He exhorteth them by the definition of faith, to sticke vnto God, though they see not yet his revvard: shevving that all the Saincts aforetime did the like, being all constant in faith, though not one of them receiued the promis, that is, the inheritance in heauen: but they and vve novv after the comming of Christ receiue it together.
1Now, faith is the substance of things to be hoped for, the evidence of things that appear not.Or ella è la fede il fondamento delle cose da sperarsi, dimostrazione delle cose, che non si veggono.AND faith is, the substance of things to be hoped for, the argument of things not appearing.Est autem fides sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium. 2For by this the ancients obtained a testimony.Imperocché per questa furono celebrati i maggiori.For in this the old men obtained testimonie.In hac enim testimonium consecuti sunt senes. 3By faith we understand that the world was framed by the word of God: that from invisible things visible things might be made.Per mezzo della fede intendiamo, come furono formati i secoli per la parola di Dio, talmente che dell'invisibile fosse fatto il visibile.By faith, vve vnderstand that the vvorldes vvere framed by the vvord of God: that of inuisible things visible things might be made.Fide intelligimus aptata esse sæcula verbo Dei: ut ex invisibilibus visibilia fierent. 4By faith Abel offered to God a sacrifice exceeding that of Cain, by which he obtained a testimony that he was just, God giving testimony to his gifts. And by it he being dead yet speaketh.Per la fede offerse a Dio ostia migliore Abele, che Caino, per la quale fu lodato come giusto, approvati da Dio i doni di lui, e per essa parla tuttora dopo la morte.By faith, Abel offered a greater hoste to God thē Cain: by vvhich he obtained testimonie that he vvas iust, God giuing testimonie to his giftes, & by it, he being dead, yet speaketh.Fide plurimam hostiam Abel, quam Cain, obtulit Deo, per quam testimonium consecutus est esse justus, testimonium perhibente muneribus ejus Deo, et per illam defunctus adhuc loquitur. 5By faith Henoch was translated that he should not see death: and he was not found because God had translated him. For before his translation he had testimony that he pleased God.Per la fede Enoch fu trasportato, perché non vedesse la morte, e non fa trovato, perché traslatollo Iddio: imperocché prima della traslazione fu lodato come accetto a Dio.By faith Henoch vvas translated, that he should not see death, and he vvas not found: because God translated him. for before his translation he had testimonie that he had pleased God.Fide Henoch translatus est ne videret mortem, et non inveniebatur, quia transtulit illum Deus: ante translationem enim testimonium habuit placuisse Deo. 6But without faith it is impossible to please God. For he that cometh to God must believe that he is: and is a rewarder to them that seek him.Or senza la fede è impossibile di piacere a Dio. Imperocché chi a Dio si accosta, fa di mestieri, che creda che egli è, e rimunera que', che lo cercano.But vvithout faith it is impossible to please God. For he that commeth to God, must beleeue that he is, and is a revvarder to them that seeke him.Sine fide autem impossibile est placere Deo. Credere enim oportet accedentem ad Deum quia est, et inquirentibus se remunerator sit.
7By faith Noe, having received an answer concerning those things which as yet were not seen, moved with fear, framed the ark for the saving of his house: by the which he condemned the world and was instituted heir of the justice which is by faith.Per la fede Noè avvertito da Dio di cose, che ancor non si vedevano, con pio timore andò preparando l'arca per salvare la sua famiglia, per la qual (arca) condannò il mondo: e diventò erede della giustizia, che vien dalla fede.By faith, Noë hauing receiued an ansvver concerning those things vvhich as yet vvere not seen, seating, framed the arke for the sauing of his house, by the vvhich he condemned the vvorld: and vvas instituted heire of the iustice vvhich is by faith.Fide Noë responso accepto de iis quæ adhuc non videbantur, metuens aptavit arcam in salutem domus suæ, per quam damnavit mundum: et justitiæ, quæ per fidem est, hæres est institutus. 8By faith he that is called Abraham obeyed to go out into a place which he was to receive for an inheritance. And he went out, not knowing whither he went.Per la fede quegli, che è chiamato Abrahamo, ubbidì per andare al luogo, che doveva ricevere in eredità: e parti, senza saper dove andasse.By faith, he that is called, Abraham, obeied to goe forth into the place vvhich he vvas to receiue for inheritāce: and he vvent forth, not knovving vvhither he vvent.Fide qui vocatur Abraham obedivit in locum exire, quem accepturus erat in hæreditatem: et exiit, nesciens quo iret. 9By faith he abode in the land of promise, as in a strange country, dwelling in cottages, with Isaac and Jacob, the co-heirs of the same promise.Per la fede stette pellegrino nella terra promessa, come non sua, abitando sotto le tende con Isacco, e Giacobbe coeredi della stessa promessa.By faith, he abode in the land of promise, as in a strāge lād, dvvelling in cottages vvith Isaac & Iacob the coheires of the same promise.Fide demoratus est in terra repromissionis, tamquam in aliena, in casulis habitando cum Isaac et Jacob cohæredibus repromissionis ejusdem. 10For he looked for a city that hath foundations: whose builder and maker is God.Imperocché aspettava quella città ben fondata: della quale (è) architetto Dio, e fondatore.For he expected the citie that hath foundations: vvhose artificer and maker is God.Exspectabat enim fundamenta habentem civitatem: cujus artifex et conditor Deus. 11By faith also Sara herself, being barren, received strength to conceive seed, even past the time of age: because she believed that he was faithful who had promised,Per la fede ancora la stessa Sara sterile ottenne virtù di concepire anche a dispetto dell'età: perché credette fedele colui, che le aveva fatta la promessa.By faith, Sara also her self being barren, receiued vertue in conceauing of seede, yea past the time of age: because she beleeued that he vvas faithful which had promised.Fide et ipsa Sara sterilis virtutem in conceptionem seminis accepit, etiam præter tempus ætatis: quoniam fidelem credidit esse eum qui repromiserat. 12For which cause there sprung even from one (and him as good as dead) as the stars of heaven in multitude and as the sand which is by the sea shore innumerable.Per la qual cosa eziandio da un solo (e questo già morto) nacque una moltitudine, come le stelle del cielo, e come l'arena innumerabile, che è sulla spiaggia del mare.For the vvhich cause euen of one (and him quite dead) there rose as the starres of heauen in multitude, & as the sand that is by the sea shore innumerable.Propter quod et ab uno orti sunt (et hoc emortuo) tamquam sidera cæli in multitudinem, et sicut arena, quæ est ad oram maris, innumerabilis.
13All these died according to faith, not having received the promises but beholding them afar off and saluting them and confessing that they are pilgrims and strangers on the earth.Nella fede morirono tutti questi, senza aver conseguito le promesse, ma da lungi mirandole, e salutandole, e confessando di essere ospiti, e pellegrini sopra la terra.According to faith died al these, not hauing receiued the promises, but beholding them a farre of, and saluting them, and cōfessing that they are pilgrimes & strangers vpon the earth,Juxta fidem defuncti sunt omnes isti, non acceptis repromissionibus, sed a longe eas aspicientes, et salutantes, et confitentes quia peregrini et hospites sunt super terram. 14For they that say these things do signify that they seek a country.Imperocché quelli, che così parlano, dimostrano, che cercan la patria.for they that say these things, doe signifie that they seeke a countrie.Qui enim hæc dicunt, significant se patriam inquirere. 15And truly, if they had been mindful of that from whence they came out, they had doubtless, time to return.E se avesser conservato memoria di quella, ond'erano usciti, avevan certamente il tempo di ritornarvi:And in deede if they had been mindeful of the same from vvhence they came forth, they had time verely to returne.Et si quidem ipsius meminissent de qua exierunt, habebant utique tempus revertendi: 16But now they desire a better, that is to say, a heavenly country. Therefore, God is not ashamed to be called their God: for he hath prepared for them a city.Ma ad una migliore anelano, cioè alla celeste. Per questo non ha Dio rossore di chiamarsi loro Dio: conciossiachè preparata aveva per essi la città.but novv they desire a better, that is to say, a heauenly. Therfore God is not confounded to be called their God. for he hath prepared them a citie.nunc autem meliorem appetunt, id est, cælestem. Ideo non confunditur Deus vocari Deus eorum: paravit enim illis civitatem. 17By faith Abraham, when he was tried, offered Isaac: and he that had received the promises offered up his only begotten son,Per la fede Abramo messo a cimento offerse Isacco, e offeriva l'unigenito egli, che aveva ricevute le promesse;By faith, Abraham offered Isaac, vvhen he vvas tempted: and his onlie-begotten did he offer vvho had receiued the promises: (Fide obtulit Abraham Isaac, cum tentaretur, et unigenitum offerebat, qui susceperat repromissiones: 18(To whom it was said: In Isaac shall thy seed be called:)Egli, a cui era stato detto: in Isacco sarà la tua discendenza:to vvhom it vvas said, That in Isaac shal seede be called to thee.)ad quem dictum est: Quia in Isaac vocabitur tibi semen: 19Accounting that God is able to raise up even from the dead. Whereupon also he received him for a parable.Pensando (Abramo) che potente è Dio anche per risuscitare uno da morte: donde ancor lo riebbe come una figura.accounting that God is able to raise vp euen from the dead. wherevpō he receiued him also for a parable.arbitrans quia et a mortuis suscitare potens est Deus: unde eum et in parabolam accepit.
20By faith also of things to come Isaac blessed Jacob and Esau.Per la fede Isacco diede a Giacobbe, e ad Esaù la benedizione (riguardante) le cose future.By faith, also of things to come, Isaac blessed Iacob and Esau.Fide et de futuris benedixit Isaac Jacob et Esau. 21By faith Jacob, dying, blessed each of the sons of Joseph and adored the top of his rod.Per la fede Giacobbe, in morendo, benedisse ciascuno de' figliuoli di Giuseppe: e adorò la sommità del bastone di lui.BY faith, Iacob dying, blessed euery one of the sonnes of Ioseph: and adored the toppe of his roddo.Fide Jacob, moriens, singulos filiorum Joseph benedixit: et adoravit fastigium virgæ ejus. 22By faith Joseph, when he was dying, made mention of the going out of the children of Israel and gave commandment concerning his bones.Per la fede Giuseppe, morendo, rammentò l'uscita de' figliuoli d'Israele (dall'Egitto), e dispose delle sue ossa.By faith, Ioseph dying, made mention of the going forth of the children of Israël: and gaue commaundement concerning his bones.Fide Joseph, moriens, de profectione filiorum Israël memoratus est, et de ossibus suis mandavit. 23By faith Moses, when he was born, was hid three months by his parents: because they saw he was a comely babe, and they feared not the king’s edict.Per la fede Mosè, nato che fu, per tre mesi fu tenuto nascosto da' suoi genitori, perché avevan veduto, che era un bel bambino, e non ebber paura dell'editto del Re.By faith, Moyses being borne, vvas hidde three monethes by his parents: because they savv him a proper infant, and they feared not the kings edict.Fide Moyses, natus, occultatus est mensibus tribus a parentibus suis, eo quod vidissent elegantem infantem, et non timuerunt regis edictum. 24By faith Moses, when he was grown up, denied himself to be the son of Pharao’s daughter:Per la fede Mosè fatto grande negò di essere figliuolo della figlia di Faraone,By faith, Moyses being made great, denied him self to be the sonne of Pharaos daughter:Fide Moyses grandis factus negavit se esse filium filiæ Pharaonis, 25Rather choosing to be afflicted with the people of God than to have the pleasure of sin for a time:Eleggendo piuttosto di essere afflitto insieme col popol di Dio, che godere per un tempo nel peccato,rather chosing to be afflicted vvith the people of God, then to haue the pleasure of temporal sinne,magis eligens affligi cum populo Dei, quam temporalis peccati habere jucunditatem, 26Esteeming the reproach of Christ greater riches than the treasure of the Egyptians. For he looked unto the reward.Maggior tesoro giudicando l'obbrobrio di Cristo, che le ricchezze dell'Egitto: imperocché mirava alla ricompensa.esteeming the reproche of Christ, greater riches then the treasure of the Aegyptians. for he looked vnto the remuneration.majores divitias æstimans thesauro Ægyptiorum, improperium Christi: aspiciebat enim in remunerationem.
