secundo, auctoritatem, ibi sicut scriptum est; tertio, excludit falsum sensum auctoris, ibi si autem iniquitas. Ratio autem sumitur ex hoc quod Deus secundum se verax est. Ier. X, 10: dominus autem Deus verax est; I Io. ult.: hic est verus Deus et vita aeterna. Et tamen omnis homo est mendax. Ps. CXV, v. 10: ego dixi in excessu meo, omnis homo mendax. Unde patet quod mendacium hominis sive infidelitas veritati non adhaerens, Dei veritatem sive fidem non evacuat. Ad horum evidentiam sciendum est, quod veritas importat adaequationem rei ad intellectum. Aliter autem adaequatur res ad intellectum nostrum, aliter ad intellectum divinum. Noster enim intellectus cognitionem accipit a rebus, et ideo causa et mensura veritatis ipsius est esse rei: ex eo enim quod res est, vel non est, oratio dicitur vel vera vel falsa, secundum philosophum. Unde intellectus noster potest esse verus vel falsus, inquantum potest adaequari vel non adaequari. Quod autem potest esse et non esse, indiget alio agente ad hoc quod sit, sine quo remanet non ens. Sicut enim aer, sine illuminante, remanet tenebrosus, ita et intellectus noster, nisi a prima veritate illuminetur, de se in mendacio remanet. Unde, quantum est de se, omnis homo est mendax secundum intellectum, sed solum est verus inquantum veritatem divinam participat. Ps. XLII, 3: emitte lucem tuam et veritatem tuam. Intellectus autem divinus est causa et mensura rerum et propter hoc, secundum seipsum, est indeficienter verax, et unaquaeque res est vera, inquantum ei conformatur. Similiter, secundum quod accipitur veritas ex parte rei, homo de se non habet veritatem, quia natura sua vertibilis est in nihilum; sed solum natura divina, quae nec est ex nihilo, nec vertibilis in nihilum, de se veritatem habet. Deinde cum dicit sicut scriptum est, probat idem per auctoritatem Ps. l, 6, in quo sic legitur ut iustificeris in sermonibus tuis, et vincas cum iudicaris. Quod qualiter ad propositum faciat videri potest, si praecedentia Psalmi considerentur.
3:4
Praemittitur enim, tibi soli peccavi, et tunc sequitur, ut iustificeris in sermonibus tuis, et vincas cum iudicaris. Promiserat enim Deus per Nathan prophetam David, quod eius regnum in aeternum stabiliret in semine suo, ut habetur II Reg. VII, 12. Postea vero cum in grave peccatum incideret, adulterii scilicet et homicidii, ut legitur II Reg. XI, 2 ss., propter huiusmodi peccatum dicebatur a quibusdam quod Deus non esset ei promissum observaturus. Intentio ergo Psalmistae, est duo dicere. Primo quidem, quod propter peccatum eius non mutatur iustitia Dei, ad quam pertinet ut suos sermones impleret. Et quantum ad hoc dicit ut iustificeris in sermonibus tuis, id est, ut ex hoc appareas in sermonibus tuis iustus, quia propter mea peccata eos non praeteris. Prov. VIII, 8: recti sunt omnes sermones mei. Ps. CXLIV, 13: fidelis dominus in omnibus verbis suis. Secundo, quod divina promissio imitetur humanum iudicium. Et hoc est quod dicit, vincas, scilicet promissionem tuam servando, cum iudicaris, scilicet ab hominibus: quod eam propter mea peccata non sis impleturus. Infra XII, 21: noli vinci a malo, sed vince in bono malum. Hoc dicitur homini quod multo magis competit Deo. Est autem considerandum, quod promissio facta David a Deo, erat implenda de Christi incarnatione. Unde pertinebat ad prophetiam praedestinationis, secundum quam aliquid promittitur, quasi omnibus modis implendum: quod vero promittitur vel praenunciatur secundum prophetiam comminationis, non praedicitur, quasi omnibus modis implendum, sed secundum quod exigunt humana merita quae possunt mutari. Et ideo si non factum fuisset quod promissum est David, praeiudicaret divinae iustitiae. Si vero non fiat quod promittitur per prophetiam comminationis, non praeiudicat divinae iustitiae, sed designat mutationem meritorum humanorum. Unde dicit: Ier. XVIII, v. 7: repente loquar adversus gentem et adversus regnum, ut eradicem, et destruam, et disperdam, et dissipem. Si egerit poenitentiam gens illa, etc., poenitentiam agam et ego super malo, et cetera. Sic ergo patet secundum hunc sensum, quod peccatum hominis divinam fidelitatem non excludit. Ponuntur autem et alii sensus auctoritatis huius in Glossa, qui non ita pertinent ad intentionem apostoli, quorum primus est, ut haec verba, quae hic ponuntur, continuentur cum his quae ante Psalmista praemiserat: amplius lava me ab iniquitate mea, ad hoc scilicet ut iustificeris, id est iustus appareas, in sermonibus tuis, in quibus veniam peccatoribus promisisti non solum Ez., quia haec verba Ps. prius fuerunt dicta sed etiam Levit. XXIV, 41 s.: orabunt pro impietatibus suis, et recordabor foederis mei, et cetera. Deut. XXX, 1 s.: si ductus poenitudine cordis reversus fueris ad Deum, reducet te dominus Deus tuus, et miserebitur tibi. Et sic vincas cum iudicaris, ab hominibus, quod mihi veniam dare non debeas. Secundo, continuantur haec verba cum eo, quod dictum est tibi soli peccavi, id est, per comparationem ad te qui solus es iustus. Et hoc est, quod dicit ut iustificeris, id est, ex comparatione mei et aliorum peccatorum iustus appareas, Ps. X, 8: iustus dominus, et iustitias dilexit, et hoc non solum in factis, sed etiam in sermonibus, quod est maximum, secundum illud Iac. III, 2: si quis in verbo non offendit et vincas cum iudicaris, id est, dum cuicumque alii in iudicio compararis. Is. V, 3: iudicate inter me et vineam meam, et cetera. Tertio, referuntur haec verba ad Christum, qui solus est sine peccato, secundum illud I Petr. II, 22: qui peccatum non fecit, nec inventus est in ore eius dolus, et sic iustificatur in sermonibus in comparatione ad omnes homines. Et vincas, scilicet peccatum, mortem et Diabolum. Apoc. V, 5: ecce vicit leo. Et hoc dum iudicaris, scilicet iniuste a Pilato. Iob XXXVI, 17: causa tua quasi impii iudicata est.
3:5
Deinde cum dicit si autem iniquitas nostra, excludit falsum intellectum auctoritatis inductae. Posset enim aliquis intelligere praemissa verba secundum hunc sensum, ut haec dictio ut, poneretur causaliter et non solum consecutive. Et sic sequeretur, quod peccatum hominis directe ordinaretur ad commendandum Dei iustitiam. Sed apostolus ostendit hoc esse falsum, ut sic det intelligere quod ly ut ponitur consecutive, quia, scilicet, David peccante, consecutum est quod divina iustitia manifestetur; non autem causaliter, quasi peccatum hominis commendet Dei iustitiam. Quod quidem probat ducendo ad inconveniens. Et hoc dupliciter. Primo quidem ex parte iudicii divini, secundo ex parte iudicii humani. Circa primum tria facit. Primo ponit sensum falsum; secundo ostendit inconveniens, quod ex hoc sequitur, ibi quid dicemus? Numquid iniquus; tertio ostendit hoc esse inconveniens, ibi absit. Est considerandum quod supra apostolus duas comparationes fecerat, unam quidem veritatis divinae ad humanum mendacium, cum dixerat: est autem Deus verax, omnis autem homo mendax. Alia iustitiae Dei ad peccatum humanum, secundum verba Ps. l, 6, quibus dicit: tibi soli peccavi, ut iustificeris. Et quantum ad comparationem primam, dicit: si haec verba sunt intelligenda quod iniquitas nostra directe commendat Dei iustitiam, quid dicemus? Id est, non poterimus sustinere inconvenientia quae sequuntur. Non enim peccatum est Deo necessarium ad eius iustitiam commendandam. Eccli. XV, 22: non concupiscit multitudinem infidelium filiorum et inutilium. Exprimit autem inconveniens quod sequitur, dicens numquid Deus qui infert iram, id est vindictam pro peccato, est iniquus? Hoc enim sequitur ex eo quod dictum est. Si enim peccatum directe ordinaretur ad commendandam iustitiam, non esset dignum poena sed praemio. Et sic Deus puniens homines pro peccato, esset iniquus, contra illud Deut. XXXII, 4: Deus autem fidelis et absque ulla iniquitate. Excludit autem consequenter hoc inconveniens, cum subdit absit, scilicet quod Deus sit iniquus.
3:6
Secundum hominem dico, id est, quod haec verba protuli, non ex meo sensu, sed ex hominis errantis sensu protuli, sicut dicitur I Cor. III, 3: cum sint inter vos zelus et contentio, nonne carnales estis? Hoc autem non esse dicendum ostendit subdens alioquin, scilicet, si Deus est iniquus, quomodo iudicabit hunc mundum, id est, quomodo conveniet quod ipse sit universalis et supremus mundi iudex? Oportet enim, quod est primum et supremum in quolibet genere esse infallibile: sicut primum movens est immutabile. Unde in Psalmo XCV, 13 dicitur: iudicabit orbem terrae in aequitate. Et simile argumentum ponitur Iob XXXIV, v. 12 s., ubi dicitur: vere Deus non condemnat frustra; nec omnipotens subvertit iudicium; quem constituit alium super terram? etc., scilicet quia si ipse non iuste iudicaret, oporteret dicere alium esse iudicem mundi. Deinde cum dicit si enim veritas, ostendit idem per humanum iudicium. Et circa hoc etiam tria facit. Primo proponit falsum intellectum praedictorum verborum; secundo ponit inconveniens, quod sequitur, ibi quid adhuc; tertio ostendit illud esse inconveniens, ibi quorum damnatio.
3:7
Exprimit autem falsum sensum secundum illam comparationem, quae est divinae veritatis ad humanum mendacium, cum dicit si enim in meo mendacio, id est propter meum mendacium, veritas Dei, manifesta scilicet, abundavit in gloria ipsius, ita quod mendacium hominis directe pertineat ad augmentum gloriae, contra id quod dicitur Iob XIII, 7: numquid Deus indiget vestro mendacio? Subdit autem consequenter duo inconvenientia, quae sequuntur. Quorum unum est quod homo non deberet reputari peccator propter mendacium, ex quo in Dei gloriam directe ordinatur. Et hoc est quod dicit quid adhuc, id est cur etiam nunc, et ego iudicor, scilicet ab hominibus, tamquam peccator, pro mendacio. Sap. XVII, 10: cum sit timida nequitia, data est in omnium condemnationem, quia scilicet peccatores ab omnibus iudicio condemnantur. Aliud autem inconveniens est, quod locum habeat verbum falsum, quod apostolis imponebatur. Quia enim praedicabant quod per abundantiam gratiae Christi solvebatur abundantia peccatorum, secundum illud infra V, v. 20: ubi abundavit delictum, superabundavit et gratia, blasphemabant apostolos, quasi dicerent quod homines deberent facere mala ut consequerentur bona, quod sequeretur si mendacium hominis directe commendaret Dei gratiam et veritatem.
3:8
Hoc est quod dicit non faciamus mala, peccando scilicet, et mendacium docendo, ut veniant bona, scilicet ut Dei veritas et iustitia commendetur, sicut blasphemamur, id est, sicut quidam blasphemando nobis imponunt. Infra I Cor. IV, v. 5: blasphemamur et obsecramus et sicut quidam aiunt nos dicere, verba nostra depravando. II Petr. ult.: quae indocti et instabiles depravant. Haec autem excludit subdens quorum condemnatio iusta est, idest eorum qui faciunt mala ut eveniant bona. Sicut enim non est verum syllogizandum ex falsis, ita non est perveniendum ad bonum finem per mala. Ier. XII, 1: bene est omnibus qui praevaricantur et inique agunt, quod dicitur ex persona impiorum. Vel quorum, scilicet haec nobis false imponentium, damnatio iusta est. Iuste enim condemnantur perversores sacrae doctrinae. Apoc. ult.: si quis apposuerit ad haec apponet Deus plagas scriptas in libro isto.
3:9
Postquam apostolus ostendit praerogativam Iudaeorum supra gentiles quantum ad divina beneficia, hic excludit eorum inanem gloriam, qua se gentibus ad fidem conversis praeferebant. Et primo proponit quod intendit; secundo probat propositum, ibi causati enim sumus. Dicit ergo primo: ita dictum est: quid amplius est Iudaeo? Primum quidem, quia tradita sunt illis eloquia Dei. Quid igitur, dicemus nos Iudaei ad fidem conversi? Numquid praecellimus eos, scilicet gentiles ad fidem conversos? De quo erat inter eos contentio. Lc. XXII, 24: facta est contentio inter discipulos Iesu quis esset maior. Et respondens subdit nequaquam. Sed hoc videtur contra praemissa in quibus dictum est, multum per omnem modum amplius est Iudaeo. Sed ad hoc respondetur in Glossa quod illud fuit dictum quantum ad esse quod habebant Iudaei tempore legis: hoc autem nunc dicit apostolus secundum statum gratiae, quia, ut dicitur Col. III, 11: in Christo non est gentilis et Iudaeus, circumcisio et praeputium, quia scilicet non faciunt differentiam quantum ad statum gratiae. Sed haec responsio non videtur esse omnino secundum intentionem apostoli, quia infra ostendet quod etiam dum sub lege erant peccatis subiacebant, sicut et gentiles, vel amplius. Ez. V, 5 s.: ista est Ierusalem, in medio gentium posui eam, et in circuitu eius terras, contempsit iudicia mea ut magis esset impia quam gentes? Sic igitur dicendum est quod supra ostendit praerogativam divinorum beneficiorum, unde non dixit quod Iudaeus esset excellentior, sed quod aliquid esset Iudaeo amplius donatum; hic autem excludit excellentiam personarum, quia illi qui divina beneficia acceperunt, non sunt illis debite usi. Deinde cum dicit causati enim sumus, ostendit propositum, et primo quod Iudaei non excedunt gentiles quantum ad statum peccati; secundo quod non excedunt quantum ad statum iustitiae, ibi nunc autem sine lege. Primum ostendit dupliciter. Primo quidem ex his quae supra dicta sunt; secundo per auctoritatem, ibi sicut scriptum est. Dicit ergo causati enim sumus, id est causando rationibus ostendimus, Iudaeos atque Graecos, id est gentiles, omnes sub peccato esse. Is. I, 6: a planta pedis usque ad verticem non est, et cetera. Ostendit enim primo quod gentiles veritatem Dei cognitam in impietate et in iniustitia detinebant; secundo, quod Iudaei lege suscepta per praevaricationem legis Deum inhonorabant. Deinde cum dicit sicut scriptum est, ostendit propositum per auctoritatem Psalmistae, et primo inducit auctoritatem, secundo manifestat eam, ibi scimus autem. Circa primum duo facit. Primo ponit peccata omissionis; secundo, peccata commissionis, ibi sepulchrum patens. Peccata autem omissionis tangit dupliciter. Primo quidem removendo principia bonorum operum; secundo, removendo ipsa bona opera, ibi omnes declinaverunt. Sunt autem tria bonorum operum principia, quorum unum pertinet ad ipsam operis rectitudinem et hoc est iustitia, quam excludit dicens sicut scriptum est, scilicet in Ps.
3:10
XIII, 3, quia non est iustus quisquam. Mich. VII, 2: periit sanctus de terra, et rectus in hominibus non est. Quod quidem dupliciter potest intelligi. Uno modo quod intelligatur: nullus est iustus in se ex seipso, sed ex se quilibet est peccator, ex solo autem Deo habet iustitiam. Ex. XXXIV, 6 s.: dominator domine Deus, misericors et clemens, qui aufers iniquitatem atque peccata, nullusque apud te per se innocens est. Alio modo quod nullus est quantum ad omnia iustus, quin aliquod peccatum habeat, secundum illud Prov. XX, 9: quis potest dicere, mundum est cor meum? Eccle. VII, 21: non est homo iustus in terra quia facit bonum, et non peccet. Tertio etiam potest intelligi, ut referatur ad populum malorum, inter quos nullus est iustus. Est enim consuetudo Scripturae, ut quandoque loquatur de toto populo ratione malorum, quandoque ratione bonorum, ut patet Ier. XXVI, 8 s., ubi dicitur quod cum complesset Ieremias loqui omnia quae praeceperat ei dominus ut loqueretur ad universum populum, apprehenderunt eum sacerdotes et prophetae, et omnis populus, dicentes, morte moriatur. Et postea subditur: dixerunt principes et omnis populus, non est viro huic iudicium mortis. Sed primi duo sensus magis sunt secundum intentionem apostoli. Et hoc idem dicendum est in sequentibus. Secundum autem principium boni operis est discretio rationis. Et hoc excludit subdens non est intelligens. Ps.: nescierunt neque intellexerunt, et alibi: noluit intelligere.
3:11
Tertium principium est rectitudo intentionis quam excludit subdens non est requirens Deum, intentionem suam scilicet dirigendo ad ipsum. Os. X, 12: tempus inquirendi dominum, qui cum venerit docebit iustitiam. Consequenter excludit ipsa bona opera. Et primo quidem quantum ad offensionem divinae legis, cum dicit, omnes declinaverunt, scilicet a regula divinae legis. Is. LVI, 11: omnes in viam suam declinaverunt. Secundo, quantum ad ostensionem finis; unde subdit simul inutiles facti sunt. Hoc enim inutile dicimus, quod non sequitur finem suum. Et ideo cum homines a Deo declinant propter quem facti sunt, redduntur inutiles. Sap. IV, 3: impiorum multitudo non est utilis.
3:12
Tertio excludit ipsa bona opera, cum subdit non est qui faciat bonum. Ier. IV, 22: sapientes sunt ut faciant mala, bene autem facere nescierunt. Subdit autem usque ad unum, quod potest uno modo intelligi exclusive, quasi diceret, praeter unum qui scilicet solus fecit bonum redimendo humanum genus. Eccle. VII, v. 29: virum de mille unum reperi, mulierem non inveni. Vel potest intelligi inclusive, quasi dicat, nec etiam unus est purus homo qui faciat bonum, scilicet perfectum. Ier. V, 1: quaerite in plateis eius an inveniatis virum facientem iudicium et quaerentem fidem. Deinde cum dicit sepulchrum patens, ponit peccata commissionis, et primo peccata oris; secundo, peccata operis, ibi veloces pedes eorum. Peccata vero cordis ex his peccatis deprehenduntur. Circa peccatum oris quatuor ponit.
3:13
Primo promptitudinem, seu turpitudinem cum dicit sepulchrum patens est guttur eorum. Sepulchrum enim patens duo habet. Est enim paratum ad recipiendum mortuum, et secundum hoc guttur hominis dicitur esse sepulchrum patens, quando est paratum ad dicendum mortifera, per quem modum dicitur Ier. V, 16: pharetra eius quasi sepulchrum patens. Secundo exhalat foetorem. Matth. XXIII, 27: similes sunt sepulchris dealbatis, quae a foris parent hominibus speciosa, intus sunt plena ossibus mortuorum et omni spurcitia. Eorum ergo guttur est sepulchrum patens, ex quorum ore procedit turpiloquii foetor. Apoc. IX, 17: et de ore ipsorum procedit ignis et fumus et sulphur. Secundo tangit, circa peccatum oris, fraudem, cum dicit linguis suis dolose agebant, aliud scilicet habendo in corde, aliud in ore. Ier. IX, 8: sagitta vulnerans lingua eorum, dolum locuta est. Tertio ponit verborum noxietatem, cum dicit venenum aspidum sub labiis eorum, quia scilicet talia verba eveniunt, quae insanabiliter proximos occidunt vel spiritualiter vel corporaliter. Deut. XXXII, 33: fel draconum vinum eorum, et venenum, et cetera.
3:14
Quarto designat abundantiam horum peccatorum, cum dicit quorum os maledictione plenum est et amaritudine, quia scilicet in talibus semper abundat maledictio, quia scilicet maledicunt de aliis detrahendo, contra id quod dicitur infra XII, 14: benedicite et nolite maledicere. Et amaritudine, in quantum scilicet non verentur in faciem proximi dicere iniuriosa verba, quibus ad amaritudinem provocantur, contra id quod dicitur Eph. IV, 31: omnis amaritudo tollatur a vobis.
3:15
Deinde cum dicit veloces pedes eorum, tangit peccata operis, circa quae tria tangit. Primo quidem promptitudinem ad male agendum. Unde dicit veloces pedes eorum, prompti sunt pedes, id est affectus eorum, ad effundendum sanguinem, id est ad faciendum quaecumque gravia peccata, quia inter caetera quae committimus in proximum, homicidium est gravius. Prov. I, 16: pedes eorum in malum currunt, et festinant ut effundant sanguinem. Secundo tangit multitudinem nocumentorum, quae aliis inferunt, cum subdit in viis eorum, id est in operibus eorum, est contritio, quia scilicet alios conterunt opprimendo eos. Is. X, 7: ad conterendum cor eius. Et infelicitas, inquantum scilicet privant homines bonis suis, ad miseriam eos deducendo. Iob XXIV, 7: nudos dimittunt homines indumenta tollentes, et cetera.
3:16
Possunt tamen haec duo intelligi esse posita ad designandum poenam potius quam culpam, ut sit sensus: in viis eorum est contritio et infelicitas, id est opera eorum, quae per vias designantur, ducunt eos ad contritionem et infelicitatem. Ita quod contritio referatur ad oppressionem poenae, qua pro peccatis punientur, Is. XXX, 14: comminuentur sicut conteritur lagena figuli; infelicitas autem referenda est ad poenam damni, quia felicitate aeterna privabuntur. Sap. XIII, 10: infelices autem sunt, et inter mortuos spes eorum. Tertio ostendit eorum culpae obstinationem ad malum, a qua quidem aliqui revocantur dupliciter. Uno modo per hoc, quod volunt ab hominibus pacem habere.
3:17
Sed contra dicitur et viam pacis non cognoverunt, id est, non acceptaverunt. Ps. CXIX, 7: cum his qui oderunt pacem. Alio modo intuitu divini timoris, sed isti nec Deum timent, nec hominem reverentur, ut dicitur Lc. XVIII, 7.
3:18
Unde subditur non est timor Dei ante oculos eorum, id est, ante ipsorum considerationem. Eccli. c. I, 27: timor domini expellit peccatum. Nam qui sine timore est non poterit iustificari. Potest autem et hoc specialiter dici contra Iudaeos, Christo non credentes, quod non cognoverunt viam pacis, id est Christum, de quo dicitur Eph. II, 14: ipse est pax nostra. Deinde cum dicit scimus autem quia quaecumque, manifestat auctoritatem inductam tripliciter. Primo quidem exponendo sensum eius; secundo exponendo intentionem ipsius, ibi ut omne os; tertio, assignando rationem dictorum in ipsa, ibi quoniam ex operibus. Circa primum considerandum est quod Iudaei, contra quos apostolus hic loquebatur, poterant ad sui excusationem pervertere sensum auctoritatis inductae dicendo quod praedicta praemissa verba sunt intelligenda de gentibus, non de Iudaeis.
3:19
Sed hoc excludit apostolus dicens scimus quod quaecumque lex loquitur, his qui in lege sunt loquitur, id est, ad quos lex datur, et qui legem profitentur. Deut. XXXIII, 4: legem praecipit nobis Moyses. Gentiles autem non erant sub lege, et secundum hoc praedicta verba pertinent ad Iudaeos. Est hic autem duplex obiectio. Prima quidem, quia verba supra inducta non sunt assumpta de lege, sed de Psalmo. Sed ad hoc dicendum est, quod quandoque nomen legis sumitur pro toto veteri testamento, non pro quinque libris Moysi tantum, secundum illud Io. XV, 25: ut impleatur sermo qui in lege eorum scriptus est quia odio habuerunt me gratis, quod scriptum est in veteri testamento, non in quinque libris Moysi, qui proprie lex dicuntur. Et sic etiam lex accipitur hic. Quandoque autem totum vetus testamentum dividitur in tria, scilicet in legem, Psalmos, et prophetas, secundum illud Lc. ult.: necesse est impleri omnia quae scripta sunt in lege Moysi, Psalmis et prophetis de me. Aliquando vero totum vetus testamentum dividitur in duo, scilicet in legem et prophetas, secundum illud Matth. XXII, 40: in his duobus mandatis pendet omnis lex et prophetae. Et secundum hunc modum Psalterium sub prophetis continetur. Secunda obiectio est, quia in lege, id est in veteri testamento, multa dicuntur pertinentia ad alias gentes, sicut patet in pluribus locis Isaiae et Ieremiae, ubi dicuntur multa contra Babylonem, et similiter contra alias nationes. Non ergo quaecumque loquitur lex, loquitur his et de his qui in lege sunt. Sed dicendum quod quaecumque indeterminate loquitur ad eos pertinere videntur, quibus lex datur; quando vero Scriptura de aliis loquitur, speciali titulo designat alios, sicut cum dicitur onus Babylonis, et onus Tyri, et cetera. Quae contra alias gentes in veteri testamento dicuntur, aliquo modo ad Iudaeos pertinebant, inquantum eorum infortunia ad eorum consolationem vel terrorem praenunciabantur, sicut etiam praedicator ea debet dicere quae pertinent ad eos quibus praedicat, non autem quae pertinent ad alios. Is. LVIII, 1: annuntia populo meo peccata eorum, quasi diceret, non quae sunt aliorum. Deinde cum dicit ut omne os, etc., assignat intentionem praedictae auctoritatis: propter duo enim sacra Scriptura omnes de iniustitia arguit. Primo quidem ad reprimendum eorum iactantiam, qua se iustos arbitrabantur, secundum illud Lc. XVIII, 12: ieiuno bis in sabbato. Et quantum ad hoc dicit ut omne os obstruatur, quod scilicet sibi iustitiam praesumptuose adscribebat. Ps. LXII, 12: obstructum est os loquentium iniqua. I Reg. II, 3: nolite multiplicare loqui sublimia gloriantes. Secundo, ut suam culpam recognoscentes, se Deo subiiciant, sicut infirmus medico. Unde subdit et subditus fiat omnis mundus Deo, id est, non solum gentilis, sed etiam Iudaeus, culpam suam recognoscentes. Ps. LXI, 2: nonne Deo subiecta erit anima mea? Deinde cum dicit quoniam ex operibus legis, assignat rationem praemissorum verborum. Et primo ponit rationem; secundo manifestat eam, ibi per legem et cetera. Dicit ergo primo: ideo non est iustus quisquam, quoniam omnis caro, id est omnis homo, non iustificatur coram illo, id est secundum eius iudicium, ex operibus legis, quia, ut dicitur Gal. II, 21: si ex lege est iustitia, Christus gratis mortuus est, et ad Tit. III, 5: non ex operibus iustitiae quae fecimus nos, sed secundum misericordiam suam salvos nos fecit. Est autem duplex opus legis. Quoddam quidem est proprium legis Mosaicae, sicut observatio caeremonialium praeceptorum; quoddam est opus legis naturae, quia pertinet ad legem naturalem, sicut: non occidas, non furtum facias, et cetera. Quidam ergo hoc intelligunt dictum esse de primis legis operibus, scilicet quod caeremonialia gratiam non conferebant per quam homines iustificantur.
3:20
Non tamen ista videtur esse intentio apostoli, quod patet ex hoc quod statim subdit per legem enim cognitio peccati. Manifestum est autem quod peccata cognoscuntur per prohibitionem moralium praeceptorum, et ita apostolus intendit, quod ex omnibus operibus legis, etiam quae per praecepta moralia mandantur, non iustificatur homo, ita quod ex operibus in eo causetur iustitia, quia, ut dicitur infra XI, 3: si enim per gratiam, iam non ex operibus. Deinde cum dicit per legem, probat quod dixerat, scilicet quod opera legis non iustificent. Lex enim datur ut homo cognoscat quid debeat agere, quid vitare. Ps. CXLVII, 20: non fecit taliter omni nationi, et iudicia sua non manifestavit eis. Prov. VI, 23: mandatum lucerna est, et lex lux et via vitae. Ex hoc autem quod homo cognoscit peccatum, quod vitare debet tamquam prohibitum, non statim sequitur quod illud vitet, quod pertinet ad rationem iustitiae, quia concupiscentia subvertit iudicium rationis in particulari operabili. Et ideo lex non sufficit ad iustificandum, sed est necessarium aliud remedium per quod concupiscentia reprimatur.
3:21
Postquam ostendit apostolus Iudaeos et gentiles aequales esse quantum ad statum culpae praecedentis, hic ostendit eos aequales quantum ad statum gratiae subsequentis. Et circa hoc tria facit. Primo ostendit propositum; secundo ostendit quoddam quod supposuerat, ibi an Iudaeorum Deus tantum? Tertio respondet obiectioni, ibi legem ergo destruimus? Circa primum tria facit. Primo proponit quod intendit; secundo manifestat propositum, ibi non est distinctio; tertio infert conclusionem intentam, ibi ubi est ergo gloriatio tua? Circa primum tria facit. Primo proponit habitudinem iustitiae ad legem; secundo assignat causam iustitiae, ibi iustitia autem Dei; tertio assignat huiusmodi iustitiae communitatem, ibi in omnes, et cetera. Ponit autem primo duplicem comparationem seu habitudinem iustitiae ad legem. Primo quidem quia non est ex lege causata. Et hoc est quod dicit: dictum est quod olim per opera legis non poterat esse iustitia Dei, vel quia ipse iustus est adimplens promissa de iustificatione hominum. Infra c. XV, 8: dico enim Christum ministrum fuisse circumcisionis propter veritatem Dei. Vel potius iustitia Dei, qua aliquis iustificatur a Deo, de qua dicitur infra X, 3: ignorantes Dei iustitiam. Haec, inquam, Dei iustitia, nunc, id est tempore gratiae, manifestata est, tum per Christi doctrinam, tum per eius miracula, tum etiam per facti evidentiam, inquantum evidens est multos esse divinitus iustificatos. Et hoc sine lege, scilicet causante iustitiam. Gal. V, 4: evacuati estis a Christo, qui in lege iustificamini, a gratia excidistis. Is. c. LVI, 1: prope est salus mea ut veniat, et iustitia mea ut reveletur. Et ne aliquis credat hanc iustitiam legi esse contrariam, secundo, ponit aliam habitudinem iustitiae ad legem cum dicit testificata a lege et prophetis. Lex quidem Christi iustitiam testificata est praenunciando et praefigurando: Io. V, 46: si crederetis Moysi, forsitan et mihi crederetis, de me enim ille scripsit, et etiam per effectum, quia, cum ipsa iustificare non posset, testimonium perhibebat aliunde quaerendam esse iustitiam. Prophetae autem testificati sunt eam praenunciando. Act. X, 43: huic omnes prophetae testimonium perhibent.
3:22
Consequenter autem assignat causam huius iustitiae, et dicit iustitia autem Dei est per fidem Iesu Christi, id est quam ipse tradidit. Hebr. XII, 2: aspicientes in auctorem fidei, et cetera. Vel etiam quae de ipso habetur. Infra X, 9: quia si confitearis in ore tuo dominum Iesum, et in corde tuo credideris quod Deus illum suscitavit a mortuis, salvus eris. Dicitur autem iustitia Dei esse per fidem Iesu Christi, non ut quasi per fidem mereamur iustificari, quasi ipsa fides ex nobis existat et per eam mereamur Dei iustitiam, sicut Pelagiani dixerunt, sed quia in ipsa iustificatione qua iustificamur a Deo, primus motus mentis in Deum est per fidem. Accedentem enim ad Deum oportet credere, ut dicitur Hebr. XI, 6. Unde et ipsa fides quasi prima pars iustitiae est nobis a Deo. Eph. II, 8: gratia estis salvati per fidem, et cetera. Haec autem fides ex qua est iustitia, non est fides informis, de qua dicitur Iac. II, 26: fides sine operibus mortua est, sed est fides per charitatem formata, de qua dicitur Gal. V, 6: nam in Christo Iesu neque circumcisio aliquid valet sine fide, per quam in nobis habitat Christus. Eph. III, 17: habitare Christum per fidem in cordibus vestris, quod sine charitate non fit. I Io. IV, 16: qui manet in charitate, in Deo manet, et Deus in eo. Haec est etiam fides de qua dicitur Act. XV, 9: fide purificans corda eorum, quae quidem purificatio non fit sine charitate. Prov. X, 12: universa delicta operit charitas. Et ne aliquis dicere per hanc fidem solos Iudaeos iustificari, tertio, ostendit communitatem huius iustitiae, cum subdit in omnes, scilicet ista iustitia est in corde, non carnalibus observantiis, de quibus dicitur Hebr. IX, 10, quod carnales observantiae erant ad iustificationem carnis, usque ad tempus correctionis impositae. Et super omnes, quia videlicet facultatem humanam ac merita excedit. II Cor. III, 5: non quod sufficientes simus cogitare. Addit autem qui credunt in eum, quod pertinet ad fidem formatam, per quam homo iustificatur, ut dictum est. Deinde cum dicit non est enim distinctio, manifestat quod dixerat, et primo quantum ad communitatem iustitiae; secundo, quantum ad causam eius, ibi iustificati gratis; tertio, quantum ad manifestationem ipsius, ibi ad ostensionem. Dicit ergo primo: dictum est, iustificatio Dei est in omnes et super omnes qui credunt in Christum, non enim est, quantum ad hoc, distinctio inter Iudaeum et gentilem. Col. III, 11: in Christo Iesu non est gentilis et Iudaeus, scilicet distinctionem aliquam habens, quasi Iudaeus non indigeat iustificari a Deo sicut gentilis. Omnes enim peccaverunt, sicut supra ostensum est. Is. c.
3:23
LIII, 6: omnes nos quasi oves erravimus, et per hoc egent gloria Dei, id est, iustificatione quae in gloriam Dei cedit. Non autem sibi debet homo hanc gloriam adscribere. Ps. CXIII, 1: non nobis, domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam. Ps. LXV, 2: date gloriam Deo. Sic igitur quia omnes peccaverunt, et ex se iustificari non possunt, restat ut per aliam causam iustificentur, quam consequenter ostendit subdens iustificati. Ubi primo ostendit, quod huiusmodi iustificatio est sine lege, id est, quod non est ex operibus legis, cum dicit iustificati gratis, id est, absque merito praecedentium operum. Is. LII, 3: gratis venumdati estis, et sine argento redimemini. Et hoc per gratiam ipsius, scilicet Dei, cui ex hoc debetur gloria. I Cor. XV, 10: gratia Dei sum id quod sum. Secundo ostendit quae sit causa iustificationis. Et primo ponit ipsam causam, cum dicit, per redemptionem ut enim dicitur Io. VIII, 34: qui facit peccatum, servus est peccati: ex qua quidem servitute homo redimitur si pro peccato satisfaciat. Sicut si aliquis ob culpam commissam obnoxius esset regi ad solvendam pecuniam, ille eum redimere diceretur a noxa, qui pro eo pecuniam solveret. Haec autem noxa ad totum humanum genus pertinebat, quod erat infectum per peccatum primi parentis. Unde nullus alius pro peccato totius humani generis satisfacere poterat, nisi solus Christus qui ab omni peccato erat immunis.
3:24
Unde subdit quae est in Christo Iesu. Quasi dicat: in alio non poterat nobis esse redemptio. I Petr. I, 18: non corruptibilibus auro vel argento. Secundo, ostendit unde ista redemptio efficaciam habuit cum dicit quem proposuit Deus propitiatorem. Ex hoc enim Christi satisfactio efficaciam ad iustificandum habuit, et ad redimendum, quia eum Deus ad hoc ordinaverat secundum suum propositum, quod designat cum dicit quem proposuit Deus propitiatorem. Eph. c. I, 11: qui operatur omnia secundum consilium voluntatis suae. Vel proposuit. Id est pro omnibus posuit, ut quia humanum genus non habebat unde satisfacere posset, nisi ipse Deus eis redemptorem et satisfactorem daret. Ps. CX, 9: redemptionem misit dominus populo suo. Et sic, dum satisfaciendo, nos redimit a noxa peccati, Deum peccatis nostris propitium facit, quod petebat Psalmista dicens: propitius esto peccatis nostris: et ideo dicit eum propitiatorem. I Io. c. II, 2: propitiatio. In cuius figura, Ex. XXV, v. 17, mandatur quod fiat propitiatorium, id est quod Christus ponatur super arcam, id est, Ecclesiam.
3:25
Tertio, ostendit per quos redemptionis effectus ad nos perveniat, cum dicit per fidem in sanguine eius, id est, quae est de sanguine eius pro nobis effuso. Ut enim pro nobis satisfaceret, congruebat ut poenam mortis pro nobis subiret, quam homo per peccatum incurrerat, secundum illud Gen. II, 17: quacumque die, et cetera. Unde dicitur I Petr. III, 18: Christus semel pro peccatis nostris mortuus est. Haec autem mors Christi nobis applicatur per fidem, qua credimus per suam mortem mundum redemisse. Gal. II, 20: in fide vivo filii Dei, qui dilexit me, et cetera. Nam et apud homines satisfactio unius alteri non valeret, nisi eam ratam haberet. Et sic patet quomodo sit iustitia per fidem Iesu Christi, ut supra dictum est. Sed quia etiam supra dixit iustitiam Dei esse nunc manifestatam, agit consequenter de hac manifestatione, et, primo, tangit modum manifestationis, dicens ad ostensionem quasi dicat: hoc inquam factum est, ut iustificaremur per redemptionem Christi et per fidem sanguinis eius, ad ostensionem iustitiae suae, id est ad hoc quod suam iustitiam Deus ostenderet, et hoc propter remissionem praecedentium delictorum. In hoc enim quod praecedentia delicta Deus remisit, quae lex remittere non poterat, nec homines propria virtute ab eis se praecavere poterant, ostendit quod necessaria est hominibus iustitia, qua iustificentur a Deo. Solum autem per sanguinem Christi potuerunt remitti peccata non solum praesentia, sed praeterita, quia virtus sanguinis Christi operatur per fidem hominis, quam quidem fidem habuerunt illi qui praecesserunt Christi passionem, sicut et nos habemus. II Cor. IV, 13: habentes eumdem spiritum fidei credimus. Unde et legitur aliter, ut dicatur propter remissionem delictorum quae sunt hominum praecedentium Christi passionem. Unde dicitur Mich. ult.: deponet iniquitates nostras et proiiciet, et cetera.
3:26
Secundo, ostendit tempus manifestationis eius, cum subdit in sustentatione Dei ad ostensionem iustitiae eius in hoc tempore. Quasi diceret: praecedentia delicta erant ante Christi passionem in sustentatione Dei quasi in quadam divina Dei sustinentia: quia nec pro eis credentes et poenitentes damnat, nec ab eis totaliter reddit absolutos, ut scilicet, eis non obstantibus, possint introire in gloriam. Vel, secundum aliam litteram, potest intelligi quod ipsi sancti patres erant in sustentatione Dei, quia detinebantur in Limbo, non quidem patientes poenam sensibilem, sed expectantes introire in gloriam per Christi passionem. Eccli. II, 3: sustine sustentationes Dei. Ad hoc, inquam, praecedentia delicta vel praecedentes patres erant in sustentatione Dei, ad ostensionem scilicet iustitiae eius in hoc tempore, id est, ut in hoc tempore gratiae suam iustitiam perfecte ostenderet, plenam remissionem peccatorum tribuendo. Ps. ci, 14: venit tempus, et cetera. Et II Cor. VI, 2: ecce nunc tempus acceptabile, et cetera. Et hoc est quod supra dixerat nunc esse iustitiam Dei manifestatam. Oportuit autem ut praecedentia peccata usque ad hoc tempus essent in Dei sustentatione, ut primo convinceretur homo de defectu scientiae, quia tempore legis naturae in errores et turpia peccata incidit, et etiam defectu potentiae, quia post legem scriptam, quae fecit cognitionem peccati, adhuc homo per infirmitatem peccavit. Tertio, ostendit quod per remissionem peccatorum Dei iustitia ostendatur, sive accipiatur Dei iustitia, qua ipse est iustus, sive qua alios iustificat. Unde subdit ut sit ipse iustus, id est ut per remissionem peccatorum Deus appareat esse iustus in se ipso, tum quia remittit peccata sicut promiserat, tum quia ad iustitiam Dei pertinet quod peccata destruat, homines ad iustitiam Dei reducendo. Ps. X, 8: iustus dominus et iustitias dilexit. Et etiam ut sit iustificans eum, qui est ex fide Iesu Christi, id est, qui per fidem Iesu Christi accedit ad Deum. Hebr. XI, 6: accedentem enim ad Deum oportet credere.
3:27
Postquam apostolus ostendit quod Iudaei non praecedunt gentiles, neque quantum ad statum culpae, neque quantum ad statum iustitiae, hic concludit conclusionem intentam, excludendo scilicet eorum gloriam qua gentibus se praeferebant. Et circa hoc tria facit primo proponit huius gloriae exclusionem; secundo exclusionis causam, ibi per quam legem; tertio ostendit modum quo excludit, ibi arbitramur enim, et cetera. Circa primum duo facit. Primo proponit quaestionem dicens: ex quo communiter es sub peccato, tu, Iudaeus, sicut et gentilis, et ex quo gentilis iustificatur per fidem sicut et tu, ubi est gloriatio tua? Qua scilicet in lege gloriaris, ut supra dictum est, et per hoc te gentili vis praeferre. I Cor. V, v. 6: non est bona gloriatio vestra. Gal. c. V, 26: non efficiamur inanis gloriae cupidi, et cetera. Secundo, huic quaestioni respondet dicens, exclusa est, id est sublata est. I Reg. IV, v. 21: et ablata est gloria de Israel. Os. IV, v. 7: gloriam eorum in ignominiam commutabo. Vel exclusa, id est, expresse manifestata est. Gloriabantur enim Iudaei in gloria et cultu unius Dei, et hanc eorum gloriam dicit exclusam, id est expressam per Christum, sicut artifices qui aliquam imaginem in argento exprimunt, exclusores vocantur, secundum illud Ps. LXVII, 31: ut excludant eos qui probati sunt argento. Sed primus sensus est magis litteralis. Cum autem dicit per quam legem, ostendit causam huius exclusionis. Quia autem Iudaeorum gloriatio erat in lege, ut supra dictum est, ideo oportere videbatur quod per aliquid eiusdem generis, id est per aliquam legem, eorum gloriatio excluderetur. Et ideo interrogando quaerens subdit per quam, scilicet est eorum gloriatio exclusa? Posset autem aliquis credere, quod eorum gloriationem exclusam apostolus diceret per aliqua praecepta legalia, quibus quaedam maiora opera mandarentur. Et ideo interrogando subdit factorum? Quasi dicat: numquid per aliquam legem factorum, eorum gloriationem exclusam dico? Et respondet quod non sed per legem fidei. Et sic patet quod duplicem legem hic inducit apostolus, scilicet factorum et fidei. Et in promptu esse videtur quod per legem factorum intelligitur lex vetus, et per legem fidei lex nova, per quam gentilis aequiparatur Iudaeo. Sed dubitatur de hac distinctione. Nam et in veteri lege necessaria erat fides, sicut et in nova. Eccli. II, 8: qui timetis dominum, credite illi, et Ps. CXV, 10: credidi propter quod locutus sum. Immo etiam in nova lege facta quaedam requiruntur et quorumdam sacramentorum, secundum illud Lc. c. XXII, 19: hoc facite in meam commemorationem; et etiam moralium observationum, Iac. I, 22: estote factores verbi, et non auditores tantum. Dicendum est igitur quod legem factorum dicit legem exterius propositam et descriptam, per quam exteriora facta hominum ordinantur, dum praecipitur quid fieri debeat, et per prohibitionem ostenditur a quo debeat abstineri. Legem autem fidei vocat legem interius descriptam, per quam non solum exteriora facta, sed etiam ipsi motus cordium disponuntur, inter quos primus est motus fidei. Corde enim creditur ad iustitiam, ut dicitur hic et cap. V. Et de hac lege loquitur infra: VIII, 2: lex spiritus vitae quae est in Christo Iesu. Deinde cum dicit arbitramur enim, ostendit modum quo per legem fidei gloria Iudaeorum excluditur, dicens: arbitramur enim nos apostoli, veritatem a Christo edocti, hominem quemcumque, sive Iudaeum sive gentilem, iustificari per fidem. Act. XV, 9: fide purificans corda eorum.
3:28
Et hoc sine operibus legis. Non autem solum sine operibus caeremonialibus, quae gratiam non conferebant, sed solum significabant, sed etiam sine operibus moralium praeceptorum, secundum illud ad Tit. III, 5: non ex operibus iustitiae quae fecimus nos, et cetera. Ita tamen quod hoc intelligat sine operibus praecedentibus iustitiam, non autem sine operibus consequentibus, quia, ut dicitur Iac. II, 26: fides sine operibus, scilicet subsequentibus, mortua est. Et ideo iustificare non potest.
3:29
Deinde cum dicit an Iudaeorum, ostendit quoddam quod praesupposuerat, scilicet quod iustitia fidei communiter se haberet ad omnes. Et prius quidem hoc manifestaverat ratione accepta ex parte causae materialis, cum supra dixerat: omnes peccaverunt et egent gratia Dei, id est, peccatores sunt, quos oportet per gratiam fidei iustificari. Sed probatio quae est ex sola causa materiali non sufficit, quia materia non movetur per se ad formam sine causa agente. Et ideo hic subiungit rationem acceptam ex parte causae agentis, id est iustificantis, qui est Deus. Infra c.
3:30
VII, 33: Deus qui iustificat. Manifestum est autem quod Deus noster illos iustificando salvat, quorum est Deus, secundum illud Ps. LXVII, 21: Deus noster, Deus salvos faciendi. Non est autem Iudaeorum tantum Deus, sed et gentium, ergo utrosque iustificat. Circa hoc ergo tria facit. Primo proponit quaestionem de Iudaeis, cum dicit an Iudaeorum tantum est Deus? Quod quidem videri posset alicui per hoc quod dicitur Exodi V, 3: Deus Hebraeorum vocavit nos. Dicendum est ergo, quod Iudaeorum Deus tantum erat per specialem cultum ab eis Deo exhibitum, unde in Ps. LXXV, 2 dicitur: notus in Iudaea Deus; erat tamen Deus omnium per commune regimen universorum, secundum illud Ps. XLVI, 8: rex omnis terrae Deus. Secundo, proponit quaestionem ex parte gentilium dicens: nonne et gentium, scilicet est Deus? Et respondet immo et gentium, quas scilicet gubernat et regit, secundum illud Ier. X, 7: quis non timebit te, o rex gentium? Tertio, ibi quoniam quidem, manifestat per signum quod dixerat, quasi dicat: ex hoc manifestum est quod Deus est non solum Iudaeorum, sed et gentilium, quoniam quidem unus est Deus qui iustificat circumcisionem, idest Iudaeos, ex fide, ut enim dicitur Gal. V, 6: in Christo Iesu neque circumcisio, neque praeputium. Quod autem dicit ex fide et per fidem, secundum Glossam est omnino idem; potest tamen aliqua differentia attendi. Nam haec praepositio ex, designat aliquando causam remotam; haec praepositio per, propinquam. Iudaei ergo iustificari dicuntur ex fide, quia fides fuit prima causa ex qua processit circumcisio et caetera sacramenta legalia: et ita Iudaeos iustificat fides, sicut quaedam causa primaria per quasdam medias causas. Sed gentiles per ipsam fidem immediate iustificantur. Deinde cum dicit legem ergo, excludit quamdam obiectionem.
3:31
Posset enim aliquis dicere quod praedictam legem destrueret, et ideo quaerit dicens legem ergo destruimus per fidem, ex hoc scilicet quod dicimus homines iustificari sine operibus legis. Et respondet absit, secundum illud Matth. c. V, 18: non praeteribit iota unum, aut unus apex, et cetera. Subdit autem sed legem statuimus, id est per fidem legem perficimus et adimplemus, secundum illud Matth. V, 17: non veni solvere legem, sed adimplere. Et hoc quantum ad praecepta caeremonialia, quae cum essent figuralia, per hoc statuuntur et adimplentur, quod veritas significata per ea, in fide Christi exhibetur; et etiam quantum ad moralia, quia fides Christi auxilium gratiae confert ad implenda moralia praecepta legis, addit etiam quaedam consilia per quae praecepta moralia tutius et firmius conservantur.
3:1
Quid ergo amplius Judaeo est? aut quae utilitas circumcisionis? Oritur haec quaestio ex eo quod dixerat^ circumcisionem nihil jn-odesse sine legis observatione: et praeputium nihil obesse observanti legem. Movet autem eam quaestionem Paulus in gratiam Judaeorum: ne videatur eos nimium depressisse^ tanquamnihil illis praestitum esset a Deo prae gentilibus. Sensus est: si ita se res habet, ut dictum est; quid igitur amplius prae gentili, quidve eximium (Graece t6 Ticpiaaov) collatum est Judaeo? quid habet Judaeus in quo praecellat? denique^wae utilitas circumcisionis? id est quid prodest esse circumcisum? Quidam posteriorem interrogationis partem cum pricre confundunt^ tanquam unum idemque significetur, hoc nimirum: quid prodest esse religione Judaeum? Sed alii rectius distinguunt, ut prior pars quaerat de populi praerogativis in genere, quod ad religionem pertinet, ut~ sunt lex, prophetae, posterifir autem specialiter de circumcisione, quae mandata fuit ipsorum patriarchae in totam posteritatem. Rectius, inquam, distinguunt: nam separatim Apostoliw ad eas respondet, continuo quidem ad partem priorem, ad posteriorem vero capite sequenti.
3:2
2. Multum per omnem modum. Hypophora est, quae suae ipsius interrogationi respondet. Quo schemate septies adhuc utitur hoc eodem capite, et saepe alibi. Non enim solum ornat orationem, verum etiam ad docendum cumprimis accommodum est. Multum, inquit, per omnem modum, id est, valde multum amplius est Judaeo. Hic enim^ ut dixi, ad priorem partem quaestionis respondet; ad alteram postea suo loco responsurus: ut inanis et intempestiva sit hoc loco conjectura Erasmi, qui suspicatur a Paulo non fuisse scriptum tcoaJj muHum, sed TioAATy multa: ut ad utilitatem referatur. Dicet ali(juis: Si multum omniao amplius est Judaeo prae gentili; quomodo ad Gal. 3. parem facit utriusque conditionem, dicens: Kon est Judaeus, neque Graecus: non est servus neque liber, etc. Respondeo, Paulum eo loco non aliud velle, quam rem esse adiaphorum in religione Christiana, sitne quis Judaeus an gentilis, servus an liber. Hic vero eum loqui de beneficiis olim populo Judaico praestitis prae caeteris gentibus. De qua re Psalmista: Nonfecit taliter omni nationi. Hoc enim est quod sequitur.
Primum quidem, quia credita sunt illis eloquia Dei. Graece: Nam primum quidem, id est hoc inprimis et praecipue Judaeis amplius est, quod credita, commissa, tradita sunt eis eloquia Dei. Pronomen illis in Graeco non exprimitur; sed ab interprete necessario adjectum. Nam iTCia^sui^r^aaVj crediti sunt eloquia, Latine dicitur credita sive commissa sunt eis eloquia Dei. Sic autem loquuntur Graeci: creditus est hanc rem, id est haec res ei concredita, commissa est. Adnotavit hoc Erasmus^ tacite notans imperitiam Fabri, qui relativumi7?is rejecerat ut superfluum. Eloquia, Graece Xoyia. Quae vox apud autores Graecos peculiariter usurpatur ad signlficanda re.sponsa Dei vel Deorum, quae Latini vocamus oracula. Sed in sacris literis extenditur ad omne Dei verbum hominibus traditum, cujusmodi est uniA^ersa scriptura sacra, sive prophetica, sive historica, seu quaecumque alia. Erat autem permagnum beneficium habere legem et scripturas sibi traditas a Deo. Privilegia Judaecrum prae gentibus explicat idem Apostolos enumeratione quadam infra cap. 9. Quorum est, inquit, adoptio filiorum, et gloria, et testamentum, et legislatio, et obsequium, et promissa: quorum patres, et ex quibus est Christus secundum carnem. Ex quo videmus Apostolum hoc loco non omniavoluisse expromere, quae Judaeus habeat prae gentili; sed uno ac praecipuo beneficio nominato pleniorem declarationem alii loco servasse. Quod forte significare voluit dicendo, primum quidem.. Ac si dicat: non hoc solum est, sed sunt et alia alibi referenda. Quare et de eo, quod hoc loco quaerunt nonnulli, fueritne signaculi circumcisionis apud Judaeos utilitas aliqua, sive efPectus spiritualis ac salutaris, ex iis quae hic dicuntur, statui nihil potest: tum quia de circumcisione nondum hic respondet Apostolus: tum quia contentus unam exposuisse Judaeorum praerogativam, de caeteris tacet. Erit autem opportunum, ut de ea quaestione aliquid dicamus ad illud capitis sequentis: Et signum accepit circumcisionis etc.
3:3
3. Quid enim, si quidam illorum non crediderunt? Graece rjTiiaxr^aav, quasi dicat: incrediderunt, crederenoluerunt, sci licet eloquiis Dei sibi creditis. Hoc est: non habuerunt fidem promissis divinisj quae continentur in scriptura. Illorum, non est inGraeco, tametsiadditumfacit ad sensum.
Fumquid incredulitas illorum fidem Dei evacuabit? Futuri temporis verbum evacuabit (pro quo in multis legebatur praeteritum evacuavit) omnino retinendum ex castigatione Romana. In hanc enim lectionem manuscripti codices emendatiores cum Graecis conspirant. Evacuabit autem, id est abolebit, irritam faciet, Graece xaTapyT^asL Et est sensus: Numquid illorum incredulitas efficere poterit, ut Deus promissa sua non praestet, fidemque datam non servet? Fides hic accipitur, ut alias saepissime in scriptura veteris testamenti, pro veritate in praestandis promissis.
Absit, Graece ji*/j ysvoixo. Ne sit, ne fiat • scilicet uthominummalitiaDei fidem evacuet. Sermo est abominantis, velut rem absurdam, atque adeo impossibilem: siquidem impossibile est Deum mentiri aut fidem fallere. Unde sequitur:
3:4
4. Est autem Deus verax. In omnibus dictis e* promissis, adeo ut fallere non possit. Est enim ipsa veritas. Notandum pro verbo est in Graeco legi yivsai}oj, id est fiat. Et ita citant hunc locum Amb. lib. 3. de fide ad Grat. cap. 3. Hieron. in comment. epistolae ad Titum cap. 1. Estque sensus: Sit Deus verax; hoc est, sine ambiguitate credatur verax in omnibus suis dictis et promissis. Putant quidam interpretem vertisse esto.
Omnis autem homo mendax. Scilicet ex semetipso et ex inclinatione depravatae suae naturae: sumptum ex Psalmo 115. Excipitur autem ille homo, qui etiam Deus est. Non hic repetendum yivsaf^o), sed supplendum latL Nisi illud exponas habeatur, reputetur.
Sicut scriptum est. Referri posset haec citatio ad sententiam modo dictam. Sed melius et quidem necessario refertur ad testimonium sequens, quod alioqui non cohaeret.
Ut justificeris in sermonibus tuis, et vincas cum judicaris. Adducit hoc testimonium ex Psal. 50., quo ostendat Deum semper iu promissis esse v^-acem, non obstantibus etiam hominum peccatis; adeo ut ex nostra iniquitate magis etiam appareat atque illustrior fiat ipsius veritas et justitia. Quod luculente docet PsaL 88., iu quo post commemoratas promissiones Davidi et semini ejus factas, affirmat Deus, etiamsi posteri legem suam deserant, ac justitias suas profanent, tamen inconcusse servaturum se ea, quae promiserat; nec in-itum facturum quicquam eorum, quae de labiis suis processerant. Ut intelHgatur hoc Pauhim velle, exponendus est Psalmi versiculus. Tibi soli peccavi, inquit David, et malum coram te feci. Ex qua mea iniquitate id consequitur, ut tu justificeris in sermonibus tuis etc, id est, ut omnes cum laude agnoscant, adeo te justum ac veracem esse in verbis tuis ac promissis, ut ne quidem ob peccata hominum promissiones tuas retractes: quandoquidem mihi, nihil obstante hac mea, quam confiteor, iniquitate, praestabis quaecumque de regni stabiUtate, successore, et sancto semine ex me nascituro fuisti pollicitus: itaque fit, ut semper vincas cum judicaris, id est, victor et superior in causa pronuncieris, quoties quis recta ratione v(»luei'it de tuisfactis judicium aut examen instituere. In hunc modum exponit Euthjmius congruenter admodum cum mente Pauli hoc loco. Ex qua etiam expositione lif[net, particulam ut non finalem esse, sed tantum consecutionem denotare: quod et Theophylactus hic annotavit. Loquitur autem Apost; lus depromissisDeiabsohitis, quale fuit iHud Psahni 88., n'^ n de iis quae conditionem habent anuexara. Nam quae hujusmodi sunt, ea, non servata conditione, evacuari et irrita fieri posse constat, salva fide et veritate promittentis. Nonnulli versum hunc, ut justificeris etc. in Psalmo per hyperbaton refemnt ad preces superiores, misereri mei. Dele iniquitatem meam. Lava me. Munda me. Ac si diceret David: si mei misertus fueris, si deleveris iniquitatem meam, si laveris et mandaveris me; verax etjustus invenieris in sermonibus tuis, quibus veniam et gra^iam promisisti poenitentibus. Probabilis quidem etiam hic sensus: verum expositio prius data plenius servire videtur explicandae menti Paulinae. Caeterum observa Pauhim in hoc testimonio citando sequi versionem LXX. interpretum: quod fere solet, ubi eorum versio paiTim aut nihil ab Hebraeo discrepat; uti contingit in hoc vei'siculo, quem Hieronymus ex Hebraeo vertit iisdem verbis; nisi quod pro judicaris reddidit futurum judicaberis, sensu nihil diverso.
3:5
5. Si autem iniquitas nostra justitiam Dei commendat, quid dicemus? Iniquitas, b.tiv.io.; pro qua malim injustitiam, propter antithesim ad justitiam. Commendat Graece auvhxrpi. Quod quidam potius vertendum putant, confirmat, constabilit, adstruit; quomodo accipitur Galat, 2. ubi nos habemus: praevaricatorem me constituo. Sed in Syriaco confirmat legitur. Atqui sentit Erasmus interpretem nostrum recte vertisse: nec ipse secus vertendum sibi putavit. Nam in verbo commendandi possunt ea, quae commendationi conjungi solent, etiam intelligi; ut declaratio, testificatio, confirmatio. Dixerat Apostolus incredulitate hominum non modo nun evacuari fidem Dei, verum etiam jillustrari. Quare merito quaestionem hanc subjicit, inquiens: Si nostra iniquitas sive injustitia commendat, id est apparere facit, et illustriorem reddit, adeoque confirmat Dei justitiam et fidem erga homines, quid dicemus? scilicet ad quaestionem ex illis dictis obviam, quae sequitur. Nun(juid iniquus est Deus, qui infert iram? Et hic mallem: Nunquid injustus est Deus: ut sicut iu Graeco, sic inLatino Kap&vofjiaaia quaedam appaveat. Sensus: An ob id censebimus Deum injustum esse, qui infert iram, id est punitionem; qui punit et vindicat peccata, ex quibus ejus justitia commendatur?
3:6
6. (Secundum hominem dico.) Id est, secundum humanum sensum loquor: objectionem hanc moveo ex persona hominis divina nondum capientis; cui facile, sicut experientia docet, hujusmodi quaestiones occurrant.
Absit: ut ideo credatur Deus injustus, ut quis de Deo tam absurde et indigne sentiat.
Alioquin quomodo judicabit Deus hunc mundum? Graece xov x6a,aov^ mundum, sine pronomine demonstrativo, consentientibus etiam mss. quibusdam Latinis et Syro exemplari. Deductione ad incommodum repellit objectionem, quasi dicat: Sipropter causam memoratamDeus injustus censendus est in vindicandis peccatis; igitur non erit idoneus qui judicet mundum. Quod est longe absurdissimum. Sequela manifesta est, quia judicem tvitius mundi justissimum esse oportet. Caeterum directa quaestionis solutio est, Dei justitiam non illustrari nostra iniquitate per se, sed tantum ut per occasionem. Nam vera causa illustrandae justitiaedivinae, quajustus etfidelis est inverbis suis, ipsabonitas estetpotentiaDei, ad eum finem utentis peccatis hominum, seu potius ea permittentis: sicutetea permittit, tum ad demonstrandam justitiam suam vindicativam in iis puniendis. tum ad declarandam suammisericordiam in iis remittendis. Et quidem veram causam illustraudae justitiae Dei non esse nostra peccata, docet Apostolus subjunctis verbis, idque rursus ad incommodum deductione, cum ait:
3:7
7. Si enim veritas Dei in meo men~ dacio abundavit in gloriam ipsius. Mendacium vocat, quod paulo ante iniquitalem, id est peccatum. Nullus euira peccat, nisi falsa specie boni. Dixit autem mendacium propter antithesim cum veritate. Abundare in gloriam est clariorem fieri.
Quid adhuc et ego tanquam peccator judicor? Redundat, ut alibi interdum, et particula. Sensus totius versus est: Si fides et veracitas Dei clarior et illustrior facta est per meum mendacium sive injustitiam; curego postea judicor, condemnor et punior tanquam mendax et peccator? Suam personam ponit pro quavis alia, tanquam diceret: Si peccata hominum per se justitiam Dei illustrant ejusque gloriam promovent; cur igitur homines tanquam peccatores puniuntur? Toletus subtilem quendam adhibet huic h:)CO commentarium, quem lectori ipsius judicandum relinquo. Nobis quidem videtur coactior, nostra vero communis est expositio; quod et ipse fatetur. Et huic optime cohaeret, quud sequitur:
3:8
8. Et non, sicut blasphemamur, et sicut ajunt quidam nos dicere, faciamus mala ut veniant bona? Blasphemamur pXao^r^ijioufJis&a, id est, maledicimur, male de. nobis homines loquuntur. Sensus: Et cur non potius dico (sicut quidam male de nobis loquentes ajunt nos dicere): faciamus mala, cumulemus peccata peccatis, ut veniant bona; quale est Deum glorificari? Suppleri sententia potest etiam hoc modo: Et cur non potius facimus mala, ut Deus ghjrificetur? sicut quidam cahnnniantur nos dicere: Faciamus mala ut veniant bona. Videtur Apostolus eos significare, qui male et calumniose interpretabantur id quod passim docebat, superabundasse giatiam Dei, ubi superabundavit hominum iniquitas. Simul insinuat, pro regula tenendum, ne unquam malum faciamus cujuscumque boni gratia. Caeterum permittere et non impedire mala quum possis, ut bona majora eveniant, haud dubie licitum est et Inudabilis prudentiae; quemadmodum et illud, consulere cuipiam minus peccatum, quo a majori revocetur: sicut ipse fecit tiam dicens infirmis, non secundum imperium, 1 Cor. 7.
Quorum damnatio justa est, scilicet eorum qui sic loquuntur: faciamus mala etc. Rejectio est. Non enim dignatur illationem tam absurdampluribusrefellere, sed eam simpliciter condemnat. Sapientis enim disputatoris est, non ad omuiaobjectarespondere, sed quaedam contemnere. Damnatio Graece judicium, sed intellige condemnativum, ut alibi frequenter. Hic secundum distributionem Theodoreti finis est primi tomi hujus epistolae, et secundi initium a verbis sequentibus. Cum enim, inquit, gentilium et Judaeorum iniquitatem coarguisset Apostolus, et utrosque supplicio dignos ostendisset; ofifert deinceps fidei medicamentum et divinae dispensationis benignitatem docet.
3:9
9. Quid ergo? praeceUimus eos? Nequaquam. Eos non est in Graeco, recte tamen suppletura, etiam ab Erasmo. Quoniam videbatur Judaeum praetulisse gentili, quando dixit, multum per omnem modum amplius esse Judaeo: rursus hic, ne Judaeus se extollat adversus gentilem, ita quaerit; Quid ergo? an quia hoc amplius esse dixi Judaeo, ideo nc s Judaei praecellimus gentiles? Et respondet: Nequaquam.. Graece ou TiavTcuc, tion omnino: sed usurpat Pauhis pro nequaquam, nullo modo. Qua responsione non jam sibi contrarius est Apostolus. Dixerat enim Judaeo amplius esse, quantum attinet ad externa beneficia Judaico populo exhibita a Deo, et illud maxime, quia credita illis fuerant eloquia Dei: hic autem negat Judaeum absolute praecellere, id est quoad veram justitiam, a qua sola petenda est hominis cujusque vera et solida supra alium excellentia. Unde sequitur:
Causati enim sumusjudaeos et Graecos omnes sub peccato esse. Graece Tzpoij- TiaoaiacOa^ quasi dicat: praecausati sumus. Quod ego transferrem, ait Valla, supra diximus enim causam. Vnde sensum hunc reddunt: Jam enim aute probavimus allatis causis et ratiombus, Judaeos et gentiles omnes peccato subditos esse, id est, omnes esse peccatores, et propter peccata damnatione dignos. Atqui plenior erit sensus, si dicas: Jam ante probavimus, allegatis criminibus etc. Nam Graecum verbum et simplex et compositum significationem habet accusandi. Crimina audivimus gentilium cap. 1. et Judaeorum cap. 2. Hic quaeritur, quam generaliter illud omnes accipiendum sit, quum causatum se dicit omnes sub peccato esse. Nam ex praecedentibus solum inferri posse videtur, multos sub peccato esse; ut ex gentibus philosophos, ex Judaeis legisperitos, siquidem horum proprie crimina percensuit. Respondeo Pauli procul dubio mentem esse de omnibus sine exceptione hominibus subpeccato coucludendis; sicut et dicit Gal. 3. Conclusit scriptura omnia sub peccato. Primum id patet ex scopo Pauli. Vult enim demonstrare sine fide Christi neminem justificari posse: quod demonstrari non potest, nisi constiterit sine ea omnes esse peccatores. Idipsum probant testimonia scripturae subjuncta, quae prorsus universaliter loquuntur, illud potissimum: Non est qui faciat bonum, non est usque ad unum. Ex quibus deinde rursus universalem, omnes et singulos homines complectentem, facit illationem, dicens: Ut omne os obstruatur, et subditus fiat omnis mundus Deo. Nec pluribus opus est argumentis in re tam manifesta. Ad objectionem vero respondemus, Pauli coUectionem, quae brevis et proinde obscura est, explicandam esse hoc modo: Gentilium et Judaeorum praecipui, et a quibus maxime erat exspectanda justitia, quippe qui prae caeteris hominibus sapientiam, ut philosophi, et divinae legis notitiam, ut nomodidascali, profitebantur, peccaverunt et a justitia longe aberraverunt: igitur et omnes caeteri, quibus nec sapientiae studium cordi fuit, nec legis divinae notitia contigit. Argumentum est a minori. Nec vero plenior exigenda fuit de singulis probatio: quum intelligenti satis sit rationem adferri posse singulis et omnibus communem, nec ignotam; id est humanae naturae corruptionem: etsi causa ejus passim lateret. Haec porro si Judaeo minus persuadeant, audiat quae sequuntur.
3:10
10. Sicut scriptum est: Quia non est justus quisquam. m
3:11
11. Non est intelligens, non est re- ^ quirens Deum.
3:12
12. Omnes declinaverunt, simulinutiles facti sunt: non est qui faciat bonum., non est usque ad unum.
3:13
13. Sepulcrum patens est guttur eorum; linguis suis doloseagebant. Venenum aspidum sub labiis eorum.
3:14
14. Quorum os maledictione et amaritudine plenum est.
3:15
15. Veloces pedes eoru7n ad effundendum sanguinem.
3:16
16. Contritio et infelicitas in viis eorum. |
3:17
17. Et viam pacis non cognoverunt.
3:18
18. Non est timor Dei ante oculos eorum. Omnes sub peccato esse, copiosius adhuc probat propter Judaeos ex scriptura, tanquam propria (sicut infra dicit) ipsorum lege, convincendos. Arguit autem haec probatio, quemadmodum superius admonui, universalem intellectum illius conchisionis: omnes sub peccato esse. Dicitur enim: Quia non est justus quisquam etc. Item: Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt: non est qui faciat bonum, non est usque ad unum. Accedit et generalitas hominum illo versu ejusdem Psal. significata: Dominus de coelo prospexitsujjer filioshominum: ut videat si est inteUigens aut requirens Deum. Post quem versum proxime sequuntur verba a Paulo citata: Omnes declinaverunt etc. Hoc enim quid est aHud, quam omnes inventos malos, neminem bonum? Verum haec intellige juxta mentem et scopum Pauli, de filiis hominum, id est humano genere, quale est ex sua origine, et quaHs unusquisque perseverat, donec justitiae Dei per fidem Jesu Christi particeps fiat. Non sum nescius, Hieronymum alicubiscripturamhanc: Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt, interpretandam docere secundum illum canonem scripturarum, quo signum universale non ad tutum, sed ad partem maximam referendum sit, velut in eo quod Apostolus dicit: Omnes quae sua sunt quaerunt. Philipp. 2. Sic enim censet in Epist. 146., quae est de filio prodigo ad Damasum Papam, et in comment. epist. ad Eph. sub finem capitis primi. Quam Hierouymiinterpretationemetiam alii quidam sequuntur. Mihi tamen Paulino sensui, atque etiam Davidico, convenientius videtur, ut universaliter utriusque verba accipiantur, eo modo quo dixi. Nam de Paulo satis puto constare. Sed et Davidis non aliam in suis verbis arbitror esse sententiam, quam quae fuit Isaiae prophetae in hisce consimilibus cap. 53. Omnes nos quasi oves erravimus: unusquisque in viam suam declinavit. Quae verba nemo Theologus negaverit ad omnes omnino pertinere, quos comprehendit id, quod proxime sequitur: Et posuit Dominus in eo iniquitatem omnium nostrum. Alibi quoque Hieronymus hoc universali sensu versum Davidicum accipit, iit in commentario super Isaiae 52. ita scribens: Opportuno tempore pro cunctis sanguinem fudit, Christus, quando omnes declinaverant, simul inutiles facti erant: non erat qui faceret bonum, non erat usque ad unum: ut pro omnibus gustaret mortem, quia omnes peccaverant, et indigebant gloria Dei. Haec ibi. Sed quaeret aliquis, quomodo ad omnes et singulos pertineant quae sequuntur apud Paulum: Sepulchrum potens est guttur eorum etc, usque ad finem citati testimonii. Resp<indeo Pauhim non sentire, quod in omnibus et singulis fuerint omnia vitia quae hic enumerat, sed aliainaliis; ita tamen ut omnes in vitio et peccato fuerint, omnes declinaverint, et ad bonum facti sint inutiles: denique inter omnes nuUus sitjustus, nulhis intelligens, nuHus qui Deum quaerat aut timeat, aut quod bonum est faciat: sensu nimirum antea declarato. Caeterum quod ad scripturas hic ab Apostolo citatas attinet, etsi jam olim in vulgatis codicibus Latinis extiterint omnes imo loco, scilicet in Psal. 13. etiam ante Hieronymi et Augustini tempora: sciendum tamen est, neque in Hebraeo, neque apud LXX. interpretes in eo Psal. omnes haberi. Quod et diserte testatur Hieronymus in praefat. lib. 16. suorum comment. in Isaiam, adstipulante etiam commentario Psahnorum, qui Hieronjmi titulum habet. At neque Chaldaea paraphrasis in eo loco agnoscit. Addit ipse Hieronymus, omnes Graeciae tractatores, qui in Psalmos edidere commentarios, idipsum liquido confiteri, dicitque eos, qui artem contexendarum inter se scripturarum Apostoli nesciebant, cum quaererent aptum locum, ubi assumptum ab eo ponerent testimonium, quod absque auctoritate scripturaepositum non putabant, transtulisse in eum Psalmum^ in quo repererunt prima verba. Fuere quidem nonnulli, quiversus illos, quos alio relegat Hieronymus, contenderent Hebraico textui in Psalmo memorato detractos esse, et restitui debere, idque ex quodam Hebraico, quod allegant, Psalterio Anglicanae ecclesiae. Sed eos bene et solide refellit vir doctissimus F. Lucas suis in sacra biblia notationibus; ad quas lectorem remitto. Jam ex quibus locis collecta sit haec testimoniorum congeries, eodem indice Hieronymo paucis accipe. Primi versus usque ad illud: Sepulcrum patens, deprompti sunt ex Psal. 13. jam dicto, qui Hebraeis est 14. At versus ille: Sepulcrum patens est guttur eorum, linguis suis dolose agebant, sumptus est ex Psah 5. Quodsequilur: Venenum aspidum sub labiis eorum, decerptum est ex Psalm. 139. non autem, ut vult autor ille incertus commentariorum in Psalmos, ex Deuteronomio. Nam in eo libro non hoc legitur, sed venenum aspidum insanabile, cap. 32. in cantico Mosis. Quod statim sequitur: Quorum os maledictione etamaritudine plenum est, habetur in Psah 9., qi;i Hebraeis est 10. Porro verba sequentia: Veloces pedes eorum et caetera usque ad illud: Non est timor, desumpta sunt ex Isaiae cap. 59. Quod ita esse repetit in eundem Isaiae locum scribens Hieronymus. Illud postremum: Non est timor Dei ante oculos eorur,i, in Psal. 35. principio legitur. Nec in hoc, ait Hieronymus, cuiquam videatur esse diversum, si quod in suis locis numero dicitur singulari, ab Apostolo pluraliter dicatur: qui scribebat ad plurimos, et in unum sensum multa cogebat exempla. Sic ille. A quo Cajetanus in locis designandis uonniliil dissentit, sed praeter aequum. Restat ut testimonia haec a Paulo citata breviter exponamus. Nofi est, inquit, justus quisquam. Graece, non estjustus, ne quidem unus, scilicet in universo hominum genere: quod intellige, quantum ad naturae comiptionem attinet, et antequam quisque justificetur ex fide. Item non est quisquam intelligens, id est sapiens ea quae Dei sunt. Non est exquirens Deum, id est bonis actionibus sese Deo commendans. Omnes originaliter infecti atque corrupti, a recto deflexerunt ad iniquitates. Simul omnes, excepto nemine, facti sunt ad legem implendam et opera pietatis exercenda prorsus inepti atque inutiles: quodin Hebraeo est, putruerunt, sive rancidi facti sunt. Nonestquisquam qui faciat bonum, Graece XpT^OTOtYjTa, bonitatem; sed Hebraice ^V^, bonum, id est opus Deo acceptum. Vel: Non est quisquam, qui bene vivat; qui ita faciat bonum, ut bonus dici possit. Sic enim in 4 Reg. et 2 Paralip. de quibusdam Regibus Juda dicitur, quod fecerint bonum, rectum, placitum, coram Domino. Non est usque ad unum, id est ne unus quidem. Nam inclusive exponendam esse voculam usque, secus quam in expositione Psalmi vult Augustinus, ut Christum excipiat, recte monet Cajetanus: Nullus enim, inquit, purus homo excipitur. Ethic sensus patet ex eo, quod in Graeco praecessit: oLdk clg_, ne quidem unus. Porro sepulcro patenti simile est guttur eorum; quia sicut sepulcrum patens exhalat tetrum ac pestiferum foetorem, ita ex ore illorum impuri, pestilentes, noxiique sermones exeunt. Linguis suis utuntur ad dolum et fraudem, aliud loquentes, aliud sentientes. Et, quasi qui venenum aspidum, id est, nocentissimum sub labiis vel in labiis gerant, semper parati sunt pestiferum virus latentium cogitationum ex oris pharetra depromere, et in quemlibet ejaculari. Quorum os maledictione sive exsecratione et amarulentia plenum est; ita ut vix aliud ore proferant iu eos, quibus ofi^ensi sunt, quam contumelias et maledicta. Est autem amaritudo sive amarulentia, dum odium cordis in ore et sermone apparet. Veloces pedes eorum ad effundendum. sanguinem, id est, ad caedes et oppressiones innocentium. Contritio et infelicitas inviis eorum. Infelicitas Graece TaAaiTttopta^ miseria, aei-umna. Calamitatem legit Cyp. lib. de zelo et livore. Vox Hebraea apud Isaiam vastitatem significat. Sensus: Omne eorum studium est ut alios conterant et vastent; adeo ut nati videantur in aliorum perniciem. Viarum nomine studia et actiones Hebraea phrasi significari notum est. Etviam pacis non cognoverunt, scilicet approbationis notitia: quia pacem et justitiam, verae pacis conservatrieem, oderunt. Ac si dicat: nolunt ingredi viam pacis. Denique quod praecedentium malorum fons et caput est: No?i est timor Dei ante oculos eorum, id est, oculis mentis non ^ considerant Deum ubique praesenLem, proindeque timendum esse, tanquam justimi vindicem malorum. Hoc enim timore, velut fraeno cohiberi solent homines, ne in scelera et flagitia praecipites currant. Ex hoc loco colligitur, hominsm peccando non solum amisisse amorem justitiae, verum etiam timorem gehennae, quemadmodum docet Prosper lib. contra Collatorem cap. 19.
3:19
19. Scimus autem, quoniam quaecumque lex loquitur, iis, qui in lege sunt, loquitur. In lege, id est sub lege, legi sulijecti. Ne Judaeus excipiat et dicat, haec superiora nihil ad se pertinere, sed de impiis, id est gentilibus dicta esse; nunc ratione probat ea Judaeis esse communia. Legis nomine priori loco Psaknos et Prophetas, ac verosimiliter etiam reliquos sacros libros comprehendit. Nam ex Psalmis et Prophetis adducta fuere memorata testimonia. Atque eo modo legis vocabulum etiam Dominus usurpat Joannis 15. dicens: Ut adimpleatur sermo, qui in lege eorum scriptus est: Quia odio habuerunt me gratis. An eadem legis acceptio sit posteriori loco, cum dicit, iis qui in lege, id est sub lege sunt, dubitari potest. Nam solet hacjocutione Mosaica lex intelligi, quae ut summum quatuor libris continetur. Verum quia tota veteris testamenti scriptura, canone Hebraeorum comprehensa, Judaeis erat, ut esse debebat, pro veibo Dei; ideo nihil vetat etiam hac parte totam legis nomine comprehendi, tametsi nihil incommodi est, si specialiter accipiatur. Nam sic etiam sensus congruit, qui est hujusmodi: Lex et prophetae, licet multa dicant et praedicent de gentibus a populo Dei diversis, et aliquando ad eas etiam sermonem dirigant, ut in prophetis videre est, potissimum tamen intendunt corripere, castigare, comminari, invehere in illorum vitia, qui sub lege sunt: praesertim ubi loquuntur absque determinatione certae alicujus gentis. Haec enim quae dixi legis sunt ofEcia. Lex autem soli populo Hebraeorum data fuit. Bene igitur Apostolus ex lege et ejus increpatione convincit populum illum totum fuisse sub peccato. Alii aliter hanc probationem explicant: sed meo judicio minus recte.
Ut omne os obstruatur. Ut illationem notat, non causam, ac si dicat: Hinc fit ut nemo gloriari possit de justitia, nec se excusare in Dei judicio, ne Judaeus quidem qui in lege gloriatur. Per eam ipsam enim injustus arguitur.
Et subditus fiat omnis mundus Deo. Subditus, GraeceuTioStxog^ id est obnoxius, obstrictus ad poenam. Augustinus legit reus lib. de gratia Christi cap. 8. Sensus: Et ut appareat omnes omnino homines, etiam Judaeos, esse Deo judici ad aeternam luortem obnoxios.
3:20
20. Quia ex operibus legis non justificabitur omnis caro coram illo. Non Gall. Estil Comm. Tom. I. justificabitur omnis caro, id est nuUa caro, nullus homo justificabitur. Notissima synecdoche, caro pro homine. Porro quia Graece est SiOTt^ propterea quod, ideo quia. Sentit enim Apostolus idcirco etiam Judaeo, qui legem accepit, os obstrui, reddique eum Deo obnoxium, quoniam etsi legem et opera legis praetendere velit, non tamen ex illis coram Deo justificetur, quum maneat illud, quod ante probatum et conclusum est, Judaeos et Graecos omnes sub peccato esse; nec habere de quo coram Deo glorientur. Quod si Judaeus, qui legem accepit, ex operibus legis non justificabitur; quanto minus gentilis, qui legem non accepit? Itaque recte dictum est, omnis caro. Potest autem accipi haec Pauli sententia velut epiphonema supradictorum. Huc enim spectant quae dixit, ut intelligatur ex lege non esse justitiam: unde mox colligat principale suum institutum, justitiam esse petendam ex fide. Quidamhoc loco intelligunt opera legis, qua parte caeremonialis est. Et hoc putant Apostolum velle, quod justitia non habeatur per sacramenta veteris legis, sive per observationem legalium. Pro quo intellectu facere videtur, quod eadem haec propositio habetur Gal. 2., in qua epistola potissimum de legis caereAonialis ad justitiam inutihtate Paulus disserit. Verum de illius loci sententia videbimus in ejus commentario. Praesens certe doctrina ad legem caeremonialem restringi non potest, quemadmodum bene probat Augustinus lib. de spiritu et litera cap. 8. et 29. Primum, quia continuo subjungit Apostolus: Per legem cognitio peccati; quod de lege morali in decalogo scripta dici manifestum est. Et ita se ipse Apostolus exponit cap. 7. citans illud ex decalogo: Non concupisces, ac subjungens legem sanctam esse, et mandatum sanctum et justum et bonum. Quae epitheta maxime competunt in legem moralem. Deinde quia verbis hic superioribus, et jam ante cap. 2. ostenderat, nec eos quidem, qui legem acc/a^perant, justitiam fuisse consecutos, de lege morali indubie loquens; ut ibi: Qui praedicas non furandum, furaris, et quae sequuntur. Adde, quod non opponit Apostolus caeremonialia moralibus, sed antithesim statuitinterid, quod estexoperibuslegis, sive exlege, etperlegem; etid, quodestgratis, atque ex fide, et per fidem; uti docet totus contextus sequens. Sed nec id, quod infra dicitur: Legem ergo destruimus per fidem? Absit: sed legem statuimus; accipi potest de lege caeremoniali, quam fides Christi promulgata tollit ac destruit. illud quoque capitis sequentis: Lexiram operatur, ubi enim non est lex, nec praevaricatio; de lege morali praecipue veritatem habet. Nam praevaricationes pleraeque omnes sunt contra leges morales. Igitur hoc loco vel legem moralem oportet intelligi, vel certe legem universam Mosis, moralia simul et caeremonialia complectentem. Nam a tota lege vim justificandi removere vult Apostoli^s. Et sic intellecta sententia magis ad amussim convenit cum ea, quae est ad Gal. 2. Praeterea notandum est opus legis bifariam sumi: vel pro opere, quod lex praescribit, quale opus vere bonum est; de quo cap. 2. Factores legis justificabuntur: vel pro opere, quod fit ex lege, id est, ex sola legis cognitione, et non ex fide. Quo posteriori modo loquitur hic Paulus de operibus legis, ea nimirum intelligens quae quis facit sola lege adjutus. Cujusmodi erant, quae faciebant et adhuc faciunt Judaei, non existimantes gratiam redemptoris ad juste vivendum sibi esse necessariam. Qualiacumque enim ea sint, ad veram justitiam nihil conducunt. Hoc quippe est ex operibus lea'is neminem iustificari coram Deo. Sic opera legis exponit Augustmus compluribus locis, ut lib. de spir. et lit. cap. 8., de gratia et lib.' arb. cap. 12. et lib. 3. contra 2. epist. Pelag. cap. 7. Item Hugo quaest. 82. et 83. Quod si lex a Deo data, tanquam legis naturalis per peccatum obscuratae quaedam interpres, explicans eam ac renovans, justitiam praestare non potuit: multo minus id potest sola lex naturalis, tali interprete destituta. Quare si ex operibus legis scriptae nemo Judaeus justificatur; consequenter intelligendum relinquitur, multo minus gentilem justificari posse ex operibus legis naturae, quantumlibet etiam humano studio excultae, et quibuscumque philosophiae praeceptis ehicidatae. Quocirca nec Aristotelis Ethica, quamvis suam minime contemnendam habeant utilitatem, cuiquam sufficere potuerunt ad veram et salutarem justitiam. Unde et Paulus alibi, tam legis scriptae quam naturalis opera comprehendens, communem de utrisque, quod ad salutem nihil conferant, profert sententiam. Sic enim scribit Judaeus ipse ad Titum gentilem cap. 3. Non ex operibus justitiae, quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit. Videtur autem hoc loco et deinceps justificari seu justificatio generaliter accipi. qua nimirum quis vel ex impio fit justus, vel in adepta justitia progreditur. Prius acceptionis membrum ex sequentibus manifestum est, maxime ex eo, quod dicitur capite sequenti: Credenti in eum, qui justificat impium, reputatur fides ejus ad justitiam. Posterioris autem membri justificatio fuit ea, quae ibidem Abrahae tribuitur ex fide: ut qui jam ante erat justus. Quem utrumque justificationis modum observare est etiam apud Jacobum Apostolum cap. 2. Igitur mens et doctrina Pauli est, ex operibus legis neque primam obtineri posse justitiam cum remissione peccatorum; neque justitiam habitam conservari, augeri, perfici; neque vero tanquam ex actibus justitiae, justum quempiam apud Deum reputari.