27By faith he left Egypt, not fearing the fierceness of the king: for he endured, as seeing him that is invisible.Per la fede lasciò l'Egitto, senza aver paura dello sdegno del re; imperocché si fortificò col quasi veder lui, che è invisibile.By faith, he left Aegypt: not fearing the fiercenes of the king. for him that is inuisible he susteined as if he had seen him.Fide reliquit Ægyptum, non veritus animositatem regis: invisibilem enim tamquam videns sustinuit. 28By faith he celebrated the pasch and the shedding of the blood: that he who destroyed the firstborn might not touch them.Per la fede celebrò la pasqua, e fece l'aspersione del sangue: affinché l'ucciso re de' primogeniti non toccasse gli Israeliti.By faith, he celebrated the Pasche, & the sheading of the bloud: that he vvhich destroied the first-borne, might not touche them.Fide celebravit Pascha, et sanguinis effusionem: ne qui vastabat primitiva, tangeret eos. 29By faith they passed through the Red Sea, as by dry land: which the Egyptians attempting, were swallowed up.Per la fede passarono pel mare rosso, come per terra asciutta: al che provatisi gli Egiziani, furono ingoiati.By faith they passed the redde sea as it vvere by the drie land: vvhich the Aegyptians assaying, vvere deuoured.Fide transierunt mare Rubrum tamquam per aridam terram: quod experti Ægyptii, devorati sunt. 30By faith the walls of Jericho fell down, by the going round them seven days.Per la fede caddero le mura di Gerico, fattone il giro per sette giorni.By faith the vvalles of Iericho fel dovvne, by the circuting of seuen daies.Fide muri Jericho corruerunt, circuitu dierum septem. 31By faith Rahab the harlot perished not with the unbelievers, receiving the spies with peace.Per la fede Rahab meretrice non perì con gl' increduli, avendo amorevolmente accolti gli esploratori.By faith, Rahab the harlot perished not vvith the incredulous, receiuing the spies vvith peace.Fide Rahab meretrix non periit cum incredulis, excipiens exploratores cum pace. 32And what shall I yet say? For the time would fail me to tell of Gedeon, Barac, Samson, Jephthe, David, Samuel, and the prophets:E che dirò io ancora? imperocché mancherammi il tempo a raccontare di Gedeone, di Barac, di Sansone, di Jefte, di Davidde, di Samuele, e de' profeti:And vvhat shal I yet say? For the time vvil faile me telling of Gedeon, Barac, Sampson, Iephtè, Dauid Samuël, & the prophets:Et quid adhuc dicam ? deficiet enim me tempus enarrantem de Gedeon, Barac, Samson, Jephte, David, Samuel, et prophetis: 33Who by faith conquered kingdoms, wrought justice, obtained promises, stopped the mouths of lions,I quali per la fede debellarono i regni, operarono la giustizia, conseguirono le promesse, turarono le gole a' leoni,vvho by faith ouercame kingdōs, vvrought iustice, obteined promises, stopped the mouthes of lions,qui per fidem vicerunt regna, operati sunt justitiam, adepti sunt repromissiones, obturaverunt ora leonum, 34Quenched the violence of fire, escaped the edge of the sword, recovered strength from weakness, became valiant in battle, put to flight the armies of foreigners.Estinsero la violenza dei fuoco, schivarono il taglio della spada, guarirono dalle malattie, diventarono forti in guerra, misero in fuga eserciti stranieri:extinguished the force of fire, repelled the edge of the svvord, recouered of their infirmitie, vvere made strong in battel, turned avvay the campe of forainers:extinxerunt impetum ignis, effugerunt aciem gladii, convaluerunt de infirmitate, fortes facti sunt in bello, castra verterunt exterorum:
35Women received their dead raised to life again. But others were racked, not accepting deliverance, that they might find a better resurrection.Riebber le donne i loro morti risuscitati. Altri poi furono stirati, non accettando la liberazione, per ottenere una risurrezione migliore.vvomen receiued of resurrection their dead, and others vvere racked, not accepting redemption, that they might finde a better resurrection.acceperunt mulieres de resurrectione mortuos suos: alii autem distenti sunt non suscipientes redemptionem ut meliorem invenirent resurrectionem. 36And others had trial of mockeries and stripes: moreover also of bands and prisons.Altri poi provarono e gli scherni, e le battiture, e di più le catene, e le prigioni:And others had trial of mockeries and stripes, moreouer also of bādes & prisons:Alii vero ludibria, et verbera experti, insuper et vincula, et carceres: 37They were stoned, they were cut asunder, they were tempted, they were put to death by the sword, they wandered about in sheepskins, in goatskins, being in want, distressed, afflicted:Furono lapidati, furon segati, furon tentati, perirono sotto la spada, andaron raminghi, coperti di pelli di pecora, e di capra, mendichi, angustiati, afflitti:they vvere stoned, they vvere hevved, they vvere tempted, they died in the slaughter of the svvord, they vvent about in sheep-skinnes, in goates skinnes, needy, in distresse, afflicted:lapidati sunt, secti sunt, tentati sunt, in occisione gladii mortui sunt, circuierunt in melotis, in pellibus caprinis, egentes, angustiati, afflicti: 38Of whom the world was not worthy: wandering in deserts, in mountains and in dens and in caves of the earth.Coloro, de' quali il mondo non era degno: errando pe' deserti, e per le montagne, e nelle spelonche, e caverne della terra.of vvhom the vvorld vvas not vvorthie. vvandering in desertes, in mountaines and dennes, and in caues of the earth.quibus dignus non erat mundus: in solitudinibus errantes, in montibus, in speluncis, et in cavernis terræ. 39And all these, being approved by the testimony of faith, received not the promise:E tutti questi lodati colla testimonianza renduta alla loro fede, non conseguirono la promissione,And al these being approued by the testimonie of faith, receiued not the promise,Et hi omnes testimonio fidei probati, non acceperunt repromissionem, 40God providing some better thing for us, that they should not be perfected without us.Avendo disposto Dio qualche cosa di meglio per noi, affinchè non fossero perfezionati senza di noi.God for vs prouiding some better thing, that they vvithout vs should not be consummate.Deo pro nobis melius aliquid providente, ut non sine nobis consummarentur.
11:1
All this chapter is a commendation and recommendation of faith, which is the substance[Ver. 1. Substantia, upostasis, subsistentia.] of things hoped for, giving as it were a substance in our minds to such things as we are in hopes and in expectation of hereafter, and making them present to us before they come to pass.
Witham
It is also a sure conviction[Ver. 1. Argumentum, elegchos. Convictio, ostensio. It does not seem well translated evidence, as by the Protestants and Mr. N. because faith is an obscure knowledge, though it be the most certain, because of the infallible authority of God, who has revealed those obscure mysteries.] of things that appear not. For when God has revealed things, and we believe them upon the divine and infallible authority of the revealer, we have a greater certainty of them than any demonstration can afford us. By this virtue of faith, they of old, our forefathers, obtained[Ver. 1. Emarturethesan, testimonium consecuti sunt. This expression, which is repeated ver. 4, 5, and 39, signifies an approbation or commendation.] a testimony from God that their actions were pleasing to him. (Witham)
Menochius
Faith is the basis, the foundation supporting our hope; for unless there be faith, there cannot possibly be any hope. (Menochius)
11:3
The faith so highly commended here is not that special faith of sectarists, by means of which persons of various and contradictory tenets pretend to assure themselves that their sins in particular are pardoned for Christ's sake, but a firm and lively belief of all that God has revealed or promised.
11:4
A sacrifice.[Ver. 4. Plurimam hostiam, pleiona thusian, majorem.] Literally, a greater sacrifice than his brother Cain, offering to God the best and fattest cattle he had, by which he obtained a testimony (a mark of God's approbation) that he was just, and his piety pleasing to God. St. Jerome, from a tradition among the Hebrews, thinks that this mark was, that fire descended from heaven upon Abel's sacrifice and not upon that of Cain.
Witham
And by it, he being dead, yet speaketh. By it, in construction, may be either referred to his faith or to his sacrifice. Some expound it, that by reason of his faith, or of his sacrifice, his memory still lives after his death, and he is commended by all good men. Others think that the apostle alludes to the words which God spoke to Cain, (Genesis 4:10) "The voice of thy brother's blood crieth to me from the earth," and that in this manner he is said to have spoken after his death. (Witham)
Men of all religions, whether true or false, have offered sacrifices, as being the supreme act of religion; and therefore we may conclude, that what is so general and universal, must have come from the instinct and light of our nature, and be a kind of first principle implanted in us by God himself.
11:5
Witham
Henoch[Enoch] was translated, so as not to die nor see death. In Ecclesiasticus 44. he is said to be translated into paradise. By these words, that he should not see death, it is the general exposition of the ancient interpreters, that he is not dead; but in what place, or in what manner God preserveth him, we know not. See St. Augustine, lib. de pec. orig.[on Original Sin] ch. XXIII.; St. Chrysostom; etc. (Witham)
11:6
Menochius
He proves the Henoch[Enoch] was translated by faith, or on account of faith, thus: Henoch was translated because he pleased God; now he could not please God but by faith; therefore by faith he was translated. (Menochius)
11:7
Witham
Having received an answer,....moved with fear;[Ver. 7. Metuens, eulabetheis, which signifieth a fear with reverence. See Hebrews 5:7.] that is with a religious fear: by the Greek, prepared the ark, by which he condemned the rest of the incredulous world, who would not take warning nor believe. (Witham)
Noe[Noah] warned impenitent sinners of impending judgments; but unbelievers and scoffers, they only laughed at Noe's credulity: thus worldlings, who laugh at the simplicity of the few, who work out their salvation with fear and trembling, will one day see their error, when the former shall perish in their infidelity, and the latter shall triumph in the midst of a falling world.
11:8
Witham
By faith he that is called Abraham, etc. He commends his faith, who believing God, left his own country, lived in Chanaan[Canaan] as in a strange country, waiting for the promise and for a city, whose builder and maker is God; that is for an habitation in the kingdom of heaven. (Witham)
11:10
The Patriarchs, who lived to a great age, dwelt not in fixed dwellings, but in moveable tents, as pilgrims; whereas their descendants, the period of whose existence is greatly curtailed, pass their time in building and planning as if they were never to die. This earth is a place of our exile, heaven is our true country: let us then live here as strangers and pilgrims, looking forward with anxious desires for our true country, the land of the living, in the bosom of our God.
11:11
11:12
Witham
Him as dead:[Ver. 12. Et hoc emortuo: the ordinary Greek copies have, kai tauta nenek romenou; that is secundum haec, or in this respect dead, being incapable of having children by Sara.] dead in a manner in that respect, and incapable of having children by Sara[Sarah]. (Witham)
11:13
Witham
All these died in the faith of God's promises; that is, of their posterity, being to be introduced into the promised land of Chanaan[Canaan], but chiefly into the happy country of heaven. For had they only aspired and wished for the country of Chaldea, out of which Abraham came, they had time enough to have returned thither. (Witham)
A metaphor taken from sailors, who, after a long and dangerous voyage, no sooner descry their native country, but they hail it with transports of joy: thus in Virgil: Italiam, Italiam, primus conclamat Achates. Thus the Patriarchs, when beholding at a distance, and through faith, their heavenly country, hailed it with joyous and repeated accents, eagerly desiring to reach the envied port.
11:17
Witham
By faith Abraham....offered up Isaac; that is was ready and willing to do it, when Isaac was his only son, by whom God had promised to give him a numberless progeny, but by faith he considered that God, who had miraculously given him a son, could if he pleased raise him to life again. (Witham)
11:19
Witham
Whence also he received him for a parable.[Ver. 19. Eum in parabolam accepit, en parabole, in typo, in similitudine. St. Chrysostom says, toutestin en upodeigmati.] Some understand by this, that both Abraham and his son became hereby an example of a perfect obedience to God, which all nations should admire. St. Chrysostom, says, that Abraham received again his son safe in a figure, by being ordered to sacrifice for him a ram, which was a figure of Isaac. Others, that Abraham received again his son Isaac, who was a figure of Christ sacrificed on the cross, and risen again. Christ carried the cross on which he was to suffer, as Isaac carried the wood up to the mountain where he was to have been offered. (Witham)
Challoner
Parable; that is, as a figure of Christ slain and coming to life again. (Challoner)
11:21
Witham
Jacob....worshipping the top[Ver. 21. Adoravit fastigium virgae ejus, prosekunesen epi to akron tes rabdon autou epi does not change the signification. See St. Chrysostom and Estius.] of Joseph's rod, or staff of command, or of his sceptre. See Genesis xlvii. Jacob, by bowing to Joseph and his sceptre, acknowledged and reverenced the power of Joseph, whom Pharao called the saviour of the world: and it is probable that Jacob, by the spirit of prophecy, knew Joseph to be a figure of Christ, and his power to be a figure of the spiritual power of the Messias. (Witham)
The apostle here follows the ancient Greek Bible of the seventy interpreters[the Septuagint], (which translates in this manner, Genesis 47:31.) and alleges this fact of Jacob, in paying a relative honour and veneration to the top of the rod or sceptre of Joseph, as to a figure of Christ's sceptre and kingdom, as an instance and argument of his faith. But some translators, who are no friends to this relative honour, have corrupted the text, by translating it, he worshipped, leaning upon the top of his staff; as if this circumstance of leaning upon his staff were any argument of Jacob's faith, or worthy the being thus particularly taken notice of by the Holy Ghost: (Challoner) Besides, if Jacob's staff, and not Joseph's rod or sceptre, had been spoken of, the Greek would have been autou, suae, not autou, ejus: but this relative honour or worship is not pleasing to them.
11:22
Witham
Concerning his bones. That is, that when the Israelites should leave Egypt, they should take with them his bones, to be buried in Chanaan [Canaan] with his ancestors. This shews he had faith on God's promises, that he would give the Israelites the land of Chanaan. (Witham)
11:23
Witham
By faith Moses....was hid three months, etc. It is not improbable what Josephus relates, (lib. 2:Jewish Antiquities, Hebrews 5) that the parents of Moses, by revelation from God, or by some extraordinary marks, were persuaded that he should deliver the Israelites from their slavery in Egypt, and conduct them into the land of promise. (Witham)
11:24
By faith Moses....chose rather to be afflicted with the people of God, than to be honoured as the son of Pharao's daughter, and to enjoy short sinful pleasures in the court of the king.
Esteeming the reproach of Christ: by which seems to be signified, that Moses, to whom Christ and his sufferings were revealed, chose rather to endure such reproaches and contradictions from his brethren, the Israelites, as Christ was to suffer from the Jews, than to have all the short pleasures of what is called a happy life. See St. Chrysostom, hom. xxvi.