Per legem enim cogtiitio peccati. InteUige exchisive hoc sensu: Lex solam praestat et ingerit agendorum et fugiendorum notitiam, dinn alla praecipit, alia prohibet. Quod enim legeprohibetur, peccatum est. Non ergo per legem, neque ex operibus legis est justificatio, qua peccatum tollitur et lex observatur. Sermo est de eadem lege, de qua supra, id est, de lege scripta sive Mosaica. Nam ea, qua parte moralis est, peccatum ostendit: sicut et infra dicit cap. 7. Peccatum non cognovi nisi per legem. Nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: non concupisces. Unde patet falli Origenem, qui legem naturalem ab initio mentibus hominum insitam existimat liic significari. Quamvis enim Cain et alii multi ante legem scriptam habuerint agnitionem malefactoram suorum, accusantibus ipsos suis conscientiis; obscurior tamen et imperfectior erat ea notitia. Nam lumen naturale rationis ita peccato fuit obnubilatum, ut multa, quae peccata sunt, non putarentur esse peccata; multa quoque levia putarentur, quae gravia sunt. At vero per legem a Deo datam et tabulis inscriptam multo clarior atque perfectior accessit peccati cognitio: nec solum quatenus rectae rationi peccatum repugnat, verum etiam qua Dei offensa est, et a Deo graviter puniendum: quod utrumque per solam naturae legem pauci, nec ii nisi imperfecte, poterant cognoscere. Denique si de lege naturae partem hanc interpreteris, non perinde contra Judaeum valebit, qui dicere poterit: et si per legem naturae tantum peccati cognitio sit, legi tamen Jivinae, quam ipse accepit, amplius esse tribuendum. Sentiunt nobiscum Augustinus lib. de spiritu et litera cap. 8., et commentatoves fere omnes.
3:21
21. Nunc autem sine lege justitia Dei manifestata est: testificataa lege etprophetis. Postquam ostendit ex lege non esse justitiam, docere nunc incipit, unde ea petenda sit, nempe ex fide Jesu Christi. Qua in re versari cardinem Paulinae disputationis in hac epistola, diximus initio. Nunc, id est, tempore praedicationis evangelicae, vel nunc autem, id est atqui, at ver'.». Sic enim accipitur interdum, ut non tempus, sed assumptionem vel adjunctionem significet. Vide, quae adnotamus ad illud Heb. 11. Nunc autem meliorem appetunt. Justitia Dei, id est, ea justitia, qua coram Deo quis justus est. Praecessit enim: Ex operibus legis non justificabitur omnis caro coram tUo. Nunc, inquit, justitia Dei, justitia vera, qua in Dei conspectu et judicio justi sint homines, manifestata est et palam annuntiata, ac reipsa exhibita sine lege, id est, non per opera legis: tametsi testificationem habeat a lege et prophetis. A lege quidem, id est, ex libris legis, ubi scriptum est: Tn semine tuo benedicentur omnes gentes. A prophetis autem, in quibus legitur: Justus ex fide vivit. Sciendum est Augustinum lib. de gratia Christi cap. 8. et de spiritu et litera cap. 9. illud, sine lege, jungere cum justitia Dei, quod et sequitur Hugo quaest. 87., ut justitia Dei sine lege intelligatur, quae non est ex lege. Sed ea coustructlo coactior est, et non necessaria. Nam sensus eodem recidit cum expositione prius data. Minus vero placet, quod alii quidam sine lege exponunt, cessante lege. Non enim agit nunc Apostolus de legis aut legalium cessatione, nec opportunum erat, ut ageret: sed de legis effectu. Docet enim, quid lex possit, quid non possit: peccatum ostendere potuisse, justitiam praestare non posse, ideoque sine ea justitiam esse manifestatam et exhibitam. Porro ea manifestatio seu manifestata exhibitio justitiaeDei sine lege potissimum facta est in conversione gentilium, qui legem non acceperant; quorum tamen verae justitiae attestabantur externa signa; prout Cornelii centurionis et ah'orum exempla in Actis commemorata nos docent. Unde et Galatis dicitur cap. 3. Ex operibus legis spiritum accepistis, an ex auditu fidei?
3:22
22. Justitia autem Dei per fidem Jesu Christi in omnes et super omnes, qui credunt in eum. Graece non additur in eum; satis tamen intelligitur. Nam et Syrus interpres addendum putavit. Cohaerent haec verba superioribus epanalepsi quadam, exponente causam ac modum justitiae Dei, quam dixit, acquirendae. Sensus enim est: justitia, inquam, Dei, quae est per fidem Jesu Christi; idque in omnes et super omnes credentes in Christum. Hi enim omnes justificantur, siveJudaei sint, sive gentiles Cuni dicit justitiam Dei haberi per fidem, aperte significat justitiam non esse ipsam fidem; quod voUmt haeretici Doctrina enim Apostoli est per fidem acquiri justitiam; ita tamen, ut ipsa fides sit initium justificationis, atque etiam pars quaedam justitiae: quemadmodum infra plenius declarabitur. Haec duo, 171 omnes et super omnes, Oecumenius ita distinguit, ut prius ad Judaeos, posterius ad gentiles referafrur: quod Judaei apud se velut domesticam tiaberent salutis causam, nempe Christum; a quibus extensa deinde fuerit ad gentiles et super gentiles Dei gratia: quia salus ex Judaeis est, Joan. 4. Verum non hoc Apostolum velle, satis arguit pars sequens, qua diserte significat se indistincte nunc loqui de Judaeis atque gentilibus. Utrumque igitur hoc membrum ad utrosque pertinet. Alii dictum putant m omnes, propter universalitatem beneficii; super omnes, propter sublimitatem. Atqui Graece non est uuep, sed lui; quemadmodum priori loco £tc, Paulo fere idem significantia; ut verti potuerit hoc modo, ad omnes et in omnes. Quare si quid discriminis est, velim ita discerni, ut in priori significetur accessus, inposterioriperventio. Habet enim justificatio suos gradus. Atque id est, quod alii dicunt esse ejusdem iuculcationem per auxesim quandam. Porro omnes in Christum credentes intellige, non quomodocumque, sed ea fide, de qua cap. 1. diximus Apostolum loqui: qua videlicet in Christum quis credit, paratus subire et agere ea, quae ille ordinavit ad justitiam consequendam, vel etiam retinendam, id est, credentes fide humili et obediente. De qua et illud accipiendum, quod dicit Dominus Joan. 3. Ut omnis, qui credit in ipsum, non pereat, sed habeat vitam aeternam. Ex his quoque responderi potest ad id, quod quaeri solet: utrum haec fides informis sit an formata. Jam enim supra dictum est, eam non prorsus informem esse, sedformatam bona vohmtate; in qua et spes et dilectio Dei includuntur. Xon enim est distinctio. Scilicet inter Judaeos et gentiles, ac si dicat: nullus est hominum, qui possit, aut unquam potuerit aliter justificari, quam per fidem Jesu Christi. Haec una et sola via est omnibus proposita, qua perveniatur ad justitiam. Qua de re graviter disserentem vide B. Augustinum lib, de peccato originali cap. 24. Quamquam ilhid sciendum, in fide Christi mediatoris implicita plerosque, qui Christi adventum antecesserunt, 2 justificatos fuisse; quod ex professo do- » cent Theologi in 3. Sent. dist. 25. Porro non esse distinctionem, probat ex causa communi.
3:23
23. Omnes enim peccaverunt. Tam Judaei quam Graeci, quemadmodum in praecedentibus ostensum est et conchasum: ut quibus est morbus communis, sit etiam communis remedii necessitas.
Et egent gloria Dei. Ita legendum, non gratia Dei, quod in quibusdam legitur. Sensus tamen huc recurrit, juxta multorum expositionem. Putant enim hoc significari: quoniam omnes peccaverunt, idcirco omnes egere Dei miserantis auxilio, id est, gratia remissionis, per quam Dei nomen glorificetur; ut apud Ezechielem cap. 36. Sic intellexit Augustinus lib. de spiritu et litera cap. 9. et fere Latini post eum. Sic etiam Theodoretus in commentario. Atque hunc intellectum confirmarevidentur ea, quaeproximesequuntur de gratuita remissione peccatorum. Potest autem et hic esse sensus: Omnes confiteri debent se peccatores, et per hoc gloriam dare Deo; quomodo Josue dicebat ad Achan furti deprehensum: Da gloriam Deo, et confitere, quid feceris Jos. 7. Quo etim sensu dicitur Apoc. 15. Et non egerunt poenitentiam, utdarent Deo gloriam. Verum notandum est verbum uoxspouvxaij egent, etiamveYtiYiosse destituuntur, quemadmodum verterunt Erasmus et alii. Tum sensus esse potest: Quia cmnes peccavei-unt, ideo omnes destituuntur seu privantur gloria Dei, id est, indigni sunt vita aeterna, quae non datur nisi justis. Quem sensum indicant Chrysostomus et Theophylactus. At vero quamvis hi sensus memorati probabilitatem suam habeant, est tamen alius meo judicio verus et germanus hujus loci, iste nimirum: omnes peccaverunt et proinde destituuntur gloriaDei, id est, non habent, unde coram Deo glorientur. Sic enim Paulo gloria Dei est gloria coram Deo, sicut eidem hic et alibi justitia Dei est justitia coram Deo. Cui locutioni similes sunt: oratio Dei, Lucae 6. pro oratione ad Deum; fides Dei, Marci 11. pri fide in Deum; et passim fides Jesu Christi, pro fide in Jesum Christum. Sic et blasphemia spiritus, Matth. 12. id est, blasphemia iu spiritum. Itaque hac parte dicitur idem, quod superius, ut omne os ohstruatur, id est, ut nemo habeat, unde glorietur; et quod inferius: ubi est ergo gloriatio tua? Explicatur autem haec phrasis cap. seq.: Si Abraham ex operibus justificatus est, habet gratiam, sed non apud Deum. Ad hunc sensum quam proxime accedunt Cajetanus et Toletus in commentariis, et Erasmus in paraphrasi. Denique contextui sensus hic apprime quadrat.
3:24
24. Justificati gratis per gratiam ipsius. Justificati, Graece '5'.xa'.o6[ASVO'.^ praesentis temporis participio, quo Latini carent. Non ergo significatur prius homines justificari quam peccent, aut egeant gloria Dei; sed eos, qui peccaverunt, nec habent, in quo glorientur coram Deo, postea justificari etc. Proinde vertit Erasmus: justificantur autem gratis. Potest et ita commode verti: justificandi gratis. Quomodo patres concilii Tridentini participium dyiaC&pi^voucHeb. 10., quod interpres vertit sanctificatos, exponendum putarunt, quotquot sanctificandi essent, sess. 22. cap. 1. Quod sequitur, per gratiam ipsius, tc,rf(r^v:/MZ additum est, ac si dicat gratis, id est, per gratiam ipsius. Nam sensus est, homines peccatores justificari absque ullo suorum operum merito, per solam gratuitam Dei bonitatem. IIoc autem intellige de tota justitia ab initio usque ad finem; de qua sub nomine salutis idem Apostohis verbis antea citatis: Non ex operibus justitiae, quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit. Hinc Augustinus epistola 105., quae est ad Sixtum Romanum, docet justitiam et fidem nusquam vocari mercedem; quamvis remissio peccatorum non sine aliquo sit merito, propterea quod reddatur fidei et orationi praecedenti. Cujus doctrinae ratio est, quia justitia Christiana c implectitur totam hominis renovationem: cujus initium est a fide, quae prima datur, ut per eam caetera impetrentur; uti loquitur idem August. lib. de praedest. Sanct. cap. 7. Eundem vide his consentanea scribentem in epist. 106. ad Paulinum Nolanum episcopum. Ab hac explicatione sententiae Paulinae nihil diversum est, quod docet Synodus Trid. sess. 6. cap. 8. nos ideo gratis justificari, quia nihil eorum, quae justificationem praecedunt, sive fides, sive opera, ipsam justificationis gratiam promeretur. Loquitur enim de fide prorsus informi et mortua, quae nihilo magis, quam donum linguarum aut prophetiae aut scientiae, si nihil adsit Christianae dilectionis, hominem Deo commendat 1 Cor. 13. quemadmodum et de operibus totam justificationem praecedentibus, quae nec ipsa, qualiacumque sint, hominem Deo commendare possunt. Dico, totam justificationem: cujus exordium est a Dei per Jesum Christum praeveniente gratia, qua qui a Deo aversi sunt, ut dicitur ejusdem sess. cap. 5., nullis eorum existentibus meritis ad convertendum se dispouuutur; ad quod utique non disponit fides omnino informis et otiosa. Et hanc esse mentem Concilii satis etiam ostendit ipsius subjuncta probatio: Si enim gratia est, jam non ex operibus: alioquin gratia non est gratia. Siquidem parum solida videretur haec probatio, si de operibus a gratia Christi profectis, et proinde sub latitudine justificationis comprehensis, Synodus fuisset locuta. Quanquam alioqui et de hujusmodi operibus, sicut et de fide invocante, ex qua ])rocedunt ea opera, fatemur vere dici, quod habitualem justificationis gratiam, quae videlicet in amicitia Dei consistit, et datur simul cum remissione peccatorum, non promerentur: quatenus scilicethoc promerendi vocabulo meritum condignum significetur. Nam quod eam ex congruo mereantur, sacris literis et sanctorum patrum attestationibus valde coDsentaneum est. Porro ex hoc Apostoli loco et aliis similibus constabilitur dogma catholicum adversus Pelagianos ac Pelagianorum reliquias, de gratia et praedestinatione Dei prorsus gratuita. De quo disputant ex professo Theologi in 1. Sent. dist. 41. et in 2. dist. 26. Vocat autem hoc loco gratiam Apostolus, quam in epistola ad Titum vocat misericordiam, id est, gratuitam Dei benignitatem ac beneficentiam erga miseros et indignos.
Per redemtionem, quae est in Christo Jesu. Graeca vox aizuXuxpwoiq, proprie significat eani redemptionem, qua captivus pretio pro capite ejus persoluto redimitur. Id enim pretium Graecis Auxpov dicitur. Estque sensus: peccatores justificari per redemptionem, quam appenso pretio fecit ac meruit Christus Jesus: sive, quod idem est, per Jesum Christum redemptorem. Quamvis igitur, quod ad nostra merita attinet, gratis justificamur: non tamen absque meritis et satisfactione Christi, qui sanguinis sui pretio nos a peccato redemit, atque in libertatem justitiae vindicavit, denique omnia bona ad salutem pertinentia nobis promeruit: ut proinde recte dicatur, non sohim justificationem nostram, sed et praedestinationem niti meritis Christi; testante eodem Apostolo Eph. 1. Elegit nos in ipso ante mundi constitutionem. Et iterum: Qui praedestinavit nosin adoptionem filiorum per Jesum Christum. Verumtamen etiam hoc i]'sum fuit gratuitae erga nos miserioordiae Dei, quod Christum redemptorem et satisfactorem nobis dederit. Unde adhuc sequitur:
3:25
25. Quem proposuit Deus propitiationem per fidem in sanguine ipsius. Quidam vetusti codices habent propitiatorem; quibus annuunt textus Amb. et Syriaca versio, necnon quarundam ecclesiarum breviaria. Neque enim Graece est lAaafjioVj quod propitiationem significat, ut 1 Joan. 2. Ipse est propitiatio pro peccatis nostris, et 4.: Misit Deus filium suum propitiationem pro peccatis nostris; sed iXaa-n^ptov. Potestque vel neutro genere accipi vel masculino. Neutro genere vocabulum est sacris scripturis peculiare, et a LXX. interpretibus usurpatum, ad significandam tabulam illam desuper extensam supra arcam testimonii; quam interpres Hieronymus modo propitiatorium, modo oraculum vocat. De quo Exod. 25. et 36. Cujus et Apostolus meminit Heb. 9. Ad ilhid vero Paulum hic respexisse, velut ad tjpum Christi, existimant Origenes et Theophylactus. Quod si sequamur, vertendum esset propitiatorium, ut fecit Theophylacti interpres. Quod etiam Vallae et Stapulensi placet. At probabilius est hic accipi genere masculino, ut propitiatorem significet seu reconciliatorem, ut vertit Erasmus; idque cum aUusione ad sacrificia veteris legis, ea nimirum, quae erant propitiatoria pro peccatis: quae quidem omnia unius sacrificii crucis figuram praetulerunt. Huc invitat maxime, quod additur: Per fidem in sanguine ipsius. Erant enim omnia sacrificia propitiatoria veteris ^ legis cruenta. Nam sine sanguinis effu- 1 sione non fiebat remissio. Hebr. 9. Quod si propitiationem legas, ut tXaaTTjpiov avTt TOJ iXaaiJtoD positum sit (quod non improbo), sensus eodem nihilominus recidet, qui est hujusmodi: quem Deus proposuit, exhibuit, ac dedit nobis propitiatorem seu jaropitiationem, id est, tanquam victimam quandam irae suae divinae propitiatoriam, interveniente scilicet effusione sanguinis ipsius; sicut in veteri testamento victimarum, quae pro peccato offerebantur, sanguis effundi solet. Cujus quidem propitiationis ac reconciliationis participes nos effici voluit per fidem. Hic vides parte iDa in sanguine ipsius astrui vocs.hri]o propitiationem sive prnpitiatorem. Et favet Chrysostomus, qui iUud intermedium, per fidem, non videtur legisse. Alii tamen servato ordine verbon;m Apostoli posteriorem partem sic exponunt: cujus propitiationis participes efficimur per fidem, qua credimus eum pro peccatis nostris expiandis sanguinem suum effudisse, simulque confidimus Deum Patrempropter effusum sanguinem filii sui nobis fore propitium. Nam ea parte, in sanguine ipsius, causa meritoria significatur, id est, passio Christi salvatoris.
Ad ostensionem justitiae suae. Hoc est, ut palam mundo declararet ac manifestam faceret suam, id est, Dei justitiam, qua scilicet homines vere et coram Deo justi sunt, et quam non dat nisi Deus. Haec enim tempore veteris legis non erat manifesta. Chrysostomus quidem et commentator Amb. justitiam Dei intelligunt, qua ipse justus est, qua eadem vel justificat peccatores, ut ille exponit: vel fidem praestat promissorum, ut iste. Verum prior sensus, quem tradit Augustimis, et post eum Hervaeus, congruit cum superioribus, ubi dictum est: Nunc autem sine lege Justitia Dei manifestata est. Ac rursum: Justitia Dei per fidem Jesu Christi, nec non cum eo, quod dictum est capite primo: Justitia Dei in eo revelatur etc, et omnino cum scopo Pauli in hac epistola. Quidam ostensionem exponit exhibitionem. Nam ostendere pro exhibere frequens est in scripturis. Equidem arbitror utrumque simul ab Apostolo significatum, manifestationem cum exhibitione. Neque enim aliter manifestata est, quod ante dixit, justitia Dei, quam quia palam mundo fuit exhibita.
Propter remissionem praecedentium delictorum. Graece r.poysyovo-ujv ajiapxr^\idioiv, id est, praeteritorum seu prius admissorum peccatorum. Hujus partis duplex est expositio. Una quidem et obvia, quae est Origenis et Latinorum: Christum a Deo Patre datum propitiatorem, per quem remitterentur, id est, condonarentur peccata hactenus admissa; non quod ad remissionem eorum, quae postea committerent homines, non esset valitura Christi victima: valet enim prorsus una eademque ad delenda totius saeculi peccata, quemadmodum late demonstrat Apostolus in epistola ad Hebraeos; sed praecedentia solum nominat, ut nobis insinuet deinceps post effusum et semel applicatum unicuique Christi sanguinem, non esse peccatis vivendum, sed justitiae; sicut exhortando docet infra cap. 6. et Heb. 10. Pro altera expositione notandum in Graeco non haberi consuetum vocabulum acpsaiv^ quo significari solet remissio debiti; sed 7ia'psotv, quod remissionem quidem seu dissolutionem significat, sed eam, quae intentioni, firmitati ac robori opponitur; secundum quod ad Heb. 12. scribitur: Remissas manus (Graece xag uapstjjievac; ^x^^P"'^ ^* soluta genua erigite. Plerique languorem seu tabem exponunt. De ea voce Budaeus in commentariis linguae Graecae: Tia^psaic^ inquit, defectio et languor est, et virium corporisque extenuatio et tabes. Juxta quam vocabuli Graeci significationem Chrysostomus et Theophylactus ita hunc locum exponunt: Deum cum videret mundum peccatis praecedentibus oppressum contabescere, ac veluti paralyticum jacere sine spe salutis, misericordia motum misisse Christum medicum ac propitiatorem, ut remissio peccatorum hic dicatur, non qua peccata remittuntur, sed quam peccata fecerant. Hicsensusvaldeprobabilis est, tametsi nec prior repudiandus. Nam verbum Graecum Tiapisvat^ quemadmodum memorato loco Budaeus docet, inter alia etiam significat indulgere, condonare; licet in ea significatione haud facile reperiatur in sacris literis. Unde et Sjrus interpres de vocis significato dubius, uti conjicio, praetermittendam duxit. Tantum enim vertit: propter peccata, quae ah initio peccavimus. Hlud porro minus placet, quod apud commentatorem Amb. pro remissione legitur propositum; quamvis sic etiam legat Augustinus de spiritu et litera, cap. l3. Non placet, inquam, quia nec Graeca vox id significat, nec sensum ea lectio suppeditat huic loco commodum. Verosimile est autem interpretem illum, qui vertit propositum, in Grraeco non Tiapsotv^ sed upd&eoiv legisse.
3:26
26. In sustentatione Dei. Graece ev T^ avox^ Tou 0SOU, id est, in tolerantia Dei. Superiori capite vertit patientiam. Quod si in parte praecedenti remissionem accipimus condonationem, sensus est: quae peccata Deus hactenus toleravit ac patienter tulit, differens judicium, nt interim suo tempore proj)itiatorem exhiberet. Si vero remissionem intelligimus languorem, aptius referetur haec pars ad ipsam remissionem hoc modo: quam remissionem, id est, languorem humani generis ex peccatis ortum Deiis hactenus toleravit. Ad hunc modum exponit Chrysostomus, et eum secutus Theophylactus. Quanquam hujus interpres Latinus mentem sui autoris non videtur assecutus.
Ad ostensionem justitiae ejus in hoc tempore. Verti potest justitiae suae, ut supra. Repetit, quod dixerat, ut addat, in hoc tempore; volens per hoc significare, Deum misisse filium suum in plenitudine temporis, uti dicitur GaL 4., hoc est, eo tempore, quo jam satis exploratum et compertum esset, neque per legem naturae, neque per legem scriptam posse languorem peccati sanari, et justitiam restitui. Potest tamen et aliter haec pars exponi. Non enim hic est in Graeco praepositio etc quae supra, ad ostensionem justitiae suae, sed Tipb':;, qua significari potest usque ad; ut sit sensus, Deum tolerasse peccata hominum usque ad ostensionem justitiae suae, id est, usque ad hoc tempus, quo suam justitiam mundo voluit patefacere et exhibere. Quem sensum confirmat addita temporis explicatio, in hoc tempore.
Vt sit ipse justus, et justificans eum, qui est ex fide Jesu Christi. Christi non est in Graeco. Sensus: Jesum dedit Deus propitiatorem, ut et ipse agnoscatur justus in se, et praeterea autor justitiae in aliis, scilicet iis, qui sunt ex fide Jesu Christi, hoc est, qui in Christum credentes justitiam ab eo per fidem exspectant. Phrasi qtiadam peculiari fideles dicuntur esse ex fide Christi; quemadmodum e diverso Judaizantes esse dicuntur ex lege et ex operibus legis: nempe quod ex his justitiam sibi promitterent. Habes ejusmodi locutiones cap. proxime sequenfe, et ad GaL 8. Dicebantur etiam Judaei esse ex circumcisione; sed ob id tantum, quod secundum legem circumcisi essent. Inpriori parte sententiae justus dicitur Deus, vel quia promissa servat, ut plerique exponunt; vel potius quia in seipso rectissimus est, omnis iniquitatis expers. Sic enim priori parti melius respondebit posterior, qua dicitur, et justificans eum _ etc, ut utrobique ejusdem rationis justi-' M tia intelligatur. Nam et justitia, id est rectitudo Dei in hoc maxime declaratur, quod usque adeo odit peccatum, ut ejus delendi et hominis justificandi gi-atta filium siaum miserit in mundixm atque in mortem tradiderit. Caeterum his verbis alludere videtur Apostohis ad locum Jes. 53. qui sic habet: j In scientia sua justificabit ipse justus 1 se.rvus meus muHos. Nam in scientia sua, sive, ut alii vertunt, in cognitione sui, idem est quod: in fide quae est in ipsum. Observavit hoc Joan. Forerius in commentario prophetae. Loquitur quidem propheta de Christo, Paulus de Deo: sed hoc nihil obstat allusioni, praesertim cum Christus etiam sit Deus, nosque non tantum merito, sed et potestate justificet.
3:27
27. JJhi est ergo gloriatio tua? exclusa est. In Graeco et Syriaco tua non exstat, ut nec apud Chrysostomum: tametsi Theophylactus legisse videtur. Qui legendum aut supplendum putant, intelligunt Apostolum hic alloqui Judaeum, et conchidere adversus eum ex superioribus, quod non habeat unde glorietur et extollat se de sua justitia supra gentilem: quandoquidem aeque ut gentilis propter peccata Deo sit obnoxius, et Christi propitiatoris indigus. Alii existimant absoluto sensu dictum: Vbi igitur gloriatio? Cum enim, ut ajunt, in superioribus ostensum sit omnes peccasse, et justitiam non ex operibus, sed a fide petendam esse; recte subinfert Apostolus, omnem de suis meritis gloriandi materiam ereptam esse Judaeis pariter ac gentilibus: quod et ante de utrisque dixerat illis verbis: Et egent gloria Dei. Sane dicendum puto, quamvis commune esset utrisque non habere de quo gloriarentur, hanc tamen interrogationem institui proprie ad Judaeum vel de Judaeo, qui gloriabatur adversus gentilem de justitia legis acceptae a Deo, sub cujus etiam persona dudum moverat quaestionem dicens: Quid ergo? praecellimus eos? Sed et ea, quae sequuntur usque ad finem capitis, ostendunt ad eos sive de eis esse sermnnem, qui legem acceperant. Porro exclusa dicitur gloriatio, quia demonstratum est ei locum non esse relictum.
Per quam legem? factorum? non: sed per legem fidei. Factorum, id est, operum, Graece spycov. Est autem lex operum, per quam habetur nuda cognitio agendorum. Lex fidei, quae fidem exigit, per quam sine operibus exspectatur a Deo justitia. Alio nomine lex evangelii. Vel certe (quod placet Chrysostomo et Theophylacto), legem fidei vocat Apostolus ipsam fidem, qua vekit lege impellitur homo ad quaerendam a Deo justitiam: quemadm idum infra cap. 7. concupiscentia vocatur lex peccati. Per eam legem excluditur Judaei gloriatio, quia in operibus gloriatur; dum inanis ac de nihilo esse ejusmodi gloriatio convincitur. Si enim ex fide petenda justitia est; nihil igitur ad justitiam opera legis conferunt, ut de iis gloriari Judaeus possit. Quaeres: quare non etiam excluditur gloriatio per legem operum, quando eam Judaeus vere non implet? Responsio: quia lex operum non docet, per quem et quibus auxiliis ipsa implenda sit, ut quae tantum agenda praescribit. Tum quia Judaeus aliquo saltem modo legem operum implet, nempe serviliter et specie externa. Quod dum facit, magis intra se fovet de sua justitia noxiae praesumptionis vitium, ut dicat: Non sunt sicut caeteri homines, Lucae 18. Legem factorum sunt qui legem Mosaicam interpretentur, qua parte ceremonialis est, dicentes gloriationem Judaeorum, id est, legem in qua gloriabantur, exclusam esse, non per aliam legem operum similem, sed per legem fidei, id est, per Evangelium Christi, quo promulgato lex Mosaica cessavit. Verum non hic agitur de legalium abrogatione; quam rem in hac epistola dissimulat Apostolus, quemadmodum satis ostendunt ea, quae scribit cap. 14. Qua de re etiam in argumento hujus epistolae nonnulla diximus. Sed de diflferentia legis et gratiae tota Pauli disputatio est, legis inquam moralis: quemadmodum ostensum est supra ad versum 20. Lex igitur operum est lex decalogi: sine cujus operibus mox affirmat hominem justificari per fidem. Nec aliter hunc locum intellexit Augustinus, quem consule libro de spiritu et litera cap. 13. et 14. et sequacem ejus Hugonem-^in quaest. hujus loci. Si quaeras, cur dicere maluit Apostolus legem fidei, quam simpliciter fidem, aut cur omnino quaestionem sic proposuit: per quam legem? respondet Chrysostomus, ut a legis vocabulo non recederet, quod gratum sciebat auribus Judaeorum.
3:28
28. Arbitramur enim justificari hominem per fidem sine operibus legis. Enim Graece o^v igitur: ut haec sit illatio ex supradictis. Arbitramur, Graece Xo-^iCoiiz^ct., id est ratione colligimus, Syr. ratiocinamur: quae significatio non, est aliena a Latino vocabulo arbitrandi. Dicit autem hominem, aitChrysostomus, commune naturae nomen usurpans, ne quishominum exceptus intelligatur. Sensus: Jam ergo colligimus et concludimus ex superiori disputatione hanc nostram propositionem. Hominem sive gentilem justificari per fidem qua justitiam apprehendat, etiamsi legis opera non adferat, ea videlicet, quae soli-i cognitione legis adjutus fecerit: ut quae nihil ad justitiam conducant. Non igitur, ut sectarii volunt, opera simpliciter excluduntur a negotio justificationis, sed opera fidem praecedentia. vel non a fide profecta, quantumvis ad lumen insitae rationis lucerna scriptae legis accesserit. Nam quod ad opera vere bona ac salutaria attinet, tenendum prorsus quod in sua docet epistola Jacobus Apostolus cap. 2. quoniam ex operibus justificatur homo, et non ex fide tantum: quemadmodum praecedenti cap. declaratum est. Sed haec opera sunt ex fide, non ex operibus fides, ait Augustinus libro de gratia et libero arbitrio cap. 7. Non enim virtutibus venitur ad fidem, sed per fidem venitur ad virtutes, teste Gregorio Magno hom. 19. super Ezech. Siquidem et Cornelius centurio, cujus eleemosynae ante baptismum, angelo testante, laudatae sunt, ut de eo subjicit ibidem Gregorius, non operibus venit ad fidem, sed fide venit ad opera, scilicet haec ipsa, quae ab angelo laudata sunt, orationes et eleemosynas. Neque enim, inquit, poterat bona agere, nisi ante credidisset. Porro quae fides hic intelligatur, satis expositum est in superioribus. Sed et Augustinus loco proxime citato fidem exponit, de qua Paulus Gal. 5. scribit: In Christo Jesu neque circumcisio aliquid valeat, neque praeputium: sed fides, quae per dilectionem operatur. Ea est, quam supra diximus fidem obedientem el bona voluntate formatam. Illud hoc loco plenius ac distinctius explicandum, quum aliis in locis scriptura justificationem adscribat nunc poenitentiae, nunc dilectioni, nunc invocationi divini nominis, nunc sacramento baptismi, ut Act. 2. et 3. Luc. 7. Joeb 2. Joan, 3. Tit. 3., sintque haec omnia ad justificationem necessaria: quaenam sit ratio, cur Paulus ita peculiariter eam attribuat fidei. Nam si respondeas, fidem a dilectione et caeteris illis non esse separandam; e diverso tibi dicetur, nec illa a fide separanda esse, aut separari posse, ut ad justitiam valeant. Itaqtie respondeo, complures adferri posse rationes, ob quas secundum doctrinam apostolicam ex fide justificari dicamur. Prima ratio est, quia fides humanae salutis, ac proinde justitiae ipsius, initium est: non solum quia fides justitiam praecedit, sed quia sic eam inchoat, ut etiam ipsius pars quaedam sit: quemadmodum a corde principium est ^vitae hominis, quum tamen in ipso etiam vita sit. Quo referendum, quod Gregorius, in homilia paulo ante citata, fidem vocat vestibulum aedificii spiritualis, quoniam huc non intratur nisi per fidem. Et tamen vestibulum etiam est pars aedificii. Sficunda ratio, quia fides fundamentum est omnis nostrae justificationis: ut quae tota fide innitatur, et ab ea continuo sustentetur. Id quod praeclare docet Apostolus in epistola ad Hebr. 10. et 11. Tertia, quia fides ejusdem nostrae justificationis radix est: utpote in qua virtute contineatur omnis justitia nostra, et ex qua veluti pullulet atque succrescat. Circa quas duas rationes illud rursus notandum; sicut fundamentum pars est domus, et radix pars arboris, ita fidem esse partem quandam justitiae. Tres rationes jam dictas expressit synodus Trident. sess. 6. cap. 8. Quarta est, per fidem sive ex fide hominem justificari, quia fides impetrat justificationem, et quadamtenus eam meretur. Hac enim ratione dictum est peccatrici Luc. 7. Fides tua te salvam fecit, id est, a peccatis justificavit. Etenim fides, ut hic accipitur, opus est Deo gratum, idemque primum, cujus intuitu caetera donantur, quaecumque ad justitiam et salutem hominis pertinent: ut ob hanc causam merito non solum impetrare, verum etiam apprehendere justitiam fides dicatur. Adfert hanc rationem Augustinus libr. de spirit. et lit. cap. 29. et 30. et in epistola 105. ac alibi. Unde illud ejusdem: Fides impetrat, quod lex imperat, concione 16. in Psahu. 118. Item: Non opera, sed fides, inchoat meritum, libro retractationum cap. 23. Accedit et quinta ratio, quae quartam confirmat; quod nimirum in fide magis quam in aliis actibus Deo placitis appareat ac manifestetur, hominem non propria virtute, sed Christi merito gratis justificari. Nam id ipsum agnoscit et protestatur is, qui in Christum credit; qua quidem agnitione in spem erectus, fidensque Deum sibi propter Christum propitium fore, provocat erga se misericordiam Dei ad impertiendum ipsi justificationis beneficium: sicut in quarta ratione dictum est. Quod vero sectarii docent, per fidem ut causam formalem nos justificari, sicut non sit alia nostra justitia, quam fides; id quam sit alienum a mente Pauli, satis ostendit illa dudum ab eo praemissa sententia: Factores legis justificabuntur. Igitur utrumque confitendum est: factores legis justificari; nec tamen ex operibus legis quemquam justificari, sed per fidem. Non enim factores legis ex operibus legis, sed ex operibus fidei justificantur, quantumvis in justitia promoverint. Etenim etiam in hoc loco justificationem generaliter accipi nihil vetat, ut comprehendat progressum et augmentum justitiae; de quo scriptum est: Qui justus est, justificetur adhuc Apoc. 22. Semper enim justus, dum in hoc saeculo vivit, ex fide vivit. Ad extremum quaeretaliquis, quomodo Paulus modo per fidem, modo gratis justificari nos dicens, non ipse secum pugnet: maxime si in fide secundum praedicta statuendum sit aliquod meritum justificationis. Quidam huic quaestioni non aliter satisfieri posse putant, nisi meritum hoc inficiando. Dicunt enim fidem esse nudam conditionem, quam Deus exigat ab homine praestandam, si velit justificari: sicut erat aspectus serpentis aenei iis, quosmomorderantignitiserpeutes, Numer. 21. Hac enim utuntur comparatione, velut argumento ad rem figuratam: quasi videlicet aspectus ille non debuerit esse cum obedientia conjunctus; ideoque etiam impetrationis ac meriti quandam rationem habuerit; aut quasi figura debeatper omiiia respondere figurato: quum constet, ac multis exemplis doceri possit, etiam per actiones malas interdum actiones bonas et sanctas in mysterio praefiguratas fuisse. Exempla sunt Noe inebriati Genesis cap. 9., Samsonis meretricemamantis Judicum cap. 14., Davidis insaniam simulantis, 1 Regum cap. 21. et aliorum: quemadmodum vicissim per actiones bonas, cujusmodimultae erant, quibus immunditia legalis contrahebatur, mala et immunda opera typice significata fuere. Dicendum proinde, nullam in ea Pauli doctrina esse repugnantiam, quoniam et fides ipsa gratis datur, tanquam justitiae pars quaedam initialis, ut ante dictum est. Nam fides non solum gratiam Dei, qua justificamur, agnoscit et impetrat: sed eL eam inchoat. Est enim fides, ut sic dicam, gratiae Dei per Christum filia primogenita. Nec vero prorsus, ut oportet, quis credit se gratis justificari, nisi credat et ipsam fidem, qua justificatur, esse gratuitum Dei donum. Id quod perspicue docet Apostohis Ephes. 2. ubi cum utrumque conjunxisset, dicendo: Gratia estis salvati per fidem, statim de fide subjunxit: Et hoc non ex vobis, Dei enim donum est.
3:29
29. An Judaeorum Deus tantum? Nonne et gentium'? Imo et gentium. Graece: certe et gentium. Sensus est: Deum, quod ad beneficium attinet justitiae et salutis aeternae, non solum Judaeorum Deum esse, verum etiam gentilium; ut qui aeque sint Dei creatura rationis capax, et ad supernam felicitatem ordinata; nec necesse eis sit per circumcisionem Judaicae nationi incorporari, ut justitiae Dei participes fiant. Quod declarant verba sequentia.
3:30
30. Quoniam quidem unus est Deus, qui justificat circumcisionem ex fide, et praeputium perfidem. Justificat, Graece futurum, '5r/.a'.oj3c'. justificabit; Latinis etiam nonnullis assentientibus. Ex fide, et per fidem, non ad aliquam differentiam dictum est, sed ad varietatem locutionis, ait Augustinus libro de spiritu et htera capite 29., ac docte demonstrat aliorum locorum collatione. Nam et contra Judaeos jier fidem justificari, et gentes ex fide, testatur idem Apostolus Gah 2. et.3. Distinguit quidem haec duo Paulus Burgensis ex Tarantasia. Distinguere conantur et alii quidam: sed inani labore se occupant. Sensus enim clarus est: Cum, inquit, omnium unus et idem sit Deus, unam quoque et eandem cunsequendae justitiae rationem, scilicet ex fide sive per fidem, omnibus sine discrimine providit, tam gentilibus, quam Judaeis.
3:31
31. Legem ergo destruimus perfidem? Objectionem movet, qua dici poterat, hanc de fide doctrinam spectare ad legis eversionem. Destruimus, Graece xaxapyoujjicV^ id est, aholemus. Augustinus et ante eum Tertull. legunt, evacuamus. Ita noster interpres supra, fidem Dei evacuabit. Sensus: ergone legem abolemus, irritam facimus, otiosam et inutilem reddimus hac nostrade justificatione doctrina, qua fidem exigimus, et opera legis excludimus? Respondet:
Absit: sed legem statuimus. Adeo legem non destruimus, inquit, ut potius eam statuamus, id est, stabiliamus et confirmemus. Id quomodo verum sit, nempe legem per fidem statui, trifariam explicatur. Primum, quia, sicut dicit Augustinus libro de spiritu et litera cap. 30., fides impetrat gratiam, qua lex impleatur. Eandem rationem adferunt Chrysostomus ejusque sequaces. Secundo, quia, quae lex vetus significabat et promittebat, per legem novam exhibentur. Impletur enim promissio, non evacuatur, quando res promissa praestatur. Qui sensus etiam est apud Chrysostomus: et probabilis efficitur ex illis superioribus Apostoli verbis: Testificata a lege et prophetis. Tertio, quia per hanc justificationis doctrinam legitimum officium legis ostenditur, et ab officio fidei discernitur, dum docetur, per legem haberi cognitionem peccati, ut supra dictum est, et latius declaratur infra cap. 7., per fidem vero justitiam acquiri. Verum id proprie non est, legem per fidem statui. Nam etiam sine fide per legem cognitio peccati habetur. Placent igitur duo priores sensus: primus maxime. Nam legis firmitas, impletio, consummatio potissimum intelligitur in observatione praeceptorum ejus, ut patet supra cap. 2. Nec obstat, quod dicunt fidem non esse introductam, ut impleretur lex Mosaica, quam per Christum abolitam esse constat. Loquitur enim Apostolus non de lege caerimoniali, sed morali, id est, de lege decalogi: nec ea, quatenus per Mosen lata, sed ut justitiae praecepta continet omnibus servanda, Judaeis pariter et Graecis. Porro quod Christus in evangelio dicit: Non veni soJvere legem, sed adimplere Matth. 5., non videtur huc pertinere. Dictum est enim aHo sensu, quia multa, quae minus erant in lege expressa, ipse expressius tradidit, et facienda praecepit. Quanquam et aliis modis legem Christus Dominus adimplevit: tum ea, quae lex adumbravit, exhibendo; tum ad observanda legis praecepta gratiam subministrando.
3:1
1. quid ergo (si nimirum cordis circumcisione circumcisio carnis in ethnicis suppletur ac sola cordis circumcisio in divino iudicio approbabitur) amplius Iudaco est aut quae utilitas circumcisionis? Prius membrum ex graeco («i 3v zz zspioozv «23. "Icvzatzo;) aptius vertitur : quae igitur praestantia Iudaeo est? 25 zepgwcóv autem (i. q. 4 xeguozía hebr. yi Eccle. 2,13 ctc. aut ^ni Eccle. 6,8 ete.) articulo suo innuit, de praestantia agi, quam omnes in Iudaeo, quia ad populum a Deo electum pertineat, agnoscere debent. Nonnulli duas diversas interrogationes proponi putant, ad quarum priorem Apostolus hocin loco, ad alteram autem indea 5,1 vel 4,11 respondeat (TAom. Est. Bisp. Dr. etc.); de iudaicae autem circumcisionis utilitate infra (5,11 sqq.) Paulus non agit, ac particula 5, (aut) eandem interrogationem aliis verbis repeti et praecedenti disputationi arctius adnecti insinuat. Nam si ludaeo praestantia quaedam competit, sua sponte illucescit utilitas circumcisionis, qua homo populo electo tamquam membrum sese associans praestantiae illius particeps fiebat. Prior igitur interrogatio praecipua est, quapropter huic quoque structura responsi adaptatur :
3:2
9. multum (z2*5 sc. 52 zspuct», multa s. magna est praestantia illa) per omnem modum (xx-X «ivzx 552»), omni ex parte, qua populus aliquis alteri praestare potest. Ultima dictione nonnulli moderni acath. (cfr God.) latissimo sensu omnes vitae conditiones (« toutes les relations de la vie ») designari haud satis recte dicunt; de sola enim relatione ad salutem sermo cst, ita ut latissimus sensus contextu excludatur : totius religiosae vitae ratione Iudaeus ethnico multam praestat, licet in aliis forte rebus, quae ad salutem nihil conferunt, ab eo superetur. Quod responsum accuratius definitur : primum quidem (zpàzzv u£v) quia credita sunt illis eloguia Dei (zx X&1x x23. O25). Quae hoc in loco sit vis vocabuli zgórov (primum), in controversia est. Erroneam esse Orig. et Sed. sententiam, qui temporis ordinem indicatum censentes Iudaeos tempore prius quam ethnicos eloquia divina accepisse monent, sola iam verborum collocatio sufficienter docet. Moderni fere omnes vocabulum ad enumerationis ordinem referunt supponuntque, Apostolum varia Iudaeorum ornamenta (cfr 9,&. 5) enumerare voluisse, longiore tamen obiectionis cuiusdam quae se ei offerebat (v. 3 sqq.) refutatione impeditum esse, ne enumerationem continuaret, ideoque ad aliud argumentum priore relicto transiisse (cfr Reith. Mai. Beel. Bisp. Dr. Sch. etc. — Mey. Weiss. etc). Quae explicatio, quum verbis congruat, mihi quoque olim placuit; sed ne sine sufficiente ratione perturbatum scribendi (et cogitandi) genus Apostolo affingatur, vocabulo zpóccv hic dignitatis ordinem significari cum plerisque antiquis nunc admittere malo. In eo utique antiquiores multi et iuniores & vero aberrarunt, quod zoó:cv pro adverbio haberent (i. q. imprimis, praecipue) ad particulam yv non attendentes (cfr 1,8 et ad 1 Cor. 11,18). Ab aliis autem «96-cv recte pro adiectivo sumitur (1. q. primarium, praecipuum), quod ad praecedens «» z«spwciv refertur (zpü:zv piv 7» xepisziv is 2310 ézt... primaria quidem praestantia est haec, quod...). M£v ergo hic ad augendam adiectivi notionem inservit, quatenus tacita quadam oppositione innuit, reliqua ornamenta, utpote minoris momenti, praetermitti; interdum enim y£v solitarium sententiam quandam oppositam cogitando suppleri iubet!. Altera quaedam controversia est de accuratiore sensu locutionis «x 4i -:5 O::5, quam plerique Graeci (Chrys. Theod. Eus. Sever. Theoph. Oec!. Euth.) cum nonnullis Latinis (.1'«* Haym. Abael. etc.) de sola Lege divinitus per Moysen data intelligunt. Attamen «z 42ytv, quo vocabulo profani scriptores oracula deorum potissimum designant, ab Alexandrinis ad hebr. vk (vel) vzw vertendum adhibetur, ubi de divinis verbis sermo est sive sensu generali (mim niYeM cà AÍyur Kogízo Ps. 11 [12], 7 etc.) sive sensu speciali de vaticiniis ac promissionibus (bx *Y2X 24yiz29:3 Num. 95,3 etc.). Universaliore hoc sensu vox etiam in reliquis Novi Test. locis usurpatur (Act. 1,38; Hebr. 5,19; 1 Petr. &,11) eodemque hic sumi potest, ut tota revelatio divina Iudaeis concredita esse dicatur (Herv. Lomó Thom. etc.). Nihilominus ad sequentia (v. 3 sqq.) attendentes illam cum Phot. (cfr Oec?.) et Pel. iuniores ac moderni tantum non omnes de promissionibus messianicis divino eloquio contentis recte interpretantur. Nam ai ixavYyeXax, promissiones de Messia venturo eiusque regno, quae infra (9,4) quoque inter populi iudaici ornamenta enumerantur, iure vocantur primaria Israelis praerogativa, quandoquidem iis potissimum innitebatur primum illud ius ad salutem messianicam, quod Iudaeis prae ethnicis competere Apostolus bis iam asseruit (1,16; 2,9. 10) et de quo fusius postea disseret (11,1 sqq.). Verum promissionesne illae inter eorum ornamenta etiam nunc primum locum retinent , postquam maior eorum pars Messiam suum repulit et ab illius regno videbatur exclusa? Hanc obiectionem , quam sibi opponi posse vidit, Paulus ita praeoccupat, ut eam non tantum immerito afferri sed etiam suae confirmandae sententiae inservire demonstret :
3:3
3. quid enim, si quidam (illorum)! non crediderunt (ziccnoxv)? , numquid incredulitas (1, &xw:ix) illorum fidem Dei (z» «iszw «c9 Oecx) evacuabit? Absit. Ad interpunctionem quod attinet, vix quidquam interest, utrum cum nonnullis duo priora vocabula (zt 732; quid enim?) signo interrogationis a reliquis separes ac membrum hypotheticum secundae interrogationi adnectas (si quidam non crediderunt , numquid incredulitas etc.) , an cum aliis interpunctionem illam retineas, quam cum Vulg. Clem. etiam nonnulli graeci textus editores (Lachm. Tisch.) praetulerunt; sensus enim idem manet, aliquantulum tamen vividior est sermo, si voces «( yáp solae quasi completam sententiam constituunt. Quoniam secunda interrogatio constructione sua (sc. particula interrogante yf, num) responsum negans postulat, quod etiam diserte additur (Aósit!) nexus cum praecedentibus est manifestus : « Primariam populi iudaici praestantiam in promissionibus divinitus ci datis sitam esse, iure asserui ; absurde enim obiicitur, eas aliquorum incredulitate valorem suum amittere ». Pronomen indefinitum -wv£; (quidam) autem cum aliqua litote ab Apostolo interdum adhibetur ad magnam, immo longe maiorem, partem populi designandam (cfr ad 1 Cor. 10, 1-10), atque simili modo hic sumatur oportet. De illa enim incredulitate (&zwzíz) Paulus loquitur, qua universus fere populus cum suis sacerdotibus et senioribus Iesum tamquam Messiam vaticiniis prophetarum promissum agnoscere noluit Evangelioque per Apostolos annuntiato fidem negavit (non crediderunt Zzícz1oxv) ; quare interrogat, num forte propter banc incredulitatem Deus reliquas promissiones de benedictionibus messianicis s?7 evacuaturus (xxzaprícz i. e. irritas redditurus, eas non implens), ita ut populus iudaicus hac praestantia nunc iam careat et quasi reiectus sit. De eadem obiectione in tota tertia sectione (9,1-11, 36) fuse disseret ac futuram Iudaeorum conversionem, quia dona ac vocatio Dei sint sine poenitentia, diligenter demonstrabit; hic autem brevissime eam dumtaxat attingit, quia ad argumentum praecipuum suum (v. 5 sqq.) pervenire vult. Haud recte nonnulli verba de antiquorum ludaeorum, qui ante Messiae adventum ad idololatriam defecerint, incredulitate interpretantur (cfr Tolet. etc.). Si illa enim intelligitur defectio, parum apte interrogatur, num propter illam Deus promissiones suas non sit impleturus; misso enim Messia praecipuas iam impleverat, reliquarum autem impletio non tam ab antiquorum quam a praesentium incredulitate dependebat. Longius & vero cum Graecis nonnulli moderni videntur aberrare, qui non de incredulitate, sed de inobedientia agi arbitrantur (&ziwceiv i. q. non obedire, &xzwcía contumacia, inobedientia) et eloguia Dei de sola Lege intelligentes explicant, continuis Legis transgressionibus antiquorum ludaeorum non obstantibus Deum semper populo suam benignitatem exhibuisse ac tandem Messiam misisse. Cui interpretationi praeprimis obstat futurum xa:apy£esc (evacuabit), pro quo scriptus supponitur aor. xaz£errcsv (evacuavit), quem nullus graecus codex exhibet!; deinde fidem Dei haud recte statuunt idem esse quod benignitatem Dei (cfe Chrys. Euth. etc.) aut gloriam Dei (cfr Theod. etc.), quum omnino intelligenda sit fidelitas, qua Deus promissionibus suis stat easque implet (cfr Hebr. 10,23; 2 Tim. 2,13; 1 Cor. 1,9 etc. ?). Licet igitur vocabulis &ziwzstv et àzizíz notio inobedientiae per se inesse possit, hic tamen significatio, quam Vulg. cis attribuit (axwzetv non. credere cfr Act. 28,25; Luc. 25,11; Marc. 16,11 etc.; &xwzix incredulittas cfr &,20 Matth. 13,58 etc.), sola contextui congruit. Obiectionem, quam nullius roboris esse interrogatione negante iam insinuavit, Apostolus cum detestatione quadam velut blasphemam ita reiicit, ut Iudaeorum incredulitate fidelitatem divinam potius commendari ostendat :
3:4
&. absit! est (cum SS. Ambr. Hier. etc. lege : fiat) autem Deus veraz, omnis autem homo mendaz , sicut scriptum est, ut fustificeris in sermonibus tuis et vincas, quum tudicaris. Errorem obiectum formula yi yévowo (i. q. n»n absit, ne fiat cfr ad Gal. 2.17) fortissime iam reprimit, repressionisque vim haud parum auget vehemente veritatis oppositae assertione! : « Deum propter Iudaeorum incredulitatem promissiones suas illis non esse impleturum, absit ut quis sibi persuadeat; contra vero omnino credatur Deus verax in omnibus suis dictis ac promissis, quantumcumque omnes homines sint (vel existimentur) mendaces ». Negationi yi; yévacc (ne fiat), ut paronomasia habeatur, eiusdem verbi imperativus (ywéc0o) antithetice additur, qui hoc in loco, quum Deus in se mutari nequeat, logice uti aiunt intelligendus est (cfr v. 19. 26; 9,11 etc.) : Fiat in existimatione ac fide hominum, i. e. magisin dies agnoscatur et credatur Deus verax esse; vel etiam, si mavis : Fiat i. e. magis in dies appareat Deus verax continua promissionum impletione (eavspcós0n, 3exvóc0o Teoph. Euth. etc.). Alterum membrum (omnis autem homo mendax) quasi hypothetice adiectum esse plerique recte censent (cfr Chrys. etc., Cai. Tolet. etc., Reith. Mai. etc.), quo innuatur, tantum abesse, ut a//quorum incredulitas fidelitatem divinam sit evacuatura, ut ne omnium quidem perversitas eam evacuare possit. Veritas ac fidelitas semper eritex parte Dei, ex sola parte hominum erit mendacium; « sicut ergo propter naturam hominis imperfectam non mutatur natura Dei perfectissima, ita nec propter hominis incredulitatem et mendacium Deus a sua veritate in dictis ac factis recedit sed immobilis manet » (Tolet.). Prius assertum (Deus veraz) ex Ps. 85,15 vel Exod. 35,6 desumtum a nonnullis putatur, sed haud recte, quia verba parum consonant. Pro- .babilior est aliorum sententia, Apostolum in altero (omnis Aomo mendax) ad Ps. 115,11 respexisse; neque tamen verba illa diserte allegavit, siquidem formula sicu4 scriptum est ad solum tertium assertum refertur : ut iust tficeris in sermonibus tuis et vincas quum tudicaris, quod accurate iuxta alexandrinam versionem, licet a massorethico textu aliquantulum dissentiat, ex Ps. 50 (51), 6 est transumtum. Abruptae sententiae contextus ac nexus est hic : David a Nathan propheta admonituscrimina (adulterium cum Bethsabe etoccisionem Uriae: detestatus eorum veniam a Deo enixe precatur (vv. 3. 4) eamque se obtenturum esse confidit, quia illorum gravitatem agnoscens de illis semper doleat (v. 5) et quia ad divinam iustitiam commendandam illa inservire videat (v. 6). Quam alteram rationem iuxta textum massorethicum ita declarat : « tibi soli peccavi et quod coram te malum est feci (i. e. confiteor me haec peccata commisisse; vel minus apte iuxta alios : in crimina illa me labi permisisti) wu (qve eo consilio s. eum in finem ut) zustus sis (i. e. iustus agnoscaris) in sermone tuo ( 5172 1. q. iv tQ Xéew o: in loquendo), purus sis (i. e. purus agnoscaris) in iudicio tuo (c2 O3 i. q. é xà xpivsv cc in iudicando). Sensus igitur massorethici tertüs videtur esse, Davidem aperte peccata sua confiteri, ut clarius appareat, iustam esse sententiam , quam Deus per prophetam suum contra ipsum pronuntiaverit, ac justam esse poenam , quam per eundem ipsi annuntiaverit (cfr 2 Reg. 19,7 sqq.). A massorethico textu in eo Alexandrini maxime recedunt, quod ultimum vocabulum (T9593) non active reddant (£v «à xgivstv cs) sed passive &v «à xp(vectal cc (guum iudicaris), quia probabiliter pro infinitivo Kal (ev) legerunt infin. Niphal(v2t7); hinc deinde factum esse videtur, ut verbum nim (purus sis) paraphrastice verterent vcr, (vincas); qui enim, quando iudicatur, purus et innocens invenitur, causam suam vincere dicitur. Differentia ergo duorum textuum non est magna, neque quidquam obstaret, quominus alexandrinum et latinum eodem sensu, quo massorethicum, explicaremus, si ad solum Psalmum attenderemus. Vix enim quidquam interest, utrum dicatur : « Deus in suo iudicio, quod agit, purus ac iustus esse invenitur » vel agnoscitur, an : « Deus vincit causam suam, quando homo sententias eius iudiciarias in dubitationem vocat sibique iudicium de eo arrogat ». Attamen haec explicatio, quamvis eam contextui Psalmi satis apte congruere non diffitear, quomodo paulino contextui adaptetur, equidem non video. Neque enim ad iustitiam, qua Deus homines iudicat peccatoresque punit, demonstrandam aut confirmandam Apostolus verba Psalmistae allegat, sed ad confirmandam fidelitatem, qua Deus, non obstante Iudaeorum incredulitate, promissiones eis factas sit impleturus. Arctior ergo illa interpretatio est , quae Psalmistae verba de sola iustitia Dei iudicis intelligit, atque altera est quaerenda, quae et Psalmi et nostri loci contextui congruat , nisi quis Paulum illa indebito modo allegasse impius censeat. lamvero Chrys. quidem aliique Graeci in illorum sensum hoc in loco accuratius non inquirunt, antiquiores autem et iuniores Latini multi (cfr Prim. Haym. Abael. Herv. Lomb. Thom. etc., Cai. Salm. Tolet. Est. Nat. etc.), contextu diligentius considerato, recte monent, Davidem quoque facile sibi persuadere potuisse, promissiones divinas, quas acceperat de regni domusque suae stabilitate ac de Messia ex suo semine exorituro, peccatis suis irritas esse redditas, Nathanum autem poenitenti annuntiasse, Deum una cum culpae reatu etiam illam punitionem, quae omnes promissiones retractasset (cfr de Hummel. in 2 Reg. 12,13), ei condonasse. Ad hanc igitur Davidis conditionem, quae conditioni ludaeorum Messiam suum repudiantium similis fuit, attendentes verba Psalmi de iustitia latissimo sensu, i. e. de sanctitate essentiali infinitaque perfectione Dei, quae fidclitatem utique complectitur, intelligunt : « Confiteor me peccasse (vel etiam : peccare me permisisti), ut iustificeris in sermonibus tuis, i. e. ut iustus ac fidelis agnoscaris in omnibus tuis diclis et promissionibus, quandoquidem etiam mihi peccatori pacta tua serves, et vincas quum iudicaris, i. e. ab iis quoque, qui agendi rationem tuam suo iudicio subiicere audent, iustus ac fidelis declareris, quando te eis ipsis, a quibus tam graviter offensus es, promissiones tuas implere vident ». Dubium non est, quin haec explicatio, quae sola nostro loco est adaptata, etiam Psalmi contextui verbisque alexandrinae versionis apprime congruat ; difficultatem tamen quandam creat textus massorethicus. Primum quidem eius membrum (ut iustus sis in loquendo) facile in hunc sensum trahitur, quia infinitivum 32272 (iv «à Xérev c«) de sententia in iudicio ferenda intelligere non cogimur; alterum vero (ut purus sis in iudicando) difficilius ei adaptatur. Quare dicendum videtur, lectionem massorethicam (3EE2 iy c xpivewv oc) esse erroneam et pro infinitivo Kal legendum esse infinitivum Niphal, nisi forte dicere malueris, literam n, a qua infin. constr. Niph. incipit, a praepositione 3 esse deglutitam solasque vocales esse mutandas; eiusmodi enim exempla aliqua reperiri statuit Massora (cfr Gesenius Hebr. Grammat. Ed. 25. ed. E. Kautzsch. 1889 p. 138). Ut divinam fidelitatem incredulitate ludaeorum evacuatum non iri - (v. 3) ostenderet, S. Paulus ad Dei veracitatem appellavit, quae mendaci hominum natura non posset mutari (v. 4); licet enim fidelitas et veracitas haud plane idem sint, veracitas tamen fidelitatem quasi includit, quandoquidem omni ex parte verax non sit, nisi qui impletis quoque promissionibus suis efficit, ut facta verbis respondeant. Ad veracitatem porro divinam confirmandam Psalmistae verba assumsit, quibus essentialem Dei iustitiam ac sanctitatem , quae veracitatem quoque fidelitatemque includit, peccatis hominum clarius manifestari insinuatur. Ex generaliore autem hac sententia, ad quam argumentationem suam traduxit, nunc alteram desumit obiectionem , qua Iudaei, ut divinam iram a se avertant, in iudicio sese forsitan defendere conentur. Non obstante Iudaeorum incredulitate Deus implebit promissiones eis datas, quin etiam eorum peccatum fidelitatem omnimodamque perfectionem Dei splendidius patefaciet :
3:5
5. si autem iniquitas (s, &&vxla) nostra iustitiam Dei commendat , quid dicemus? numquid iniquus (3àc sg) est. Deus qui infert iram? secundum hominem dico. Quemadmodum de Deo loquens a specialiore ad generaliorem notionem (a fidelitate ad iustitiam), ita de Iudaeis loquens similiter ab incredulitate ad iniquitatem in genere (a2via) testimonio Psalmistae allegato sermonem traduxit, quum David non incredulitatis sed aliorum criminum sese reum declaret. Uti enim nomine iustitiae Dei hic procul dubio intelligenda non est « iustitia qua Deus nos iustos facit », id quod cum Iust. unus alterve acath. (v. Heug. etc.) censet, neque satis apte sola intelligitur bonitas (CArys. etc.) aut sola fidelitas divina (Tolet. etc.), ita nomine zniquitatis non sola intelligitur incredulitas, sed tota illa perversitas morum, qua Iudaeos iram divinam sibi attraxisse antea probavit (2,17 sqq.); ex persona Iudaeorum autem, qui iram Dei sese effugituros esse confidebant, interrogationem hanc proponi docet pronomen additum (iniquitas nostra). Licet vero iniquitas (42w.ía) lato isto sensu sumatur oporteat, adiectivum iniquus (42wo) strictiore sensu de iustitia vindicativa usurpatur; de Deo enim qui infert iram loquens se de Deo iudice loqui Apostolus satis clare manifestat, ita ut haec significationis mutatio in duabus sententiis, quamvis arcte cohaereant, nihil miri habeat. Iudaeorum igitur quasi causam agens Apostolus sibi obiicit, Deum sine iniustitia peccata eorum punire non posse, quia haec divinis perfectionibus manifestandis inservierint ac proin gloriam Dei promoverint. Quid vero de hac obiectione sit sentiendum , primum iam interrogationis, qua eam proponit, constructione innuit, quippe quae negantem responsionem postulet. Clarius deinde illam robore carere insinuat, quum se eam secundum hominem proferre dicat, « i. e. secundum sensum humanum, ex persona hominis divina non capientis, cui facile , sicut experientia docet, huiusmodi quaestiones occurrunt » (Est. cfr lust. etc., Reith. etc.). Uti aliis enim in locis, hic quoque hac locutione mere naturale ratiocinium designare videtur (cfr ad 1 Cor. 3,3; 9,8; Gal. 3,16); quod autem alii cum S. Euch. Lugd. (Instr. ad Salon. IV. 2. M. 50,803) coniiciunt, eum his verbis additis sese quodam modo excusasse , quod adiectivum iniquus cum nomine Dei connectens Deum iniuste agere posse supposuisset, id minus nobis probatur, quia ex aliena persona haec obiicit. Tertio demum in loco obiectionem cum indignatione reiicit et confutat :
3:6
6. absit! alioquin (si nimirum Deus Iudaeis peccatoribus, quorum peccatis gloria eius aucta est, sine iniustitia iram inferre non potest) quomodo iudicabit Deus hunc mundum? Directo quidem argumento, si voluisset, eam reprobare potuisset respondens, id ex peccati natura aut ex peccantis voluntate non provenire, quod gloria divina promoveatur (sicut id provenit ex bono opere, quod ex sese et ex operantis voluntate perfectiones Dei in clariore luce ponit MattA. 5,16), sed id unice infinitae sapientiae ac virtuti deberi, qua Deus ipsis peccatis commissis velut occasione perfectionum suarum (fidelitatis, benignitatis, longanimitatis etc.) manifestandarum uti sciat ac velit (cfr Salm. Est. Tol. etc.). Verum ut superbos Iudaeos confundat, indirecto argumento absurditatem illius exceptionis, qua se tueri velint, eis ob oculos ponere mavult; si enim eorum exceptio quidquam valeret, divinum iudicium plane tolleretur, quum omnibus peccatoribus, uli statim (v. 7) addet, eodem cum iure, quo Iudaeis, excipere liceret, suis peccatis divinam gloriam esse auctam, sese ergo propter illa poenam non merere. Nomen mundi (x26 x5cyzv) interdum universitatem Succleo huius terrae (cfr 1 Cor. 1,27 etc.), interdum et quidem maxime, si pronomen demonstrativum praefixum habet, universitatem hominum perversorum gratiamque Christi respuentium designat (hic mundus c5xc; 5 x5cuoo Cfr 1 Cor. 1,20 etc., sed etiam & x2cucq cfr 1 Cor. 9,192 etc.) ; interdum demum contexta oratione significatio ita restringitur, ut soli ethnici omnes in oppositione ad ludaeos sint intelligendi (cfe 11,192. 15). Omnes quidem hae significationes argumentationi Pauli per se congruunt; si prima sumitur, verbum xegwet (iudicabit) proprium suum sensum retinet atque sensus est, Deum iudicium agere et singulis pro eorum operibus vitam aeternam aut poenam aeternam attribuere (2,6 sqq.) non posse, quia nulla aderunt opera, quae poenam mereantur, si iuxta obiectionem omnia opera, quibus gloria divina promovetur, impunita manere debeant. Ex contextu tamen de Deo inferente iram agitur (v. 5); quare verbum xeívew (iudicare) hic, uti in tota fere superiore pericope (cfr ad 2,1 sqq.), idem est quod xx:xxpívsw (condemnare), ita ut nomen mundi aut secunda aut tertia significatione sumatur oporteat. Tertiam autem praeferimus, quia nostra argumentatio contra carnales Iudaeos dirigitur, qui sibi quidem, quia suis peccatis divina gloria esset aucta, veniam et impunitatem in futuro iudicio promittebant, ethnicos vero omnes velut exleges ac peccatores condemnatum iri dictitabant. Contextu igitur significatio nominis restringitur atque Apostolus ex eorum hypothesi argumentatur : « Contenditis Deum iudicaturum (i. e. condemnaturum) esse hunc mundum (i. e. ethnicos); atqui id fieri non potest, si vestra exceptio, quod vestris peccatis commendastis iustitiam Dei, ad vos liberandos sufficit ». Quam argumenti Minorem confirmat personam quodam modo induens ethnici cum Deo de sua condemnatione expostulantis :
3:7
7. sz enim veritas Dei in meo mendacio abundavit in gloriam ipsius, quid adhuc et ego tamquam peccator iudicor? i. e. « si meo mendacio factum est, ut veritas Dei clarius refulgeret atque melius cognita gloriam eius augeret, quo cum iure ipse ego (xzyo gerade tch, ac si solus in culpa sim) adhuc tamquam peccator condemnor, dum Iudaei , quia suis peccatis gloriam Dei auxerunt, ab omni poena absolvuntur? » Quemadmodum incredulitate ludaeorum fidelitas Dei non evacuabitur sed clarius splendescet, ita ethnicorum mendacio, i. e. eorum idololatria, veritas Dei, i. e. veri Dei cognitio, non est sublata sed clarius refulsit ; non minus igitur suo mendacio ethnici , quam Iudaei sua incredulitate, ad Dei gloriam promovendam contulerunt neque proinde condemnari possunt, si illi absolvuntur. Iamvero eadem ratione hic, qua 1,25 (commutaverunt veritatem Dei , i. e. veri Dei cognitionem , cum mendacio, i. e. idololatria) mendacium et veritas Dei inter se ópponuntur, atque simili modo, quo cuncta Iudaeorum peccata nomine incredulitatis, ethnicorum peccata omnia nomine mendacii i. e. idololatriae comprehenduntur. Eo magis autem veritas Dei in mendacio (i. e. per mendacium) ethnicorum resplenduit, quo magis idololatria demonstravit stultitiam eorum, qui commutaverunt gloriam incorruptibilis Dei cum simulacris abiectissimarum creaturarum (1,21 sqq.). Neque vero ex iudaica illa obiectione eam solam absurdam sentenliam derivat, Deum ne unum quidem peccatorem condemnare posse omniaque peccata, quia ad divinam gloriam augendam conferant, extra poenam esse debere, sed ulterius progressus alteram non minus abominandam quam stultam doctrinam, quam sibi a nonnullis adversariis affingi scivit, legitime deduci innuit, peccata nimirum esse facienda, ut divina gloria augeatur :
3:8
8. e£ (cur) non — sicut blasphemamur et sicut aiunt quidam nos dicere — faciamus mala, ut veniant bona? quorum damnatio iusta est. Quamvis Vulg. Clem. signum interrogationis non posuerit et priorem quoque sententiae partem cum Graecis pro dehortatione (et non... faciamus i. q. ne faciamus yx... zzsuprv) sumsisse videatur, iuniores tamen ac moderni interpretes, quos consului, ad unum omnes sententiam interrogative legunt (cfr Cai. Salm. Tol. Est. Iust. Lap. etc., Nat. Calm. Pic. eic., Reith. Mai. Deel. M Ev. Bisp. Dr. etc.), idque rectissime, quia eiusmodi dehortationi in hoc contextu non est locus. Ad interrogationem autem complendam ex praecedente, cui coniunctione e£ (xat) arcte connectitur, particulam interrogativam quid («t i. q. cur, x( yj quidni) repetunt, ita ut in latino textu, quum coniunctivus (faciamus) sit dubitativus, integra senteníia, parenthesi non obstante, facile fluat : « Si peccata, quia ad divinam gloriam augendam conferant, impunita manere ac proin naturam veri peccati amittere recte dicuntur, quidni faciamus mala, ut gloriam divinam augeamus, quum pro viribus eam promovere debeamus? » Impeditior quidem in textu graeco est oratio, in quo anacoluthum habetur; Apostolus enim scribere voluit : xat «( wj (xa065 GAacencópgsÜa xoi xao eaciv vwez tips Aévew) xow)uev và xax, va £M, cà &afiá; per attractionem autem quandam Graàecis satis usitatam (cfr Winer Gramm. Ed. 7 p. 583), verba illa, quae cum «( y, coniungere voluerat («t ux... &ouopev x72), coniunctione directae orationis (6x) inserta, cum ultimo parentheseos infinitivo connexuit (xaüó ozcív weg dps AEyety Ott rovioopey «à xxx xc) sicut aiunt quidam nos dicere : Faciamus mala etc.). Attamen anacoluthica hac constructione sensus sententiae ipse non mutatur; clarius vero ex illa apparet, quam indignatus Apostolus fuerit, quod aliqui abominandam illam doctrinam ipsi affingere auderent. Indignatione enim abreptus constructionem inchoatam abrumpit, ut illa ipsa verba ponat, quae calumniatores velut ab eo eiusque sociis prolata circumferebant; at calumniatoribus damnationis (aeternae) sententiam (:» xz!ya) velut iustam poenam denuntiat : quorum damnatio iusta est. Quod si multi ultima haec verba non de Pauli calumniatoribus, sed de iis qui iuxta perversam istam doctrinam agant, intelligenda esse arbitrantur, non satis attendunt secundum grammaticas rationes pronomen quorum (ov) non posse nisi ad praecedens quidam (xw) referri, neque ullam adesse rationem, cur nomen aliquod, ad quod referatur, mente fingamus et suppleamus (« facientes mala ut veniant bona »). Quid enim de doctrina ipsa et de iis qui eam sequuntur sentiendum esset, Apostolus suo 0lasphemamur clarissime jam declaravit, quo velut atrocem calumniam reiicit, quod ipse iuxta illam agere dicatur. Interrogantibus, quomodo adversarii Pauli eo devenerint, ut tam foedam ac nefariam doctrinam ab eo teneri, quin etiam doceri dictitarent, Patres iam respondent, in epistolis paulinis nonnullas occurrere sententias (cfr 5,20; Ga/. 3,92 etc.), quas malevoli in istum perversum sensum detorquere potuerint; ex 2. Cor. autem satis constat, quanta cum improbitate iudaizantes omnia dicta et facta eius in malam partem trahere consueverint. positae solutio, siquidem iustitia divina ipsa ab obiiciente non addubitatur. Iudaei enim obiectio est haec : « Si mea peccata, quibus gloria eius augetur, puniret, Deus iniustus esset »; Paulus ergo inepte responderet : « Deus utpote iudex mundi est iustissimus », nam demonstrandum ei est, Deum etiam iustum esse futurum, si peccata puniat, quae ad eius gloriam augendam conferre dicuntur. Demum addamus, Graecos a vero longe aberrasse, quum totam hanc pericopen eo tendere putarent, ut peccatis hominum non augeri divinam gloriam demonstraretur (cfr Chrys. Theod. etc.) , antiquiores autem Latinos genuinum sensum non esse assecutos, quum in hac pericope demonstrari vellent, particulam ut (v. 4. ut iustificeris etc.) non esse finalem sed consecutivam, i. e. peccata non per se et directe, sed occasionaliter tantum ad augendam gloriam divinam conferre (cf Ater Herv. Lomb. Thom. etc.); de hac enim sententia, quae per se verissima est, Paulus hoc in loco non agit. Sed haec sufficiunt, postquam praecipuas ex levioribus dissensionibus in singulis sententiis explicandis iam attigimus. SINE FIDE IESU CHRISTI NON ILABETUR IUSTITIA (1,18-3,20). 8. — Iudaei el Graeci leste S. Scriptura sub peccalo sunt (8,9-20). Moribus vitiisque quum ethnicorum tum ludaeorum suae aetatis descriptis S. Paulus satis quidem iam demonstravit universum genus humanum sub peccato esse neque ethnicos in crassis suis erroribus neque ludaeos in praerogativis suis divinitus acceptis praesidium vel patrocinium invenire, quo sese a divina ira tueantur. Verum ut argumento suo maiorem vim auctoritatemque invictam conciliaret, S. Scripturarum testimonio de totius generis improbitate allato illud confirmare voluit. Praemonens igitur ludaeos moribus suis ethnicos non superare, quia utrique sint sub peccato (v. 9), ante omnia Psalmistae verbis communem hominum iniquitatem in genere asserit (10-19) , deinde speciatim aliis testimoniis Psalmistae recenset peccata oris, quibus homines communiter sint dediti (13.14), ac similiter Isaiae verbis peccata operis (15-17), ut demum Psalmistae textu radicem fontemque universalis corruptionis innuat (v. 18). Ne vero Iudaei haec omnia de solis ethnicis valere contendant , monet Apostolus Scripturas proxime ad eos spectare, quibus sint datae, et iuxta earum testimonium opera Legis neminem coram Deo iustificatura esse (19.20). Pericopen hanc, quia de ethnicis et de Iudaeis agit iisque quasi est communis, tertiam argumentationis negativae Pauli sectionem esse diximus (p. 75); si quis tamen maluerit, aeque apte eam velut conclusionem secundae sectionis considerare poterit, quia Iudaeorum potissimum superbiam confundit eisque ultimum effugium eripit. In praecedente particula (1-8) Apostolus concesserat quidem, Iudaeos maiora dona, quam ethnicos, a Deo accepisse ac praesertim eis relictas esse promissiones divinas, quum eorum incredulitas divinam fidelitatem non sustulisset, sed clarius esset manifestatura; at simul monuerat, inde non esse concludendum, eorum peccata, quamvis ad divinam gloriam manifestandam conferrent, a iusto iudice non punitum iri. Quam expositionis summam paucis complectitur, ut ad novam sectionem, qua praecedentem argumentationem totam confirmabit, sibi viam aperiat :
3:9
9. Quid ergo? Praecellimus eos (ze22559s0a!)? Nequaquam (c5 «&vzo;). Duas interrogationes in unam non esse contrahendas '(ac si sensus sit : qua in re superamus ethnicos? cfr VV. LL.) ex responso addito satis elucet; neque enim respondetur : nulla in re (o532v závw;), Sed : nequaquam (c5 cávvos). Priore interrogatione lectores invitantur, ut ipsi ex praecedente expositione (1-8) legitimam conclusionem deducant (quid ergo sequitur?); altera cum suo responso nihil aliud sequi insinuat, nisi ludaeos, si dona divinitus concessa considerantur (Lex, eloquia divina etc.), ethnicis multum praestare, verumtamen illa in re, in qua cardo versatur et circa quam tota disputatio inde ab 1,18 habetur, in vera nimirum iustitia, qua sola homines ab ira divina liberantur ac vita aeterna digni redduntur, nullo modo eos superare, quia praerogativis suis (scripta Lege, circumcisione etc.) a severo Dei iudicio non eximantur. Itaque eodem modo, quo ethnici, Iudaei irae Dei obnoxii sunt : causati enim sumus (rectius ex graeco : antea enim causati sumus, vel potius : antea enim accusavimus xpovtuaxcágsün) ludaeos et Graecos omnes sub peccato esse. Respicit Apostolus ad 1,18-32, ubi ethnicorum perversos mores descripsit, et ad 2,1-24, ubi similiter Iudaeos in futuro iudicio velut Legis suae praevaricatores punitum iri ostendit. Attende autem, eum hic clare indicare, quo sensu superiora sua verba sint intelligenda; omnes enim, Iudaeos ac Graecos, se antea accusasse dicit; quapropter, uti saepius supra monuimus, verba eius de solis philosophis ethnicis ac de solis scribis Iudaeorum interpretari non licet. Effugere quidem cum nonnullis Est. conatur, « gentilium, inquiens, et Iudaeorum praecipui, a quibus maxime erat exspectanda iustitia, quia prae ceteris hominibus sapientiam , uti philosophi, et Legis notitiam, uti nomodidascali, profitebantur, peccaverunt et a iustitia longe aberraverunt; igitur et omnes ceteri, quibus nec sapientiae studium cordi fuit, nec Legis divinae notitia contigit. » Mirum sane responsum, quod a sola intellectus cultura bonos purosque mores dependere hominesque eo iustiores, quo doctiores, esse insinuat! Numquid Paulus omnes ethnicos inquisitionibus philosophiramurne a Iudaeia? aut Iudaei : superamurne ab ethnicis? aliqui medialem esse formam censentes explicant : suppetitne nobis excusatio peccatorum? vel : habemusne aliquid , quo peccata excusemus? etc, Attamen omnes bas explicaliones contertul vix ac ne vix quidem congruere recentissimi acath. plerique (cfr God. Weiss, Grimm etc.) iure merito agnoscunt atque ad eam verbi explicationem revertuntur, quam non tantum omnes antiquae verss. (Ital. Vulg. Syr. Cop. etc.) expresserunt, sed etiam graeci interpretes omnes secuti sunt. Recte Grimm (Lexic. graec. lat. in ll. N. T. Ed. 3. Lips. 1888 &. v.) medium po£yogat verlit : « antecello in meum commodum, praesto laudibus, quae in meritum mihi vertantur », atque adnotat : « hanc vim medio buius verbi si ibi (Rom. 3,9) tribueris, in eius cis vacare debere censuit omnibusque Iudaeis, nisi totum vitae tempus studio Legis darent, sufficientem Legis notitiam negavit? Omnes igitur, sive docti sive indocti erant, sub peccato esse accusavit, et quidem sub peccato actuali, uti recte Cai. adnotat, quia de originali in superiore disputatione sermo non est. Sub peccato autem esse dicuntur, non tantum quia peccatis erant dediti, sed etiam quia neque ethnici in suo naturae statu neque Iudaei in suo Legis statu quidquam habebant, quo omnia peccata evitare et a commissis sese liberare possent, ita ut vere sub dominio peccati essent. Fides enim ac gratia, qua aliqui ludaei ac Graeci legem scriptam aut naturalem observare ac salutem adipisci potuerant (cfr 2,10. 13. 14 sqq.), ad statum Evangelii pertinet eisque ex dispensatione divina data est, quum vi status, in quo degebant, ludaei non maius, quam ethnici, ius ad illam haberent. Iamvero quod ex experientia, consideratis moribus ethnicorum ac Iudaeorum suae aetatis, asseruit, id etiam a Scriptura, quae « omnia sub peccato conclusit » (cfr ad Gal. 3,22), doceri monet, ita ut eius &ccusatio divinis testimoniis extra omnem dubitationem ponatur :
3:10
10. sicut scriptum est : quia non est tustus quisquam,
3:11
11. non est. intelligens , non est requirens Deum ;
3:12
19. omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt; non est qui faciat bonum, non est usque ad unum. Demonstrationem suam Paulus exorditur a Ps. 13,1-3 (cfr Ps. 52,1-4), eui deinde alia testimonia aliunde desumta addit. Inde a primis iam saeculis Latini. quidem omnia haec testimonia, quae Paulus congessit (10-18) , Psalmo 13. inseruerunt, sed S. Hier. (in Is. XVI. Prooem.) discipulam suam, S. Eustochium, attendere iubet, « non tam Apostolum de Ps. 13. sumsisse id quod in hebraico non habetur, quam eos qui artem contexendarum inter se Scripturarum Apostoli nesciebant, quaesisse aptum locum, ubi assumtum ab co ponerent testimonium, quod absque auctoritate in Scriptura positum non putabant ». Ven. Beda (in Act. 1,20) autem de simili additamento, quod eius aetate in Ps. 108. legebatur, conquerens ait : « Quod nescio a quo primum imperito emendatore Psalmo 108. additum est; qui quum videret hos versiculos pariter a B. Petro positos (.1c/. 1,20) suum Psalterium pariter non habuisse, putare coepit falsatum se habere codicem et quod non habuerat superadiicere praesumsit. Eodem modo Psalmo 13. de epistola Pauli ad Rom. octo versus, quos ipse de universis Psalmis et Isaia propheta contexerat, adiecti sunt ». Pro more S. Apostolus alexandrinam versionem ita sequitur, ut sensu eius fideliter retento interdum locutiones aliquantulum mutare non vereatur, ne explicationem addere cogatur. Prima statim sententia : quia non est iustus quisquam (vel accuratius ex graeco : non est tustus ne unus quidem, cix. Écw 3ixaxog 0388 et;) ab alexandrina (non est qui faciat bonum, non est usque ad unum, olx. Ecc xotóv. y pnact- Tra , 69x. Éaxty Eo; £v5;) tantopere differt, ut aliqui iuniores ac moderni Paulo ipsi eam attribuant, qui omnium testimoniorum summam suis verbis sit complexus (Lap. etc. —.Fritzsche etc.). Verum id recte non dici manifestum est, siquidem Paulo suam ipsius sententiam neque velut Scripturam (vévoxzzax scriptum est) allegare neque coniunctione directae orationis (£« guia) introducere licuit. Psalmista autem eadem verba, ut suae descriptioni corruptionis universalis maiorem vim tribueret, bis posuerat (Ps. 13,1 et 3), Paulus vero ea in secundo loco accurate retinere (v. 12), sed in priore (v. 10) eorum sensum solum ita exprimere maluit, ut eum suae argumentationi congruere clarius ostenderet. In eo enim est, ut veram iustitiam in statu naturae et in statu Legis non haberi demonstret ; eam autem non inveniri patet, si in statu naturae et in statu Legis ne unus quidem iuxta Psalmistam sit qui faciat bonum. Ceterum utriusque quidem sententia est generalis; at ex utriusque contextu « intelligenda est statu Legis aut naturae considerato; in his nemo inventus est sine peccato neque ab eo liberari potuit, nisi per id quod supra naturam et supra Legem.erat, nempe per fidem Christi, quem Evangelium revelat, praedicat et manifestat » (Tolet), seu, uti habet Est., intelligi debet « de humano genere, quale est ex sua origine et qualis unusquisque perseverat, donec iustitiae Dei per fidem Iesu Christi particeps fiat ». Namque Psalmista quoque de solis ethnicis non loquitur, sed etiam de longe maiore sui populi parte, quae eo tempore, quando carmen hoc composuit (in absalomica nimirum ut videtur rebellione), a rege divinitus sibi dato defecerat. Porro in sequentibus quoque membris Apostolus & verbis Psalmistae discedit, quatenus negativum sensum, qui ex illius poetica descriptione rite colligitur (Ps. 13,9 : Dominus de coelo prospexit super filios hominum, ut videat si est intelligens aut. requirens Deum), negative ac brevissime reddit : non est intelligens, non est requirens Deum. Si deinde ad Ps. 13,1 attendimus (dizit insipiens in corde suo : Non est Deus; corrupti sunt et abominabiles facti sunt in studiis suis, £y Exitq2souaow), ubi athei theoretici ac practici distingui videntur, recte, opinor, cum antiquioribus (cfr Tolet.) dicemus, priore membro ethnicos, qui verum Deum ignorant (non est intelligens), altero Iudaeos designari, qui Deum cognoscunt quidem, sed non sequuntur neque eius mandata observant (non est requirens Deum); hebr. zio enim (cowàv intelligens) ad intellectum , «3 (xtycóv requirens) ad voluntatem proxime referuntur. Quod vero moderni nomine inzelligentis hominem probum in genere ac nomine requirentis Deum cultorem veri Dei designari volunt, id minus aptum est, quia secundum membrum, si haec significatio admitteretur, primum (non est iustus) tautologice repeteret. Quomodo vero ad tristem hanc conditionem pervenerint, sequentia verba docent, quae cum Ps. 13,3 accurate consentiunt : omnes declinaverunt, & recta nimirum via, in qua ambulare debebant, simul (ya sc. omnes simul, eadem ratione) inutiles facti. sunt (7 pet0roav , &ypetcz est homo nihili, qui nullius est valoris ineptusque ad bonum agendum), non est qui faciat bonum (ypvsci- «q:2) usque ad unum (£o; £v5;). Quae ultima verba ab antiquioribus, praeeunte S. Aug. (Enar. in Ps. 13), haud recte explicantur « exclusive, quasi diceret praeter unum qui scilicet solus fecit bonum redimendo genus humanum » (TAÀom!. etc.) ; respondent enim hebr. j's TIN C3 1. q. ne unus quidem, uti S. Paulus ipse iam v. 10. eadem alexandrini textus verba suo c3 et; reddiderat. Tribus superioribus versibus (10-12) Apostolus potissimum universalitatem corruptionis testimonio Scripturae demonstrare voluit atque Psalmum elegit, in quo David revera de ethnicorum non minus quam de Iudaeorum perversitate conqueritur. Ita enim populi, qui ab ipso defecerat, mores describit, ut ethnicis plane similes facti esse videantur; quapropter hic Psalmus etiam paucis mutatis postea a iuniore poeta inspirato, tempore ut videtur regis Ezechiae, adaptatus est ethnicis hostibus (Ps. 52). In sequentibus Paulus ad singularia peccata transit ; uti autem ethnicorum peccata describens (1,26 sqq.) docere noluit, omnia ac singula scelera recensita ab omnibus et singulis committi, ita hic quoque nihil aliud significat, nisi peccata quae enumerat esse communia ac passim alia ab aliis committi, in universum autem neminem, quamdiu in statu naturae aut sub Lege degat, ab omnibus essc immunem. Hinc ei curae non fuit, ut testimonia eligeret, in quibus de omnibus hominibus agitur, sed nonnulla sine scrupulo transumsit, in quibus iuxta proximum suum contextum de solis Iudaeis aut de parte tantum certaque classe ludaeorum sermo est; neque enim amplius universalitatem corruptionis demonstrare, sed exemplis nonnullis, quanta et qualis sit corruptio, illustrare vult. Incipit autem a peccatis oris testimoniaque sua ex Psalmis desumit; ex Ps. 5,11, qui probabiliter ad absalomicae rebellionis aetatem pertinet :