Witham
For he looked unto the reward; not any temporal reward or advantage in this life, but a reward from God in heaven, or rather where God himself would be his reward. (Witham)
11:27
He left Egypt. Some understand this, when he fled to Madian, after he killed the Egyptian; but it was rather fear than faith which made him flee at that time. We may rather expound it of his going away with all the people, when by faith he trusted that God would deliver him and the people from the known fierceness of king Pharao, as it also happened.
Witham
For he endured, as seeing him that is invisible.[Ver. 27. Invisibilem enim tanquam videns sustinuit: ekarterese, that is sustinuit non Deum, sed animositatem regis.] That is, seeing by the eyes of faith the invisible God to be his protector, he endured and overcame all difficulties with courage and constancy. (Witham)
11:30
Witham
The following examples are clear enough, if we look into the history and particular actions of those here named. It was a faith in God's mercies and promises that gave them courage, resolution, and perseverance amidst all dangers and difficulties, against all afflictions and persecutions, that made them despise the short happiness of this mortal life, in hopes of an immortal happiness hereafter. Yet they who are so much commended and approved for their faith, received not the great promise of entering into the kingdom of heaven; and they who lived and died well, were indeed in a place of rest, but their souls were not admitted to the beatifical vision, to see and enjoy God in heaven, till our blessed Saviour [Jesus Christ], at his glorious ascension, entered first, and opened as it were heaven's gates for others to enter. In this God provided something better for us, who, after his coming, if we die without sin, and without any temporal punishments due to sin, our souls are presently happy with God in heaven. (Witham)
11:37
Melon signifies a sheep; melote signifies a sheep skin, with the wool on it. This, or a goat skin, was the usual covering of poor people, and as such was adopted by the ancient prophets, mortified to all the luxuries of life. Thus Elias[Elijah] is called vir pillosus, a hairy man, not for his beard or hair, but for his shaggy or hairy covering.
11:8
He that is called Abraham ... or, Abraham being called.
11:19
For a parable.... That is, as a figure of Christ, slain and coming to life again.
11:21
Adored the top of his rod.... The apostle here follows the ancient Greek Bible of the seventy interpreters, (which translates in this manner, Gen. 47. 31.,) and alleges this fact of Jacob, in paying a relative honour and veneration to the top of the rod or sceptre of Joseph, as to a figure of Christ’s sceptre and kingdom, as an instance and argument of his faith. But some translators, who are no friends to this relative honour, have corrupted the text, by translating it, he worshipped, leaning upon the top of his staff; as if this circumstance of leaning upon his staff were any argument of Jacob’s faith, or worthy the being thus particularly taken notice of by the Holy Ghost.
11:1
1. Faith is.] By this description of faith, and by all the commendation therof through the vvhole chapter, Not only or a special faith. you may vvell perceiue that the Apostle knevve not the forged special faith of the Protestants, vvhereby euery one of these new Sectmasters & their folovvers beleeue their sinnes are remitted, and that them selues shal be saued, though their sectes be cleane contrarie one to an other.
•. Not appearing] This is the praise of faith, saith S. Augustine, if that vvhich is beleeued, be not seen. Faith is of things not seen: as in the B. Sacrament. For vvhat great thing is it, if that be beleeued, vvhich is seen? according to that sentence of our Lord vvhen he rebuked his disciple, saying: Because then hast seen me Thomas, thou hast beleeued: blessed are they that haue not seen and haue beleeued. Aug. in euang. Io. tract. 79. Vvhich may be a rebuke also and a checke to al those faithles speaches, I vvould see him, tast him, touch him and feele his very flesh in the Sacrament, othervvise I vvil not beleeue.
By this vvord substāce is meant, that faith is the ground of our hope.
〈Greek〉
11:3
Concordanza Gen. 1, 13
11:4
Concordanza Gen. 4, 4
Concordanza Mat. 23, 35.
11:5
Here it appeareth that Henoch yet liueth and is not dead: against the Caluinists. See the annot. Apocal. chap. 11.
Concordanza Gen. 5, 24. Eccl. 44, 16.
11:6
6. He that commeth.] Nothing profitable or meritorious with out faith. Faith is the foundation and ground of all other vertues and vvorship of God, vvithout vvhich no man can please God. Therfore if one be a Iewe, a Heathen, or an heretike, that is to say, be vvithout the Catholike faith, al his vvorkes shal profit him no vvhit to saluation.
Vve must beleeue that God vvill reward all our good workes: for he is a rewarder of true iustice, not an accepter or imputer of that that is not.
11:7
Concordanza Gen. 6, 13. Eccl. 44, 17.
11:8
Concordanza Gen. 12, 4. 13, 1.
11:11
Concordanza Gen. 17, 19. 18, 10. 21, 2.
11:12
Concordanza Eccl. 44 22.
11:17
Concordanza Gen. 22, 9.
Concordanza Gen. 21, 12. Rom. 9, 7.
11:19
That is, in figure and mysterie of Christ dead, & aliue againe.
11:20
Concordanza Gen. 27, 27, 36.
11:21
21. Adored the toppe of his rod.] The citatiōs the nevv Testament, not only according to the Hebrue, but to the Septuagīta. The learned may see here that the Apostle doth not tie him self to the Hebrue in the place of Genesis vvhence it is alleaged, Gen. 47. v. 31. but folovveth the Septuaginta, though it differ from the Hebrue, as also the other Apostles and Euangelists and our Sauiour him self did: neither vvere they curious (as men novv a daies) to examine all by the Hebrue only, because they vvriting and speaking by the holy Ghost, knevve very vvell that this translation Aug. de ciu. Dei li. •5 c. 14. is the sense of the holy Ghost also, and as true, and as directly intended as the other: and therfore also that translation continued alvvaies authentical in the Greeke Church, notvvithstanding the diuersitie thereof from the Hebrue. The vulgar latin translation. Euen so vve that be Catholikes, folovv vvith al the Latin fathers the authentical Latin translation, though it be not alvvaies agreable to the Hebrue or Greeke that novv is. But Caluin is not onely very saucie, but very ignorant, vvhen he saith that the Septuaginta vvere deceiued, 〈Greek〉, rod. and yet that the Apostle vvithout curiosity vvas content to folovv them: because it is euident, that 〈Greek〉 the Hebrue being thē vvithout pointes, 〈Greek〉, bed. might be trāslated the one vvay as vvel as the other. Vvhich they vnderstood so vvel (and therfore vvere not deceiued) that vvithin three lines after. in the beginning of the next chapter, they translate the same vvord, as he vvould haue it in this place.
Againe obserue in those vvordes, He adored the toppe of his rod, that adoration (as the Scripture vseth this vvord) may be done to creatures, Adoration of creatures, and namely of holy things. or to God at and before a creatures as at or Ios. 7, 6. before the Arke of the Testament in old time, novv at or before the crucifixe, relikes, images: and in the Psalmes 93. 131. Adore ye his footestoole. Adore ye tovvard his holy mount. We vvil adore tovvard the place vvhere his feete stoode: or (vvhich by the Hebrue phrase is al one) Adore ye his holy mount. We vvill adore the place vvhere his feete stood. as also Oceum. in collect. the Greeke fathers, S Damascene li. 1 de imaginibus, and Leontius cited of him, yea S. Chrysostom also do handel these places, and namely that of the Apostle vvhich vve novv speake of, interpreting the Greeke as our Latin hath, and as vve do, He adored the rod or the toppe of his rod, that is, the scepter of Ioseph novv Prince of Aegypt, so fulfilling Iosephs dreames vvhich foretold the same Gen. 37: and vvithal signifying as it vvere by this propheticall fact, 3 Reg. 11, 12. the kingdom of Israel or of the ten tribes that vvas to come of Ioseph by Ephraim his yonger sonne in the first king Ieroboam. thus the Greeke fathers. Vvhere vnto may be added, that al this vvas done in type and figure of Christes scepter and kingdom, vvhom he adored by and in his Crosse, as he did Ioseph by or in his rod and scepter: and therfore the Apostle saith, he did it by faith, Corrupt translation against Dulia. as hauing respect tovvard things to come. By al vvhich it is euident, that it is false vvhich the Caluinists teach, that vve may not adore image, crucifixe, or any visible creature, that is, vve may not adore God at or by such creatures, nor kneele before them: and therfore their corrupt translation of this place for the same purpose is intolerable, saying thus, (LEANING) vpon his staffe he adored (GOD). adding no lesse then tvvo vvordes more then is in the Greeke, which though it might be the sense of the place, and S. Augustine so expoundeth it, yet they should not make his exposition the text of holy Scripture, specially vvhereas he only of al the auncient fathers (as Beza confesseth) so expoundeth it.
Concordanza Gen. 48, 15.
Concordanza Gen. 47, 31.
11:22
Concordanza Gen. 50, 24, 25.
The translation of Relikes or Saincts bodies, & the due regard and honour vve ought to haue to the same, are proued hereby.
11:23
Concordanza Exo. 2, 2.
Concordanza Exo. 1, 16.
11:24
Concordanza Exo. 2, 11
11:26
The Protestants that deny vve may or ought to doe good in respect or for revvard in heauen, are hereby cōfuted.
Concordanza Exo. 12, 37.
11:28
Concordanza Gen. 14, 22.
11:30
Concordanza Ios. 6, 10
11:31
Concordanza Ios. 6, 23 25. 2, 3.
11:32
Liturgia The Epistle for many Martyrs.
11:33
33. Wrought iustice.] Men are not iust by beleefe onely, as the Protestants affirme, but by vvorking iustice. Not faith onely. And vve may note that in all this long commendation of faith in the fathers and holy persons, their good vvorkes are also specially recounted, as Rahabs harbouring the spies, Abrahams offering his sonne (vvhich their vvorkes S. Iames doth inculcate:) Ia•. 2. Noes making the Arke Gen. 6. Abels better oblation then Cains Gen. 4. & Hebr. 11. v. 4. and so forth. therfore S. Clement Alexandrinus saith, Li. 4 Stro. pag. 240. that the said persons and others vvere lust by saith and obedience, by faith and hospitality, by faith and patience, by faith and humility.
The Apostles purpose then is nothing els, No vvorkes of the Patriarkes or any other profitable, but by their faith in Christ. Which is alvvaies the Apostles meaning in cōmending faith. but to proue to the Hebrues (vvho made so great account of their Patriarches and forefathers and their famous actes) that all these glorious personages and their vvorkes vvere commendable and acceptable onely through the faith they had of Christ, vvithout vvhich faith none of all their liues and vvorkes should haue profited them any vvhit: the Gentiles doing many noble actes (as Heretikes may also doe) vvhich are of no estimatiō before God, because they lacke faith. And that is the scope of S. Paules Epistle to the Romanes, and of al other passages vvhere he commendeth faith: further prouing specially in this Epistle to the Hebrues, that all their sacrifices vvere nothing els but figures and attestations of the Christian faith in Christ and his death. Al vvhich high resolution & conclusion against the Ievves and Gentiles, that the Christian faith is the true faith & religion, the Heretikes of our time ignorantly and brutishly abuse against Christian vvorkes, sacrifice, and Sacraments, vvhich the Apostle meant specially to commend and establish by his high commendation of the faith in Christ.
11:40
40. Without vs should not.] The Patriarkes and other iust not in heauen before Christ. The fathers before Christ could not be accomplished; that is, not admitted to the heauenly ioyes, vision, and fruition of God, till the Apostles and other of the nevv lavv vvere associate to them, and the vvay to euerlasting glorie opened by our Lordes death and Ascension. Neither shal either they or vve be fully perfected in glorie both of body and soul, till the general resurrection: Gods prouidence being so, that vve should not one be consummated vvithout an other, all being of one faith, and redeemed by one Lord Christ.