3:13
3:14
14. quorum os maledictione et amaritudine plenum est. Egregie adnotat 7o/et. : « artificiose omnia instrumenta sermonis refert Paulus, guttur, lingua, labia, os, ut peccata in verbis maxime damnet et homines in eiusmodi esse procliviores ostendat ». Bene quoque Beng. « observa, inquit, seriem sermonis ex corde manantis per guttur, linguas, labia, totum os ». Metaphorae sepulchri patentis duas explicationes S. Aug. (Enarr. in Ps. 5 n. 12) proponit : « Ad voracitatis significationem referri potest, propter quam homines adulatione mentiuntur; et mirabiliter dixit patens sepulchrum, quoniam semper illa inhiat voracitas, non ut sepulchra, quae receptis cadaveribus muniuntur. Potest et illud intelligi, quod mendacio et blanda adulatione trahunt in se, quos ad peccata illectant, et eos quasi devorant, quum in suam vitam convertunt ». Tertiam innuit Pelag. monens « sepulchra diligenter claudi, ne exhalatione sua generent pestem », patens igitur sepulchrum dici posse guttur, ex quo foetor perversorum sermonum ascendat. Prima S. Aug. explicatio de voracitate parum apta est longiusque quaesita; altera aptior quidem est, praefero tamen tertiam, quia A4puyS (guttur) hic hebr. 1í^3 respondet, quo non tam gula (o4pvy2), i. e. instrumentum deglutiendi ac devorandi, quam organum vocis designari solet (cfr Is. 58,1; Ps. 68 [69], 4; 113^ [115], 7; 159,6). In Psalmo proxime sermo esse videtur de calumniis, quibus Absalomis assectatores Davidem apud populum criminabantur; optime enim hac ratione alterum membrum (nguis suis dolose agebant) adnectitur, quod iuxta hebr. (linguam suam laevem faciebant) de blanditiis (cfr Prov. 98,93; 2,16 etc.) recte intelligitur, quibus Absalom eiusque amici populum ad suas partes alliciebant. Tertio membro (venenum aspidum i. e. virus viperarum sub labiis eorum) subdola ac perniciosa contentio eorum declaratur, qui in labiis quidem mel gerentes, sub labiis autem virus suum abscondentes omni qua poterant ratione iram Saulis contra Davidem inflammare conabantur. Quartum (quorum os maledictione et amaritudine plenum est) liberius, singulari nimirum (cuzus) in pluralem (quorum) mutato, sed sine sensus alteratione, quia in Psalmo de impio in genere agitur, allegatum est. Liberius quoque ex /s. 59,7. 8. Paulus testimonia quaedam allegat, quibus nonnulla peccata operis describit :
3:15
15. veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem ,
3:16
16. contritio et infelicitas in viis eorum,
3:17
17. et viam pacis non cognoverunt. luxta alexandrinam versionem , quae a textu massor. (et Vw/g.) in levioribus tantum dissentit, ita sonat : « pedes eorum ad malitiam currunt, veloces ad effundendum sanguinem innocentem ; cogitationes eorum cogitationes insiptentium ; contritio et infelicitas in viis eorum, et viam pacis non cognoverunt ». lllo in loco propheta corruptionem populi describit, ut denegati divini auxilii causam non in Deo esse collocandam doceat, verum in populi ipsius peccatis (cfr Knabenb. Comm. in Is. II. 402 sqq.). Praecipue vero impetum tumultumque malarum cupiditatum castigat, quo ad omnem malitiam ruant atque ad ipsum sanguinem innocentem effundendum festinent. Quia externa tantum peccata hic recensere voluit, Paulus intermedium membrum, quo propheta cogitationes improbas populo obiicit, praetermisit, ut cum Isaia et furorem reprehenderet , quo omnibus contritis ac devastatis vias, quibus incederent, implebant contritione et miseria vel potius ruznis (cóvzpu.pa 1. Vulg. : vastitas) et clade (3d Vulg. : contritio), et simullitium iurgiorumque studium, quo cum omnibus concertantes ac litigantes pace numquam fruebantur pacisque viam ignorare videbantur. Eundem in sensum To/. membra explicat : « Tria dicuntur, primum quod levi facilique causa ad occidendum proximum inique moventur, alterum quod crebris malis, damnis et infortuniis se mutuo accipiunt, tertium quod mutua inter se et continua dissidia, contentiones, lites, rixas, bella exercent ». Quod vero alii in tertio Iudaeos vituperari censent, quia viam ignorent, quae ad pacem cum Deo habendam et ad salutem ducat, id nec prophetae nec Apostoli contextui satis congruit. Longam testimoniorum seriem Paulus terminat allegatis verbis Ps. 35,9, quibus radix indicatur, ex qua perversi omnes fructus illi nascuntur :
3:18
18. non est timor Dei ante oculos eorum. Quoniam illo in Psalmo iterum de impio in genere sermo est, sensu non mutato singularis (a0:c9 eius) in pluralem mutari potuit. Timor Dei autem est velut frenum, quo appetitus hominum in peccata proclivis reprimitur et cohibetur; quamprimum vero frenum illud deest, homo in peccatorum praecipitia, nullo impediente, velocissimo cursu sese immittet. Omnibus igitur his testimoniis Paulus, uti supra diximus (ad v. 9), confirmare voluit, cunctos homines, sive sub lege naturae, sive sub scripta Lege mosaica degebant, sub peccato esse, quia neque in statu naturae neque in statu Legis praesidium haberent, quo a peccatis efficaciter retraherentur, aut subsidium, quo a peccatis commissis liberarentur. Ne vero Iudaei argumenti vim effugere conentur illaque omnia ad solos ethnicos pertinere neque suam ipsorum improbitatem probare contendant, Apostolus illa quam maxime ad eos ipsos pertinere demonstrat :
3:19
19. scimus autem, quoniam quaecumque lez loquitur iis qui in lege sunt loquitur, ut omne os obstruatur et subditus (accuratius S. Aug. in Gal. 3,21. 22; de gr. Chr. 8,9 : reus óz22wo;,) fiat omnis mundus (i.e. integer mundus «x; é x2cuz;) Deo. Nomen /egis duabus diversis significationibus hic usurpatur; priore quippe in loco praeter mosaicos libros, qui vulgo Lez (nyin?) appellantur, propheticas quoque aliasque canonis iudaici Scripturas complectitur, ex quibus Aposto- ]us testimonia sua desumsit; in altero solum Pentateuchum vel potius ipsam Legem & Deo per Moysen filiis Israel datam designat, ratione cuius suó Lege (1 Cor. 9,9&; Gal. &,5 etc.), ex Lege (&,18. 16 etc.), in Lege esse dicebantur. Neque vero mirum videri potest, quod Paulus eadem in sententia duas diversas significationes nomini attribuerit, siquidem pro usitatiore appellatione Seripturae (5 voxpf, oi vpagat) minus usitatam (Legis) elegit, ut idem nomen sibi ipsi acute opponens vim argumenti augeret. Ceterum suo scimus (ci2ayev) simili modo, quo . 9,9, sententiam introducit, quam a nullo prudente in dubitationem vocari posse censet. Ac profecto evidens est, Deum, quum libros sacros populo israelitico traderet, illius utilitatem prae oculis habuisse; quapropter omnia, non tantum ea quae de Israelitis aut ad Israelitas directe dicuntur, sed ea quoque, quae de gentium (Chananaeorum, Assyriorum etc.) vitiis sceleribusque referuntur aut ad gentes dicta esse videntur, non earum causa, quippe quibus non innotescerent nec destinata essent, sed populi iudaici gratia, ad illius nimirum institutionem , exhortationem , comminationem , confusionem etc., scripta sunt. Quamobrem Apostolus inquirendum non esse ducit, utrum haec vel illa pro- ' phetae aut Psalmistae sententia directe de ludaeis an de gentibus sit dicta. Constat enim omnia Iudaeis esse dicta eo fine, «t omne os obstruatur, non tantum ethnicorum, quos inexcusabiles esse supra iam sufficienter est demonstratum (1,20 sqq.), sed etiam Iudaeorum, qui variis excusationibus iudicium effugere conantur, et ut omnis mundus (universum hominum genus non ethnicum tantum sed etiam iudaicum) Deo, supremo iudici, reus fiat, i. e. reum se esse agnoscat. Graecum bz52wco, quod Vtlg. vertit subditus, teste S. Aug. autem [t. aptius latino reus reddidit, significat eum, qui in iudicio causa sua cecidit, qui igitur poenis a iudice statutis obnoxius est. Cum T/Aeod. haud pauci antiquiores et iuniores coniunctioni (va (w/) consecutivum sensum attribuerunt (i. q. ita ut), sed cum CArys. aliisque sensum finalem (eo consilio seu fine ut) retineamus oportet. Utique unicus finis, cur Deus per Scripturas populo iudaico loqueretur, non erat, ut ei omnem peccatorum suorum excusationem eriperet eumque ad culpae suae agnitionem adduceret; at inter varios fines, quos Deus habuit, ille quoque erat, quem solum Paulus hoc in loco affert, quia ad eius argumentationem solus sufficiebat. Ultimam demum excusationem, quam Iudaei forsitan praetenderint, Paulus ita eis praeripit, ut praecedentem argumentationem negativam confirmans, qua neque in statu naturae neque in statu Legis veram iustititiam ac salutem inveniri demonstravit, simul aditum ad positivam argumentationem' sibi patefaciat, qua omnibus sine distinctione, Iudaeis ac Graecis, viam rationemque verae salutis adipiscendae in Evangelio manifestatam esse demonstrabit (v. 21 sqq.). llli enim pbarisaeo, qui semet ipsum coram hominibus iustificans (Luc. 16,15) ceteris omnibus se praetulit suis operibus Legis confisus (Luc. 18, 11 sq.), similes etiam ludaei alii nonnulli excipere poterant, se non esse raptores, iniustos, adulteros, sed sese ieiunasse, decimas solvisse aliaque Legis divinitus datae mandata implevisse ac proinde dignos esse, quibus vita observatoribus Legis promissa adiudicaretur. At exceptionem istam nihil valere replicat Apostolus :
3:20
20. guia (hic melius : nam &5x cfr ad 1,19) ez operibus legis non tustificabitur omnis caro coram illo; per legem enim cognitio peccati. Brevissima quidem est refutatio , sed efficacissima, quia verba sunt Psalmistae, quibus Iudaei contradicere nequeunt. Eadem verba ex Ps. 142,9 desumta Paulus Antiochiae quoque in sua de legalibus controversia eodem fere modo allegavit (solis verbis coram illo praetermissis) et in epistola ad Galat. istam controversiam narrans repetiit. Quoniam illo in loco ea fusius explicavimus (cfr Comment. in epp. 2 ad Cor. et ad Gal. p. 458 sqq.) atque supra etiam jam ostendimus, Apostolum secum non pugnare, si hic quemquam ez operibus Legis iustificatum iri neget, illic factores Legis iustificatum iri asserat (cfr ad 92,13 p. 130 sq.), vix quidquam habemus quod hic addamus. Uti ex Psalmi loco atque etiam ex futuro, quod Apostolus retinuit, clare apparet, de iudice iustificante i. e. iustum declarante agitur; per se autem evidens est, Deum non posse quemquam iustum declarare, quin coram ipso vere ac proprie iustus sit. Porro Legis nomine haud pauci antiquiores ac nonnulli iuniores cum ZTAeod. solam legem ritualem designari haud recte arbitrantur. Nam praeterquam quod illa legis ritualis ac moralis distinctio Iudaeis erat inusitata, rectissime monet S. Aug. (de spir. et lit. 8,154 cfr 29,50) : « ne quisquam putaret, hic Apostolum ea lege dixisse neminem iustificari, quae in sacramentis veteribus multa continet figurata praecepta, unde etiam ipsa est circumcisio carnis, quam die octavo accipere parvuli iussi sunt, continuo subiunxit, quam legem dixerit et ait : per legem enim cognitio peccati; illa igitur lex est, de qua postea dicit : peccatum non cognovi nisi per legem, nam concupiscentiam nesciebam nisi lex dicerct : non con- . cupisces (7,7) ». Universa ergo Lex mosaica, immo potissimum moralia eius praecepta, intelligenda sunt. Neque vero ideo omnes quoque actus , quibus Lex impletur, opera Legis appellare nobis licet; sed hoc nomine Apostolus illos solos designat, qui a sola Lege dependent , quatenus nimirum homo aliquid, quod Lex praecipit, ob timorem poenae, quam Lex comminatur, sine adiutorio Dei, quod est ex fide Iesu Christi, naturalibus suis viribus facit!. Toto ergo coelo a bonis operibus distant, in quibus perseverans homo vitam aeternam quaerit et invenit (cfr ad 2,7), licet his quoque Legis praecepta impleantur et hac ex parte similitudo inter illa adsit. lamvero ex operibus Legis, quum sint mere naturalis ordinis, hominem coram Deo non iustificatum iri, i. e. a supremo iudice nec iustum nec vita aeterna, quae ordinis est supranaturalis, dignum declaratum iri Apostolus cum Psalmista asserens tacite concedit, eum coram hominibus, qui sola externa opera vident, radicem autem ex qua nascantur ignorant, pro iusto haberi posse. Cur autem ex operibus, quae & sola Lege dependent, homo coram Deo non iustificetur, Paulus ita explicat , ut simul Legis utilitatem omnino agnoscat : per Legem enim cognitio (izirvosw; accurata cognitio) peccati. Quibus verbis, ut argumentum sit completum, adde : « sed non iustitia Dei » (cfr ad 1,17); hoc enim complementum indicatur ac postulatur verbis sequentibus : « nunc autem sine lege iustitia Dei manifestata est » etc. « Bona ergo est Lex, quia ea vetat quae vetanda sunt et ea iubet quae iubenda sunt » (S. Aug. expos. n. 13) efficitque, ut homines clarius et certius, quam ex sola lege naturali, quid sibi faciendum sit cognoscant; verum nec vires praebet homini lapso necessarias , quibus mandata omnia implens omnia peccata evitet, neque remedium, quo a peccatis commissis sese liberet. Quemadmodum medicus aegrotum sanaturus ei gravitatem morbi exponit, ut eum ad sanitatem magis desiderandam et ad remedia necessaria adhibenda excitet, ita Deus sanaturus genus humanum praeprimis ei dedit Legem, ut homines suam infirmitatem periculique in quo versarentur magnitudinem perspicientes impellerentur, ut ad Christum, quem daturus erat, accurrerent; atque ita Lex, quum claram peccati cognitionem det, paedagogus est ad Christum (cfr Ga/. 3,91). Proxime quidem in hac sententia de ludaeis agitur, quia de Lege mosaica Apostolus iuxta totum contextum loquitur; attamen ethnici quoque, qui natura duce et magistra ea quae Legis sunt facere possunt (2,11), comprehendi recte dicuntur; nam locutiones onus mundus et omnts caro tam latae sunt et universales, ut eas de solis Iudaeis interpretari non liccat. $ 9. — Argumentatio positica. Per fidem Iesu Christi obtinetur iustitia. (3,21-4,95). Totum hominum genus irae divinae esse obnoxium, ethnicos enim veritatem in iniustitia detinentes in idololatriam esse prolapsos omnimodisque vitiis esse traditos, Iudaeos autem, suae Legis cognitione non obstante, iisdem vitiis esse deditos neque quidquam in suo statu possidere, quo iusti iudicis damnationem a se avertant — haec est summa argumentationis negativae, qua Apostolus clare ostendit, neque legi naturali neque Legi mosaicae virtutem iustificandi competere, hominibus igitur, ut ad veram iustitiam perveniant, quae coram Deo valeat eosque salute vitaque aeterna dignos reddat, aliam viam ineundam esse quae in Evangelio sit revelata. Iam ad positivam argumentationem transiens, quaenam sit haec via, praeprimis describit, veram nimirum iustitiam per fidem in Iesum Christum obtineri docens eamque omnibus paratam esse, ethnicis non minus quam f[udaeis, et quidem tamquam donum prorsus gratuitum, cuius pretium solvit Dominus sanguine suo (3,21-30). Deinde hanc viam veteri oeconomiae non tantum non repugnare sed cum illa plane consonare, quin etiam ab illa confirmari, ex Scriptura demonstrat (3,31-4,25). 1. — Vera tustilia ez fide Iesu. Chrisli est omnibusque credentibus gralis conferlur (8,21-30). fidem. 'axpo6uariav Oik tg nlotcux!. Descriptionem tristissimae conditionis, in qua ante Chrisli adventum genus humanum universum degebat, divinae irae ob multiplicia sua peccata obnoxium, B. Paulus generali sententia terminavit, qua omnem salutis spem hominibus praecludere videbatur : neminem quippe propriis suis viribus ex Legis operibus iustitiam esse adepturum, quia ex Lege cognitio quidem peccati sed nec eius ablatio nec virtus qua evitetur habeatur. Cui assertioni statim alteram non minus generalem opponit, qua thema sequentis argumentationis declarans animos lectorum iterum erigit :
3:21
21. nunc autem sine Lege iustitia Dei manifestata est, testificata a lege et prophetis. Quod lex naturalis nullo modo praestare potuit neque Lex divinitus per Moysen data praestitit, id nunc post Domini » adventum Evangelium praestat, siquidem « in eo revelatur iustitia Dei ex fidein fidem, sicut scriptum est : iustus ex fide vivit » (1,17). Ad propositionem igitur, quam in principio tractatus sui statuit, Apostolus revertitur, ut eam iam diligentius explanet ac demonstret. Unde dubium quoque non est, quin hic eadem ratione, qua supra (cfr ad 1,17), nomine ?ustitiae Dei causa formalis nostrae iustificationis designetur, i. e. donum illud divinum, quo renovamur spiritu mentis nostrae atque in statum gratiae et adoptionis filiorum Dei translati non tantum iusti reputamur sed vere iusti efficimur. In controversia autem est, quid particulae nunc autem (vovi 8€) significent et quo verba sine Lege («iz v$p2o) pertineant. Ad priorem controversiam quod attinet, quum vov ££ (uti apud profanos saepe vov 3€) & Paulo aliquoties in concludendo adhibeatur (i. q. atqui, vel : rebus autem ita se habentibus), nonnulli hanc significationem hic praeferunt , ut sensus sit : « quum is sit rerum status, ut ex operibus Legis nemo iustificetur, sine Lege manifestata est iuslitia Dei » (cfr Est. Dr. etc. — Mey. God. etc.). Qui nexus nec aptus esse neque clarus videtur; quare cum plurimis antiquis ac modernis temporalem significationem rectius retinebimus. Eam enim mundi conditionem hucusque consideravit, quae ante Christi adventum fuit, et quamquam eadem etiam eo tempore apud omnes, qui Evangelium non receperant aut nondum audierant, perdurabat, sicut apud eosdem etiam hodie perdurat, nihil tamen obstat, quominus ab adventu Christi et Evangelio praedicato novam periodum inchoasse dicatur, quam periodo universalis corruptionis opponeret; sine ullo enim dubio statim (vv. 25. 96) duas illas periodos distinguet, uti illas alibi distinxit (Ga/. 3,23-25; &,1 sqq. etc.). Secundo deinde in loco quaeritur, num locutio sine Lege cum verbo connectenda sit (sine Lege est manifestata iustitia Dei, i. e. Lex in manifestatione iustitiae non habuit partem), an potius cum nomine cui praecedit (sine Lege iustitia Dei, i. e. iustitia a Deo ita concessa, ut & Lege non dependeat). Priorem nexum, qui satis aptum praebet sensum, cum A''? multi praeferunt (Haym. Herv. etc., Tol. [qui haud recte interpretatur : « cessante Lege »] Est. Pic. etc., Mai. M Ev. Sch. etc. — Mey. Weiss God. etc.); alteram tamen, priore velut inepto plane reiecto, S. Aug. (de spir. et lit. 9,19; de grat. Chr. 8,9) praefert nonnullique iuniores ac moderni velut aptiorem iure merito sequuntur (Cfr Cai. Iust. Nat. etc., Klee Reith. Bisp. etc.) !. Quo- : niam enim ez operibus Legts homines frustra iustitiam quaesivisse dixit, Apostolus aptissime addit, nunc manifestatam ac proin quaerendam esse iustitiam Dei, quae sine Lege sit, seu quam Deus per spiritum gratiae credenti conferat sine adiutorio Legis, i. e. non adiuto a Lege (S. Aug. 1. c.). Ultima verba testificata a lege et prophetis secundae iam pericopes (3,31-4,25) argumentum indicant; ut autem novitatis suspicionem a doctrina sua averteret, Paulum ea praemisisse recte CArys. adnotat : « Ne quia nunc data est turberis, neve quasi res nova sit ac peregrina stupeas; iam olim enim Lex et prophetae eam testati sunt; et alia quidem testimonia iam attulit, alia allaturus est, in superioribus Habacuc adducens dicentem : lustus ex fide vivit, in sequentibus Abrahamum et Davidem adducturus de ea nos edocentes ». Antequam vero illa testimonia exponit, diligentius qualis sit iustitia Dei ostendit. Etenim eam obtineri monet per fidem eamque omnibus sine ulla distinctione esse destinatam (v. 22); omnes quippe illa eodem modo carere illamque eadem via ex gratuito dono Dei accipere (23. 24), quum Christus passione sua pretium illius solverit (25. 26). Unde inanem esse Iudaeorum gloriationem concludit, quia Legis opera ad iusitiam nihil conferant (27. 28) atque Deus gentes non minus quam Iudaeos ex fide iustificet (29. 30). Iustitiam Dei in evangelica praedicatione manifeste propositam descripturus Apostolus ante omnia Iudaeos docet, quanam via obtineatur et quibusnam conferatur :
3:22
992. iustitia autem Dei per fidem Iesu Christi in omnes et super omnes qui credunt (in eum?), non enim est distinctio. Minus apte interpunctione sua Vulg. Clem. haec verba a praecedentibus plane separat, quandoquidem inchoatam sententiam (v. 21) conlinuant, subiecto eius per modum appositionis repetito, ut ei explicationem necessariam addant. Neque enim particula 24 (autem) hic est adversativa sed epexegetica ac latino inguam vel scilicet a nonnullis (efr Est. Beel. etc.) haud male redditur : « iustitia Dei manifestata est..., iustitia, inquam, Dei (quae est) per fidem » etc. Iamvero iustitia Dei, i. e. quae a Deo originem trahit ideoque etiam coram Deo valet, per fidem (&& «la:so; cfr v. 98. 30. etc., Gal. 2,16), vel etiam ez fide (ix zíc-s05 CÍr v. 30; 1,17 etc., Gal. 9,16 etc.) aut fide (zis-« v. 98), esse dicitur, « non quasi ipsa fides ex nobis exsistat et per eam mereamur Dei iustitiam , sicut Pelagiani dixerunt, sed quia in ipsa iustificatione, qua iustificamur a Deo, primus motus mentis in Deum est per fidem; accedentem enim ad Deum oportet credere, ut dicitur Hebr. 11,6; unde et ipsa fides, quasi prima pars iustitiae, est nobis & Deo » (Thom.). Neque per fidem est iustitia, quasi fides sit causa formalis iustificationis nostrae; nam formaliter iustificamur per gratiam et caritatem, quae diffunditur in cordibus nostris per Spiritum $. (v. 25; 5,5; Tit. 3,6. "1 etc.). Sed per fidem est iustitia, quatenus « fides est humanae salutis initium, fundamentum et radix omnis iustificationis » (Conc. Trid. sess. VI. cp. 8). Inter omnes enim dispositiones ad iustitiam accipiendam requisitas fides prima cst tempore et necessitate, quum reliquae omnes fidei innitantur et ex fide quasi exoriantur. Qualis autem fides sit via ad iustitiam docet Paulus addito genetivo : per fidem Iesu Christi, i. e. in Iesum Christum (Ga/. 2,16). « Optimo autem consilio, inquit To/., Paulus nomen Domini integrum expressit (cfr VV. LL.), ut qualitatem fidei significaret; debet enim esse fides perfecta, qua Christus Deus et homo atque omnium salvator et redemtor creditur, neque aliud nomen esse, in quo salutem et iustitiam habeamus praeter ipsum ». Via autem haec fidei omnibus est aperta, ex quo tempore Apostoli in mundum universum exire omnique creaturae Evangelium annuntiare iussi sunt. (Marc. 16,15; Matth. 28,19). Quare aditus quoque ad iustitiam Dei omnibus patet, id quod Paulus significat, quum eam esse dicit in omnes et super omnes qui credunt. Neque enim multas cognoscit vias, quibus homines ad iustitiam perveniant, ut aliam Iudaei, aliam ethnici ingredi possint aut debeant, sed eandem fidei viam omnes ingrediantur necesse est : non enim est. distinctio in iustitiae adipiscendae ratione inter ludaeos et Graecos. Nonnulli boni testes critici verba xai àzi zavsag (et super omnes) praetermittunt (cfr VV. LL.); at plerique moderni interpretes ea pro genuinis iure merito habent non tantum, quia sufficiente auctoritate critica nituntur, sed etiam quia stylo paulino apprime congruunt. Licet enim per se absolute necessaria non sint, quum solo priore membro (si; zív:x; in omnes) universalitas iustitiae in Evangelio manifestatae iam clare enuntietur, non parvam tamen vim tribuunt sententiae : ad omnes scilicet qui credunt iustitia pervenit et super omnes qui credunt quasi effusa requiescit. Amat autem Paulus varias accumulare praepositiones, ut ideam aliquam omni quasi ex parte consideratam definitamque efficacius inculcet (cfr 11,36; Gal. 1,1 etc.). Quod si volueris, duo membra cum nonnullis modernis ita quoque distinguere poteris, ut priore (in omnes) universalitas iustitiae, quatenus omnibus credere volentibus offeratur, altera (super omnes) universalitas iustitiae, quatenus omnibus credentibus conferatur, designetur (cír Ag. — God.). Mihi autem minus probatur haec explicatio, qui& eidem participio (rwcttóovrec) duas diversas significationes satis arbitrarie attribuit. — Subtilius quoque quam verius aliqui antiquiores et iuniores priore membro universalitatem iustitiae, quae in omnes diffundatur, altero sublimitatem iu- Stitiae, quae non ex humanis viribus sed desursum per fidem, quae ipsa quoque coeleste sit donum, super homines descendat, designatam vident (Here. Lomb. Thom. etc., Tol. Lap. etc.); praepositio ix( enim hanc significationem non admittit. — Neque minus a vero cum Theod. et Oec. nonnulli aberrarunt, qui prius membrum ad Iudaeos retulerunt (ín omnes), utpote qui apud se Christum, auctorem iustitiae, habuissent, alterum ad ethnicos, super quos vel potius ad (irl) quos eadem gratia esset extenta; nam quomodo Paulus, qui ín salutis et iustitiae negotio omnem Iudaeorum et ethnicorum distinctionem sublatam dicit, hic eam statuisset ? Omnibus ergo iustitia Dei est destinata omnibusque qui in Iesum Christum credunt confertur sine ulla distinctione ludaeorum et Graecorum :
3:23
23. omnes enim peccaverunt et egent (óexcepcovca)) gloria Dei,
3:24
98. iustificati (àxavoópevot) gratis per gratiam ipsius (53, a$xo9 áp ipsius gratia) per redemptionem quae est in Christo Iesu (bà «6 &xc- Awtpóctug TA iv Xpuwro 'Igcco). Interpunctione sua Vulg. Clem. iterum haud recte duos hos versus separavit, quum unam sententiam efforment , quae in v. 23. inchoata in v. 25 continuatur atque ipsos vv. 25. 26 complectitur. A suo autem interprete, qui ob latinae linguae participio praes. pass. carentis penuriam graecum participium praes. (&xatzópevzt) participio perf. (iustificati) reddiderat, editores Vulg. in errorem esse inducti videntur. Re enim vera, si participium perf. esset retinendum, duo vv. 93. 2& connecti non possent, quia iustificati carere vel egere gloria Dei inepte dicerentur. Verum aptissime hic, uti saepissime, praeeunte iam Syr. participium 8xawcipevec verbo finito praes. (xai &xatcovrax e£ tustificantur) exponemus. Namque ut in iustificationis negotio inter ludaeos et Graecos non esse distinctionem confirmet, Apostolus eundem esse statum utrisque, ex quo exire debeant, ostendit : omnes enim peccaverunt; eundem deinde esse terminum innuit, quem velut metam utrique attingere debeant, a quo tamen suis peccatis utrique retineantur : e£ egent gloria Dei; demum utrisque eandem esse viam addit, qua ab uno statu in alterum transferantur: et tustificantur gratis etc. De primo membro, quo initium viae indicatur, ex negativa Pauli argumentatione abunde constat, siquidem Iudaeos et Graecos omnes sub peccato esse demonstravit Scripturaeque testimoniis corroboravit. Secundo membro metam viae innui ex verbo ic:epcet» colligi potest, quippe quod proxime significat posteriorem (3s:s22») esse, i. e. in cursu relinqui ac procul manere a meta, ac dein, maxime in pass., ad carendi vel egendi significationem transit, quatenus nimirum is qui metam non attingit etiam corona victori proposita destituitur eaque caret. Quid vero Apostolus nomine gloriae Dei velut metam designet, minus est certum; equidem ipsam vitam aeternam intelligere malo, quae saepe gloria appellatur (2,7. 10; 8,18. 21 etc.) recteque Dei gloria appellari potest, non tantum quia a Deo nobis est parata, sed etiam quia participatio quaedam ipsius gloriae divinae est. Sicut enim iustificati iam hac in terra in imaginem Christi transformantur a gloria in gloriam, gratia nimirum et caritate crescente (cfr 9 Cor. 3,18) , ita etiam, quum Christus apparuerit, vita eorum, et ipsi apparebunt cum eo in gloria (Co/. 3,*). Quod si obiicitur, gloriam Dei, qua peccator hac in terra carere dicitur, esse non posse rem futuram (cfr Mai. etc. — Weiss etc.), respondemus eam, quum certa spe et iure quodam acquisito a iustificatis iam nunc possideatur, a Paulo haud raro velut rem praesentem considerari (cfr ad 1,16 ; 2 Cor. 5,1 etc.); nihil ergo impedit, quominus hanc explicationem cum haud paucis antiquioribus teneamus (cfr CArys. Theoph. Oec!. etc., Cai !. Salm?. Lap?. etc.). etc.); hoc enim si significare voluisset, Paulus vocabulum xavy5iuat« adhibuisset (cfr 4,2 etc.), quum eo sensu nomen àExc nusquam adhibeat (etiam non 2 Cor. 8,23 et 4 Thess. 3,29). Neque magis nobis probatur, quod aliqui supranaturalení hominis cum Deo similitudinem (qua appellatione iustitiam originalem Adami peccato amissam designant) intelligant ad 4 Cor. 14,7 provocantes (Disp. etc. — Olsh. etc.); nam de iustitia originali illo in ep. ad Cor. loco non agitur, neque aliud testimonium habetur, quo eam nomine o5 significari probetur. Initio ac termino viae commonstratis B. Paulus viam ipsam iustitiae Iudaeis Graecisque communem describit : et iustificantur, non mera aliqua externa declaratione sine interna transmutatione (uti protestantes volunt, ac si Deus hominem, qui vere iustus non est, pro iusto reputare et iustum declarare posset), sed vera peccatorum remissione interiorisque hominis sanctificatione ac renovatione, qua ex iniustis fiunt iusti et ex inimicis amici, ut sint heredes secundum spem vitae aeternae (cfr Conc. Trid. sess. VI. cp. T). Proxime Apostolus iuxta contextum ad negativam iustificationis partem, remissionem silicet peccatorum, respicit, quae tamen a positiva, interna sanctificatione, separari nequit, quia infusione gratiae sanctificantis, uti statim addit, efficitur. Quae iustificatio deinde dicitur esse gratuita : iustificantur gratis ($ops&v), per modum quippe gratuiti doni (3opsa & 220p) iustitiam accipientes. Quod non ita intelligendum esse, ut homo sua ex parte nihil agere teneatur omnesque praevii actus, quibus impius ad divinum donum accipiendum se praeparet ac disponat, prorsus excludantur, ex eo iam luculentissime apparet, quod iustitia per fidem in Iesum Christum esse atque credentibus conferri dicitur. Fides igitur antea adsit oportet, qua iniustus in Deum libere moveri incipit; ex fide autem, nisi homo ipse impedimentum ponit, sua sponte alii quoque actus exoriuntur, quibus iuxta Scripturae testimonia impius se ad iustitiam disponere debet : timor divinae iustitiae, quam suis peccatis provocavit, spes, qua Deum propter Christum sibi propitium fore confidit, amor, quo Deum tamquam omnis boni doni fontem diligere incipit, poenitentia, qua peccata commissa detestatur, emendationis propositum etc. (cfr Conc. Trid. sess. VI. cp. 6). Attamen omnes isti actus, quamvis Deum ad gratiam iustificationtis impio donandam aliqualiter movere recte dici possint, nullo modo impediunt, quominus iustificatio ipsa sit vere gratuita. Nam una ex parte actus ipsi quoque, quum & gratia plane dependeant, sunt divina dona gratuita, ita ut totum iustificationis negotium a primo fidei initio usque ad ipsam gratiae sanctificantis infusionem sit omnino a Deo, quisingulas gratias propter meritum Christi dat. Altera autem ex parte actus ipsi, quamvis iustitiam ipsam praecedant et ante eam requirantur, eam nec producunt nec merentur. Aliud enim est hominem non iustificari nisi actibus quibusdam praecedentibus, aliud eum virtute vel merito istorum actuum iustificari. Prius omnino concedimus atque ipsi protestantes concedere debent, quum saltem fidem praecedere fateantur; alterum relate ad omnes actus praevios negamus , sicut protestantes illud relate ad fidem negare debent!. « Gratis autem, inquiunt Patres Tridentini (sess. VI. cp. 8), iustificari ideo dicimur, quia nihil eorum, quae iustificationem praecedunt, sive fides siveopera, ipsam iustificationis gratiam promeretur ». Gratis porro iustificantur per gratiam ipsius (abzc5 y&pv«x per ipsius gratiam); quibus verbis Apostolus duasiustificationis causas, efficientem ac formalem, recenset. Pronomine 25:25 (zpsius sc. Dei) praemisso non sine emphasi efficientem causam primo in loco nominat; est enim « misericors Deus, qui gratuito abluit et sanctificat signans et ungens Spiritu promissionis sancto » (Conc. Trid. sess. VI. cp. 1). Unica autem causa formalis « est iustitia Dei non qua ipse iustus est, sed qua nos iustos facit » (1. c.), ipsa igitur gratia sanctificans, quae a Deo est (zpsius gratia) et qua a Deo donati renovamur spiritu mentis nostrae, ita ut eius infusione simul accipiamus peccatorum remissionem veramque iustitiam. Sunt quidem, qui verbis per gratiam ipsius solam efficientem causam designari dicant, quum nomen gratiae hie « gratuitam Dei bonitatem » significare velint (Est. etc.); licet autem non negemus, hanc significationem vocabulo aliquoties competere , nulla tamen hic est ratio, qua a frequentiore recedere coacti gratuitum donum dicinum, quo formaliter iustificamur, intelligere prohibeamur (cfr Lyr. Salm. Tol. ctc.). Quin ctiam haec significatio hic aptior videtur, quia Paulus illud gra&s (8op:&v) additis verbis per ipsius gratiam (z1; a$xo2 q&pvi) quasi explicare recte dicitur : « iustificantur per modum doni (Bups&v) et quidem per gratuitum donum Dei infusum »; clarius enim nomen yápi; quam Sopea donum esse gratuitum connotat. Tertio in loco sequitur meritoria causa iustificationis : per redemtionem quae est in Christo Iesu (& v? &zcXozpócttg vij, £v Xpuzo 'Insco scilic. yevopévgs , quae tn vel melius a Christo Iesu facta est; nimirum praepos. à» per hebraismum quendam apud Alex. et in Novo Test. aliquoties ponitur pro 31x cum genet., quum hebr. 3 respondeat). Nomen &xoeAvtpócenc proprie liberationem captivi vel servi significat, quae per pretii (r$ Aóvpov Matth. 9,98, &vx,oxpcv 1 Tim. 2,16; utroque in loco Vulg. minus apte vertit redemtio) solutionem efficitur. Primi quippe hominis peccato universum humanum genus iam divinae irae obnoxium erat factum atque a Deo quasi in potestatem servitutemque peccati traditum, propriis autem peccatis homines hanc servitutem duriorem reddiderant; sibi ipsis deinde relicti sese liberare ex ea non potuerunt, quia nihil habebant, quo liberationis suae prelium solverent Deoque satisfacientes eius iram a se averterent. Itaque Patris Unigenitus ipse venit, qui natura nostra assumta homo factus culpam totius generis humani in se suscepit atque in cruce morte sua Patri satisfaciens sanguinemque suum velut liberationis nostrae pretium eidem offerens nos ex servitute redemit iustificationemque nobis promeruit. Gratis igitur iustificamur ex parte nostra quidem, quum nihil agere potuerimus aut possimus, quo iustitiam mereamur; at gratis non iustificamur eo sensu, quod nullum pretium aut meritum intervenerit. Christus enim sanguinem suum effundens non tantum iustum ac sufficiens sed superabundans pretium divinae iustitiae solvit ac pretio magno nos redemit (1 Petr. 1,18; 1 Cor. 6,90); Pater autem coelestis ipse, quum pro sua benignitate ac misericordia Filium suum Unigenitum daret, ut omnis qui in eum crederet vitam aeternam haberet (Joan. 3,16), nobis pretium nostrae redemtionis dedit. Quae sequentibus accuratius exponens S. Apostolus simul finalem iustificationis nostrae causam , quae est gloria Dei et Christi , indirecte nobis indicat :
3:25
25. quem (Christum Iesum) proposuit (i. e. spectandum proposuit z92é0ecc) Deus propitiationem (D.xazíoev) per fidem in sanguine ipsius ad ostensionem tustitiae suae (melius : ad demonstrationem iustitiae suae ei; Ev3eiso «35 Cuxaizoóvms ais5) propter remissionem (lege : propter praetermissionem à «i» zápecw) praecedentium delictorum
3:26
26. in sustentatione Dei (vel ?n patientia Dei &v «3, àvzyt, «o0 O«cv), ad ostensionem iustitiae eius (lege : ad demonstrationem iustitiae suae «pig Év3sdztv cg Suxateoivmg a3222) in. hoc tempore , ut. sit ipse iustus et tustificans eum, qui est ez fide Iesu Christi. Magna obscuritate hanc sententiam laborare, 7o/. haud immerito asseruit ad multas omnium fere locutionum diversas explicationes attendens; de praecipuis pauca. Anceps iam est verbum 92£0::2, quippe quod iuxta alios significet sibi proposuit (cfr 1,13) atque de aeterno consilio (cfr EpA. 1,9) intelligendum sit, quo Deus Filium suum dare decrevit (cfr Orig. Chrys. Theoph. etc., A'r Haym. Herv!. Thom!. etc., Picon. Nat. Sch. etc. — Fritzsche God. etc.), iuxta alios vero idem sit quod publice spectandum proposuit , quum de Christo publice in cruce proposito ac de eius passione per Apostolos praedicata agatur (cfr Cyr Aler. Theod. etc., Herv?. Thom?. Dion. etc., Tol. Salm. Iust. Reith. Mai. Beel. M Ev. Bisp. Dr. etc. — Mey. Weiss etc.). Utrumque per se apte dici potest, « Deum &b aeterno statuisse, ut Christus esset propitiatio » et « Deum in tempore Christum tamquam propitiationem manifestasse »; secunda tamen explicatio sola, uti To/. recte monet, contextui consonat, siquidem « Apostolus de propitiatione iam exhibita et de Christo iam praesente loquitur, quem Pater iam exhibuit ac proposuit redemtorem omnium per fidem in sanguine eius ». proposuit velut verum propitiatorium ». Quae explicatio nobis probaretur, si aut typicam hanc rationem Romanis tam cognitam fuisse constaret, ut Paulus eam, nulla explicatione addita, adhibere potuisset, aut verum propitiatorium antitypicum a typico aliquo modo distingueretur, sive articulo sive epitheto quodam (xà dxgwóv lAaatápuv). Itaque praeeunte Chrys., qui illo Vet. Test. propitiatorio non commemorato DA«evápiv nostro in loco sacrificiis propitiatoriis veteris oeconomiae opponit, cum plerisque modernis nomine illo significari hic censemus vel piaculum in genere vel rectius sacrificium piaculare seu propitiatorium (cfr Pic. Mai. Beel. M Ev. Hisp. etc.). Simili modo «& ewrrpta (sc. fepx) sunt sacrificia pacifica , quibus salus obtinetur (Exod. 20,24), yapwripta sacrificia quibus gratiae aguntur etc. Latinum propitiatio, quo alibi graecum tAacuó; (sacrificium expiatorium) redditur (4 /oan. 2,2; 4, 10 etc.), eandem significationem admittit. Porro altera quaestio est de verbis per fidem in sanguine ipsius (bà tis vÍoten; iv tà adcc9 apr) connectendis. Haud pauci duas has locutiones non tantum cum praecedente nomine propitiatorium (Uaocí piv) sed etiam inter se arcte coniungunt, ut significetur sacrificium propitiatorium, quod operatur « per fidem, quae est de sanguine eius pro nobis effuso » (Thom.), vel « per fidem passionis eius » (Lap.), vel etiam « per fidem, quae innititur morti, quae fuit per sanguinis effusionem » (Caz.). Verum non tantum insolentior constructio (cuius tamen simile exemplum cfr Gal. 3,26), sed sensus quoque minus aptus est, quandoquidem haec figura, ut fides in sanguinem Christi significet fidem in Christum sanguinem suum effundentem, alibi a Paulo non adhibetur. Alii porro duas locutiones inter se non connectunt, ambas tamen velut parallelas ad praecedens nomen trahunt: « Christus victima in se piacularis est per suimet sanguinis effusionem , et Aominióus piacularis est per fidem quam ei habemus » (Bee/.), vel melius cum To/. Nat. Reith. etc. : « quem proposuit victimam propitiatoriam, quae sanguine suo eífuso virtutem suam exsereret per fidem i. e. in credentes ». Quae constructio priore est aptior atque admitti mereretur, si cum B legendum esset £v «à £zv:25 agat (in. suo tpsius sanguine cfr VV. LL.). Alii eundem fere sensum obtineri putant ambas locutiones velut inter se parallelas cum verbo propostit (z0:£0::2) connectentes (Bisp. etc.) ; at Deum « per fidem Christum proposuisse propitiationem » parum recte dicitur, licet eum fidei nostrae proposuerit. Itaque prior quidem locutio (per fidem) cum nomine (propitiatorium) connectatur oportet, alteram vero (in sanguine ipsius) ad verba quem proposuit velforte melius ad solum relativum (quem) trahemus, ut sensus sit : « quem in suo sanguine (i. q. sanguinem suum effundentem) in propatulo posuit tamquam victimam piacularem, quae virtutem suam exsereret per fidem i. e. in credentes », vel etiam « cuius fructus per fidem i. e. credentibus applicatur » (cfr Sa/m. LR. etc.). Quemadmodum olim Moyses in deserto exaltavit populoque proposuit serpentem aeneum, cuius aspectu omnes a serpentibus percussi sanarentur (Nan. 21,9) , ita nunc Pater in Calvariae loco exaltavit totique generi humano velut victimam piacularem proposuit Filium suum in cruce sanguinem effundentem, cuius fide omnes a peccatis suis mundarentur ac sanctificati vitam aeternam obtinerent (cfr Joan. 3,14. 15). Cur vero Pater ita egerit, B. Paulus duobus membris, quae ab iisdem verbis (ad ostensionem tustitiae suae!) incipientia inter se parallela sunt, ita exponit, ut eum divinam suam iustitiam quum temporis, quod passionem praecessit, tum aetatis praesentis respectu demonstrare voluisse declaret. lam ad prius membrum quod attinet, Paulus antea (1,18-3,20) fuse ostendit, tota aetate ante Christi adventum genus humanum, quod in primis suis parentibus a Creatore suo iam defecerat , innumeralibus peccatis accumulatis longius semper ab eo recessisse, . usquedum fere integrum in foedam idololatriam prolapsum turpissimis criminibus se contaminasset ipsumque boni malique discrimen oblivioni dedisset, atque illi ipsi, quos sibi prae reliquis in populum peculiarem elegerat, plerique gentium impietatem aemularentur. Procul quidem dubio Deus odium infinitum, quo pro sua sanclitate omnimodaque sua iustitia omne peccatum aversatur ac punit, illa aetate manifestare non cesserat, tum calamitatibus gravissimis haud raro aut in universum genus humanum aut in singulas quasdam nationes immissis, tum negatis subtractisque gratiis. quibus peccatores sese reddiderant indignos. Verum multo clarius ac dilucidius divina longanimitas et patientia per totam illam aetatem sese manifestaverat. quatenus Deus, dissimulato iustitiae suae rigore tempora ignorantiae quasi non curans (Act. 17,30), omnes gentes vias suas malas ingredi dimisit (Ac/. 14,15) illiusque populi, quem omnibus bencficiis cumulaverat, continuam cordis duritiem contumaciamque toleravit. Quare fieri potuit. ut homines, quum tot tantaque flagitia hac in terra condignis poenis vindicari non viderent, contemtis patientiae benignitatisque divinae divitiis, quibus ad poenitentiam adduci debebant (2,54), in peccatis perseverarent ac de divina sanctitate iustitiaque dubitantes Deum peccata non curare stulte sibi persuaderent. Ad hunc autem errorem destruendum ac removendum Deus Filium suum in cruce velut victimam piacularem sanguinem effundere voluit, ut omnimodam suam iustitiam sanctitatemque evidentissimo et clarissimo argumento demonstraret. Hic videtur esse sensus, quem priore membro Paulus enuntiat : ad demonstrationem (elg £v&ew) fustitiae suae propter praetermissionem (i «€?» x&psaw) praecedentium peccatorum (xv «peveovózov &gxprQpá-ov 1. e. peccatorum ante Christi adventum passionemque commissorum) ?n patientia Dei (£v «3j &voyf; «o9 Occ»). Quemadmodum enim Deus infinitam suam caritatem clariore argumento, quam Unigeniti sui Filii incarnatione demonstrare non potuit, ita infinitam suam sanctitatem iustitiamque, qua peccatum odit ac punit, evidentius ostendere non potuit, quam quum Filii incarnati sanguine omnia peccata , quae in praeteritis generationibus pro longanimitate sua toleraverat et quodammodo praetermiserat, expiari vellet. Cum hac verborum explicatione moderni plerique consentiunt in levioribus tantum discrepantes; ab ea autem antiquiores iunioresque longe recedunt inter se quoque dissentientes. Praecipuas eorum opiniones ita proponemus, ut simul nostram interpretationem accuratius exponamus ac vindicemus. Justitia Dei & plurimis Latinis (cfr Herv. Thom. etc., Tol. Est. Iust. etc.) hic, uti v. 21 et 1,17 etc., intelligitur illa, qua Deus impium formaliter iustificat, donum ergo divinum, quo homo renovatur spiritu mentis suae. Quae nominis significatio quam parum nostro contextui congruat, solus iam nexus cum praecedente nomine (zi; £v3eiz:w ad ostensionem) satis docet; &3e«u; enim non tam est manifestatio quam demonstratio quae argumentis efficitur (cfr ad 2 Cor. 8,24); atqui iustitia, qua formaliter iustificamur, passione Christi non est demonstrata sed promerita. Si quis vero contenderit, iustitiam hanc recte dici in sanguine Christi manifestatam et revelatam, id quidem non nego, attamen moneo, Paulum, si id significare voluisset, vocabulis exvéguei; vel àzzxi)ogu; usurum fuisse (v. 91 z:2axvfguza, 1,171 àzcvax) misto. Alii igitur attributum divinum designari rectius tenent, inter se tamen non consentiunt; nonnulli cum Orig. intelligunt iustitiam proprio sensu, qua nimirum Deus peccata non remittit nisi iusta satisfactione accepta, nonnulli cum TAeod. benignitatem, qua Deus diuturna cum patientia peccata hominum toleravit, nonnulli cum A'*? fidelitatem, qua Deus iuxta promissiones suas homines a peccatis liberat, nonnulli demum (efr RettA. Beel. etc.) sanctitatem, qua Deus peccatum odio habet. Verum cum CArys. iustitiam latiore sensu (uti supra v. 5) intelligere malumus, ita ut sanctitas, quae peccatum aversatur, iustitia quae condignam peccati vindictam ordinisque laesi reparationem exigit, aliaeque perfectiones morales comprehendantur. Coarctandae enim significationis nulla adest ratio ; ad omnimodam quippe suam iustitiam demonstrandam Deus Filium suum morientem mundo palam proposuit, idque propter praetermissionem praecedentium delictorum. Probe enim animadvertatur oportet, Apostolum non dixisse ài «5v doecty Sed Bi «i» cápeoty cv xpoveyovizuv ápapzmuizov!. Priore nomine (Zosew ab aàguvac dimittere) à Paulo (cfr Col. 1,15; Hebr. 9,22; 10, 8 etc.) et ab aliis Novi T. scriptoribus (Matth. 26,28; Marc. 1,4; Luc. 1,17; 3,3 etc.) remissio seu condonatio peccatorum designari solet, quare hic quoque idem nomen adhibitum esset, si de eadem re sermo esset. Alterum vero (zápsau & capiévax praetermittere , relaxare) , quod neque in alexandrina versione neque alibi, nisi hic, in Novo Test. legitur?, apud profanos duas habet significationes pro duplici verbi «aeiévat vi; est enim aut praetermissio vel neglectio, aut paralysis vel languor. Quam secundam significationem cum C/rys. adoptantes iuniores Graeci (Theoph. Oec. Euth.) et Latini quidam (Sa/m. Tol. etc.) animi debilitatem vel paralysin intelligunt, quae ex praecedentibus peccatis a Deo pro sua longanimitate toleratis nata sit; at Deum iustitiam (vel sanctitatem etc.) suam in Christi morte propter anini languorem ez prioribus delictis natum demonstrasse, parum apte dicitur. Orig. vero, quamvis vocabulum diserte non explicet ac Rufinus pro Latinorum morein sua versione nomine remissionis utatur, procul dubio iuxta priorem significationem praetermissionem designatam vidit. Modum enim, quo Deus altera in vita peccatum tractat (ilud scilicet puniens), modo, quo illud hac in terra tractat (scilicet illud tolerans), opponi arbitratur, eandemque significationem haud pauci moderni hic recte tenent (cfr Mai. Beel. Bisp. LR. Simar Theol. des h. Paulus. Ed. 2. p. 62. 118 sq. etc. !). Significationem enim remissionis vel condonationis, quamnemo Graecus vocabulo unquam attribuit, contextus quoque reprobat, ita ut antiquiorum ac plerorumque iuniorum Latinorum explicationes admitti nequeant. Namque praeprimis non intelligitur, quo cum iure Paulus de solorum praecedentium (zgeqet2v5:ov. antea factorum, scil. ante Christi passionem commissorum) peccatorum remissione loqui censeatur, quum Dominus propter omnzum peccatorum remissionem passus sit. Quod si respondetur : « Dicit praecedentia, tum quia non remittuntur nisi peccata iam commissa [id per se intelligitur neque profecto Apostolus ob hanc rationem vocem addere potuit], tum quia par est, eos quibus remissa sunt peccata non amplius fore peccaturos » (49g.), vel « praecedentia solum nominat, ut insinuet, deinceps post effusum et semel applicatum unicuique Christi sanguinem non esse peccatis vivendum sed iustitiae » ( Est.) etc., nescio an haec similiaque effugia potius quam responsa cuiquam sufficiant.. Nemo enim non videt, sequelam ab 49g. Est. etc. indicatam non tam ex eo legitime derivari, quod Pater propter peccatorum, quae ante Christi mortem commissa erant, remissionem Filium suum pati ac mori voluerit, quam ex eo, quod nostra peccata, quibus ipsi obnoxii eramus, ex virtute sanguinis Christi in baptismo nobis ipsis sint remissa; ita enim Paulus argumentari solet (cfr 6,1-1^5 ; J[ebr. 10,28 sqq. etc.). Neque magis, si de remissione agitur, apte explicatur cur addantur verba &v «£5 àvz3; «c9. Gsc5 (in sustentatione vel melius : 1a patientia vel longanimitate Dei cfr 2,4). Nam remissio peccati*ad longanimitatem aut patientiam Dei non pertinet, verum ad eius misericordiam ; praetermissio autem, qua Deus peccatum ad tempus tolerat neque statim adaequate punit, quum se illud videre quasi dissimulet, est effectus patientiae divinae. Inter modernos, qui de praetermissione agi concedunt, non desunt quidem, qui locutionem iy «5j &àvcy$; per hyperbaton quoddam cum participio zporeycví- «o» connectant, ut sensus sit « propter praetermissionem peccatorum, quae antea, tempore scilicet longanimitatis Dei, commissa sunt » ; at non tantum constructio durior sed etiam sensus minus aptus est. Tempus enim participio iam sufficienter est indicatum, neque tam quaeritur, quando vel cur peccata sint commissa, quam cur vel quando praetermissa. Hinc explicationis gratia Paulus verba illa adiecit accuratiore constructione neglecta; neque enim dixit àv «3 àvc73; a5:2» (in patientia sud), uti dixit «z; Suxatccóvng abco5 (iustitiae suae), sed àv «1j àvoyt xc? 9:25 (in patientia Dei). Verum expiatio criminum scelerumque, quae in praeteritis generationibus pro longanimitate ac patientia sua quodam modo neglexerat, non erat unicus vel totus finis, quem Deus prosecutus est, quum Filium suum in cruce morientem tamquam victimam propitiatoriam proponeret; alterum enim Apostolus priori addit membrum parallelum, quo plenius accuratiusque doceat, quid Deus intenderit : ad demonstrationem iustitiae suae in hoc tempore (iv «à vov wap), ut sit ipse (ci; st elvax a3civ. 1. q. ut se ipsum exhiberet vel ut ipse esse appareret cfr ad vv. k. 19 etc.) iustus et tustificans eum qui ez fide est Iesu Christi (-zv ix xiczeu; lnoco, 1. q. zv «tez6i2vza sig Imocov, credentem in Iesum cfr ad 2,8 «zi; é£ égiüclaz, 5, ci éx vópcs etc., Gal. 3,1 etc.). Eiusdem vero formulae epanalepsi (si; £v2sigw... «ez; t$,» év2eisvv efr supra p. 191 n. 1) hoc membrum priori parallelum esse perspicue indicatur; neque ulla est ratio, cur prius menibrum continuantes prima nostra verba (zz; cA» ÉvEsdtv... év 5 vov xag ad demonstrationem... in hoc tempore) aut à locutione év c, àvcy3, *c9 Occ» (ut sensus sit : « in patientia Dei, quam exercuit ad demonstrationem » ) aut a locutione ài zi» z3pssv ( « propter praetermissionem..., quae facta est ad demonstrationem » ) ita dependere cum nonnullis statuamus, ut sententia finalis (zi; zz stva« «7. ut sit ctc.) ad priorem formulam (si; &visc$w) pertineat; quin etiam hic verborum nexus, licet per se admitti possit, constructionem ex clara ac simplici impeditam contortamque reddit, sensum autem pignit haud multo quidem diversum, minus tamen aptum. Duobus igitur membris parallelis Apostolus duas aetates, quas frequenter distinguit, antemessianicam et messianicam , certo quodam modo inter se opponit, ut diversa ratione, qua Deus ad utramque sese habet, descripta indirecte ostendat, quantopere priori praestet altera , utpote in qua benignitatis maxime ac misericordiae divinae consilia exsecutioni mandentur omniumque ante oculos ponantur. Etenim Deus, qui in tota aetate antemessianica , innumeris toleratis dissimulatisque criminibus ac vitiis, divitias patientiae et longanimitatis suae splendide manifestaverat, ut peccatores ad poenitentiam adduceret (2,4), in plenitudine temporis illa quoque sua attributa, quae praetermissione ista peccatorum quasi obscurata erant, non minus splendide manifestare et demonstrare decreverat. Quapropter adveniente illo momento, quod huic manifestationi assignaverat, in Aoc tempore scilicet messianico, non tantum sanctitatem , qua ab omni omnino peccato abhorret, iustitiaeque rigorem, quo omne peccatum adaequate puniens ordinem violatum restituit, sed etiam infinitam suam benignitatem ac misericordiam apparere voluit, qua hominibus summa bona, ad quae ius nullum habent, summa cum liberalitate confert. Itaque quando Iesum Christum in cruce pro totius mundi peccatis morientem proposuit, una ex parte demonstrare voluit ipsoque facto evidentissime demonstravit, quanta esset sua iustitia ac sanctitas, quum proprii sui Filii sanguine nostras iniquitates expian das duceret ; attamen altera ex parte, quum Filium suum morientem vellet esse victimam propitiatoriam, quae virtutem expiantem suam in credentes exsereret cuiusque fructus credentibus gratis applicarentur, simul luculentissime demonstravit, quanta esset benignitas sua ac misericordia. Ex sola quippe illius sacrificii virtute eos, qui in Christum credunt, sine ullis propriis eorum operibus meritisque praeviis iustificare decreverat. Duplex igitur potest dici finis, quem Deus Unigenitum suum patientem tamquam propitiationem per fidem proponens prosecutus est, siquidem iustum sanctumque sese exhibere voluit, qui peccata omnia odio haberet et puniret, sed ctiam misericordem ac benignum, qui credentes in Filium suum gratis iustificaret. Apostolus sacrificio expiatorio Christi demonstratam dicit, neque gratiam iustificantem, qua homo formaliter iustus constituitur, intelligi posse, neque solam iustitiam iudicialem vel vindicativam Dei aut solam eius sanctitatem vel bonitatem etc., sed complexum perfectionum moralium divinarum esse intelligendum. In Christo enim, utpote victima propitiatoria, cuius meritis credentes iustificantur, omnia attributa divina, etiamsi, intellectui nostro finito inter se pugnare videantur (infinita longanimitas, quae praeteritorum saeculorum peccata praetermisitet quasi neglexit, infinita sanctitas, quae omne peccatum summo odio aversatur, infinita iustitia, quae adae- .quatis poenis ordinem peccato violatum restituit , inflnita misericordia , quae remissis peccatis veniam peccatori concedit etc.) conciliantur ac demonstrantur. Quamobrem in priore membro finali (si xà elvat adxóv Sixatov uif sit ipse tustus) adiectivum iustus eodem lato sensu de omnimoda divina perfectione morali sumatur oportet; ad alterum autem (xot óuxatoovra. cov Ax miocaux 'IncoU et tustificans eum qui est ex. fide Iesu Christi) attendens S. Chrys. locutionem f, Iv5nL« «T Gixatosóvas oótoo egregie amplificat : « Quemadmodum enim, inquit, ad divitiarum demonstrationem pertinet, non tantum divitem esse sed et alios ditare, et ad vitae demonstrationem non tantum vivum esse sed etiam mortuos vivificare, et ad demonstrationem fortitudinis non tantum fortem esse sed etiam debiles roborare, ita ad iusfitiae quoque demonstrationem pertinet, non tantum iustum esse sed alios quoque, qui in peccatis putruerunt, iustos subito reddere ». Bonum quippe, uti aiunt, est diffusivum sui, neque in supremo gradu invenitur, nisi in alios sese diffundat. Ceterum ex hac Chrys. explicatione evidenter elucet, eum hoc in loco nomina iustitiae et iusti eo, quo nos interpretati sumus, sensu intellexisse. Iustitiam in Evangelio revelatam obtineri absque Legis operibus atque omnibus credentibus sine ulla Iudaeorum ac Graecorum distinctione gratis a Deo conferri, quum Christus cruento suo sacrificio pretium eius solvisset, Apostolus hucusque (tv. 21-26) exposuit. Tanti autem beneficii toti generi humano collati consideratione commotus quasi triumphans concludit, omnem gloriationem Iudaeis nunc esse praecisam, quia nemo sibi suisque meritis iustitiam debeat (27. 28) neque cuiquam alterum velut huius gratiae incapacem contemnere liceat (29. 30). 1n descriptione iustitiae ab eius universalitate inchoaverat (22. 93), ut deinde eam gratuitum Dei donum esse doceret (25-26); ordine inverso nunc primum ex gratuita eius donatione ac deinde ex eius universalitate argumentatur. Duarum autem argumentationum eadem est structura, quum conclusiones suas vividis interrogationibus responsisque explicet (vv. 27. 29) eisque pacatiore sermone confirmationem quandam addat (vv. 28. 30). Qui ad artificiosam hanc totius loci structuram attenderit, isin v. 28. particulam causalem «4e (enim), quam praeter omnes latinos etiam nonnulli ex optimis graecis codd. tuentur (cfr VV. LL.), particulae ratiocinativae c3v (ergo) praeferre nobiscum non. dubitabit, idque eo magis, quia recentiores critici (Tisch. W H) eandem ob solas rationes criticas iam praeferunt. . Ad sententiam ergo immediate praecedentem, qua nos propter merita, quae Christus cruenta sua morte acquisivit, gratis iustificari docuit, respiciens B. Paulus superbiam Iudaeorum , qui sibi ipsis suisque Legis operibus iustitiam attribuunt, fervidiore oratione confundit :
3:27
27. ubi est ergo gloriatio (tua)? Exclusa est. Per quam legem? Factorum? Non , sed per legem fidei. Quo porro cum iure id asserat, docet addens:
3:28
98. arbitramur (melius : censemus Xcqiius0a , 1. q. rationibus perpensis iudicamus cfr 2,3) enim, iustificari hominem per fidem sine operibus legis. Recte Theod. adnotat : « gloriationem vocat altos Iudaeorum spiritus nimiamque arrogantiam; quasi enim soli divina providentia fruerentur, sese iactabant ». Dubium non est, quin hic Iudaeos maxime confundere velit (cfr vv. 1. 9. 19. 29) ; quamvis igitur pronomen (ua, quo haecrelatio ad Iudaeos clarius exprimi videtur, genuinum non sit (cfr VV. LL.), eius additione sensus non mutatur, quia illa relatio etiam graeco articulo (5, xz25553:;) innuitur. Ac revera Graeci, qui illud in suis codd. non legerunt, totum locum de ludaeis iam interpretati sunt (cfr Orig. Chrys. Theod. Theoph. etc.). Mirum vero est, quod S. Aug., qui in suo latino cod. illud habuit (cfr de spir. et lit. 10,17), sententiam generaliore sensu explicandam duxerit de omnibus, « qui quum sibi iuste videntur vivere, ita gloriantur, quasi non acceperint ». Quae explicatio iunioribus quidem ac modernis quibusdam probatur, sed immerito; licet enim verbis nude spectatis congruat, apostolicae argumentationi totiusque loci seriei minime consonat. Interrogatio enim nostra (ubi est ergo gloriatio?) superiori (v. 9. praecellimus eos?) omnino respondet, et sicut ibi illam ob morum corruptionem negavit, quam Iudaeis Graecisque communem esse demonstraverat, ita hic eam negat, quia ludaeos suis Legis operibus ad iustitiam non pervenire iam exposuit. Omnem ergo ludacorum gloriationem ezclusam esse, i. e. locum non habere et quasi domo eiectam esse respondet !, ut ulterius deinde inquirat, quomodo, i. e. per quam legem vel potius per cuius generis legem (&à xcov viyzo) exclusa sit; qualis ergo sit lex, quae successerit illi Legi, de cuius operibus ludaei gloriabantur. Duo autem legum genera Paulus distinguit, quorum prius vocat legem factorum vel rectius legem operum (zà» £o*t«», nulla nimirum erat ratio, cur interpres consuetam nominis £py2» versionem hic mutaret), alterum legem fidei. Qua de distinctione S. Aug. (de spir. et lit. 13,91 sqq.) satis fuse disserens praeprimis eorum errorem reiicit, qui Legem mosaicam ideo et eatenus legem operum nominari arbitrati sunt, quia et quatenus quam plurima praecepta caerimonialia et ritualia contitineret. Deinceps /egem operum eam esse innuit, quae quid omittendum faciendumve sit, poenis praemiisve propositis, praecipiat, sed auxilium, quo hominis vires praeceptis implendis pares reddantur, nec ipsa praebeat nec unde hauriatur doceat; legem fidei vero esse eam, quae per fidem ad Christum recurrere nos iubeat, ut et iustitiam obtineamus, quae coram Deo valeat, et divinam gratiam, qua adiuli voluntatem Dei implere possimus. « Quod operum lez, inquit, minando imperat, hoc fidei lex credendo impetrat. Illa dicit : Non concupisces (Exod. 90,17), ista dicit : Quum scirem quia nemo potest esse continens, nisi Deus det, et hoc ipsum erat sapientiae, scire cuius esset hoc donum, adii Dominum et deprecatus sum (Sap. 8,21). Ipsa (sc. lex fidei) est illa sapientia, quae pietas vocatur, qua colitur Pater luminum, a quo est omne datum optimum et omne donum perfectum (Jac. 1,17). Ac per hoc /ege operum dicit Deus : Fac quod iubeo; Jege fidei dicitur Deo : Da quod iubes » etc. Atque similiter alibi (in Ps. 118. serm. 10,5) : « Haec est lex fidei, qua credimus et oramus per gratiam nobis donari, quod per nosmet ipsos implere non possumus;... in /ege itaque factorum est Dei iubentis iustitia, in /ege autem fidei subvenientis misericordia ». Ex operum autem lege, quamprimum homines suis viribus relicti aliquod praeceptum sibi impositum impleverunt, exoritur gloriatio ac superbia, qua fit, ut Dei iustitiam ignorantes et suam constituere quaerentes iustitiae Dei non sint subiecti (cfr 10,3). Eiusmodi lex operum erat mosaica, quam ex fide esse Apostolus negat, quia externa opera praecipiens cognitionem quidem peccati, sed neque illius remissionem neque vires adillud vitandum conferat (v. 20; 10,5 sqq.; cfr ad Gal. 3,12 etc.). Neque tamen recte cum S. Aug. plerique Paulum, si interrogat, num lege operum exclusa sit Iudaeorum gloriatio, Legem ipsam mosaicam intelligere arbitrantur. Cum aliis (cfr Thom. Salm. etc.) potius tenendum est, eum interrogare, num forte in Legis illius, de cuius operibus hucusque gloriati sint Iudaei, locum &altera lex eiusdem generis successerit, quae, quia maiora et praeclariora opera iam postulet, inanem reddat gloriationem de prioris operibus. Namque primum interrogatio, num Lege Iudaeorum exclusa sit Iudaeorum gloriatio (aut etiam, num lege naturali Graecorum exclusa sit Graecorum gloriatio), parum apta esse nobis videtur, nisi forte cum nonnullis (Rezt^. etc.) haud recte censeas, Legem mosaicam quasi sub duplici respectu considerari, quatenus una ex parte opera praecipiat (lex operum), altera ex parte paedagogus sit ad Cbristum (lex fidei). Deinde praecedens interrogatio, qual lege gloriatio sit exclusa, postulat, ut ulterius generali quodam modo inquiratur, num operum lege aliqua sit exclusa. Demum attende, in suo responso (&x v5ycv «(ore per legem fidei) B. Paulum articulum non adhibuisse, ad solum ergo genus legis attendisse; unde etiam in interrogatione (zàv £gyov; factorum?) supplere non licet ài «o9 vóyco «àv fpqwv; sed indefinite supplendum est : &à v5ycu «àv Épyov; (per operum legem aliquam?), ita ut definita lex operum non designetur. Iam vero gloriationem omnem non operum lege aliqua exclusam esse, Apostolus confirmat ad superiorem doctrinae expositionem (v. 21 sqq.) appellans : arbitramur (lege : censemus) enim, tustificari hominem per fidem sine operibus legis. Supra (p. 197 sq.)ex universi huius loci structura ostendimus, lectionem enim (ydp) alteri (igitur oóv) esse praeferendam ; idem porro patet, si contextus proximus consideratur. Nam ex doctrina sua, quod homo gratis sine operibus Legis iustificetur. Paulus colligit, gloriationem Iudaeorum esse exclusam (ubi ergo est gloriatio); nonne perfectus esset circulus, si nunc ex gloriationis exclusione colligeret, hominem iustiflcari sine operibus? Confirmationis igitur gratia repetit doctrinam, ex qua illam conclusionem derivavit, ita ut sola lectio enim teneri debeat. In hac sententia autem ((Suxatoo- GÜac miecec dvÜporrov 70i Éoywv vóuov), uti ex vocabulorum ordine, quem velut testatiorem (cfr VV. LL.) omnes critici hodie admittunt (Lachm. Treg. Tisch. WH.), clare iam elucet, praecipuum pondus inesse verbis &uztoUsta et qup Fpyuv vóuov (iustificari, sine operibus legis), quippe quae primum et ultimum locum occupent, aliud autem nomen (xíere per fidem) non nisi velut secundarium quoddam complementum inseri ad viam indicandam, qua homo sine operibus Legis iustificetur. Idem porro ex tota argumentatione apparet : confirmare enim Ápostolus vult, gloriationem esse exclusam ; atqui exclusa est non tam, quia iustitia est ez fide, quam quia non est ex operibus Legis; hisce nimirum homo ad eam obtinendam nihil omnino confert, ac proinde de ea obtenta gloriari ei non licet. Haec monere voluimus, ut Lutherum revera Scripturam adulterasse et corrupisse ostenderemus, quum hunc textum, ut novam suam haeresin de sola fide iustificante stabiliret, ordine verborum plane immutato ac vocabulo sola (allein) inserto hunc in modum verteret : « tenemus igitur hominem iustificari sine legis operibus sola fide » (so halten wir es nun, dass mus, reliquae dispositiones, nisi homo ipse impedimentum ponat, sua quasi sponte nascantur (cfr Bellarm. Controv. de iustific. I. 12 sqq. etc.). Hominem sine Legis operibus iustificari asserens Paulus universalitatem iustitiae in Evangelio revelatae iam insinuavit. Perbene quippe Chrys. : « Non dixit Judaeum aut eum qui ex Lege est, sed orationis limites extendens ac toti orbi portas salutis aperiens dixit hominem, nomine naturae communi usus ». Ad quam universalitatem probandam ita nunc transit, ut eodem argumento iustitiam gratuitam esse confirmans Iudaeorum sibi solis eam vindicantium superbiam retundat :
3:29
99. an (rectius : aut £) Iudaeorum Deus tantum? nonne et gentium? Immo et gentium,
3:30
30. quoniam quidem (stzep siquidem, vel éxezep quandoquidem) unus est Deus qui tustificat (8xxavócex melius : iustificabit) circumcisionem ez (ix) fide et praeputium per (&á) fidem. Particula 5j (aut) novam interrogationem verbis immediate praecedentibus (sine operibus Legis), quibus praecipuam sententiae vim inesse diximus, tam arcte connectit, ut ea confirmet : aut, si scilicet sine ' operibus Legis homo iustificari negetur, Iudaeorumne solorum Deus est Deus? Argumentum nimirum ex eo procedit, quod ii soli opera Legis ad iustitiam necessaria vel utilia asserere possunt, qui unum eundemque Iudaeorum ac Graecorum Deum esse negent. Deum enim omnibus, quorum Deus est, dona sua eodem modo sine personarum acceptione offerre et conferresupponens Paulusaditum ad iustitiam, quae donum Dei est (iustitia Dei quippe vocatur), omnibus patere innuit, ad quos Dei dominium, providentia, iustitia aliaque eius attributa sese extendunt. Atqui si iustitia ab operibus Legis penderet, aditus ad eam iis solis pateret, quibus solis Lex est data; ad solos ergo Iudaeos dominium etc. Dei sese extendere videretur. lamvero id absurde asseri Apostolus non probat, quia ne ipsi quidem Iudaei , quamvis sese utpote & Deo in peculium electi supra gentes exaltarent, eas divino dominio subiici et divina providentia regi negabant. Tamquam rem igitur per se claram asserit (siquidem vel quandoquidem), unum esse omnium Deum, atque concludit eum etiam omnes eadem ratione iustificare. Futurum (2216s& iustificabit) normam declarat generalem, quae nunc adhibetur semperque adhibebitur. Olim iam interrogatum est, cur circumcisio, 1. e. Iudaei, ez fide, praeputium, i. e. düinici: per fidem juscans dicantur. S. Aug. (de spir. et lit. 29,50) « illud non ad aliquam differentiam dictum esse censet, tamquam aliud sit ez fide, aliud per fidem, sed ad varietatem locutionis; alio enim in loco gentes quoque ez fide iustificari dici » (Gal. 3,8); Graeci quoque plerique distinctionem nullam agnoscunt. Quorum sententiam praeferimus, licet alii cum Orig. ita distinguant, ut ludaei ex fide iustificari dicantur, « quia iam ex privilegio et dispensatione in eis inceperit haec fides », gentes autem per fidem, « quia utpote infideles de novo receperint fidem » (To/. cfr Thom. etc.) At haec distinctio quomodo praepositionibus istis exponatur, non video. 2. — Iusliliam Dei ex fide esse omnibusque credentibus sine distinclione dari Vetus Testamentum tam lestatur (3,81-4,25). lustitiam Dei, quae a Legis operibus non dependeat, testificatam esse a Lege et prophetis (v. 21), Apostolus nunc demonstrare aggreditur ad Abrahami maxime exemplum provocans, quem vere iustum fuisse ludaei, contra quos tota haec argumentatio est, negare non poterant. Ex Abrahae autem iustificatione primum elucet, iustitiam esse gratuitam ex fide, et non ex operibus debitam, id quod Psalmistae quoque testimonio confirmatur (3,1-5,8). lisdem deinde Psalmistae verbis et Abrahami exemplo edocemur, eam ad circumcisos non restringi, quum Abraham ante circumcisionem sit iustificatus et promissiones ei eiusque semini datae a Lege non dependeant (5,9-16). Demum eodem exemplo cognoscitur, qualis sit fides, qua omnes iustitiam Dei obtinere possint ac debeant (*,17-25). Tertia argumentationis sectio cum secunda intime est connexa, quum in ipsa sententia, qua secundam terminat, S. Paulus Abrahae fidem describere incipit, ita ut tertiam media in sententia inchoare cogamur; sed tam leve est hoc incommoduin, ut ad illud evitandum illa, quae argumento suo cohaerent, seiungere opus non sit. z 1.) — Abrahami exemplo et Psalmistae testimoniis iustitiam credentibus gratis dari constat (3,31-4,8*. dicit beatitudinem hominis, cui Deus ac- | guzpbv x00. dvüodiou, Ó 6 Orb; Xoyiecepto fert iustitiam sine operibus : 7. Beati | vat Otxatocóvrw yupl; Epyov: T. Maxdptot quorum remissae sunt. iniquilates, et quo- | Gv. dgtünoxv ol àvoplat xol dv &rixarum tecta sunt peccala. 8. Beatus vir cui | Xóg0nsav al &uaptlav 8. paxdgtog dvip od nion, imputavit Dominus peccatum. o0 jj Aoylanzat Kóptog &paprlav!. Obiectione quadam, quam ex iustitiae in Evangelio revelatae descripone ipse derivat, S. Paulus viam sibi aperit, ut doctrinam suam cum veteris oeconomiae revelatione plane consentire eamque confirmare demonstret (3,31). Quomodo enim Abraham, quem patrem suum Iudaei venerabantur, iustitiam obtinuerit, inquirens (54,1) eum non ex operibus iustificatum esse docet (v. 2), sed ex fide, quae teste Scriptura ei imputata sit in iustitiam (v. 3). Quibus verbis insinuari ostendit, eum ex gratia ita iustificatum esse, ut opera ad iustitiam obtinendam nihil contulerint (&. 5). Similiter quoque Davidem monet celebrare beatitudinem hominis, cui Deus gratis sine operibus iustitiam conferat (v. 6.) idque testimonio allato probat (7. 8).
3:31
3,81. Legem ergo destruimus (xaxagsz5y.sv irritam facimus, auctoritate sua privamus cfr 3,3) per fidem? Absit; sed legem statuimus (iezvcyev stabilimus, auctoritatem eius tuemur). Obiectio, qua ad alteram argumeníationis sectionem Apostolus transitum facit; ex eius doctrina sponte nascitur. Quoniam enim Legis opera ad iustificationem nihil conferre docuit, facile aliquis sibi persuadere potuit, dogmate de fide sine Legis operibus iustificante non tantum Legem strictiore sensu intellectam (i. e. praecepta Legis) superfluam inutilemque reddi, sed etiam totam veterem revelationem (Legem latiore sensu cfr ad 3,19), quae universa circa Legis praecepta versabatur et ad fidelem eorum observationem inculcandam et urgendam tendebat, auctoritate ac vi sua privari ac proinde everti ac destrui. Quam illationem cum indignatione reliciens (aósi/!) tantum abesse respondet, ut Legem (veterem revelationem) dogmate suo de fide iustificante convellat, ut illius potius. auctoritatem tueatur ac stabiliat, quandoquidem hoc dogma (id quod statim ostendet) in ipsa vetere revelatione iam sit propositum, ita ut illius negatione Lex ipsa destruatur. Hunc sententiae sensum ac nexum , quem plerique moderni (licet de accuratiore nominis legis interpretatione dissentiant) iuremerito receperunt, T/Aeod. iam indicavit : « multis enim, inquit, retro saeculis et Lex et prophetae de fide praedixerunt; fidem ergo suscipientes confirmamus Legem; atque huius asserti afferens probationem, quum plurima prophetarum testimonia allegare posset, ad ipsam ludaeorum radicem statim venit ac patriarcham Abraham iustitiam per fidem acquisivisse ostendit ». Ad hanc explicationem duo sunt adnotanda : primum nomine fidei hic designari doctrinam de fide sine Legis operibus iustificante (per fidem. q. per doctrinam nostram de fide expositam). Id quippe ex huius sententiae nexu cum praecedentibus elucet, quod Paulus ideo Legem destruere putatur, quia docet, fidem, et non Legis opera, ad obtinendam iustitiam requiri. Alterum est, nomen Legis in utroque membro, in obiectione non minus quam in responso, latiore sensu de tota vetere revelatione intelligendum esse. Neque enim nobis modernorum nonnullorum sententiae probantur, qui nomen strictiore sensu in obiectione, latiore in responso interpretantur (Maz. etc.), aut illud in obiectione ambigue positum esse, in responso definite de tota revelatione sumi volunt (Jee/. etc.); merum enim haberemus sophisticum effugium, quod Paulo et multo magis S. Spiritu est indignum. In responso, ut nexum cum sequentibus habeamus, sensu latiore sumatur necesse est; ergo eodem sensu in obiectione sumatur oportet, nec quidquam affertur, cur id fieri posse negemus. Ab hac autem interpretatione plerique antiquiores et iuniores recedunt, quia nexum sententiae cum iis quae praecedunt iisque quae sequuntur plane negligunt. Alii nimirum cum Orig. et A'? nomine Legis maxime promissiones praedictionesque in vetere revelatione contentas , nomine fidei autem ipsam novam revelationem intelligunt; « firmatur enim status Legis, quando istud, quod futurum dixit, fides advenisse testatur » (A'*"). Alii cum CArys. et Aug. nomen Legis maxime de praeceptis, nomen fidei de ipsa gratia fidei interpretantur : « Lex non evacuatur sed statuitur per fidem, quia fides impetrat gratiam qua lex impleatur » (S. Aug. de spir. et lit. 30,52); paullo aliter CArys. : « Lex hominem iustum facere voluit, sed non potuit; fides autem adveniens id praestitit; simulac enim quis credidit, iustificatus est; igitur Legis voluntatem stabilit fides et id, cuius causa Lex omnia faciebat, gratia ad finem deducit ». Pro variis significationibus, quas nomina Legis et fidei recipere possunt, haud difficile est alios indicare modos, quibus Lex fide stabilitur, sed contexta oratio eam solam admittit explicationem, quam TAeod. iam indicavit. : Ostendendum igitur Apostolo nunc est, dogmate suo Legem non destrui sed confirmari, quatenus haec ipsa quoque doceat, hominem operibus non iustificari, i. e. primam iustitiam non adipisci, sed fide. Quod ut praestet, Abrahami affert exemplum, quem amicum Dei (Is. 41,8 cfr lac. 9,93) ac proin vere iustum coram Deo fuisse constabat cuiusque semen se esse Iudaei gloriabantur. Eum ergo iustitiam non ex operibus velut mercedem debitam, sed gratis ex fide accepisse Scripturae testimonio demonstrat. Haud satis recte aliqui cum CArys. censent, exemplo Abrahae excellentiam dignitatemque iustitiae, quae ex fide est, illustrari; iure enim Tol. monet, de hac excellentia Apostolum non potuisse agere, antequam iustitiam ex fide esse demonstravit, hucusque autem eam descripsit quidem sed argumentis non stabilivit. Longius a vero recesserunt multi antiquiores et iuniores, qui ab A''?, ut videtur, in errorem inducti, Paulum hic quaestionem supra (3,1) propositam, quae sit utilitas cireumcisionis tractare putarunt (cfr Haym. Herv. Thom. etc., Cai. Est. lust. Pic?. etc.); in toto enim capite circumcisio Judaeorum non attingitur, ac solo.v. 11 ad obiectionem quandam praecavendam de circumcisionis. quam Aóraham accepit, significatione obiter agitur. Itaque cum aliis Patribus (Orig. Theod. S. Aug. in Ps. 31. enarr. 2,2 sqq.) iuniores nonnulli (Sal. To/. etc.) ac moderni tantum non omnes recte tenent, Paulum argumentis scripturisticis, atque imprimis Abrahami exemplo, contra Iudaeos probare, dogma de fide sine Legis operibus iustificante in vetere revelatione iam contineri. In explicanda tamen argumentatione apostolica, quaeadmodum concisa est ideoque subobscura, haud parvus est interpretum dissensus; pro more praecipuorum tantum recensebimus sententias, praesertim quia magis de argumentationis forma, quam de eius sensu et scopo disceptatur. À prima sententia dissensus iam exoritur; ab interrogatione enim Apostolus exorditur, quae si nuda verba considerantur, vaga et ambigua esse videtur, contextu autem clara redditur et ad unum sensum limitatur : 4,1. quid ergo (c3v) dicemus invenisse (süpvxévax adeptum esse !) Aóraham , patrem nostrum (zzv «xzé£pa fuàv, vel : progenitorem nostrum «5» x«gozázopa $4) secundum carnem? Duobus potissimum erroribus multi quum antiquiores iunioresque tum moderni hanc sententiam obscurarunt viamque ad totam argumentationem intelligendam sibi praecluserunt. Coniunctionem civ (ergo) enim consueta sua significatione illativa privantes contextum perverterunt et verba xa:x sápxa (secundum carnem) ad. infinitivum e&ópy.xévac (invenisse) trahentes constructionem interrogationis perturbarunt. Ac primum quidem moderni multi particulam cj» hic soli transitioni ab uno argumento ad alterum inservire erronee statuerunt (Mai. Beel. Bisp. Dr. etc. — Weiss etc.); nam is particulae usus, quamvis frequens in historico dicendi genere (cfr ex. gr. Joan. 1,92. 40; 2,18. 20. 22 etc.), idoneo exemplo ex paulinis epistolis desumto probari nequit. Similiter antiquiores iunioresque multi errarunt coniunctione cóv interrogationem praccedentem (3,1 quae wtilitas circumcisionis) resumi arbitrati (Herv. Thom. etc., Cai. Est. ctc.); licet enim Paulus quoque interdum sententiam parenthesi interruptam coniunctione zjv resumat, hic tamen inde a 3,1 nullum est interruptae orationis vestigium, atque interpretes illi potius putarunt, Apostolum ad alteram argumentationis partem, priore absoluta, transire. Quia vero circumcisionis hic diserte non fit mentio, verba «a-x cxpva (secundum carnem) eum in sensum interpretanda esse sibi persuaserunt ; unde illa cum infinitivo s2g5x£»xx (invenisse) coniunxerunt, ut interrogetur, quid Abraham invenerit secundum circumcisionem, atque respondeatur, eum per circumcisionem niAi/ invenisse (cfr A't" « carnem dicens circumcisionem significavit »; sim. Here. Est. [ust. etc.). Quam explicationem moderni illi, qui eodem modo verha ista ad infinitivum trahunt, velut arbitrariam iure reiiciunt, quia caro nusquam definitam circumcisionis significationem habet, atque cum ZAeod. (« secundum carnem dicit eam iustitiam, quae est in operibus, quoniam per corpus opera peragimus ») et TÀom. (« secundum carnem i. e. secundum circumsionem carnalem aliasque observantias carnales ») dictionem xa:à opxa hic significare volunt secundum naturalem hominem , ut interrogetur, quid Abraham suis naturalibus viribus vel suis operibus naturalibus invenerit, atque iterum respondeatur eum nihil hac via invenisse (cfr Mai. Beel. Bisp. etc.). Verum haec explicatio priore non minus est arbitraria, siquidem locutio xaxx cápxa, apud Paulum satis frequens, duplici tantum sensu ab eo adhibetur (cfr ad 1,3) : aut enim physicam hominis originem naturalemque eius cognationem significat (9,3. 5; Gal. 4,23. 99 etc.) aut humanam naturam ita designat, ut eam ad terrestria vel etiam ad peccatum inclinari connotet (8,1. &. 5. 19. 13; 9 Cor. 1,17; 5,16 etc.). Iamvero alteram hanc significationem ad hunc locum non quadrare evidens est; quare nihil restat, nisi ut priorem admittentes eum verborum nexum adoptemus, quem verborum ordo iuxta meliores testes criticos (cfr VV. LL.) suadet quemque cum plerisque Patribus (Orig. Chrys. Dam. etc., S. Aug. in Ps. 31. enarr. 2,2 etc.) multi iuniores ac moderni praetulerunt (cfr Sa/m. Tol. etc., Reith. LR. Sch. etc. — Goeb. Lips. etc.). Paulus quippe, utpote Iudaeus cum Iudacis disputans, Abrahamum vocat patrem nostrum secundum carnem. Carnalem autem eius paternitatem hic commemorans altiorem ei competere paternitatem spiritualem iam insinuat, qua non solorum nec omnium ludaeorum sed omnium quum Iudaeorum tum Graecorum illorum sit pater, qui fidei eius vestigia sectantes ad iustitiam perveniant (v. 10 sqq.). Itaque coniunctioni zj» (ergo) sensum suum illativum relinquentes interrogationem hanc praecedenti assertioni arcte subiungimus. Asseruerat scilicet Apostolus, veterem revelationem suo dogmate de iusilia per fidem sine Legis operibus adipiscenda confirmari, atque interrogat : quid ergo, quum dogma illud veteri revelationi plane consonare asseramus , Aórahamum, patrem nostrum carnalem, adeptum esse dicemus? In hoc nexu pronomen interrogativum quid («0), etsi per se vagum sit, ad unum illud limitatur, de quo solo tota quaestio agilatur, i. e. ad iustitiam, ita ut etiam interrogare potuerit : quam iustitiam ergo Abrahamum obtinuisse dicemus, num eam, quam Iudaei velut debitam mercedem operum Legis exspectant, an eam, quam'ex fide esse et velut gratuitum donum credentibus a Deo conferri asserimus? Negativum igitur responsum, id quod forma quoque interrogationis satis iam innuit, Apostolus non exspectat; quid vero respondendum sit, manifestum est : dicamus oportet eum iuslitiam quae ex fide est invenisse. Etenim si aliter res se haberet, i. e. si ex operibus esset iustificatus, dogma de fide sine operibus iustificante non amplius cum veteris oeconomiae revelatione consonaret neque eam stabiliret, siquidem Abrahae iustificatio erat exemplar vel typus iustificationis, quae erat in vetere oeconomia, sicut eam typum esse iustificationis, quae est in nova oeconomia, Paulus mox demonstrabit (v. 12. 93 sq.). Quoniam igitur iuxta contextum haec unica potest dari responsio, opus non erat, ut verbis diserte declararetur. A superfluo ergo additamento abstinens Apostolus eam datam esse supponit eamque, in argumentatione sua pergens, veritati consonare demonstrat, quia teste Scriptura Abraham non ex operibus sed ex fide sit iustificatus :
3:1
Paul donne la parole à un auditeur qui lui pose une question. C'était un procédé familier de la diatribè stoïcienne; il est ici aussi atténué que possible. L'interlocuteur n'est pas un opposant, et spécialement ce n’est pas un Juif. Il ne pose des questions que pour amener la discussion au point voulu. Cf. Éricr., II, 2, 22 : τί οὖν ὠφέλησε Ποίσχος εἴς &v: L'objection venait assez naturellement, Paul avait réservé en principe le privilège du Juif qui, à la vérité, pouvait tourner contre lui (11, 10), mais si la circoncision du cœur suffisait au salut et si c'était même la vraie circoneision, celle qui faisait le véritable Juif, le seul qui plût à Dieu, à quoi servait-il d'être né Juif ou d’avoir été circoncis ? Comme il n'envisage pas les prosélytes, les deux questions se résolvent en une seule, étant parallèles à ce qui a été dit (1, 28 5.) du Juif et de la circoncision. — τὸ περισσόν ne signifie pas tout à fait « 16 privilège mais c'est davantage que πλεόν (Vg. amplius). Quelle est la supériorité du Juif (qui est une personne)? et à quoi sert la circoncision {qui est une chose)? La Vg. amplius est un peu faible; Érasme : quo praecellat Judaeus.