11:1
Tertulliano † 220 d.C. On the Apparel of Women ii.2
… secondly, because we ought not to open a way to temptations, which, by their instancy, sometimes achieve (a wickedness) which God expels from them who are His; (or,) at all events, put the spirit into a thorough tumult by (presenting) a stumbling-block (to it). We ought indeed to walk so holily, and with so entire substantiality
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 21.23
… And (the Lord) turned in mercy to them after they were persecuted. And also in our days these things happened to us also on account of our sins; but also that what is written might be fulfilled, even as our Redeemer said:— These things are to be . The Apostle also said:— Also over us is set this cloud of confession ;
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 1-2.22
If, then, this surmise is to have its way, namely, that our Lord is not perfected in every kind of good, it is very easy to see the conclusion of the blasphemy. This being so, our faith is vain, and our preaching vain; our hopes, which take their substance from our faith, are unsubstantial. Why are they baptized into Christ
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 1-2.26
… To say that the heavens and the earth and other contents of creation were out of things which are not, or, as the Apostle says, out of “things not seen,
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 1-2.42
… or else, if they are going to judge of it according to human tests, let the future be more valued by them than the past, and let them confine the being of the Deity to that, since time’s lapse sweeps away with it all existence in the past, whereas expected existence gains substance from our hope
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Soul and the Resurrection 1
… for hope is in operation only so long as the enjoyment of the things hoped for is not to be had; and faith in the same way is a support in the uncertainty about the things hoped for; for so he defines it—“the substance
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Repentance 2.3
15. “And,” it is said, “wasted his substance.” Rightly, for he whose faith halts in bringing forth good works does consume it. For, “faith is the substance of things hoped for, the evidence of things not seen.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 87
For this is of faith, to receive things not seen; since,“Faith is the substance of things hoped for, the evidence of things not seen.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 21
… For since the objects of hope seem to be unsubstantial, Faith gives them substantiality, or rather, does not give it, but is itself their substance. For instance, the Resurrection has not come, nor does it exist substantially, but hope makes it substantial in our soul. This is [the meaning of] “the substance of things.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 22
… x. 32 ); next from the Scripture saying, “But the just shall live by faith” ( c. x. 38 ); afterwards from arguments, saying, “But Faith is the substance of things hoped for, the evidence of things not seen.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 13.1.3
… But faith in things that are true, passes, as one should wish it to pass, into the things themselves. For we must not say that faith perishes, when those things which were believed are seen. For is it indeed still to be called faith, when faith, according to the definition in the Epistle to the Hebrews, is the evidence of things not seen?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Enchiridion 8
… The fact that we do not see either what we believe or what we hope for, is all that is common to faith and hope. In the Epistle to the Hebrews, for example, faith is defined (and eminent defenders of the catholic faith have used the definition as a standard) “the evidence of things not seen.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 2.50
… This faith is weak and nerveless, and must not be called faith at all, inasmuch as faith is thus defined: “Faith is the firmness of those who hope, the clear proof of things which they do not see.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 79
… for this same faith is thus defined in the epistle addressed to the Hebrews: “Now faith is the substance of those that hope, the assurance of things not seen.” Accordingly, if faith is in things that are believed, and that, too, in things which are not seen,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 111.3
… for Thou lovedst me before the foundation of the world.” “That they may behold,” He said; not, that they may believe. This is faith’s wages, not faith itself. For if faith has been correctly defined in the Epistle to the Hebrews as “the assurance [conviction] of things that are not seen,”
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.10
But again, faith is the substance of things hoped for, the evidence of things not seen
11:3
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. On the Incarnation of the Word 2
… “In the beginning God created the heaven and the earth;” secondly, in the most edifying book of the Shepherd, “First of all believe that God is one, which created and framed all things, and made them to exist out of nothing.” 2. To which also Paul refers when he says, “By
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. De Decretis. (Defence of the Nicene Definition.) 5
… For the blessed Paul in his Epistle to the Hebrews says, ‘By faith we understand that the ages were framed by the Word of God, so that that which is seen was not made of things which do appear
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Making of Man 23
… for he who admits a beginning of motion surely does not doubt as to its also having an end; and he who does not allow its end, does not admit its beginning either; but as it is by believing that “we understand that the worlds were framed by the word of God,” as the apostle says, “so that things which are seen were not made of things which do appear
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Soul and the Resurrection 1
… so much so, that even inspired and saintly men have deemed such questions insoluble. For instance, the Apostle says, “Through faith we understand that the worlds were framed by the word of God, so that things which are seen are not made of things which do appear
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 2
… Then to show also the ease with which the power of God works, he saith, “And translated us,” just as if one were to lead over a soldier from one position to another. And he said not, “hath led over”; nor yet “hath transposed,” for so the whole would be of him who transposed, nothing of him who went over; but he said, “translated”;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 45.4
… nor does any one else praise thy design, unless either thou showest it to him, or he sees what thou hast done. If then by the Word “all things were made,” and the Word is of God, consider the fabric reared by the Word, and learn from that building to admire His counsels! What manner of Word is that by which heaven and earth were made;
11:4
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 2
… while He accepted what he was offering in simplicity of heart, and reprobated the sacrifice of his brother Cain, who was not rightly dividing what he was offering.
san Basilio † 379 d.C. The Letters 46.1
… and John the Baptist, because he cannot quit the realms above, as in his life he left the wilderness, to hasten to convict iniquity, and if he must suffer for the deed, rather lose his head than his freedom to speak. But, peradventure, like the blessed Abel, he too though dead yet speaks to us,
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 8.5
… But since he, as the Apostle says, “being dead, speaketh
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 32
“And to Jesus the mediator of the New Covenant, and to the blood of sprinkling that speaketh better [things] than that of Abel.” Did then the [blood] “of Abel” speak? “Yea,” he saith, “and by it he being dead yet speaketh.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Marriage and Concupiscence 1.9
… That the holy fathers of olden times after Abraham, and before him, to whom God gave His testimony that “they pleased Him,”
11:5
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 9
… Let us stedfastly contemplate those who have perfectly ministered to His excellent glory. Let us take (for instance) Enoch, who, being found righteous in obedience, was translated, and death was never known to happen to him.
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 14
… Wonders like this thou mayest call to mind, but reserve the preeminence for the Lord, the Worker of wonders; for the others were borne up, but He bears up all things. Remember that Enoch was translated
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 22
… This same thing then made [Enoch] well-pleasing [to God], namely, that he received nothing. For he knew that [God] “is a rewarder.” Whence [knew he this]? “For He recompensed Abel,” do you say? So that reason suggested other things, but faith the opposite of what was seen. Even then (he would say) if you see that you receive nothing here, be not troubled.
11:6
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 7
… And He did it righteously, my brethren; for there would have been nothing gained by her offering her supplication before believing, but by her faith she would support her petition; ‘For He that cometh to God, must first believe that He is, and that He is a rewarder of them that seek Him;’ and that ‘without faith it is impossible for a man to please Him
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 11
… thou shalt not steal;’ together with the other commandments. For also, according to the Apostolic teaching, ‘He that draweth near to God must believe that He is, and that He is a rewarder of them that seek Him
san Basilio † 379 d.C. The Letters 234
… I do know that He exists; what His essence is, I look at as beyond intelligence. How then am I saved? Through faith. It is faith sufficient to know that God exists, without knowing what He is; and “He is a rewarder of them that seek Him.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 5.4
4. The lesson also which was read to-day invites you to the true faith, by setting before you the way in which you also must please God: for it affirms that without faith it is impossible to please Him
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 10.4
… Yet I know not how I can dare to let my mouth utter the horrible and godless language of him who fights against Christ. For I fear lest, like some baleful drugs, the remnant of the pernicious bitterness should be deposited upon the lips through which the words pass. “He that cometh unto God,” says the Apostle, “must believe that He is
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Answer to Eunomius' Second Book 1
… so, too, concerning God Himself, they exhort men to “believe that He is, and that He is a rewarder of them that diligently seek Him
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 24
… Believe, saith he, in the good things to come, and none of this armor shall be injured. In dangers, in toils, by holding out thy hope and thy faith to protect thee, thou wilt preserve thy armor uninjured. “He that cometh to God must believe that He is, and that He is a rewarder of them that seek after Him.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 188.13
13. It is impossible for us to tell how greatly we desire to find in the writings of these men, whose works are read by very many for their pungency and eloquence, the open confession of that grace which the apostle vehemently commends, who says that “God has given to every man the measure of faith,” “without which it is impossible to please God,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Marriage and Concupiscence 1.5
… So great is the avail of faith, of which the apostle says, “Whatsoever is not of faith is sin;” and of which it is written in the Epistle to the Hebrews, “Without faith it is impossible to please God.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Predestination of the Saints 1.20
… But if He promised the works, and not the faith of the Gentiles certainly since they are not good works unless they are of faith (for “the righteous lives of faith,” and, “Whatsoever is not of faith is sin,” and, “Without faith it is impossible to please”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 24
… it is one, it is no faith, as the Apostle says, “one Lord , one faith, one baptism, one God and Father of all, who is above all, and through all, and in us all .” Cling to this unity, dearly beloved, with minds unshaken, and in it “follow after” all “holiness ,” in it carry out the Lord’s commands, because “without faith it is impossible to please God
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.11
… For knowledge of this kind belongs to spirits and demons. But if any one, under the guidance of faith, should consider the divine goodness and omnipotence and truth and wisdom and justice, he will find all things smooth and even, and the way straight. But without faith it is impossible to be saved
11:7
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 2
… For what wonder if He extends a discipline who institutes it? if He advances who begins? In short, before the Law of Moses, written in stone-tables, I contend that there was a law unwritten, which was habitually understood naturally, and by the fathers was habitually kept. For whence was Noah “found righteous,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.38
If I may recall far more ancient times, our patriarch Noah was certainly even before that great deluge, and I might not undeservedly call him a prophet, forasmuch as the ark he made, in which he escaped with his family, was itself a prophecy of our times.
11:8
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 5.5
… He was justified not only by works, but also by faith : for though he did many things well, yet he was never called the friend of God , except when he believed. Moreover, his every work was performed in faith. Through faith he left his parents; left country, and place, and home through faith
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Answer to Eunomius' Second Book 1
… He indeed, if in the lofty spirit of the Apostle we may take the words allegorically, and so penetrate to the inner sense of the history, without losing sight of the truth of its facts—he, I say, went out by Divine command from his own country and kindred on a journey worthy of a prophet eager for the knowledge of God
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 23
… he knew not whither he was going. For as they of the Hebrews who believed, looked to these [patriarchs] as having enjoyed blessings innumerable, he shows that none of them obtained anything as yet; all are unrewarded; no one as yet received his reward. “He” escaped from his country and his home, and “went out not knowing whither he went.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 3.7
… according to which Abraham, and Isaac, and Jacob, and Moses, and David, and all those commended by the mouth of God were righteous,
11:9
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 43.72
… Of both of them Basil was a rival, for he tortured, not with bodily but with spiritual and mental plagues, the Egyptian race of heretics, and led to the land of promise
11:10
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 5.7
… And the Jews declared that the shadow of the image (of the heavenly things which was afforded to them), was the third from the reality; but we clearly behold the image of the heavenly order; for the truth will be accurately made manifest after the resurrection, when we shall see the heavenly tabernacle (the city in heaven “whose builder and maker is God”
sant'Alessandro di Alessandria † 326 d.C. Epistles on the Arian Heresy and the Deposition of Arius 2.3
… but, as says the apostle, “Jesus Christ, the same yesterday, today, and for ever.” Who hath induced them to say, that for our sakes He was made; although Paul says, “for whom are all things, and by whom are all things?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 17.12
… Abraham, however, the citizen of the desert, they could not resist when he attacked them! And so it was likely to be. For he had true piety: a power much greater than numbers and the defence of walls. If thou art a Christian, no earthly city is thine. Of our City “the Builder and Maker is God.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 23
… For this is to show, that they held off from the land with so great earnestness, that they did not even accept what was given. Wherefore their posterity receive it on this account, for themselves were worthy of the land.
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 3
I Believe , therefore, is placed in the forefront, as the Apostle Paul, writing to the Hebrews, says, “He that cometh to God must first of all believe that He is, and that He is a rewarder of those who believe on Him.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 1.pref
… For the King and Founder of this city of which we speak, has in Scripture uttered to His people a dictum of the divine law in these words: “God resisteth the proud, but giveth grace unto the humble.” But this, which is God’s prerogative, the inflated ambition of a proud spirit also affects, and dearly loves that this be numbered among its attributes, to
11:11
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 5.5
… God promises the old man a child, and Abraham without being weakened in faith, though he considered his own body now as good as dead , heeded not the weakness of his body, but the power of Him who promised, because he counted Him faithful who had promised
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Making of Man 22.7
… to the words of Paul, “that they without us should not be made perfect .” If they, then, bear the delay who by faith only and by hope saw the good things “afar off” and “embraced them ,” as the apostle bears witness, placing their certainty of the enjoyment of the things for which they hoped in the fact that they “judged Him faithful Who has promised
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 23
… But possibly some one might say, How “by faith,” when she laughed? Nay, while her laughter indeed was from unbelief, her fear [was] from Faith, for to say, “I laughed not” ( Gen. xviii. 15 ), arose from Faith. From this then it appears that when unbelief had been cleared out, Faith came in its place.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 16.28
… but as those say who have written interpretations of the Hebrew names contained in these books, Sarah means “my princess,” and Sarai “strength.” Whence it is written in the Epistle to the Hebrews, “Through faith also Sarah herself received strength to conceive seed.”
11:12
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 23
… ( Gen. xv. 5 .) He either means the excess, or else [speaks of] those who are continually being born. For is it possible, tell me, to number their forefathers of one family as, such an one son of such an one, and such an one son of such an one? But here such are the promises of God, so skillfully arranged are His undertakings.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 16.28
… as after Sarah’s death Abraham could of Keturah, because he met with her in her lively age. This, then, is what the apostle mentions as wonderful, saying, besides, that Abraham’s body was now dead;
11:13
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.32
… For all the earth which thou seest, I will give to thee and to thy seed, even for ever.” And again He says, “Arise, and go through the length and breadth of the land, since I will give it unto thee;” and [yet] he did not receive an inheritance in it, not even a footstep, but was always a stranger and a pilgrim therein.
san Basilio † 379 d.C. The Letters 223.2
… subdued by no natural necessity, ever keeping their souls’ purpose high and free, in hunger, in thirst, in cold, in nakedness, they never yielded to the body; they were never willing to waste attention on it; always, as though living in a flesh that was not theirs, they shewed in very deed what it is to sojourn for a while in this life,
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Making of Man 22.7
… not to seek the heavenly country, as the apostle says, are yet even now in the condition of hoping for that grace, “God having provided some better thing for us,” according to the words of Paul, “that they without us should not be made perfect .” If they, then, bear the delay who by faith only and by hope saw the good things “afar off” and “embraced them
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 9
… and truly if they had been mindful of that from whence they came out, they might have had opportunity to have returned: but now they desire another, a better country.” And again, “These all died in faith, not having obtained the promises, but having seen them afar off, and embraced them.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Timothy 4
… For if thou disbelievest the future, be convinced from what is past. The season for being crowned is not yet come, and yet how great honor has the combatant gained! What honor then will he not obtain, when the Distributor of the prizes shall come! He was among foreigners, “a stranger and a sojourner” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 11
And yet at the end of the Epistle he says, that “all these, having seen the promises afar off, and having embraced them, received them not, that they without us should not be made perfect.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 23
… And again, after saying, “they not having obtained the promises,” he declares that Noah had received a reward, “to the saving of his house,” and that Enoch had been “translated,” and that Abel “yet speaks,” and that Abraham had gained a hold on the land, and yet he says, “These all died in Faith, not having obtained the promises.” What then is [meant]?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.32
… “That I may ascend,” he says, “among the people of my pilgrimage,” departing quite from the wicked people of his carnal kinship, who are not pilgrims in this earth, and do not seek the country above.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 2.50
… “These all died in faith, not having received the promises, but seeing them afar off, and hailing them, and confessing that they were strangers and pilgrims on the earth.”