3:2
La réponse va à la première partie de la question : Le Juif a beaucoup (πολύ), et Paul ajoute « de toute manière ». On ne sait à quoi il pense, car il n’indiquera ici qu'un de ces avantages, mais dont on peut dire qu'il résume tous les autres ou du moins qu'il en est la source, et c'est sans doute pour cela que πρῶτον μέν n'est pas suivi de ἔπειτα δέ. Ce n'est pas que Paul aït oublié le fil de son discours, c'est qu'en réalité il ne pouvait mettre aucun avantage d'Israël en comparaison avec celui-là. Cependant Cornely exagère dans ce sens en prenant πρῶτον pour un adjectif, « le principal (avantage) est ».… La Catena (d'Eusèbe et de Sévérien) qu’il allègue ἃ seulement glosé dans le sens que nous avons dit : τὸ μὲν πρῶτον, οὐγ ἵνα, φησί, δεύτερόν τι εἴπη καὶ τρίτον, ἀλλ᾽ ὅτι τοῦτο πρῶτον πάντων ἐστὶ καλῶν περιεχτιχόν. Au surplus cette autorité serait tout à fait isolée contre le concert des Pères et des versions. Si πρῶτον était adjectif, il devrait être précédé de τό, car on ne peut sous-entendre τὸ περισσόν par-dessus πολύ. Et enfin la difficulté serait toujours la même. Si Paul a parlé du principal, pourquoi n'a-t-il pas parlé du secondaire? Il faut bien reconnaître que la tournure πρῶτον μέν, par sa forme, semble appeler quelque chose qui n’est pas venu, parce que ce n'était pas nécessaire; ef. sur 1, 8, des exemples semblables. Il est donc inutile de corriger avec Blass qui lit πρῶτοι γὰρ ἐπιστεύθησαν d'après Origène (Gram. 272, n. 2). —ydp est douteux, quoique Soden le mette sans crochets. — πιστεύειν au pass. ne signifie pas seulement recevoir un dépôt qu'il suflirait de garder, mais être chargé d'une mission de confiance, cf. I Cor. 1x, 47; I Thess. n, 4; Diognète wir, 1. 2; I Clementis xum, 1 etc. (Preuschen), Orig. : τὸ πισθευθῆναι τὰ λόγια τοῦ θεοῦ, οὐχ ἐν τῷ βιδλία χαὶ γράμματα πιστευθῆναι, γαραχτηρίζεται" ἀλλ᾽ ἐν τῷ τὸν ἐν αὐτοῖς νοῦν χαὶ τὰ ἐναποκείμενα μυστήρια γινώσχεσθαι (Car.). — λόγιον en grec signifie la réponse donnée par un oracle, l'oracle. Les LXX l'ont employé surtout pour rendre MAN el TON, tandis que λόγος rendait ordinairement 927, quoiqu'on trouve aussi λόγιον pour 427 et même pour ΠΝ ΘΟ. Le mot avait quelque chose de solennel. Philon l'emploie pour dire le décalogue, περὶ τῶν δέχα λογίων, D'après les Grecs, ces λόγια sont surtout la Loï qui faisait la supériorité du Juif par rapport aux gentils. Mais il serait étrange que Paul ne l'ait pas nommée par son nom. Ou plutôt il vient d'en parler; il a reconnu que le Juif n’en avait pas tiré grand avantage. Aussi les modernes disent que les λόγια sont surtout les promesses messianiques. Mais c'est transporter la question sur un autre terrain, et Paul aurait dû parler expressément des promesses, ou de la promesse, comme il le fait plus loin (τν, 18 s.; et xv, 8). Il faut donc laisser au terme toute son étendue : la Loi, et les Prophètes avec les Hagiographes. Le corps des Écritures sacrées intimait au peuple juif ce que Dieu attendait de lui dans le présent et dans l'avenir. Il linvestissait d'une mission de confiance, relativement à des choses surnaturelles, et l'associait à son œuvre dans l’histoire. La Vg. n'a pas traduit γάρ et a ajouté éllis.
3:3
Tischend. a ponctué τί γὰρ εἰ ἠπίστησάν τινες; Maïs cf. ἔριον. Diss. 1, 12, 18. Ces interrogations rapides τί δέ; τί ποτε; τί οὖν; étaient fréquentes dans la diatribè. Nous ponctuons donc τί γάρ; [avec MNestle, Soden, cte.). D'ailleurs cette coupure est exigée par le sens. Au point où nous en sommes, l'interlocuteur ne doit pas se poser la question de savoir si les Juifs ont péché; cela est acquis par le chapitre précédent. — ἠπίστησαν a été entendu par les Grecs de l'infidélité des Juifs au cours de l’histoire. Il faut concéder aux modernes que ἀπιστεῖν et ἀπιστία doivent s'entendre de l'incrédulité; c’est le sens normal des mots. Maïs il ne s'ensuit pas que Paul fasse allusion à l’incrédulité des Juifs qui ont méconnu Jésus. L'emploi de ἀπιστεῖν était amené naturellement pour l’antithèse avec ἐπιστεύθησαν, et encore plus par le terme de logia. Les oracles exigent la foi de ceux qui les reçoivent, à cause de leur autorité divine. Manquer de foi est le principal grief que Dieu fait à son peuple dans l'A. T. (Num. xiv, 11; xx, 12; Dt. 1x, 38; Ps. LxxvIm, 22, ctc.). Ceux qui ont manqué de foi sont τίνες, ce qui rappelle l’'énumération des fautes historiques des Juifs (1 Cor. x, 7 ss.). En soi ce mot n'est pas nécessairement restreint à un très petit nombre; on ne peut donc pas s’en servir pour exclure l’allusion à l'attitude de la nation presque entière « Afin que vous soyez reconnu juste dans vos paroles, et que vous triomphiez quand on vous jugera. » envers Jésus (cf. x1, 17); nous notons simplement que Paul n’a pas dü surtir de son thème si inopinément. — πίστις en parlant de Dicu, Lam. m1, 29 πολλὴ ἢ πίστις σου. ls. Sal. vus, 35 ὅτι ἡ πίστις σου μεθ᾿ ἡμῶν. Par leur incrédulité les Juifs étaient en fait infidèles à l'alliance : Dieu demeure fidèle ἃ l'attachement qu'il avait voué aux pères et à l'engagement qu'il avait pris envers eux. Le sens de fidélité, nécessaire ici pour πίστις, indique comment il faut entendre l'incrédulité des Juifs. — καταργεῖν, vingt-six fois dans les épitres pauliniennes (y compris Heb. τι, 14) et seulement encore pour le NX. T. dans Le. x, 7 (au sens propre). Chez les LXX, il rend l’araméen Ga (II Esd. ιν, 21. 23; v, 5; vi, 8). Le verbe est incontestablement au futur (pas un ms. grec n'a κατήργησε : C'est cependant la leçon d'Euthymius, le syr. a le parfait, Thomas aussi). Le contexte n'exige pas le passé, maïs le futur de possibilité, très bien rendu par la leçon χαταργήσῃ (dans Tisch. L 6 autres, cal. Chmuosce 2) au subj. présent, mais qui peut étre indiqué aussi par le futur. Sur ce futur qui équivaut presque au subi. cf. Kühner-Gerth, IT, 1, p. 173 ss. Lysras 24, 6 : παῖδες οὕπω εἰσὶν οἵ με θεραπεύσουσι, « il n’y ἃ pas encore d'esclaves qui puissent prendre soin de moi ». Dans Paul le futur s'explique parce que la fidélité de Dieu demeurait acquise pour l'avenir après l'infidélité, comme dans Sopu. Ant. 260 : οὐδ᾽ 6 χωλύσων παρῆν. « 1] n'y avait personne qui püt empécher ». On est donc toujours dans la perspective du contexte, qui traite de la situation des Juifs en faisant abstraction du christianisme. En dépit de leur incrédulité, les Juifs étaient demeurés dépositaires de la promesse comprise dans la révélation et qui, en fait (mais ce n'était pas encore la question), s'était réalisée dans le christianisme. On ne pouvait dépouiller les Juifs sans attaquer la position des chrétiens. Dieu n'avait rien changé. La question va si évidemment vers une réponse négative, qu'on ne peut l'attribuer à un interlocuteur qui serait vraiment dans le doute; c’est done Paul lui-même qui dans ce cas pose la question pour répondre négativement. Rien ne répond dans le grec à illorum (Ve), ajouté pour la clarté. WW. ont la même ponctuation que la F.-Clém. On préférerait quid enim? si quidam, ete. avec un seul autre point d'interrogation à la fin.
3:4
μὴ γένοιτο, formule chère à Paul; elle se trouve dix fois dans Rom., une fois dans I Cor., trois fois dans Gal., et seulement encore pour le N. T. dans Le. xx, 16. Elle est fréquente dans Épictète (vingt fois dans les Dissertations|, en particulier après τί οὖν, pour protester vivement contre une question choquante, surtout au point de vue moral (Éprer. Diss. II, 8, 2 τίς οὖν οὐσία θεοῦ: σάρξ: μὴ γένοιτο. ἀγρός: μὴ γένοιτο. φήμη; μὴ γένοιτο). Ce n'est donc point une traduction de l'hébreu ποθ qui ne s'emploie pas isolément. Le sens était simplement : non certes! Mais Paul a rattaché ce qui suit à γένοιτο par une opposition contradictoire γινέσθω. Ce n'est pas qu'il ait imaginé que Dieu puisse devenir vtridique. La nuance de γινέσθω n'implique pas la définition de l'attribut de Dieu en soi; elle le constate : convenons plutôt que Dieu est véridique. Il n’est donc pas question de la manifestation future de la véracité de Dieu, non plus que des mensonges futurs des hommes. De même que dans μὴ γένοιτο l’idce d'optatif a disparu, de même celle d'impératif dans γινέσθω. Paul parle de la véracité de Dieu parce qu'elle est à la base de l’autorité qu'ont ses oracles, et parce que sa vérité peut être regardée comme la source de sa fidélité. Qui a promis sincèrement est plus porté à tenir. En revanche les hommes sont menteurs. D'après SH. qui songent au reniement de Jésus par les Juifs, les hommes sont menteurs en affirmant que Dieu n’a pas tenu ses promesses. Or Dieu sera fidèle, quand bien même tous les Juifs auraient méconnu le Messie. Mais il ne semble pas que Paul s'occupe ici d’un fait particulier. Le concept de la véracité de Dieu l’a conduit à la région des principes absolus;en contraste avec Dieu, tout homme est menteur, comme le disait le Ps. exvi, 11. Trois choses sont successivement en opposition : du côté de Dieu πίστις, ἀληθής, δικαιοσύνη (v. 5); du côté de l’homme ἀπιστία, ψεύστης, ἀδικία. Il semble que πίστις a été amené par ἀπιστία, mais ψεύστης par ἀληθής, et ἀδιχία par δικαιοαύνη. D'ailleurs καθάπερ γέγραπται s'applique à ce qui suit La citation du Ps. 1, {u1), 6 est littérale d’après les LXX. En hébreu : «afin que tu sois reconnu juste dans ta sentence, sans reproche dans ton jugement ». Le psalmiste confesse son péché, afin qu'on reconnaisse que Dieu l'a justement puni. Le v. 6 du ps. ne se rattache pas seulement à 6, mais plutôt, en même temps que 6*, au v. 5 où « je connais » mon péché doit être pris dans le sens de « je fais connaître » (Duhm). Les LXX ont rendu correctement le premier hémistiche δικαιωθῆς ayant le sens : « pour que tu sois reconnu juste ». Dans le second hémistiche, ΠΤ a été pris au sens araméen de « vaincre », et le verbe actif DI-ELE a été rendu par une forme passive, ἐν τῷ κρίνεσθαί σε. Dieu l'emporte lorsqu'il est jugé. On dirait que les jugements de Dieu sont soumis à une sorte de cour d'appel qui déciderait du bien ou du mal jugé. À prendre les choses en rigueur, ce tribunal suprême qui serait un tribunal humain supposerait une suprême insolence de la part de l'homme. Aussi M. Mozley ἃ pensé que χρίνεσθαι avait dans la pensée des LXX le sens de poursuivre en justice, comme Job 1x, 3; xt, 19; Is. 1, 8 et dans Paul 1 Cor. νι, 1. Le sens du grec ne serait pas fort différent du texte hébreu. Peut-être les LXX ont-ils adopté une vocalisation différente de qu2v2 à la suite de la traduction de ñ35n par νικήσῃς, car on ne triomphe pas en remplissant l'office de juge, mais en gagnant son procès (Mozzey, The Psalter of the Church, p. 88). — Cependant nous n'osons pas nous écarter du sens naturel du passif. Si on suppose que Dieu est jugé, c'est pour faire ressortir son triomphe. Le psaume est cité à propos, avec une légère accommodation très naturelle d'après l'habitude de l'Écriture qui rapproche les attributs de fidélité et de justice. Dieu est reconnu juste dans l'Écriture qu'il a donnée; si on examine les faits avec attention, on reconnaitra que les torts étaient du côté des Juifs; pour lui, il est demeuré fidèle au pacte, il n'a pas tort de juger les transgressions. La continuation est très aisée avec ce qui suit. On peut comparer Apoc. Baruch Lxxvin : ut custifi= caretis iudiciun eius qui decrevit contra vos ut caplivi abduceremini. Dans le système des modernes, les paroles de Dieu sont spécialement les promesses messianiques ; Dieu les réalisera à la fin, et on devra reconnaitre qu'il s'est montré fidèle. Cette pensée est étrangère au sens du psaume Pour ne pas être soupçonné d'impiété (ne quis Paulum indcbüto modo citasse impius censeat), le P. Cornely se croit obligé de changer le texte hébreu pour le conformer au grec! Il suppose ensuite avec plusieurs latins (pseudo-Primasius, Thomas etc.) que le psalmiste, David, d’après le titre, aurait craint d'abord que son péché n'empèchàt l'exécution des promesses messianiques faites à sa dynastie; il reconnaïtrait ici que Dieu, lui ayant pardonné, manifesterait déjà sa fidélité. Mais plutôt que d'introduire dans le psaume une idée tout à fait étrangère au contexte, mieux vaudrait dire que Paul en a accommodé le texte à son sujet. ou plutôt reconnaître qu'il ne parle pas ici des promesses messianiques et de l'incrédulité actuelle des Juifs, sujet qui viendra plus tard (ch. 1x). La Fe. ἃ traduit γινέσθω par est; fiat était vraiment impossible, mais /mmo sit (Érasme) rendrait mieux la nuance.
3:5
Dans tout ce qui suit il n'est pas question des promesses messianiques, mais de la justice de Dieu quand il condamne des pécheurs, fussent-ils Juifs, et coopérant comme tels, mème malgré eux, à son plan. Cornely semble concéder que nous sommes bien sur le terrain du ch. πὶ : ex persona ludaeorum autem, qui tram Dei sese cffugituros esse confilebant, interrogationem hanc proponi docet pronomen additum. Or ve verset fait exactement suite au précédent. Si la justice de Dieu est reconnue grâce au péché qui prouve l'exactitude du juge, le pécheur ne peut-il pas trouver une excuse dans l'avantage du résultat? L'objection est assez étrange: ear le pécheur ne se proposait guère de jouer un rôle d’auxiliaire dans la manifestation de la justive de Dieu. On s'explique cependant qu'elle soit venue à la pensée de Paul comme une fausse conséquence qu'on eût pu tirer en coupant mal le psaume qu'il vient de citer. Le pécheur disail en eflet : « J'ai fait ce qui est mal à les veux, a/in que lu sois reconnu juste ». D'ailleurs Paul n'attribue pas celte argutic à un adversaire bien concret. C'est lui qui la suggère au non: des Juifs, ἡμῶν. Pour un instant il se range parmi ceux qui ont été infideles ἀδιχία, terme plus générique que ἀπιστία, parait avoir été choisi par antithèse avec la justice de Dieu impliquée dans la eitation, et qui va être nommée l'injustice comprend tous les péchés qui ressortissent à la justice. — suviszru: dans le sens de « poser clairement » comme v, 8; IL Cor. vi, 4; vu, 11; Gal. 11,48; dans l'A. T. dans Suzanne (7 héod.), ΟἹ : ὅτι συνέστησεν αὐτοὺς Anvers ψευδομαρτυρήσαντας, — τί ἐροῦμεν ; suivi d'une interrogation qui appelle une négation : cf. Épier. Diss. II, 7, 3 : τί ἐροῦμεν τοῖς ἀνθρώποις; τὴν σάρχα; .... μὴ γένοιτο. L'interlocuteur, ou plutôt Paul, sait très bien que sa supposition n'est pas sérieuse (cf. 1v, 1; vi, 1: var, 7; vu, 84; 1x, 14. 30, mais pas ailleurs dans le N. T.}, aussi ajoute-t-il χατὰ ἄνθρωπον λέγω pour bien montrer qu'il ne la prend pas à son compte (cf. Gal. ur, 15; 1 Cor. 1x, 9; et pour χατὰ ἄνθρωπον, I Cor. πι, 3; xv, 32). Le sens n’est pas : en « parlant de Dieu comme s’il n'était qu'un homme » (SH.), mais « en parlant de Dieu comme le premier venu qui n’a pas le sens des choses religieuses Lipsius voit dans la colère une allusion à la réprobation temporaire déjà suspendue sur Israël; c'est une suite logique de l'interprétation des modernes. Mais il faudrait donc toujours lire entre les lignes? SIX. disent : le jugement général. Mais il s’agit plutôt, d'une façon abstraite, du châtiment que Dieu a coutume d'infliger au pécheur.
3:6
Μὴ γένοιτο, négation prévue. Paul la développe par une contre-inferrogation qui ne répond qu'indirectement. Il eùt été aisé de répondre que si le juste peut revendiquer quelque part à a gloire de Dieu, le pécheur, lui, ne songeait pas en faisant le mal à la gloire que Dieu aurait en le condamnant {(Corn.). Mais il préfère ne point se lancer dans la difficile question du mérite et du démérite. Si l'argument objecté était bon, Dieu ne pourrait juger personne. Or il doit juger tout le monde, comme chacun en convient. Il faut done qu'il soit en droit de punir le Juif comme les autres. Effacer Aunc dans Vg.-Clém. avec WW.
3:7
Il est certainement étrange que l'objection du v. 5 revienne sous une autre forme. Cornely se refuse à l’admettre et suppose qu'un gentil prend à son tour la parole : Si mon mensonge, c’est-à-dire le culte des idoles, a contribué à la gloire de Dieu, de quel droit suis-je jugé, pendant que les Juifs sont absous? Mais absolument rien n'indique que Paul parle au nom des gentils, et il n’a nullement déclaré les Juifs absous. Il faut s'en tenir à l'opinion commune. Paul parle encore au nom d'un Juif. Et d’ailleurs l'objection n'est pas la même, ni une conséquence de ce qui précède, car il faut lire εἰ δέ, plutôt que εἰ γάρ (Soden). C’est une instance qui remonte à la racine. Au v. 5, le Juif reconnaissait le bien-fondé du jugement, mais ne voulait pas subir la peine, puisque son iniquilé avait servi à manifester la justice. Paul à répondu qu'à ce compte, Dieu pourrait se dispenser de juger. Maintenant l'objectant ne veut même pas étre condamné comme pécheur, parce que son mensonge, où son infidélité au pacte, ἃ mis en valeur la vérité de Dieu, servant ainsi à sa gloire. On est venu de la vérité à la justice, on remonte de la justice à la vérité. C'est bien toujours le même principe; ce qui sert à la gloire de Dieu n'est pas reprochable; mais l'objection est encore plus effrontée; le Juif ne veut mème pas qu'on taxe son infidélité de péché. La vérité de Dieu est celle de sa parole, la réalisation de ses menaces, la sinetrité avec laquelle il est demeuré fidèle à ce qu'il se devait à lui-même. Le mensonge du Juif est son incrédulité, son infidélité, ses transgressions en dépit des menaces. Dieu ἃ tiré sa gloire de ces fautes, en les punissant comme il l'avait annonct. Le Juil se regarde comme ayant joué un rôle nécessaire dans une manifestation divine. Il (κἀγώ) ne doit pas tre jugé vomme les autres qui n'ont rien fait pour que Dieu soit glorifié. L'histoire d'Israël est comme une tragédie jouée devant les païens, et qui se termine par l’apothéose du Dieu d'Israël. Dieu ne devrait pas séparer sa cause de celle de son collaborateur. — Joindre χἀγώ à κρίνομαι, comme dans I Thess. n, 18 et Rom. v, 3; van, 11. 24; 1X, 24; XV, 14. 19 (Zietz.). ÆEnim de Vg. suppose la leçon γάρ.
3:8
Paul répond encore une fois en montrant la conséquence absurde de ce raisonnement. Avec un pareil principe, autant dire qu'on doit faire le mal pour obtenir le bien! ce qu'il rejette avec énergie, soit par le mot βλασφημούμεθα, soit par la dernière incise, ὧν z. τ. À. (contre Lipsius qui fait entrer dans l'objection la première partie du v. 8). Tout le monde a noté l'anacoluthe, ou plutôt la parenthèse. μή, sous-entendu ἐστιν, doit être joint à ποιήσωμεν, avec interrogation après ἀγαθά : « alors pourquoi ne ferions-nous pas le mal » ete. Mais ce même reproche a été adressé à Paul, parce qu’il a paru à quelquesuns que sa doctrine de la grâce sacrifiait les œuvres (οἵ, vi, 4 s.); il introduit dans la phrase sa propre défense par une petite parenthèse; ὅτι, qui est inutile, ἃ été employé à cause de λέγειν. Déjà par βλασφημούμεθα Paul indique que c'est une odieuse calomnie. D'ailleurs l’anacoluthe ne prouve pas que le souvenir de cette calomnie se soit présenté subitement à sa pensée. C'est peulêtre pour avoir l’occasion de montrer son indignation pour la doctrine qu'on lui impute, qu'il s'est étendu sur des objections si singulières. Cette précaution avait sa raison d'être avant d'aborder le sujet de la grâce. — ὧν d’après Cornely se rapporte aux τίνες; cela paraït plus grammatical; maïs alors Paul se préoccuperait plus d'accabler ses adversaires, qui penseraient au fond comme lui, que de résoudre l'objection. ὧν s'entend done de ceux qui soutiennent et pratiquent la doctrine des objectants. — χρίμα, condamnation, comme 1, 2 et souvent. — ἔνδικος, conforme au droit. WA\V. ed. min. mettent avec raison un point d'interrogation après bona (Ërasme : ac non potius), et effacent la parenthèse.
3:9
Le sens de ce petit verset est très discuté, el il est très difficile d'aboutir à une solution, d'autant que le texte n’est pas très sür. Toute la difficulté est sur le sens de προεχόμεθα. Il y ἃ trois opinions principales 1) Le verbe doit être pris dans le sens du moyen : « chercher des prétextes ou des excuses » {Lips.. Jül.). « Qu'avons-nous donc à prétexter pour nous soustraire au jugement? » 2) Le verbe est au passif {SZ7., Field). C'est toujours le Juif qui demande Sommes-nous donc inférieurs aux gentils ? 3) Le verbe moyen équivaut à un actif (Corn., Lietz., Kühl, Zahn). Les Juifs demandent si oui ou non ils l’'emportent sur les gentils ? La premiere opinion lie le v. 9 à ce qui précède. Mais quand le verbe au moven signifie s'excuser, il est toujours accompagné de l'accusatif de la chose qui sert d'excuse. — προέγομεθα tout seul ne peut signifier « avons-nous quelque excuse ? » (contre Zipsius), mais simplement « prétextons-nous ? » ce qui n’a pas de sens. Pour garder cette interprétation, il faudrait se décider à sacrifier οὐχ πάντως, qui en elfet est omis par ἢ" G P α' 9. pes. hrel. aeth. Or lat., Théodoret, Sévérien (dans Cat.), un texte de Chrys. Dans ce cas on serait tenté de lire προ:γώμεῦα (avec À L, Suidas, Hésychius, Photius), et alors on ferait de ti le régime de προεγόμεθχ. On aurait donc : qu'essaierions-nous donc de prétexter ? ou qu'avons-nous à donner comme excuse? La réponse négative serait sous-entendue. Les objections épuisées, on rejoindrait la fin du ch. τι. Mais il est bien difficile de renoncer au texte reçu qui est aussi celui des critiques : τί οὖν; προεχόμεθα; où πάντως. Avec οὐ πάντως, τί ne peut ôtre rapproché de προεγόμεία. ear dans ce cas la réponse devrait être οὐδὲν πάντως. Il n'y ἃ pas d'objection philologique contre la deuxième opinion, mais elle est un peu étrange. On ne s'explique pas que le Juif pose sérieusement à question de savoir s’il est inférieur au gentil, et on ne voit pas pourquoi Paul s’empresserait de le rassurer, sans s'expliquer sur ce point. A la dernière opinion on peut objecter que προέχομαι au moyen n'a jamais le sens de l'emporter, οὐ si Paul avait eu ce sens en vue, il lui eût été facile d'écrire 7c0{/ousv Ou encore προχατέγομεν περισσόν, Comme ont fait D° G 31, qui ont introduit cette variante dans le texte. Cependant l'accord des versions prouve que l'usage de la langue permettait de traduire le moven dans le-sens de actif (Euth.); ef. IT Cor. x1, 2; Act, vir, 24, où le moyen remplace aussi l'actif (Harzipaxis, Einleitung… 195 ss., eilé par Lietz.). La variante témoigne à sa façon de cette interprétation qui est d'ailleurs traditionnelle. Le plus sage est de s’y ranger. Les Juifs, agacés des réponses de Paul qui rejette tous leurs artifices, sont poussés à bout et lui demandent si c'est sérieusement qu'il ἃ paru leur accorder des privilèges? Le débat est concentré dans un seul mot : l’emportons-nous, oui ou non? Ou plutôt e’est Paul lui-même qui prend la parole en leur nom, comme au v. 5, τί ἐροῦμεν, Ici il semble faire cause commune avec eux, étant juif lui-même. La réponse est οὐ πάντως, qu'il faut interpréter comme dans I Cor. v, 10 « pas absolument ». En effet où πάντως n'est pas synonyme de πάντως οὐκ (1 Cor. xvr, 12); la négation précédant l’adverbe doit normalement le modifier (Weiss, Licts., Zahn, Kühl, contre Cornely, Lipsius, SH.). Paul ne peut avoir oublié qu’il donnait encore le premier rang aux Juifs 10, et nr, 2). Quoi qu'il en soit de leur conduite morale, il demeurait qu'ils évitaient l’idolitrie. Mais ce n’était pas le moment de préciser les avantages des Juifs, puisqu'il était acquis que malgré tout ils étaient pécheurs et exposés aux chàtiments. Ceux qui interprètent οὐ πάντως « pas du tout », ce qu'étaient obligés de faire les latins qui avaient nequaquam, pourront proposer la distinction de s. Thomas : supra ostendit.. praerogativam divinorum beneficiorum : unde non dirit quod Judaeus esset excellentior, sed quod aliquid esset Judaeo amplius donatum; hic autem excludit excellentiam personarum, quia illi qui divina beneficia acceperunt, non sunt illis debite usi. προητιασάμεθα, pour les gentils au ch. rer, pour les Juifs au ch. 11. — ὑπό avec l’acc. au lieu du datif, assez fréquent dans la koinè; ef. Ir. VIE, 108, 1 (Θεσσαλίη) ἣν ὑπὸ Sanhéx δασμοφόρος. On voit une fois de plus que Paul, éclairé par la révélation de l'Évangile, dépasse l’optüimisme nationaliste de la Sagesse qu'il avait suivie d'assez près quand il s'agissait de la situation des gentils. D’après l'auteur, les ehâtiments infligés aux Juifs étaient relativement peu graves (xu, 2i ss.), et on espérait même qu'ils ne pécheraient pas (xv, 2) : χαὶ γὰρ ἐὰν ἁμάστωμεν, 50! ἔσμεν, εἰδότες σου τὸ χράτος" οὐχ ἁμαρτησόμεθα, εἰδότες ὅτι σοὶ λελογίσμεθα, Ces en- Couragements qui étaient utiles aux Juifs avant le christianisme devaient céder la place à la constatalion des réalités. D'ailleurs, en interprétant οὐ πάντως par « pas absolument », on atténue la différence des vues. La ponctuation de la Vg.-Clém. est préférable à celle de WW. qui ne met qu'un point d'interrogation, après eos {ajouté}. Zgitur (WW.) est plus attesté que ergo (Vg.-Clém.). Nequaquam (Vg.) nous a paru une négation trop radicale.
3:13
Le v. 13%b est emprunté textuellement au Ps. v, 10: 13° textuellement au Ps. cxxxix (exc), 4. Dans les deux cas les pécheurs ennemis du psalmiste sont certainement des Israélites.
3:14
Librement d'après le Ps. 1x, 28 (x, 7) οὔ ἀρᾶς τὸ στόμα αὐτοῦ γέμει καὶ πιχρίας καὶ δόλου. Les pécheurs font partie du peuple.
3:15
Librement d'après Is. 11x, 7-8 οἱ ὃὲ πόδες αὐτῶν ἐπὶ πονηρίαν τρέγουσιν, ταγινοὶ ἐχγέαι αἷμα,... σύντριμμα χαὶ ταλαιπωρία ἐν ταῖς ὁδοῖς αὐτῶν, καὶ δδὸν εἰρήνης οὐχ οἵδασιν. Ces reproches s'adressent certainement aux Israélites coupables.
3:18
Ps. xxxv (xxxvii, 2, presque textucllement, αὐτῶν remplace αὐτοῦ, parce que le psalmiste n'apostrophait qu'un pécheur, comme les représentant tous; il s'agit encore d'Israélites. Saint Paul ἃ donc cité, avec un sens parfaitement juste de la pensée des psalmistes et d’Isaïe, les traits les plus propres à marquer la culpabilité d'Israël. Il est douteux qu'il se soit proposé de les grouper dans un certain ordre, par exemple péchés d’omission et de commission. On trouvera dans Thom. la combinaison la plus ingénieuse qui ait été proposée.
3:19
L'argument de Paul ne parait pas concluant, parce qu'il est trop général. Thom. l’a bien vu, car, dit-il, l'Écriture parle souvent des autres nations son ergo quaecumque loquitur lex, loquitur his et de his quiin lege sunt. Îl répond : sed dicendum, quod quaerumque indeterminate loquitur, ad eos Lertinere videntur quibus lex datur. Par ces témoignages de l'Ecriture, Paul nentendait donc prouver la culpabilité que des Juifs; en etlet les gentils ne cnnaissaient pas l'Écriture et le Juif concédait d'avance leur culpabilité. Four que largument scripturaire soit décisif, il faut que les reproches sadressent réellement aux Juifs d'après le contexte. Or c’est toujours le cas. Nais il eût élé trop long d'en faire la preuve. Paul tourne au plus court, en déclarant que la prédication de Dieu dans l'A. T. s'adresse à eux (sauf indication contraire). Thom. : sicut etiam praedicator ea debet «dicere quae pertinent ad eos quibus praedicat, non autem quac pertinent ad alios. 1581. ἀντι, 1 : Annuntia populo meo peccata eorum, quasi diceret : Non quae aliorum. — ὃ νόμος pour toule l'Écriture; c'est le seul cas dans Paul avec 1 Cor. xiv, 21; mais ce sens s'impose; il revient aussitôt au sens normal : ἐν τῷ νόμῳ « à ceux qui sont assujettis à la Loi ». — ‘x, plutôt consécutif que final. puisqu'il s'agit de tirer la conclusion définitive. Les Juifs étant réduits après cette àpre discussion, on peut dire que tout le monde a la bouche close. — ϑπόδιχος, exposé, par suite d’une faute, à une action en justice, Lysias, 117 (9) : εἰ... ἕν... τῷ νόμῳ εἴρητο... ὑπόδικον etvar. οὔποαϊις (Orig.-lat.; Hier. 11, 736 : omne enim os obstruitur et obnoxius est omnis mundus Deo) rendrait mieux l'idée que subditus (Fe.); reus (Aug.) serait trop fort.
3:20
Un dernier trait est dirigé contre le Juif, qui sert en même temps de transition vers le seul moyen de salut. Si les Juifs eux-mêmes sont demeurés exposés au jugement et à la colère. c'est parce que (διότε quia, et non pas seulement enim) ceux qui vivaient sous l’empire de la Loi et dans la pratique de la Loi ne sont pas en situation d'être reconnus justes. Paul le dit en se servant des paroles du Ps. cxzir (χε, 3, οὐ ὃ. ἐνώπ'όν σου πᾶς ζῶν, qui devaient être bien connues. Il est vrai que le psalmiste ne parlait pas des œuvres de la Loi; mais enfin il vivait sous la Loi et il reconnaissait que personne ne devait avoir l'audace de provoquer un jugement; mieux valait recourir à la miséricorde. δικαιωθήσεται est au futur dans le psaume, et Paul n’a pas changé le temps, mais ce n'est dans sa pensée qu'un futur logique. Les choses sont dans un tel état que si le jugement avait lieu, personne ne serait reconnu juste. Pourquoi la Loi est-elle incapable d'assurer le salut? C'est qu'elle ne donne par elle-même que la connaissance du péché. C'est un point sur lequel Paul reviendra (vu, 7 ss.) et qu'il ne fait ici qu'amorcer. On voit que nous entendons iei la loi sans article de la Loi juive (avec Corn., Lips.). I est vrai qu'on pourrait en dire autant d’une loi quelconque;et c'est pour cela que quelques-uns (KüAl, Jül.) croient que Paul entend parle régime de la loi soit la Loi mosaïque, soit la loi naturelle. Mais quel gertil prétendait être reconnu juste en suite des œuvres de la loi? L'expression est propre aux Juifs, c'est leur prétention suprême qui est réduite à ren (cf. 1x, 32 ss.). Mais ici se présente une difficulté. Puisque personne ne peut être reconnu juste en suite des œuvres de la Loi, comment Paul a-t-il pu dire que ceux qu accomplissaient la loi seraient reconnus justes (n, 131? Kühl, après d'autres protestants visés par Cornelr, exagère la difficulté et y succombe; d’après lui les endroits qui semblent promettre le salut (nr. 7. 10. 13} seraient puremert hypothétiques; l’Apôtre n'a jamais pensé qu'on puisse arriver au salut ὦ cette façon. Mais alors personne n'aurait done échappé à la condamnation avant l'ère chrétienne? Ce n'est pas pour aboutir à ce résultat que l’Apôtrea si nettement affirmé que les gentils eux-mêmes pouvaient être sauvés. -} semble qu'en réalité le v. ur, 20 n’est qu'une manière, d'apparence paradoxale, de dire ce qu'avait déjà dit le v. πὶ, 13. Dans cet endroit le salut était déjà situé en dehors de l'influence d'une loi positive. L'important n'était pas de connaître la loi, mais de la pratiquer. füt-ce sans la connaître, ce qui revenait à dire que la loi, par elle-même, ne sert de rien. Et c'est encore ce que dit ici l'Apôtre : il ne dit pas que les œuvres soient inutiles, mais il dit qu'on ne peut s'appuyer sur des œuvres qui ne seraient que des œuvres légales, des œuvres dont tout le mérite serait d'avoir été accomplies sous la Loi. De pareilles œuvres ne sont bonnes qu'en apparence. Or tout dépend du principe intérieur qui les a produites. La Loi ne peut être ce principe intérieur bon et efficace, parce qu'elle ne sert qu'à faire connaître le péché; elle ne donne pas la force de le vaincre. Elle n’est donc point un principe de salut. Ce qui vaut, mais seulement indirectement, pour le monde des gentils. IT. Dieu À MIS L'HUMANITÉ DANS LA VOIE DU SALUT EN DONNANT LA JUSTICE A CEUX QUI CROIENT EN JÉSUS (111, 21-1V). C'est ici la thèse principale, déjà indiquée (τ. 16-17), mais développée, d'abord d’une façon didactique positive (π|, 21-30), puis, après une transition (π|, 31), mise en harmonie avec l'esprit de l'Ancien Testament (1v). La justice a son origine en Dieu, celle est vraiment justice de Dieu, mais elle est donnée à l’homme, à tout homme, sans distinction de Juifs et de gentils, pourvu qu'ils croient en Jésus. Jésus ἃ payé notre rançon, il est l'instrument de propitiation, car il a expié nos péchés par l’effusion de son sang {π|, 21-30).
3:21
Νυνὶ δέ peut s'entendre d'un ordre logique : « les choses étant ainsi iam vero (comme vu, 17; ! Cor. xur, 13; xv, 20), comme νῦν δέ chez les profanes (Épictète très souvent), ou dans le sens du temps, runc autem (Vg., comme Eph. 11, 12; ΠΕΡ. 1x, 26). Ce dernier sens doit être préféré ici parce que 1 88] oppose deux situalions historiques. SH. notent que φανεροῦσθχ: est constamment employé avec des expressions qui marquent le temps: cf. xvi, 25 s.; Col. 1, 265.; II Tim. 1, 9 s.; Heb. 1x, 26; Tit. 1, 3; I Pet. 1, 20 (Corn., SH., Lietz., contre Lipsius). “ωρὶς νόμου ne dépend pas du verbe; il était inutile de dire que la manifestation s'était faite sans la Loi. Paul veut dire que la nouvelle justice se passe de la Loi. La justice de Dieu est la même que dans τ, 17: Paul reprend le thème de la justice, destiné dès lors à faire opposition au thème de la colère (1, 18) sutflisamment développé de τ, 18 à m1, 20. Il s'agit de la justice de Dieu, cause formelle de la justice de l’homme. πεφανέρωται, à propos de l'Incarnation, surtout dans 5. Paul et dans 5. Jean {évangile et première épiître). Désormais on ἃ vu, et cette vue est supérieure au témoignage rendu par la Loi et les Prophètes. Pour que l'indépendance de la nouvelle justice par rapport à la Loi ne paraisse pas une rupture dans les desseins de Dieu, Paul a soin de dire que l'Écriture lui rend témoignage il l’a prouvé aux Galates (πὶ s.); il y reviendra dans notre épitre après avoir expliqué ce qu'est la justice par la foi {iv ; 1x, 25-33; x, 16. 21; x, 1-10. 26-29: XV, 8-12).
3:22
δέ ne marque pas une opposition; c'est plutôt une explication pour indiquer clairement de quelle justice de Dieu il s'agit : c’est de celle qui nait dans l’homme par la foi. Paul n'entre pas dans le détail des rapports de la foi avec la grâce, ete.; il envisage la foi en Jésus-Christ (gén. objectif comme le principe du salut; sa pensée ne va pas à une foi qui ne serait pas l'adhésion entière de l'âme. D'ailleurs, même isolée de la charité, fides est humanae salutis initium, fundamentum et radir omnis tustificationis |Conc. Trid., Sess. VI, cap. vin). χαὶ ἐπὶ πάντας (dans Soden entre crochets, d'après K) est omis par N° À B C, 47, 67, Boh. Aeth. Κρ. (WW.) Arm., Clem. Alex., Orig., Did. Cyr. Alex., Aug. Si l'on garde ces mots, on ne cherchera pas de distinction subtile entre εἰς et ἐπί : la justice s'étend à tous et se répand sur tous. — οὐ γάρ ἐστι διαστολή est le résultat obtenu au début de ce chapitre; il est expliqué par ce qui suit : s'il n’v a pas de distinction dans le cas entre les Juifs et les gentils, ce n’est pas à cause de l'unité de nature, c'est que tous ont péché. Dans Κρ. (Clém. et WW.) Lustitia autem commence une phrase. Mieux vaudrait une virgule avant iustitia et remplacer autem par inquam |Corn.\. Dans Fg.-Clém. effacer et super omnes et non in omnes et (WW.1, et ἐπ eum (om, WW.)
3:23
Si ὑστεροῦνται signifiait que les pécheurs « n'ont pas atteint le but », on pourrait peut-être entendre δόξα τοῦ θεοῦ de la gloire des élus dans le ciel (Corn.): mais le sens étymologique du verbe avait disparu : dans le N. Τ, Ssresetolat signifie simplement « manquer de ». Dans la vie présente, non seulement les pécheurs, mais encore les justes manquent de la gloire éternelle, D'autre part la gloire n’est pas simplement synonyme de la justice et Paul ne fait pas allusion à la situation d'Adam (contre Toussaint). δόξα τοῦ θεοῦ est donc ici, comme Cajetan l'a suggéré, la bonne opinion que Dieu a des justes (cf. Jo. xn, 431; Paul la concevait probablement comme un aspect de la justice. comme communiquant aux hommes une certaine qualité objective; la grâce est déjà la gloire commencée (cf. II Cor. it, 18). On ne peut prouver que les Rabbins avaient dès lors imaginé la gloire d'Adam éclairant son visage, et encore moins que Paul en parle ici, non plus que du Hvarenô des Perses, sorte d'auréole divine éclairant les souverains légitimes, qui fut souvent traduite τύχη, mais dans Plutarque (Vita Alex. 30) : τὸ σὸν φῶς ὃ πάλιν ἀναλάμψει λαμπρὸν 6 Κύριος Ὠρομάσδης. M. Cumont la traduit aussi grâce divine (Zertes... relatifs aux mystères de Mithra, 284 ss.). Le terme de δόξα indique moins que φῶς un éclat extérieur; Paul a pu désigner ainsi par métaphore la beauté de l'âme qui possède la grâce les pécheurs manquent de cet éclat divin que possèdent les justes, WW. ont gloriam au lieu de gloria, sans changement pour le sens; l'acc. est moins classique.
3:24
ὀιχαιούμενοι ne se rattache pas à ὑστεροῦνται, comme si la gratuité de la justification était une preuve qu'il manquait auparavant quelque chose (contre Lipsius); ce n'est pas non plus une phrase nouvelle. Le sens est clairement « Qui désormais sont justifiés », soit qu'on entende le participe comme s'il y avait χαὶ δικαιοῦνται (Corn.), soit qu'on le rattache ad sensum au Y. 22 en entendant le v. 23 presque comme une parenthèse (SÆ.), ou plutôt en sous-entendant νῦν qui domine toute la période (nr, 21). — dmgeèy τῇ αὐτοῦ χάριτι indique la gratuité du don et son origine. Cornely suppose que Paul indique à la fois la cause efliciente et la cause formelle de la justilication, comme si γάρις était iei la grâce sanctüfiante. Mais la maniere dont se produit la justification n'est point ici en cause. L'Apôtre dit seulement que si Dieu justifie pour rien, c'est par sa propre (αὐτοῦ) bonté (dans Est. ali; les modernes). La seule cause qui mette en mouvement la bonté de Dieu ne vient pas de l’homme, c'est la rédemption: ἀπολύτρωσις est employé dix fois dans le N. T., six fois dans le sens un peu large de salut (Le. xxr, 28; Rom. Min, 23, I Cor. τ. 80: Eph. τ, 1%; 1v. 90; Hch. χι, 85), trois fois au sens propre de rachat (Col. 1, 14; Eph. 1, 7; Ileb. 1x, 15). C'est aussi le sens ici, comme l'indique le contexte; le mot vient de λύτρον τοῦ, sur Me. x, 45 et 1 Tim. 1,6) qui signifie bien rançon, et ce sens n'est plus guère contesté par les critiques” Il est en harmonie avec d'autres textes où il est dit que les chrétiens ont été achetés (1 Cor. vr, 20; vir, 23; Gal. nr, 13; IT Pet. n, 1; Apoc. v, 9). ἐν Netor® Ἰησοῦ indique d'ordinaire le Christ gluritié, et c'est encore ici le cas. Le fait du rachat appartient hien à la vie mortelle du Christ τιν, 25; v, 9 5.; IL Cor. v. 19. 21; Gal. ai, 151, mais il demeure à la disposition de ceux qui sont justiliés: le mérite du rachat est dans le Christ aujourd'hui glorifié. Ea Vg.-Clém. met un point devant Zustificati qui de là sorte fait l'effet d'un parfait. 11 suffirait d'une virgule (WW. mettenl deux points). Lire ipsius gratia (Corn.).
3:25
Paul pénètre plus avant dans la doctrine de fa rédemption. Le Christ n’a pas seulement payé la rançon; il a expié. ποοέθετο peut signifier : 1) la désignation dans les desseins de Dieu, ou 2, une sorte d'exposition aux regards de tous (Ve. proposuit). Les deux sens sont soutenus par les commentateurs anciens et modernes. Quand Paul emploie προτίθεμαι (1, 18; Eph. 1, 9) ou πρόθεσις (vi, 28; 1x, 11; Eph. τ, 11; a, dt: LI Tim. 1, 9), c'est toujours dans le sens d'un dessein formé. Ce doit donc être aussi le sens ici. Ce qui suit implique de plus que Dieu a résolu de faire de Jésus. aux yeux de tous. un ἰλαστήριον, de l’exposer en cette qualité. Sur ἰλαστήριον, voir surtout « ἴλαστήοιος und ἰλαστήριον», par Deissmann (Zeitschrift für die neutestamentliche Wissenschaft, IV [1903], p. 193 ss.). Le sens profane peut être « propitiatoire », afin de se concilier la faveur des dieux, ou « expiatoire », afin d'obtenir le pardon d'une faute; et le terme peut être un adjectif ou un substantif. On trouve l'adjectif dans un papyrus du n°siécle ap. J.-C. (Fayiüm, 1, 3-51 : τοῖς Dents εἰλαστηζοίοτυς nsic) θυσίας ἀξίω- [θέϑηντες ἐπιτελεῖσθαι, dans la Vie de 5. Siméon stylite (Act, Sancet. matïë, V, 835), dans Ex. xxv, 16 117) et peut-être dans Josèphe (Ant. XVI. vu, 11. Le texte de IV Macch. xvu, 22, en parlant d'uné mort expiatoire pour le péché, est tout à fait dans le thème de Paul : ὥτπερ ἀντ! ψόγον γεγονύτας τῆς τοῦ ἔθνους ἀμαστίας καὶ διὰ τοῦ αἵματος τῶν εὐτεδῶν ἐχείνων χαὶ τοῦ ἰλχστιρίου ἤχνάτου αὐτῶν ἡ θεία πρόνοια τὸν Ἰσραὴλ προχαχωθέντα διέσωσεν. Le mot est rare comme adj. et ne se dit jamais d'une personne. Comme substantif, ἰλαστήριον, signifie uniquement monument de propitiation ou d’expiation, Deux inscriptions votives de (05, sur une base de statue ou une colonne : ὁ δᾶμος ὑπὶρ τὰς Αὐτοχράτορος Καίσαρος θεοῦ υἱοῦ Yeéasrod σωτηρίας θεοῖς ἰλαστγοιον {Partox et Ilicxs, 716 Inscriptions of Cos, n° 81 et de même n° 347); dans Dion Chrysostome, Or. XI, 121 : καταλείà. me ὦ Ge = Vr DE nu. be ἢ Vas ho αὐτοὺς ἀνάθη λα χάλλιστον nat μέγιστον. τῇ ᾿Αθηνὰ χαὶ ἐπιγοάψειν᾽ ἰλαστήσιον On comprend donc que ce mot ait pu être employé pour désigner le eadre de l'autel (Ez. x£ur, 14. 17. 20), un autel, un monastère {mais non pas l'arche dans Synunaque Gen. νι, 16 [15]; cf. Freun, 1, 23 s.) et surtout ce qu'on nomme par excellence le propitiatoire, ou le kapporeth de l'arche d'alliance, plaque d'or, disposée au-dessus et probablement en avant du coffre contenant les tables de la Loi, et qui était aspergée de sang au grand jour de l'expiation. ΤΙ semble que ἵλχαστίοιος, employé dans le papyrus du Fayoum comme adjectif à propos de sacrifices (et de même ἐξιλαστήριος par le scholiaste d’Apollonios de Rhodes, II, 485 s.), aurait pu donner un substantif neutre signifiant sacrifice expiatoire, à l'instar de χαθάοσιον, omrfptov, χαριστήριον (surtout au pluriel), mais en fait le cas ne s'est pas rencontré. Que conclure pour le sens de Paul? I1 semble que ἴλαστήοιον ne peut être un adjectif en sous-entendant « victime » ou tout autre mot, parce que s. Paul ne serait pas demeuré dans ce vague. Il faudrait Ie rattacher à ὅν (propitiatorem, éd. Sixtine, D 1, ce qui donnerait un sens admissible. Toutefois un homme propitiateur ne se trouve nulle part, et il faudrait des marques plus certaines pour affirmer que Paul a créé ce concept. Si c'est un substantif, les Grecs, même Origène, ont cru que Paul avait fait allusion au propitiatoire ou kapporeth de l’ancienne alliance. L'image paraît un peu dure aux modernes; on ne voit pas comment Jésus a pu être à la fois un objet aspergé de sang et celui qui verse son sang. Aussi Origène expliquait en même temps : quo scilicet per hostiam sui corporis propitium hominibus faceret Deum (P. G. XIV, 946). Mais nous avons vu que ἱλαστήριον ne peut signifier un sacrilice expiatoire. IL reste que ἱλαστήριον désigne, comme dans la plupart des cas, un monument ou plutôt un instrument de propitiation ou d'expiation. Puisque le substantif s'emploie en fait, selon l'usage, pour plusieurs objets différents, c'est qu'il ἃ une signification assez générale. Une personne ne peut être un monument, mais un instrument, et, par la volonté de Dieu, cet instrument demeure comme un monument destiné à montrer sa justice. Il s’agit d’expiation et non simplement de propitiation. C'est Dieu qui dispose et qui propose Jésus comme instrument de propitiation expiatrice, évidemment envers lui-même. Mais le rôle des hommes est marqué par διὰ πίστεως, Par la foi, le pécheur devenu fidèle prend possession du trésor d'expiation qu'il y a dans le sang de Jésus: ἐν τῷ αὐτοῦ αἵματι dépend donc de ἱλαστήριον, non de προέθετο, et par l’intermédiaire de διὰ πίστεως. Le sang du Christ glorifié, ou le sang du Christ mortel? Il est clair que le sang ἃ été eflicace quand il ἃ été versé, maïs cette valeur demeure active: c'est bien le Christ glorifié qui est l'objet direct de la foi du fidèle. Cela est en harmonie avec la théorie catholique du sacrifice de la Croix renouvelé par celui de lPautel (cf. 1 Cor. x, 16). Pour tout le passage, cf. II Cor. v, 18-21 qui remplace la propitiation par la réconciliation; cf. ici V, 8-9; vi, 1-11 et Gal. πι, 13-14. Rien à changer à la Fg., mais ne pas entendre proposuit par spectandum proposuit (Corn.\; cf. 1, 143; Eph. 1, 9 (en [απ]. Propitiationem signifie bien expiation, Car propitio s'emploie surtout après une offense. 25» et 26) Sans parler de ceux des Grecs qui ont entendu πάρεσις dans le sens de paralysie, il y a deux interprétations possibles de ce passage, selon qu'on entend πάρεσις dans le sens de rémission ou dans le sens de prétermission, tolérance. Dans le premier cas, la rémission des péchés étant une conséquence de l'expiation dans le sang du Christ, cette rémission appartiendrait au temps présent, ct cependant elle est ici comme encadrée dans une époque antérieure, caractérisée par la patience de Dicu, ἐν τῇ ἀνογῇ τοῦ Θεοῦ, en opposition avec le temps présent, ἐν τῷ νῦν χαιρῷ, On peut voir dans Thomas combien il est diflicile, dans ce système, d'expliquer ἐν τῇ ἀνογῇ τοῦ Θεοῦ. Je pense donc avec les modernes {mème Corn.i, sauf Lietzmann, que Paul ἃ distingué πάρεσις de ἄφεσις, « rémission », terme qu'il connaissait bien. Il ἃ donc constitué deux époques : dans la première, si l'on excepte le déluge, châtiment exceptionnel qui ne devait point être recommencé, Dieu supportait le péché, il le prenait en patience. C'est le temps de l'ignorance de Act. xvu, 30. La pensée n'est sûrement pas que les péchés individuels n'étaient pas punis: étant dans cet état général de péché, les hommes n'étaient pas dans la voie du salut éternel. Mais la question ne se pose pas pour les individus; il s'agit du régime sous lequel vivait l'humanité. À cette économie s'en oppose une autre, celle du temps actuel dans lequel Dieu efface le péché par la foi dans le sang de Jésus. Ce point, qui résulte déjà de 25*, est exprimé [01 par la petite phrase qui révèle le but de toute cette économie, εἰς τὸ εἶναι αὐτὸν δίχαιον, pour que Dieu soit, c'est-à-dire se montre juste, καὶ διχαιοῦντα τὸν ἐχ πίστεως Ἰησοῦ, « οἱ justifiant », ce qui revient à dire « en justifiant » celui qui s'inspire de la foi en Jésus. Cette interprélation générale est suilisamment claire. Il reste trois points de détail à examiner. 1) Dans quel rapport se trouvent εἰς ἔνδειξιν et πρὸς τὴν ἔνδειξιν ἡ On est tenté au premier abord de les meltre en parallèle comme deux manifestations de justice, celle du temps de la tolérance, et celle du temps présent. Mais on ne voit pas que le temps de la tolérance soit celui d'une manifestation de la justice; Dieu fermait les veux, et précisément cette tolérance ne devait pas étre prise pour une sentence définitive, pour un jugement. On peut insister pour ce sens en notant l'absence d'article dans le premier cas : on distinguerait : une manifestation de justice, encore imparfaite, en attendant la manifestation de la justice, mais qu'importe ici la manifestation imparfaite de cette justice ? le début du v. 25 exige autre chose, et εἰς ἔνδειξιν +. ὃ. «. se rattache nécessairement à ce qui précède. Dans ce sens on peut proposer deux coupures : a} « Dieu a fit Jésus propitiation par la foi dans son sang, pour une manifestation de sa justice à cause de la tolérance... en vue de /a manifestation » etc. SIL). Dans ce cas εἰς ἔνδειξιν serait en parallèle strict avec εἰς τὸ εἶναι, tout ce qui est entre deux étant comme une sorte de parenthèse; mais il est très dur de séparer διὰ τὴν πάρεσιν de εἰς ἔνδειξιν +. ὃ. a. δὲ On peut obtenir le mème résultat sans rompre le mouvement de la phrase en regardant πρὸς τὴν ἔνδειξιν comme une sorte de reprise de εἰς ἔνδειξιν : « je veux dire pour la manifestation de sa justice de notre temps » etc. La reprise s'explique, parce que à τὴν πάρεσιν n'indique ni la causalité directe 12:4 avee le gén.) ni même la causalité indirecte (διά avec l'ace.i. mais plutôt la durée de cette économie, comme τὸν πάτρωνα διὰ πάντα (WV'ADDINGTON, Znser. de la Syrie, 1866, 6, cité par Rademacher). 2) On peut aussi se demander ce qu'est la justice de Dicu? justice attribut ou justive communiquée? Lietzmann dit même justice attribut la première fois et justice communiquée la seconde. Mais il est difficile de donner au même mot deux sens différents dans ce contexte. On dirait donc que c’est dans les deux cas la justice attribut de Dieu si l'on admettait une manifestation de justice dans le temps de la tolérance, car alors la justice communiquée n'était pas révélée. Maïs nous avons rejeté l'idée d’une double manifestation de justice. Il reste donc que c'est dans les deux cas la justice de Dieu communiquée, celle dont parle l'apôtre au v. 21. C’est d'ailleurs au v. 21 que la question est tranchée d'avance. On ne peut voir aux vv. 25 et 26 la justice de Dieu attribut si on ne la trouve aussi dans le v. 21 (ÆüAlj. 3) Le troisième point découle des précédents. S'il s'agit de la justice communiquée, δικαιοῦντα ne peut signifier déclarer juste, mais plutôt rendre juste, faire l'acte qui communique la justice, d'autant que la justification procède de la foi, et suppose donc une coopération humaine, ἐχ πίστεως étant expliqué ici par διὰ πίστεως au v. 25. D'après l'interprétation proposée, remissionem de Vg. devrait être traduit plutôt praetermissionem. On peut opposer qu'Hésychius donne comme équivalents à πάρεσις les mots ἄφεσις et συγχώρησις, mais cela n'est pas nécessairement très exact. Denys d’Halie. (Ant. VII, 37) écrit : τὴν μὲν ὁλοσγερῇ πάρεσιν où εὕροντο, τὴν δὲ εἰς χρόνον ὅσον ἠξίουν ἀναδολὴν ἔλαθον, où πάρεσις ἃ peut-être le sens d’acquittement, mais peut-ôtre aussi celui de non-lieu. D'ailleurs dans Xénophon (ÆZipparch. VIT, 10). παριέναι signifie « laisser impuni » : τὰ. οὖν τοιαῦτα ἁμαρτήματα οὐ yet παριένα! ἀχύλαστα (cf. Eccli. xxinr, 2; BL. 624, 21 est douteux; cf. Deissmam, Neue Bibelstudien, 94), Effacer CAristi avec WW.
3:27
Les interrogations qui se suivent ne sont pas, même en apparence. attribuées à un interpellateur. C'est Paul qui prend l'offensive pour conclure en quelques mots. Celui qui se glorifie est évidemment le Juif, dont c'est une habitude (11, 17). Le Juif ne peut se glorifier ni de son passé, où le péché a dominé, ni de la justification qui est due au sang de Jésus. Son orgueil spirituel ἃ été exelu (à l’aoriste) par un acte décisif une fois posé. On s’attendrait à ce que cet acte fût désigné comme la mort de Jésus, qui est bien en effet une raison nouvelle de se glorifier (tal. vi, 14}, maïs Paul s'attache à convaincre le Juif en se servant de ses termes. Le Juif se glorifiait de la Loi, et c’est précisément une loi qui lui enlève tout sujet de se glorifier lui-même, Quelle-est cette loi? demande Paul emplorant le mot loi parce que la Loi est toujours présente à la penséc des Juifs. IL est bien évident que la loï qui commandait des œuvres, c'est-à-dire la Loi juive. ne peut exclure l'orgueil qui précisément s'appuyait sur elle comme sur un don spécial de Dieu, et sur les œuvres accomplies pour lui wbéir, La seconde question est donc seulement destinée à amener la réponse. l’our opposer le système de la foi à la Loi ancienne, Paul le nomme aussi une loi; le parallélisme antithétique n'en est que plus accusé. Qui a recours à la foi pour obtenir une justification gratuite n'a pas lieu de se glorifier. Dans la Vg. tua ἃ été ajouté (pour la clarté?) sans raison sullisante.
3:28
Après λογιζόμεθα lire γάρ (7%., WT.) et non pas οὖν (Soden). οὖν indiquerait que Paul cite cette conséquence pour la première fois; ce qui est contre tout le contexte. Il entend plutôt donner la raison de son aflirmation, d'après ce qu'il a déjà établi. Dès lors λογιζόμεθα ne signifie pas « nous inférons mais « nous tenons, NOUS pensons On sait que Luther ne s'est pas contenté de traduire πίστει « par la foi il a ajouté « seule », ce qui était une altération du texte et créait entre la foi seule et la foi avec les œuvres une opposition qui n’est nullement en situation. Mais ceci posé, on ne saurait admettre avec. le P. Cornely que l'accent est sur δικαιοῦσθαι χωρὶς ἔργων νόμου, le mot πίστει étant ici secondaire. D'après Cornely, Paul ne vise qu'à exclure la glorification; le meilleur argument pour cela est de prouver que la justification se produit sans les œuvres ; dire que la justification se fait par la foi fournirait plutôt un prétexte pour se glorifier. Maïs c'est ce que Paul ne suppose jamais, et il ne se contenterait pas ici d'un résultat négatif. Dans tout ce chapitre il se soucie d'opposer la foi aux œuvres de la loi mosaïque. Aussitôt que ce terme apparait, il tient une place éminente, et c'est encore lui qui appelle l'attention au v. 30. — Il faut noter ἄνθρωπον, « un homme », qu’il soit Juif ou gentil, préparant l'argumentation qui suit. Puisque c'est un homme quelconque qui est justifié, c'est-à-dire qui devient juste, il n’y a done plus de distinetion entre les hommes aux yeux de Dieu. Je ne sais pourquoi Corn. attache de l'importance à remplacer arbitramur par censemus. Fide rendrait mieux πίστει que per fidem.
3:29
Si l'on ne devenait juste qu'en accomplissant la Loi, Dieu n'aurait à s'occuper que des Juifs, il serait uniquement le Dieu des Juifs. C’est cette conséquence que Paul introduit par ἤ « ou bien ». Au temps de 5. Paul personne π᾿ ον osé dire parmi les Israélites que Dieu était uniquement le Dieu des Juifs, mais tout en étant le Dieu de tout le monde, il pouvait s'occuper spécialement des Juifs, et de fait il leur avait accordé pendant Jongtemps une situation privilégiée. Il ne suflirait donc pas pour exclure définitivement l'orgueil des Juifs de rappeler que Dieu est le Dieu de tous. An de la Κρ. supprime le lien entre les deux arguments. Lire ἀπέ (Corn).
3:30
Pour compléter son argument, Paul ajoute que Dieu qui est un, et par conséquent le Dieu de tout le monde, justifiera (δικαιώσει, au futur) désormais tout le monde par la foi, sans tenir compte de la circoncision. Ce n'est done pas un argument vrannent nouveau qui commence au v. 29. Ce qui établit l'égalité entre les hommes par rapport à Dieu, c'est encore qu'ils sont au même point touchant la foi en Jésus, principe de ia justification. Il est impossible de fonder une distinction réelle entre le Juif et le gentil d'après l'emploi de ἐκ πίστεως et de διὰ τῆς πίστεως; si Paul ἃ employé deux prépositions différentes, c'est sans doute pour varier son style, en exprimant diverses modalités de la foi par rapport à la justification; tantôt Dieu voit Le fidèle se présentant à lui comme sortant de la foi, tantèt comme lui apparaissant à travers sa foi. Dans Ve. omettre est avec WW., et, avec les mêmes, lire Justificabit au lieu de justificat. 31. TRANSITION. Deux sens à rejeter : en soutenant que les promesses de Dieu sont réalisées, nous confirmons les prophéties (Orig., Armbrst.); ou bien : la grâce permet d'ac-omplir la loi (Aug.}. Si ce verset est le terme de Pargumentation qui précède, il faut entendre : Est-ce donc que nous rejetons toute notion de loi, pour faire prévaloir la foi? Non, nous posons la vraie notion de loi, qui est celle de la foi, le nouveau régime; ce serait une allusion à v. 27. Mais on regardera de préférence ce verset comme le début de ce qui suit. On pouvait se demander ce qui restait de l'Ancien Testament, privilège des Juifs, d'après Paul fn, 2}, pour l'opposer à la doctrine. de la foi. L'Apôlre proteste qu'il n'entend pas abolir l’enseignement donné par Dieu, mais au contraire lui donner son véritable sens, de sorte que, loin de s'opposer au système de la grâce, il témoignera en sa faveur. Théodoret « Depuis longtemps la Loi et les prophètes ont rendu des oracles sur la foi. Donc en recevant la foi, nous montrons le vrai rôle de la Loi. Ce quil démontre ensuite » (Æstius, Cornely, Lipsius etc.). CHAPITRE IV ! Que dirons-nous donc qu'a trouvé Abraham, notre père selon la Cuaprrre 1v. LE cas n'ABranau. — ἢ] faut toujours répéter que le génie de 5. Paul, les lumières qu'il reçut de Dieu ne parurent jamais mieux que dans l'accord qu'il perçut entre les deux Testaments. Si préoccupé qu'il soit de montrer l'originalité du christianisme, il ne le détache jamais complètement des anciens desseins de Dieu, ou plutôt les desseins de Dieu, toujours les mêmes, sont seulement aujourd'hui mieux connus οὐ réalisés par l'œuvre de Jésus-Christ. Aussi a-t-il eu soin de maintenir la prérogative des Écritures (11, 2), et, en révélant la nouvelle justice, il a eu soin de dire qu’elle avait été attestée par la Loi et par les Prophètes (nr, 21). C'était s’obliger à la retrouver dans l'Écriture, non point à l'état de chose rédbées mais à l'état de chose promise, obtenant déjà ses effets par la foi. Abraham, le père des croyants, était tout indiqué comme objet de cette démonstration. Elle remplit tout le chapitre τν. Il n'y est point traité directement de la manière dont Abraham reçut la justice, ni du changement qui dut se produire alors dans l'âme d'Abraham. L'essentiel est qu'Abraham, dont personne ne contestait qu'il eût été juste, a été reconnu juste par l'Ecriture à cause de sa foi. Il n'est donc pas arrivé à la justice par les œuvres (1-3). Sur quoi Paul, comparant la formule dont la Genèse se sert pour Abraham et celle dont s’est servi David dans les psaumes à propos du pécheur pardonné, montre qu'elles excluent les œuvres et supposent que la justice vient de Dieu (4-8). Mais il ne s'arrête pas à la considération du comment qui n'est qu'en marge de son sujet principal. La justice d'Abraham, qui ne vient pas d'œuvres personnelles, serait-elle le fruit de la circoncision? Non, car il la possédait avant l’institution de la circoncision, qui n'en est que le signe, de telle sorte qu'Abraham est le père des croyants, même des incirconcis, pourvu qu'ils participent à sa foi (9-12). Cette paternité universelle d'Abraham rappelle à l'Apôtre la promesse faite au père des croyants, et à sa postérité, d’être l'héritier du monde. Avant de montrer quelle fut alors la foi d'Abraham, il faut encore écarter un scrupule. Si les œuvres ne sont pas la source de la justice, ne seraient-elles pas une condition pour que la promesse soit réalisée? Non, répond l'Apôtre, la promesse ne peut dépendre de la Loi, ni de l'observation de la Loi, sans cela elle n'aurait jamais été réalisée. La promesse est complètement gratuite. Elle est l'objet de la foi, et par conséquent antérieure à la foi, mais la foi y adhère et elle est par là utile à ceux qui croient (13-16). Paul s'étend maintenant avec admiration sur cette foi d'Abraham, si parfaite, qui amena l'expression satisfaite de l'Écriture, que « cela lui fut compté ». Nous revenons ainsi au point acquis au chap. 111, étant démontré que c’est toujours la même justice par la foi que Dieu se propose, si bien que les expressions employées pour Abraham sont vraies aussi de nous. Mais tandis qu'il croyait en la promesse, nous croyons en Jésus livré pour nous (17-25).
3:2
… G. scrive: «La fede senza le opere è sterile» (2, 21). «L'uomo viene giustificato, mediante le opere e non soltanto mediante la fede (2, 24). Paolo sembra contraddirlo scrivendo: «Credemmo per essere giustificati dalla fede e non dalle opere della Legge» (Gal. 2, 16; cf. Rom. 3, 2 sg.). …
Altri passi chiamano gli scritti veterotestamentari τὰ λόγια τοῦ Θεοῦ (= « oracoli di Dio »: Rom. 3, 2); λόγια ζῶντα (= « oracoli di vita »: Act. 7, 38); λόγος τοῦ Θεοῦ (= « parola di Dio »: Mc. 7, 13) ecc. I Libri biblici sono designati quali « santi » (Rom. 1, 2) e « sacri » (II Tim. …
… Nel Nuovo Testamento indica le rivelazioni fatte da Dio a Mosè (Act. 7, 38), le rivelazioni contenute nel Vecchio Testamento, specialmente i vaticini messianici (Rom. 3, 2), la Rivelazione cristiana (Hebr. 5, 12), i detti dei carismatici (Rom. 12, 6 sgg.; I Cor. 12, 8 sgg.; I Pt. 4, 11). S. Policarpo (7, 1) chiama «l. del Signore» i detti di Gesù.
3:8
… Il c. tende di per sé a favorire l'elevazione sociale dei poveri e degli umili; ma sempre rispetta la spontaneità dei processi e dei corsi storici, contentandosi di imporle i limiti discendenti dal principio morale, per cui «non è da farsi il male perché ne venga del bene» (Rom. 3, 8). La felicità anche di tutto l'universo non giustifica un solo peccato veniale deliberato: su questo punto la morale cristiana è assoluta, ed è questo uno dei suoi pregi incomparabili. …
… volta assume due o più specie di malizia; ad es., mentire per sedurre. - 5) Unendo ad un atto cattivo un'i. buona, l'atto, per quanto reso più scusabile, resta cattivo, salva la buona fede dell'agente, poiché non si deve fare il male per averne un bene (Rom. 3, 8). Ciò vale sia si tratti di malizia grave come lieve. …
3:9
… 7), ma su tutti gli uomini infestati dal male, « figli della ribellione » (Eph. 2, 2; 5, 6), « tutti racchiusi nell'infedeltà, sotto il peccato » (Rom. 11, 32; Gal. 3, 22); « tutti sono sotto il peccato » « tutto il mondo è debitore di pena a Dio » (Rom. 3, 9, 19). In questo suo « regno » (Lc. 11, 15), fin dal primo peccato, l'originale, Satana fa dilagare il peccato, e la morte che ne consegue, su tutti (Rom. 5, 12-14; I Tim. 2, 14), e …
3:10
… Uno degli argomenti fondamentali usati, da parte cattolica, nelle discussioni con i monofisiti in E. era stata la kávokis (etiopico: vardai «avvilimento») del Verbo Incarnato, con ovvia citazione dei passi della Scrittura (e particolarmente Phil. 2, 6-10; Rom. 3, 10; Hebr. 2, 9; Act. 3, 15) che si interpretano riferendosi alla natura umana. …
3:20
INCARNAZIONE (σάρκωσις). - Termine di sapore semitico, derivato dall'espressione giovannea (Io. 1, 14: καὶ ὁ Λόγος σάρξ ἐγένετο), in cui la voce σάρξ (caro) significa semplicemente natura umana, secondo l'uso biblico (cf. Gen. 6, 12; Is. 40, 5; Rom. 3, 20), che continua nella tradizione fin dal primo secolo. …
… 4). Per l'altra, si accusa la L. di non avere condotto nulla alla perfezione (Hebr. 7, 19); di essere provocatrice della collera di Dio (Rom. 4, 15), perché moltiplica le trasgressioni (Gal. 3, 19; Rom. 5, 20), svegliando la coscienza morale (Rom. 3, 20) senza offrire la forza per combattere il peccato; onde chi vive sotto di essa è oggetto della maledizione divina (Gal. 3, 10). La L. è la lettera che uccide (II Cor. 3, 6), causa …
3:21
… 21, 33-46; 22, 2-10 ecc.); s'identifica con la Chiesa, con a capo Pietro (Mt. 16, 13-20; Io. 21, 15 sgg.; I Cor. 12; Rom. 12, 3-8 ecc.); comprende buoni e cattivi (Mt. 13, 24-30, 36-43, 47-50; 25, 1-13, ecc.); è l'economia della Grazia (Io. 1, 16 sg.; Rom. 3, 21-31, ecc.), con una nuova legislazione morale (Mt. 5, 6); richiede una rinascita spirituale (Io. 3, 3-8; Rom. 6, ecc.; cf. Médebielle, coll. 517-25; Bonsirven, pp. 213-306). È la stessa …
… Il primo ripara in maniera sovrabbondante il male causato dal secondo, apportando la vita della Grazia e debellando il peccato (cf. Rom. 5, 12-21). Ciò presuppone la capacità dell'uomo di ricevere la comunicazione della vita divina, ossia la Grazia, la volontà salvifica universale di Dio (cf. ibid. 3, 21-31; 8, 15; Eph. 1, 3-14), insieme alla necessità assoluta di una redenzione per l'umanità decaduta (cf. Rom. 1, 18-3, 18). In virtù della Redenzione al regno del peccato subentra quello …
… I termini corrispondenti usati dalla Bibbia sono ἀποκάλυψις (Mt. 11, 27), φανέρωσες e derivati (Rom. 3, 21) con una lieve differenza di significato tra loro.
… Si è convinti che « ora, indipendentemente dalla Legge, è stata manifestata una giustizia di Dio... vale a dire, la giustizia di Dio mediante la fede in Gesù Cristo per tutti i credenti » (Rom. 3, 21 sgg.; cf. Gal. 3, 22). Questa dottrina è fissata chiaramente dal Concilio di Trento (cf. Denz-U, 793-94; 811-12), che riassume e riafferma solennemente (ibid., 797-98) la posizione già …
3:22
… In questo senso si deve intendere l'affermazione di s. Paolo, che la fede giustifica (Rom. 1, 12; 5, 1; 3, 28; 9, 30; 10, 6; Gal. 2, 16; 3, 24). È la via obbligatoria e il primo passo efficace verso la g.: «Iustitia Dei per fidem Jesu Christi» (Rom. 3, 22, 30). Non che la fede sia la parte essenziale e costitutiva della g., ma è la necessaria preparazione dell'anima, la base su cui Dio costruisce l'opera della santificazione; si può …
3:23
… « Giustizia nostra » scrive s. Agostino « che si dice giustizia di Dio (Rom. 3, 23), non perché sia la giustizia di cui è giusto Dio (è questo il senso luterano), ma perché è la giustizia con cui egli giustificò noi, facendoci giusti da empi che eravamo » (Serm. …
… I Padri greci, preoccupati d'affermare, contro i manichei, l'integrità nell'uomo della sua libertà e della sua responsabilità, vollero spiegare «tutti han peccato» (cf. Rom. 3, 23) dei peccati personali commessi ad imitazione di Adamo; ma non possono spiegare i vv. 13-14; e devono rifiutare il senso letterale del v. 19. In realtà, nei vv. 13-14 s. Paolo spiega …
3:24
Giustificare qualche volta significa anche rendere giusto uno che tale non era, causare in lui la rettitudine della giustizia. È questo il senso più frequente nel Nuovo Testamento: « Costui (il publicano) ritornò giustificato a casa sua » (Lc. 18, 14 e soprattutto Rom. 2, 3; 3, 24, 26, 28 e Gal. 3, 8, 24: « Ex fide iustificat gentes Deus »; « Lex paedagogus fuit in Christo ut ex fide iustificemur »). Su questi due sensi si è impegnata tutta la lotta tra la …
… Egli è la R. (ἀπολύτρωσις), il riscatto (ἀντίλυτρον), il propiziatorio (Ὀσπήριον), offerta e vittima (προσφορά καὶ θυσία) analizzata al Padre per la nostra riconciliazione (Rom. 3, 24; I Tim. 2, 6; Rom. 3, 25; Eph. 5, 2). L'opera di Cristo nostro mediatore e redentore non poteva essere descritta più vivacemente. …
… linguaggio sacrificale: I Cor. 5, 7); Cristo si è dato per noi oblationem et hostiam (προσφόρῳ καὶ θυσίαν = offerta e vittima cruenta; Efes., 5, 2); Cristo è victima pro peccato (ἀμαρτία: II Cor. 5, 21), è vittima propiziatoria (ὑπατήριον: Rom. 3, 24). Nella lettera agli Ebrei (9-10) il Sacrificio di Gesù viene esaltato al disopra di tutti i sacrifici del Vecchio Testamento. …
redenzione che è in Cristo Gesù (Rom. 3, 24). A torto i protestanti accusano il cattolicesimo di violare questo principio. …
3:25
Più tardi un approfondimento teologico rileverà ancora la giustizia santificante del Padre nel Sangue del C. (Rom. 3, 25-26); il Padre che non risparmia il proprio Figlio, ma lo consegna per tutti noi (ibid. 8, 32); perfeziona, per mezzo dei patimenti, il capo e guida della nostra salute (Hebr. 2, 10), …
sommo sacerdote tra Dio e gli uomini (Hebr. 4, 14-15, 10), esercitò durante la sua vita terrena l'i. d'impetrazione (Lc. 22, 31 sg.; 23, 34; Io. 17, 6-26) e di perfetta soddisfazione dei peccati di tutto il genere umano mediante il sacrificio del suo sangue (Hebr. 9, 11-28; Rom. 3, 25 sg.; Eph. 1, 7), divenendo così l'universale Redentore. …
… 26, 28), poiché nello stile biblico queste due espressioni, anche separatamente prese (per la traditio corporis cf. Is. 53, 12; Mt. 20, 28; Rom. 8, 32; Gal. 1, 4; 2, 20; Eph. 5, 25; I Tim. 2, 6; Tit. 2, 14; Hebr. 10, 10; per l'effusio sanguinis cf. Rom. 3, 25; 5, 9; Eph. 1, 7; I Cor. 14, 20; Hebr. 9, 7; I Pt. 1, 19; I Io. 1, 7) indicano sempre un'immolazione sacrificale. …
PROPIZIATORIO (EBR. HAPPŌRETH, SETTANTA ἘΝΑΣΤΉΡΩΝ)
Il significato dei riti compiuti sul p., quasi punto o mezzo di contatto dell'umanità peccatrice con Dio, spiega perché s. Paolo (Rom. 3, 25) esprima con ἐναστήρων la funzione mediatrice ed espiatrice di Cristo. …
… Egli è la R. (ἀπολύτρωσις), il riscatto (ἀντίλυτρον), il propiziatorio (Ὀσπήριον), offerta e vittima (προσφορά καὶ θυσία) analizzata al Padre per la nostra riconciliazione (Rom. 3, 24; I Tim. 2, 6; Rom. 3, 25; Eph. 5, 2). L'opera di Cristo nostro mediatore e redentore non poteva essere descritta più vivacemente. …
3:27
senza lo spirito è morto, così la fede senza le opere è morta » (Iac. 2, 26). Quando s. Paolo oppone la fede alle opere (Rom. 3, 27 sgg.), non intende trattare delle condizioni pratiche della s. come se si fosse proposto di scrivere un trattato di morale, ma solo di sviluppare la sua visione teologica del piano della …
3:28
… Inoltre col suo lavoro mirava soprattutto a diffondere le sue idee teologiche, e ciò l'indusse ad essere tendenzioso in taluni punti per attribuire al testo biblico quelle sue idee: è noto il caso di Rom. 3, 28, ove traduce che l'uomo «è giustificato mediante la sola fede», mentre il testo originale non ha «sola». …
… VI, cap. 28). È in questo senso, aggiunge il Concilio, va inteso il testo di s. Paolo (Rom. 3, 28), che attribuisce la g. alla fede. …
3:39
È il senso non esclusivo, ma prevalente nella Bibbia, di ἐθνικός (sost.): Mt. 5, 47; 6, 7; 13, 17; sinonimo al plur. di τὰ ἐθνή che nel Settanta traduce l'ebr. haggājim (Ex. 34, 24; Lev. 18, 24, ecc.; Is. 9, 1), cf. Mt. 4, 15; 6, 32 e passim; in opposizione ai giudei: Rom. 3, 39; 9, 24, ecc.; Lc. 2, 32; Act. 26, 17, 23.
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Reims 1582), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.