11:14
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 9
… For when he is speaking of those noble and great men, hear how he saith, “They that say these things, show plainly that they seek a country; and truly if they had been mindful of that from whence they came out, they might have had opportunity to have returned: but now they desire another, a better country.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 6
Perceive ye that it is not with the Jews simply, no, but with those saintly and great men, such as Abraham, and Moses, and Elias? It is for the self-same city with these we are enrolled, for that we declare ourselves. “For they that say such things,” saith he, “make it manifest that they are seeking after a country of their own.” (
11:16
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 2.11
First let us look at the words, “He is not the God of the dead but of the living.” That is equivalent to saying that He is not the God of sinners but of saints. For it was a great gift to the Patriarchs that God in place of His own name should add their name to His own designation as God, as Paul says,
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 7
… But the righteous man, although he appears dying to the world, uses boldness of speech, saying, ‘I shall not die, but live, and narrate all Thy marvelous deeds .’ For even God is not ashamed to be called the God
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Against Publishing the Errors of the Brethren 6
… What is the meaning of this band of barren ones? All were righteous, all living in virtue, all were witnessed to by God. For it was of them that He said, “I am the God of Abraham, and the God of Isaac, and the God of Jacob.” Of the same persons Paul also thus speaks. “For which cause God is not ashamed to call himself their God.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 1.14
… “Have ye not read that which was spoken by God, when He said to you: I am the God of Abraham, and the God of Isaac and the God of Jacob. He is not the God of the dead but of the living: for all do live unto Him.” Of whom also the Apostle says: “wherefore God is not ashamed to be called their God: for He hath prepared for them a city.”
11:17
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 10
… so shall thy seed be. And Abram believed God, and it was counted to him for righteousness.” On account of his faith and hospitality, a son was given him in his old age; and in the exercise of obedience, he offered him as a sacrifice to God on one of the mountains which He showed him.
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 6
8. For thus the patriarch Abraham rejoiced not to see his own day, but that of the Lord; and thus looking forward ‘he saw it, and was glad
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 118.5
… It was a great triumph of faith, true. But how much greater was that won by Abraham who was content to slay his only son, of whom he had been told that he was to inherit the world, yet did not cease to hope that after death Isaac would live again.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 16.32
… “By faith,” he says, “Abraham overcame, when tempted about Isaac: and he who had received the promise offered up his only son, to whom it was said, In Isaac shall thy seed be called: thinking that God was able to raise him up, even from the dead;” therefore he has added, “from whence also he received him in a similitude.”
11:19
sant'Efrem il Siro † 373 d.C. Ephraim Syrus: Nineteen Hymns on the Nativity of Christ in the Flesh 1
… For if the type of Him thus saved life, assuredly much more would He in person. Abraham perceived in Spirit that the Son’s Birth was far off; instead of Him in person he rejoiced to see even His day. To see Him Isaac longed, as having tasted the taste of His redemption;
sant'Efrem il Siro † 373 d.C. Ephraim Syrus: Nineteen Hymns on the Nativity of Christ in the Flesh 13.29
29. In the twenty-fifth year, let Isaac praise the Son, for by His goodness he was rescued upon the Mount from the knife, and in his stead there was the victim, the type of the Lamb for the slaughter.
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 5.5
… And when, after he had gained his son, he was commanded to offer him up, although he had heard the word, In Isaac shall thy seed be called , he proceeded to offer up his son, his only son, to God, believing that God is able to raise up even from the dead
11:21
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.11
The tree of life which was planted by God in Paradise pre-figured this precious Cross. For since death was by a tree, it was fitting that life and resurrection should be bestowed by a tree . Jacob, when He worshipped the top of Joseph’s staff, was the first to image the Cross, and when he blessed his sons with crossed hands
Ecumenical Councils The Letter of the Synod to the Emperor and Empress 1
… 17, 18, 19 ). By the salutation here mentioned, the Apostle evidently intended to render that reverence of honour ( τιμητικὴν προσκύνησιν ) which we shew to one another, and of which he speaks when he says concerning Jacob, that “he reverenced ( προσεκύνησεν ) the top of his staff” (
11:23
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 7.5
… For these had great honour, being associated with the angels, and often seeing God manifested visibly, and not in a dream. For consider what confidence Seth had towards God, and Abel, and Enos, and Enoch, and Methuselah, and Noah, the first lovers of righteousness, and the first of the first-born children who are written in heaven,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 26
… And many things were fulfilled after their death. This is for some who say, ‘After death those things were done for them, which they did not obtain while alive; nor did they believe [would be] after their death.’
11:24
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis pref.1
… “By faith Moses, when he was come to years, refused to be called the son of Pharaoh’s daughter; choosing rather to suffer affliction with the people of God, than to enjoy the pleasures of sin for a season; esteeming the reproach of Christ greater riches than the treasures of the Egyptians.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 1
… After such and so great achievements, art thou come to us with thy counsel?” This is what most people feel; though a man bring the best advice, despising it, because of the lowliness of the person. But not so did he: rather through lowliness of mind he wrought all things well. Hence also he despised the courts of kings, (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 26
[4.] Next again an example appropriate to them, or rather greater than that. For, saith he, (
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 11.11
… “By faith Moses when he was grown up, denied himself to be the son of Pharaoh’s daughter; choosing rather to be afflicted with the people of God than to have the pleasure of sin for a season, esteeming the reproach of Christ greater riches than the treasure of the Egyptians; for he looked unto the reward.”
11:25
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 15
… xii. 23 .) so was David, so Abraham, so Elijah, and so each one of the righteous, those in the New Testament and those in the Old. For so Moses for the sake of those he ruled left so great riches and treasures untold, “choosing to suffer affliction with the people of God,” (
11:26
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 10.7
7. Moreover, that you may be sure that this is He who was seen of Moses, hear Paul’s testimony, when he says, For they all drank of a spiritual rock that followed them; and the rock was Christ . And again: By faith Moses forsook Egypt , and shortly after he says, accounting the reproach of Christ greater riches than the treasures in Egypt
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 25
… Thus also Moses,—for nothing hinders that we should a second time make mention of him, and behold how he overlooked his own things and sought the things of others:—I say this Moses, being conversant in a king’s court, because he “counted the reproach of Christ (
11:27
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 2.11
… The Lord is wroth , he says, and thou hast sinned . So spake the subject to the reigning king. But David the king was not indignant, for he regarded not the speaker, but God who had sent him. He was not puffed up by the array of soldiers standing round: for he had seen in thought the angel-host of the Lord, and he trembled as seeing Him who is invisible
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 10.7
7. Moreover, that you may be sure that this is He who was seen of Moses, hear Paul’s testimony, when he says, For they all drank of a spiritual rock that followed them; and the rock was Christ . And again: By faith Moses forsook Egypt
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Answer to Eunomius' Second Book 1
… Now that which we have already we no longer hope for. “For what a man hath,” says the Apostle, “why doth he yet hope for ”? But faith makes our own that which we see not, assuring us by its own certainty of that which does not appear. For so speaks the Apostle of the believer, that “he endured as seeing Him Who is invisible
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 26
… For it would have been [the part] of one who was afraid, not to undertake again his championship, nor to have any hand in the matter. That he did however again undertake it, was [the part] of one who committed all to God: for he did not say, ‘He is seeking me, and is busy [in the search], and I cannot bear again to engage in this matter.’
11:31
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 12
… When therefore ye shall have taken it, keep ye me and the house of my father in safety.” And they said to her, “It shall be as thou hast spoken to us. As soon, therefore, as thou knowest that we are at hand, thou shalt gather all thy family under thy roof, and they shall be preserved, but all that are found outside of thy dwelling shall perish.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 2
… Thus shone also all those aforetime, thus Abraham, thus Isaac, thus Jacob, thus too the harlot was saved, the one in the Old Testament, and likewise the one in the New. For, “by faith,” he says, “the harlot Rahab perished not with them that believed not when she had received the spies.” (
11:32
san Pietro I di Alessandria † 311 d.C. The Canonical Epistle, with the Commentaries of Theodore Balsamon and John Zonaras 9
… enter into the kingdom of God.” For they sought not what was profitable for them, but that which was profitable for the many, that they might be saved, and that they might be enabled to say unto them many things conducing to this, that they might act suitably to the Word of God, “unless,” as says the apostle, “the time should fail me in speaking.”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 21.22
… Joseph was persecuted, and sold and cast into the pit. Moses was persecuted, and fled to Midian. Joshua the son of Nun was persecuted, and made war. Jephthah and Samson and Gideon and Barak, these also were persecuted. These are they of whom the blessed Apostle said:— Time fails me to narrate their victories.
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. To the Bishops of Egypt 2
… and Hymenæus and Alexander fell away not by betaking themselves to the service of idols, but because they ‘made shipwreck concerning the faith .’ On the other hand, the Patriarch Abraham received the crown, not because he suffered death, but because he was faithful unto God; and the other Saints, of whom Paul speaks
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 27
… he was neither altogether silent, nor did he speak so as to annoy; for he effects both points. For when a man is contending vehemently [in argument], if he persist in contending, he wearies out the hearer, annoying him when he is already persuaded, and gaining the reputation of vain ambitiousness. For he ought to accommodate himself to what is expedient.
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 60.8
… Nor will I boast of his family, that is of the good points belonging not to him but to others; for even those holy men Abraham and Isaac had for sons the sinners Ishmael and Esau. And on the other hand Jephthah who is reckoned by the apostle in the roll of the righteous
11:33
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 1.16
… And they were stayed and stood still from their courses. But enough! All the righteous, our fathers, in all that they did were victorious through faith, as also the blessed Apostle testified with regard to all of them:— By faith they prevailed .
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 1.35
178. But this is not the only kind of fortitude which is worthy of note. We consider their fortitude glorious, who, with greatness of mind, “through faith stopped the mouth of lions, quenched the violence of fire, escaped the edge of the sword, out of weakness were made strong.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Selections from the Letters of St. Ambrose 63.24
… Rightly did those royal slaves prevail over kingdoms, despise captivity, shaking off its yoke, subdue powers, conquer the elements, quench the nature of fire, dull the flames, blunt the edge of the sword, stop the mouths of lions;
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 27
“And the prophets,” he says, ( ver. 33 ) “who through faith subdued kingdoms.” Thou seest that he does not here testify to their life as being illustrious; for this was not the point in question: but the enquiry thus far was about their faith. For tell me whether they did not accomplish all by faith?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Harmony of the Gospels 3.16
… The explanation will be, that Matthew and Mark, presenting a concise version of the passage under review, have employed the plural number instead of the singular; as is the case in the Epistle to the Hebrews, where we find the statement given in the plural form, that “they stopped the mouths of lions,”
11:34
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 5.4
… A fiery dart of desire of base indulgence is often cast forth from the devil: but faith, suggesting a picture of the judgment, cools down the mind, and quenches the dart.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 1.19
… For ye also have suffered like things of your own countrymen, even as they have of the Jews.” And again, he consoles the Hebrews in like manner, reckoning up all the just who had lived in furnaces; in pits; in deserts; in mountains; in caves; in hunger; and in poverty.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 27
… and yet not even so did they despair. For this is Faith; when things are turning out adversely, then we ought to believe that nothing adverse is done, but all things in due order.
11:35
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 55.6
6. What shall we say of the cruel tortures of the blessed martyrs in the Maccabees,
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Exhortation to Martyrdom, Addressed to Fortunatus 11
… But he, trusting in his martyrdom, and promising to himself from the retribution of God the reward of resurrection, exclaimed and said, “Thou indeed impotently destroyest us out of this present life; but the King of the world will raise us up, who die for His laws, unto the eternal resurrection of life.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 27
… When the condition of the Jews had now become desperate, when they were no better than dead bones, who could have expected that they would return from Babylon, and not return only; but also “wax valiant” and “turn to flight armies of aliens”? ‘But to us,’ some one says, ‘no such thing has happened.’ But these are figures of “the things to come.” (
11:36
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 8
… who is not such a one as that He only looks on His servants, but He Himself also wrestles in us, Himself is engaged,—Himself also in the struggles of our conflict not only crowns, but is crowned. But if before the day of your contest, of the mercy of God, peace shall supervene, let there still remain to you the sound will and the glorious conscience.
san Basilio † 379 d.C. The Letters 139
… Remember how none of the saints of old won their crowns of patient endurance by living luxuriously and being courted; but all were tested by being put through the fire of great afflictions. “For some had trial of cruel mockings and scourgings, and others were sawn asunder and were slain with the sword.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 27
… Therefore he concluded his discourse with this, mentioning “bonds, imprisonments, scourges, stonings,” alluding to the case of Stephen, also to that of Zacharias.
Socrate Scolastico † 440 d.C. The Ecclesiastical History of Socrates Scholasticus 4.24
… Yet they, regardless of these extraordinary evidences of Divine power, suffered them not to continue their solemn devotions, but drove them out of the oratories by force. Rufinus declares that he was not only a witness of these cruelties, but also one of the sufferers. Thus in them were renewed those things which are spoken of by the apostle:
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.6
… viii. 13 ). But, when he perceived that some were to be drawn by examples only, he added in the same epistle, Saints had trial of mockings and scourgings, yea moreover of bonds and imprisonment; they were stoned, they were sawn asunder, were tempted, were slain with the sword (
11:37
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 17
Let us be imitators also of those who in goat-skins and sheep-skins
Origene † 254 d.C. A Letter from Origen to Africanus 1
… As an example, take the story told about Esaias; and guaranteed by the Epistle to the Hebrews, which is found in none of their public books. For the author of the Epistle to the Hebrews, in speaking of the prophets, and what they suffered, says, “They were stoned, they were sawn asunder, they were slain with the sword.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 7.7
… they were sawn asunder, were tempted, were slain with the sword; they wandered about in sheepskins and goatskins; being destitute, afflicted, tormented; they wandered in deserts and in mountains, and in dens and caves of the earth, of whom the world was not worthy:”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 7.18
… Indeed, the prophets themselves, who for the purity of their lives received the Divine Spirit, “wandered about in sheepskins and goatskins; being destitute, afflicted, tormented: they wandered in deserts, and in mountains, and in dens and caves of the earth.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 10.18
… And Isaiah is reported to have been sawn asunder by the people; and if any one does not accept the statement because of its being found in the Apocryphal Isaiah, let him believe what is written thus in the Epistle to the Hebrews, “They were stoned, they were sawn asunder, they were tempted;”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Defence of His Flight. (Apologia de Fuga.) 16
… But knowing on the other hand what is written, that ‘the portions’ of man ‘are in God’s hand ,’ and that ‘the Lord killeth ,’ and the Lord ‘maketh alive,’ they the rather endured unto the end, ‘wandering about
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 2.14
… but having by experience learned the power of the man before him, he says, Entreat the face of the Lord thy God ; and because of this saying his hand was restored again. If the Prophet healed Jeroboam, is Christ not able to heal and deliver thee from thy sins? Manasses also was utterly wicked, who sawed Isaiah asunder
sant'Ambrogio † 397 d.C. Selections from the Letters of St. Ambrose 63.24
67. From such a rule sprang those great men, Elijah, Elisha, John the son of Elizabeth, who clothed in sheepskins, poor and needy, and afflicted with pain, wandered in deserts,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 24
… As those blessed disciples did, of whom he says, “They wandered about in sheepskins, and in goat-skins, being destitute, afflicted, tormented: of whom the world was not worthy.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Harmony of the Gospels 3.16
… as is the case in the Epistle to the Hebrews, where we find the statement given in the plural form, that “they stopped the mouths of lions,” while Daniel alone is understood to be referred to. Again, the plural number is adopted where it is said that they “were sawn asunder,”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 1.7
… “They wandered about in sheepskins and goatskins, being in want, distressed, afflicted; of whom the world was not worthy; wandering in deserts, and in mountains, and in dens, and in caves of the earth.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 18.6
… “Blessed is the man that hath borne the yoke from his youth. He shall sit solitary and hold his peace because he hath taken it up upon himself,” and there sing in heart and deed these words of the Psalmist: “I am become like a pelican in the wilderness. I watched and am become like a sparrow alone upon the house-top.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 21.4
… So we read that Elisha and others of the same mode of life went beyond the commands of Moses, as of them the Apostle speaks as follows: “They went about in sheepskins and in goatskins, they were oppressed, afflicted, in want, of whom the world was not worthy, they wandered about in deserts and in mountains, and in caves and in dens of the earth.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 77
… Of them the divine apostle says “they were stoned, they were sawn asunder, were tempted, were slain by the sword; they wandered about in sheepskins and goatskins, being destitute, afflicted, tormented, of whom the world was not worthy; they wandered in deserts and mountains, and in dens and caves of the earth.”
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.15
… Also let us honour our holy fathers, the God-possessed ascetics, whose struggle was the longer and more toilsome one of the conscience: who wandered about in sheepskins and goatskins, being destitute, afflicted, tormented; they wandered in deserts and in mountains and in dens and caves of the earth, of whom the world was not worthy
11:38
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 21.22
… Joshua the son of Nun was persecuted, and made war. Jephthah and Samson and Gideon and Barak, these also were persecuted. These are they of whom the blessed Apostle said:— Time fails me to narrate their victories. David also was persecuted at the hands of Saul, and he walked in the mountains and in dens, and in caves .
san Basilio † 379 d.C. The Letters 42.5
… Here is Christ the lover of the wilderness, for He says “Where two or three are gathered together in my name there am I in the midst of them.” “Here is the strait and narrow way which leadeth unto life.” Here are the teachers and prophets “wandering in deserts and in mountains and in dens and caves of the earth.”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 33
… And what were they who suffered thus? Men of whom the world was not worthy.
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 42.2
… This flock was, when it was small and poor, as far as appearances went, nay, not even a flock, but a slight trace and relic of a flock, without order, or shepherd, or bounds, with neither right to pasturage, nor the defence of a fold, wandering upon the mountains and in caves and dens of the earth,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 4
… These are wealthier than all, who have trampled under foot the desire of riches. Forasmuch as those children too, by despising the king at that time, became more glorious than the king. And thou therefore, if thou despise the things of the world, shalt become more honorable than all the world; like those holy men, “of whom the world was not worthy.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 16
Now if John was not worthy to “unloose the latchet” ( Matt. xi. 11 ), John, than whom “among them that are born of women there hath not risen a greater,” where shall we rank ourselves? If he who was equal to, or rather greater than, all the world, (for saith Paul, “the world was not worthy” of them—
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 22
[3.] Having thus stated the general [princi ple], he afterwards tests it by individuals. For a man of note is equivalent to the world. This at all events he afterwards hinted. For when he had matched it against one or two hundred persons, and then saw the smallness of the number, he afterwards says, “by whom the world was outweighed in worth.” (
11:39
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 11
… xi. 13 .) “For when God made promise to Abraham” (he says) “because He could swear by no greater, He sware by Himself, saying, Surely blessing I will bless thee, and multiplying I will multiply thee. And so after he had patiently endured, he obtained the promise.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 23
[3.] ( Ver. 13 ) “These all died in faith,” he says, “not having obtained
Tirannio Rufino † 411 d.C. The Apology of Rufinus. Addressed to Apronianus, in Reply to Jerome's Letter to Pammachius 1.39
“And the creation of the new man will be fully and completely perfected when things in heaven and things in earth shall be joined in one, and we have access to the Father in one spirit, in one feeling and mind. There is something similar suggested by Paul to all thoughtful readers in another Epistle (though some do not receive it as his), in these words:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 2.50
… “And these all, having obtained a good report through faith, did not indeed receive God’s promises; for they foresaw better things for us, and that without us they could not themselves become perfect.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 7.30
… “And these all being approved by the testimony of faith, received not the promise, God providing some better thing for us that they should not be perfected without us.”
11:40
Tertulliano † 220 d.C. On the Veiling of Virgins 1
… What, then, is the Paraclete’s administrative office but this: the direction of discipline, the revelation of the Scriptures, the reformation of the intellect, the advancement toward the “better things?”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 8.21
… And the virgins who, while waiting for the bridegroom, slumbered and slept because He delayed to come, when they shall hear the cry, then they shall awake and trim their lamps; and they that are wise shall enter in; and the foolish shall be shut out. And they who were before us in entering the faith, without us shall not be made perfect .
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Making of Man 22.7
… For even Abraham and the patriarchs, while they had the desire to see the promised good things, and ceased not to seek the heavenly country, as the apostle says, are yet even now in the condition of hoping for that grace, “God having provided some better thing for us,” according to the words of Paul, “that they without us should not be made perfect
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 8
… For if they awaited us, that we might be crowned, as elsewhere he says in an Epistle, “God having provided some better thing concerning us, that apart from us they should not be made perfect” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 164
… Moreover, these words in the Epistle to the Hebrews concerning the ancient believers, “God having provided some better thing for us, that they without us should not be made perfect,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Spirit and the Letter 41
… whilst by “ the greatest ” He may have intended to indicate those who were prior in time. For they are all to receive the promised vision of God hereafter, since it was for us that they foresaw the future which would be better than their present, that they without us should not arrive at complete perfection.
Socrate Scolastico † 440 d.C. The Ecclesiastical History of Socrates Scholasticus 4.24
… But as it appears Divine Providence permitted them to endure these evils, ‘having for them provided something better,’
11:1
Dixit Apostolus in fine cap. praecedentis justum ex fide vivere, et nos esse filios Dei, atque Hebraeos pro fide Christi rapinam bonorum et opprobria pertulisse, eo quod per fidem cognoscerent et sperarent meliorem substantiam et remunerationem in caelis. Hic idem fuse prosequitur, ut Hebraeos in fide Christi confirmet, ne ab ea vexationibus Judaeorum fracti desciscant. Primo ergo definit vel describit quid sit fides; secundo, ostendit quanti illa apud Deum sit meriti; tertio, narrat quam magna et heroica opera prisci et Sancti per fidem effecerint. Ubi nota, Apostolum non agere hic directe et ex professo de fide justificante, uti voluit Albertus Pighius (qui hinc probare contendit ad justificationem non requiri fidem mediatoris, eo quod illam, vers. 6, non requirat hic Apostolus); sed agit Apostolus de fide sustentante spem in tribulatione et persecutione, ut patet tum ex fine cap. praeced. et initio sequentis XII, tum ex toto decursu hujus cap. XI. Haec tamen fides sustentans spem, est etiam justificans, quia gratiae et justitiae augmentum meretur et impetrat, ut docuit Apostolus, cap. X, vers. 38. Quare perperam haeretici distinguunt tripliciter fidem, primo, historicam; secundo, miraculorum; tertio, justificantem. Una enim eademque est fides, quae haec tria facit et operatur, ut solide docet Bellarminus, lib. I De Justificat., cap. V et XI. Substantia. — Id est opes, inquiunt nonnulli, praesertim haeretici, quasi Apostolus respiciat ad id quod dixit cap. X, vers. 34: «Cognoscentes vos habere meliorem et manentem substantiam,» id est fidem, inquiunt, qua credimus et speramus opes et bona caelestia. Sed ibi pro substantia graece est «hyparxis,» id est opes: hic autem est «hypostasis,» quae vox non opes, sed «substantiam» significat. Secundo, alii per «substantiam» intelligunt initium et exordium. Substantia enim caeterarum rerum, proprietatum et accidentium sibi inhaerentium est initium. Tertio, Kemnitius, «substantia,» inquit, id est, certa exspectatio promissae misericordiae. Putat enim ipse, uti et alii Novantes, hic definiri fidem suam specialem, qua certo quis credit propter Christum sibi in particulari remissa esse peccata. Verum quod Apostolus non loquatur de hac fide speciali, neque per res non apparentes et sperandas, quarum fides est «substantia,» intelligat remissionem peccatorum, sed gloriam et opes caelestes fortiter pro fide et pietate agentibus et certantibus, non autem nude credentibus tantum, promissas, patet ex exemplis quae subdit, maxime vers. 10, 13, 26, 35. Nota: Ergo pro «substantia,» graece est «hypostasis,» id est substantia, quae substat accidentibus, eaque sustinet, q. d. Sicut substantia sustentat accidentia, ita fides sustentat spem nostram, adeo ut nulla in nobis sit futura spes, si non sit fides, quae eam fulciat ac sustineat: sicut nulla erunt accidentia, si tollatur substantia, quae accidentia illa sustentat. Fides ergo est «substantia,» id est basis et fundamentum, «rerum sperandarum.» Sic enim S. Dionysius, cap. VII De Divinis Nominibus, ait: «divinam fidem esse stabile fixumque fundamentum eorum qui crediderunt, eos in veritate defigens, ac veritatem in ipsis.» «Substantiam gloriae» vocat Apostolus materiam ipsam, objectum et fundamentum gloriae, II Corinth. IV, 17. Hac enim de causa substantia subinde ab Hebraeis vocatur «etsem,» id est os, quia instar ossis rem fulcit et sustentat. Sic Genes. VII, 13, dicitur «beetsem,» id est in osse, hoc est in substantia (noster Interpres vertit, in articulo) «in articulo diei illius ingressus est Noe in arcam»; et Exodi XXIV, 10, pro eo quod nos habemus: «Et quasi caelum cum serenum est,» Hebraea habent «keetsem,» id est, sicut os (substantia) caeli cum purum est. Hinc ossa Hebraeis vocantur argumenta et demonstrationes, quibus rei veritas corroboratur, confirmatur et fulcitur. Patet hoc Isaiae XLI, 21, ubi Deus provocans idola ad judicium, sic ait: «Prope facite judicium vestrum, afferte si quid sorte habetis»; pro «sorte,» hebraeum est «atsumotechem,» id est, ossa vestra, puta ossea et fortia argumenta proferte. Tale os et ossea substantia, sive stabilimentum, corroboratio et confirmatio rerum sperandarum est fides. Secundo et melius, «hypostasis» hic, uti et cap. III, vers. 14, idem est quod subsistentia et existentia, q. d. Fides facit ut bona futura quae nondum subsistunt et existunt certa habeamus, certoque futura credamus et speremus, perinde ac si jam subsisterent, eaque coram nobis cerneremus: fides enim illa ipsa quasi praesentia et certissima oculis mentis subjicit, sicque per suam certitudinem, quamdam subsistentiam dat rebus speratis et futuris in intellectu et mente fidelium. Unde explicans subdit Apostolus: «Fides est argumentum non apparentium,» et vers. 27: «Hac fide,» inquit, «Moyses invisibilem tanquam videns sustinuit.» Ita Chrysostomus, Theophylactus, Theodoretus et Syrus, qui ita vertit, fides, inquit, est «peiasa,» id est, persuasio et certitudo de iis rebus quae sunt in spe, perinde ac si jam existerent actu. Hebraeum enim «amana,» id est fides, derivatur a radice «aman,» id est firmavit, fulcivit, stabilivit, fecit rem firme subsistere. Rursum, hac de causa substantia ab Hebraeis vocatur quandoque «maomad,» id est status vel statio, quia spem stare et subsistere facit. Unde Chrysostomus: «Quoniam,» inquit, «ea quae sunt in spe, sine substantia esse putantur, fides eis tribuit substantiam. Resurrectio necdum facta est, et necdum est in substantia, sed fides facit eam subsistere in anima nostra.» Et D. Thomas clarius allata etiam similitudine rem oculis subjicit: «Res sperandae,» inquit, «sunt sicut arbor in semine virtute latens, ac per fidem quodammodo jam existunt in nobis, sicut arborem modo quamdam tenemus in semine.» Dicit ergo Paulus: Cum vos, o Hebraei, ad fidem in adversis constantem hortor, nolo vos respicere ad bona praesentia, sed futura; quia fidei officium est, ut futura bona, quasi certissima menti offerat et exhibeat, atque per ea sustentet spem, patientiam omnesque virtutes in rebus afflictis: mercedem enim futuram, eamque immensam ita certo oculis mentis objicit, ac si jam cernere et adepta esset: per fidem enim ita a mente apprehenditur, ac si jam subsisteret; v. g. dicitur Christiano: Patere fortiter exilia, spolia, verba et verbera pro Christo; eme spem pretio, da omnia tua pauperibus, et habebis thesaurum in caelo. Dicitur Martyri: Sustine generose ad momentum temporis equuleos, ignes, leones, furcas et cruces: manet te resurrectio, et caro gloriosa, manet te felicitas, opulentia, deliciae immortales et aeternae. Haec promissa nusquam adhuc cernuntur, nusquam subsistunt, non videt ea Christianus aut Martyr: accurrit fides, suaque certitudine, miraque virtute et efficacia efficit in credentis animo illa videri; proculque adhuc posita non secus lactare, fovere et roborare in adversis animum, ac si coram conspicerentur, et manibus tenerentur. Imo facit, ut sperans certius illa licet futura credat et speret, quam ea quae praesentia coram se esse et existere actu videt. Quocirca praeclare S. Leo, serm. 2 De Ascensione: «Hanc,» ait, «fidem ascensione Domini auctam, et Spiritus Sancti munere roboratam non vincula, non carceres, non exilia, non fames, non ignis, non laniatus ferarum, non exquisita persequentium crudelitatibus supplicia terruerunt. Pro hac fide per universum mundum non solum viri, sed etiam feminae; nec tantum impubes pueri, sed etiam tenerae virgines usque ad effusionem sanguinis decertarunt. Haec fides daemonia ejecit, aegritudines depulit, mortuos suscitavit.» Sperandarum. — Graecum «elpizomenon» verti potest, et «sperandarum,» scilicet rerum quae sperantur; et «sperantium,» scilicet hominum qui sperant. Posteriori modo vertit et intelligit passim S. Augustinus, q. d. Paulus: Fides in anima justi credentis et sperantis, est quasi basis, quae eum sustentat ut quasi despiciat bona terrena, speret atque exspectet caelestia. Sed eodem redit sensus, sive vertas «sperandarum,» sive «sperantium.» «Merito,» inquit S. Bernardus, serm. 1 in Psal. XC: «Apostolus fidem sperandarum rerum substantiam esse definit, quod videlicet non credita nemo sperare plus quam super inane pingere possit. Dicit ergo fides: Parata sunt magna et inexcogitabilia bona a Deo fidelibus suis. Dicit spes: Mihi illa servantur. Nam tertia quidem charitas: Curre, mihi ait, ad illa.» Hinc acute Clemens Alexandrinus, lib. I Paedagogi, cap. VI: «Revera,» ait, «sanguis (id est anima et vita: veteres enim putarunt sanguinem esse substantiam animae), sanguis, inquam, fidei est spes, in qua continetur, sicut fides ab anima. Cum autem spes exspiraverit, perinde ac si sanguis effluxerit, vitalis fidei facultas dissolvitur.» Disce hic quam cogitationes fidelis et Christiani debeant esse sublimes; quam non terrena, praesentia et caduca, sed caelestia, futura et aeterna cogitare, sperare, prosequi, de iis loqui et ad ea anhelare debeat. Argumentum. — Id est, assensus, inquit D. Thomas, quo adhaerescimus veritati. Verum graece est, «elenchos,» id est elenchus, demonstratio, convictio, uti vertit et legit S. Augustinus, lib. XIII De Trinit., cap. 1, et Chrysostomus hic. Sic Aristoteles scripsit librum De Sophisticis elenchis, id est, de argumentis sophisticis, quibus sophistae alios convincere nituntur. Hinc Syrus vertit, «revelatio earum rerum quae non videntur,» q. d. Apostolus: Fide convincimur ad credenda ea, quae non videmus, quae non apparent, perinde ac si in clara luce illa cerneremus; tam certo enim illa nobis fides ostendit et demonstrat, ac si in meridie viderentur. Efficit enim fides, ut nihilo magis de futuris atque a sensu remotis mysteriis obscurissimis dubitemus, quam si vel oculis conspecta, vel ratione a nobis comprehensa forent, imo multo magis certiusque sint nobis persuasa, quam ea quae sensu, ratione, vel demonstratione persuadentur; ut v. g. malimus in Venerab. Sacramento negare id, quod oculi et manus nobis dictant, scilicet Eucharistiam esse panem, quam quod Christi Verbum et fides nobis proponit et persuadet, scilicet Eucharistiam esse corpus Christi; pari modo in mysterio SS. Trinitatis, incarnationis, passionis, resurrectionis, malimus fidei, quam rationi naturali assentiri. «Papae!» inquit Chrysostomus, «quale istud est (fides) quod talem facit rerum evidentiam, qualis est, dum res ipsae palam proponuntur!» «elenchos» enim, id est demonstratio, non est nisi in rebus admodum manifestis. Ubi adverte, demonstrationem hanc et evidentiam fidei non esse in rebus ipsis, sed in Deo attestante. Quia enim Deus dicit et revelat nos resurrecturos et caelo potituros, ideo id credo, quasi certissimum et evidentissimum non in se, sed in Deo, qui id revelat et attestatur. Evidens enim est verum esse et certissimum quidquid Deus dicit et revelat. Talis ergo est demonstratio ipsa fides, qualem rhetores schema nuncupant; aut potius qualis est dioptra nautica, sive speculum oculare, quo naves et turres remotissimae aliis non apparentes, apparent et cernuntur: hoc enim speculum oculum confortat, et species visivas ita cogit, roborat et condensat, ut longissime se spargant, remque remotissimam alias invisibilem clare videri efficiant. Quid enim Martyres, dum tot sibi apparari supplicia conspicerent, aliud opponebant, quam fidem, fideique dioptram et demonstrationem, quae futurae et immortalis vitae immensa bona eminus menti eorum ita certo et vive repraesentabat, ut eorum fide et spe roborati et accensi, in ignes, enses et neces se darent et ruerent? Unde S. Augustinus, tract. 27 et 40 in Joan., tom. IX: «Fides,» inquit, «est credere quod non vides, cujus veritas et merces est videre quod credidisti.» Et S. Gregorius, hom. 26 in Evang.: «Fides,» inquit, «non habet meritum, cui humana ratio praebet experimentum.» Hinc patet primo, fidem non esse fiduciam vel spem, ut volunt haeretici. Fiducia enim est in appetitu et voluntate; fides vero est in intellectu: nam illum enim convincit, illique rem creditam et speratam exhibet et demonstrat. Patet secundo, hac clausula, «fides est elenchus et demonstratio rerum non apparentium,» fidem distingui tum a scientia, quae est rerum apparentium et evidentium in seipsis; tum ab opinione, suspicione et dubitatione: hi enim incerti et dubii sunt assensus, fides autem est assensus certus, qui intellectum plane subigit et convincit. Patet tertio, licet S. Hieronymus in cap. V ad Galat., Theodoretus et Theophylactus hic, Damascenus, lib. IV De Fide, cap. XI, et alii vocent hanc (quam hic affert Apostolus) fidei definitionem; e contrario Erasmus velit tantum esse encomium fidei, perinde ac litterarum esset encomium tantum, si dicerem: Litterae sunt in rebus adversis solatium, in secundis ornamentum; verius tamen est proprie hanc esse fidei descriptionem, per duplicem fidei proprietatem, eamque praecipuam: quarum prior est, quod fides sit basis et fundamentum spei, faciatque in animo subsistere ea quae sunt futura; posterior, quod intellectum faciat iis assentiri, quae non intelligit, quaeque suo lumine et ratione non comprehendit. Ubi nota: Non negat hic Apostolus fidem alias adhuc habere proprietates, aut eam se extendere quoque ad apparentia et existentia, itemque ad res non speratas; imo pari modo fidem sic describere potuisset: Fides est substantia rerum tam sperandarum, quam timendarum; estque argumentum tum apparentium, tum non apparentium. Fide enim credimus infernum, quem timemus, non speramus, et mortem quae indies nobis apparet et cernitur. Potest enim eadem res, puta Deus, angeli, mors cognosci variis modis: nimirum primo, demonstratione; secundo, sensu et experientia; tertio, fide, quia scilicet Deus ea revelavit. Fides ergo infernum, mortem et judicium, quae non speramus, sed timemus, utpote certo futura, menti quasi praesentia objicit et repraesentat, quia Deus qui est prima veritas, quae fallere nequit, haec tria fide cernenda nobis proposuit. Sed haec omisit Apostolus, quia non erant ad propositum ipsius: tantum enim gloriam caelestem futuram, et necdum apparentem, Hebraeis afflictis proponere intendebat, ut ejus fide, spe et contemplatione eos animaret ad constantiam.
11:2
Probat suam fidei descriptionem ab exemplo sanctorum Patrum, quorum fides a Deo et hominibus probata et celebrata, talis fuit fides qualem hic descripsit. «In hac» ergo, id est per hanc fidem, Patres «testimonium consecuti sunt,» quod scilicet placuerint Deo. Deus enim ad eorum fidem mira et stupenda fecit; itaque facto ipso quasi testimonio suo, Deus tam ipsos, quam ipsorum fidem approbavit. Hunc esse sensum patet, quia ita se explicat Apostolus, dum subdit vers. 4: «Fide plurimam hostiam obtulit Abel, per quam testimonium consecutus est esse justus, testimonium perhibente muneribus ejus Deo.» Et vers. 5: «Fide Henoch translatus est: ante translationem enim testimonium habuit placuisse Deo.» Secundo, «testimonium consecuti sunt,» id est, publico Dei et hominum testimonio et commendatione ornati et laudati sunt. Sic enim «testimonium» per catachresin saepe pro laude sumitur, quae ex testimonio bono consequitur. Unde concludens haec fidei testimonia et testes Apostolus vers. 39: inquit, «Et hi omnes testimonio fidei probati,» id est, commendati et laudati sunt. Senes. — Prisci patres nostri, a quibus prognati sumus, quorum auctoritate et exemplo nos plurimum commoveri par est: est enim nobis quasi haereditaria eorum fides, virtus et gloria.
11:3
Probare incipit, fidem esse «argumentum non apparentium,» argumento ducto a prima rerum creatione. Creationem enim nec sensus, nec ratio, sed sola fides nos docet. Philosophi enim illud axioma, quasi primum physices principium: «Ex nihilo nihil fit,» statuentes, creationem negaverunt. Hinc Aristoteles docuit mundum fuisse Deo coaeternum. Plato censuit mundum productum quidem esse a Deo, sed ex materia, quae Deo coextiterit, fueritque aeterna et increata. Aptata Esse. — Graece «katertisthai,» id est, omnibus suis partibus quasi artubus et membris apte esse coagmentata, concinnata, coaptata et perfecta, ut quaeque mundi pars tum sibi, tum aliis, tum ipsi toti mundo apte compaginetur et congruat; itaque ex singulis ita recte compositis mundus ipse integer, omnibusque suis numeris perfectus et absolutus consurgat et consistat. Unde Ludovicus Molina, De Opere sex dierum, disput. IV, notat nomine «aptationis saeculorum» non intelligi creationem ex nihilo, sed digestionem, coordinationem et compositionem saeculorum (puta mundi et omnium mundanorum) ex materia terrae et aquae, quam a principio Deus una cum caelo empyreo creaverat. Syrus vertit «dettakanu.» Quod tripliciter verti potest, primo, ordinata esse; secundo, colligata esse; tertio, stabilita et fixa esse saecula verbo Dei, scilicet, ne quis inani formidine caelum ruiturum, aut terram in aere pendulam deorsum aliquando prolapsuram vereatur. Saecula. — Id est, tempora et omnia temporaria, puta mundum, et omnia quae in mundo sunt. Est metonymia, ut dixi cap. I, vers. 2. Verbo Dei. — Id est, per Filium Dei. Secundo et simplicius, per jussum Dei, quo dixit Gen. I: Fiat lux, fiat firmamentum, fiat caelum et terra, et omnia quae in eis sunt. Ut Ex Invisibilibus Visibilia Fierent. — Id est, ut ex non entibus et non existentibus fierent entia et existentia. Est metalepsis: quae enim non sunt, nec existunt, sunt invisibilia. Ita Theophylactus. In Graeco est verborum metathesis, «mē ek phainomenon,» pro «ek mē phainomenon.» Secundo, Ludovicus Molina et Ribera hic, «ex invisibilibus,» id est, inquiunt, ex rationibus aeternis ideisque rerum, quae fuerunt ab aeterno invisibiles et reconditae in mente et Verbo Dei, tanquam in arte et exemplari suo, creata sunt omnia, ut existerent fierentque visibilia, utque suae ideae et similitudini, quam habent in mente divina, apte responderent. Ita D. Thomas, qui ad hoc citat illud Boetii, lib. III De Consolatione: Pulchrum pulcherrimus ipse Mundum mente gerens, similique in imagine formans. Sic Aristoteles, lib. VII Metaphys., cap. VII, ait, ex domo sine materia (id est, ex idea domus, quae est in mente architecti) fieri domum quae habet materiam. Tertio, Cajetanus, «ex invisibilibus,» inquit, id est informi, indigesta, inornata, inani mole et chao, quod primo die mundi creavit Deus, cum scilicet praeter caelum et terram nihil fecit aliud quam abyssum aquarum quae terram operiret, seseque ad caelum empyreum porrigeret. Ex hoc ergo chao et abysso, Deus sequentibus mundi diebus formavit caelos, elementa, astra, aves, pisces, jumenta reliquaque omnia, ut existerent fierentque visibilia, id est spectabilia, pulchreque composita, digesta et ornata. Videtur enim Paulus de more alludere ad Septuaginta qui, Gen. I, pro eo quod nos habemus: «Terra erat inanis et vacua,» vertunt, terra erat invisibilis et incomposita. Unde et Sapiens, Sap. XI, 18, dicit Deum fecisse «orbem ex materia invisa.» Hic sensus est valde appositus, tum quia optime explicat «aptata,» tum quia praepositio «ex» proprie causam non exemplarem, sed materialem aut quasi materialem significat.
11:4
Pro «plurimam» graece est «pleiona,» id est «plurem,» ampliorem, praestantiorem, pluris et majoris pretii. Ita Syrus, Chrysostomus, Theophylactus. Noster interpres ne diceret plurem, quod latine non dicitur, dixit «plurimam,» quasi dicat: Fides, quae longe major et ardentior erat in Abel quam in Cain, excitavit Abelem, ut majores et praestantiores hostias Deo offerret quam Cain: nam Cain obtulit tantum fructus terrae; Abel vero obtulit primogenita gregis sui et adipes eorum, Gen. IV, 4. Nota: Fides Abelis, qua ipse Deo placuit, quamque hic Apostolus commendat, non fuit nuda et otiosa, qualis est Novatorum; sed fuit viva, efficax et operans per actus latriae, sacrificii, devotionis et charitatis. Sic fides Noe, Abrahae, Mosis et aliorum operosa fuit, protulitque actus obedientiae, peregrinationis, patientiae, fortitudinis et tolerantiae multorum laborum, dolorum et malorum, uti subjicit Apostolus. Per Quam Testimonium Consecutus Est Esse Justus. — Testimonium hoc habetur Gen. IV, vers. 4, ubi dicitur: «Respexit Dominus ad Abel, et ad munera ejus: ad Cain vero, et ad munera illius non respexit.» In quem locum S. Hieronymus in Quaestion. hebraicis: «Unde,» inquit, «scire poterat Cain, quod fratris ejus munera suscepisset Deus, et sua repudiasset, nisi illa interpretatio vera esset quam Theodotion posuit? Et inflammavit Dominus super Abel et super sacrificium ejus; super Cain vero et sacrificium ejus non inflammavit.» Per ignem ergo a se missum, quo combussit Deus hostias Abelis, non Caini, ostendit Abelem, ejusque munera sibi placere, non probavit Caini, ut tradunt Hebraei, Chrysostomus, Theophylactus et alii. Sic enim Deus per ignem a se missum ostendit sibi placere sacrificium Mosis et Aaronis, Levit. IX, 24; itemque Eliae, non autem sacerdotum Baal, III Reg. XVIII; et Gedeonis, Judicum VI, 21; et Manue, Judicum XIII, 20; et Davidis, I Paralip. XXI, 26; et Salomonis, II Paral. VII, 1; pari modo Nehemiae sacrificium igne probavit et commendavit Deus, II Mach. I, 32. Et per Illam Defunctus Adhuc Loquitur. — Quia Abelis licet olim occisi fides, innocentia, pietas, martyrium et memoria adhuc recens est et celebratur apud omnes fideles, eosque ad sui imitationem exhortatur melius quam si Abel mille linguis eos exhortaretur, tanta est vis exempli, q. d. Cain sustulit quidem Abelem, sed non sustulit ejus gloriam et memoriam, qua vivit et vivet semper in mente et ore fidelium. Ita Chrysostomus, Theodoretus, Theophylactus, Oecumenius. Aliter Galenus et Ribera, loquitur, inquiunt, adhuc Abel, quia adhuc vindictam petit a Deo, ut in extremo judicio plene puniatur resurgens Cain, et quotquot ejus scelus secuti sunt: quasi Paulus alludat, imo citet illud Gen. IV: «Vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra.» Sed prior sensus germanior videtur et planior, agit enim de fide Abelis, quae testimonium et laudem a Deo consecuta est; hancque ait adhuc loqui, id est, suo testimonio et laude divina provocare omnes ad sui imitationem.
11:5
Nota: Communis Patrum sententia est, Henoch et Eliam translatos esse in paradisum, ut tempore Antichristi redeant, et contra eum pro Christo decertent; ideoque ab Antichristo occidentur in Jerusalem, sed tertio die publice resurgent et ascendent in caelum, ut dicitur Apoc. cap. XI, vers. 3 et 12. Idipsum docet Ecclesiasticus, XLIV, 16: «Henoch,» inquit, «placuit Deo, et translatus est in paradisum, ut det Gentibus poenitentiam.» Licet enim το «in paradisum» non sit in Graeco, est tamen in omnibus codicibus Latinis. Quare perperam Judaei nonnulli putant Henoch esse mortuum Gen. V, 24; nam pro eo, quod nos habemus «non apparuit,» hebraice est «veenennu,» id est, «et non ipse,» id est, ut ipsi intelligunt, ipse non exstitit, non vixit, sed mortuus est. Verum hoc insulse dicitur, nam το «et non ipse» significat, ipsum amplius non apparuisse in terra, non esse visum hominibus, non autem esse mortuum, alioquin enim de Henoch aeque ut de Adam, Set, Noe et reliquis omnibus dixisset Moses: «Et mortuus est.» Jam autem hoc de eo non dicit, sed dicit «veenennu,» «et non ipse,» scilicet apparuit amplius in terra. Ita enim vertit noster Interpres, Chaldaeus, Septuaginta et ex iis Paulus hic: nam sequitur: «Quia tulit eum Dominus,» vel, ut Septuaginta et ex iis Paulus, «metetethē,» id est, transpositus est (scilicet a terra in paradisum) a Domino. Syrus vertit «estanni,» quod partim translatum, partim mutatum in meliorem sortem et statum significat; «scana» enim tam Syris quam Hebraeis mutare significat. Non ergo probabile tantum est, ut quidam temere dixerunt, sed plane certum ex communi S. Scripturae, Patrum et Ecclesiae sensu, Eliam et Henoch non esse mortuos, seu vivos raptos esse in paradisum, redituros sub finem mundi. Unde Tertullianus, lib. De Resurrectione carnis, «eos nondum resurrectione dispunctos, quia necdum morte junctos, sed tamen aeternitatis candidatos» vocat. Quaeres, quomodo «fide,» id est per fidem, ob fidem dicatur «translatus Henoch?» Respondeo: Henoch translatus est ob insignem vitae innocentiam, qua non tam humanam, quam caelestem in terris vitam agebat, ut potius Deo et angelis, quam hominibus jungendus esse videretur. Hanc causam insinuat Moses, Genes. V, 24, cum ait: «Ambulavitque (Henoch) cum Deo, et non inveniebatur, quia tulit eum Dominus.» Ubi satis significat quod Deus tulerit Henoch, quia Henoch «ambulavit cum Deo,» id est, Deo per omnia consensit, obsecundavit et cohaesit tanquam amicus cum amico, aut potius tanquam servus cum domino, jugiter et decenter versans et ambulans: hoc enim significat haec phrasis; unde Amos, cap. III, vers. 3, sic ait: «Numquid ambulabunt duo pariter, nisi convenerit eis?» Ambulare ergo cum Deo est virorum magnorum et insigniter sanctorum, qui Deo perchari, conjuncti et familiares sunt, qualis fuit Noe, de quo dicitur Gen. cap. VI: «Noe vir justus atque perfectus cum Deo ambulavit,» ubi Chaldaeus vertit, «ambulavit Noe in timore Dei»; Septuaginta et ex iis Paulus vertunt, «placuit Deo,» scilicet, uti solent aulici nonnulli regi placere, cum illi in deliciis sunt. Unde et apposite Henoch hebraice «dedicatum» vel «consecratum Deo» significat. Dicit tamen Paulus, Henoch translatum esse «fide,» sive per fidem, quia fides futurae retributionis excitabat Henoch ad praeclara fidei opera exercenda, quibus ambulavit cum Deo, Deoque placuit, ob quae meruit a Deo rapi et transferri in paradisum. Potuisset pari modo dicere Apostolus: Spe vel charitate, vel pietate sua insigni translatus est Henoch; sed maluit hoc fidei tribuere, tum quia de fide agebat, eamque Hebraeis inculcabat; tum quia fides prima est et dux atque incentrix spei, charitatis, pietatis aliarumque virtutum.
11:6
Probat Henoch translatum esse per fidem, vel propter fidem, hac ratione: Henoch translatus est, quia placuit Deo; atqui non potuit placere Deo, nisi per fidem: ergo per fidem translatus est. Credere Enim Oportet Accedentem ad Deum, Quia Est, et Inquirentibus Se Remunerator Sit. — Probat minorem syllogismi jam positi, scilicet Henoch non potuisse placere Deo, nisi per fidem, probat autem sic: ut quis ad Deum accedat uti oportet, eumque rite colat, itaque ei placeat, debet credere, «quia,» id est «quod,» «est» Deus, et quod «se inquirentibus sit remunerator.» Si enim quis atheus aut politicus putet Deum non curare res humanas, non punire malos, nec praemiare bonos et remunerari, hic negliget Deum, nec curabit ad Deum accedere eumque colere: ergo ut Henoch et quivis alius accedat ad Deum eique placeat, necesse est ut fidem habeat, qua in Deum judicem, vindicem et remuneratorem credat. Dices: Ut quis accedat ad Deum, eumque colat, sufficit naturalis Dei cognitio, qua philosophi cognoverunt Deum esse et esse vindicem bonorum et malorum: ergo non opus est fide. Respondeo, negando antecedens. Naturalis enim Dei cognitio tantum docet colendum et amandum esse Deum tanquam auctorem naturae et bonorum naturalium, illaque tantum ab illo esse speranda et petenda. Deus autem vult amari et coli ab hominibus, non tantum ut auctor bonorum naturalium, sed etiam supernaturalium et aeternorum post hanc vitam; nec alia ratione ad illum illiusque favorem et amicitiam accedere, illique placere, et grati esse possumus. Unde saepe bona naturalia Deus in hac vita negat justis et amicis suis, eaque confert improbis et inimicis suis, ut nimirum doceat homines non illa praesentia, utpote vilia, caduca et exilia, sed spiritualia et aeterna, utpote Deo digna, a Deo esse petenda, Deumque velle haec, non autem illa primario et praecipue a se peti. Ad hoc autem opus est fide. Sola enim fides dictat nobis Deum esse auctorem non tantum naturae, sed et gratiae gloriaeque aeternae, haec enim sunt bona supernaturalia, sive res sperandae et non apparentes, quarum argumentum est fides, uti vers. 1 docuit Apostolus. Adde, verius est (quidquid aliqui dicant) Deum esse, esse vindicem bonorum et malorum, aliaque attributa Dei naturalia Christiano, praesertim poenitenti et justificando, credenda esse cognitione et fide, non tantum naturali, sed etiam supernaturali, uti docent doctiores et solidiores Theologi. Hinc ergo recte concludit Paulus ad justificationem, ut scilicet simus amici Dei, Deoque placeamus, requiri fidem, sive cognitionem supernaturalem et divinam. Loquitur Paulus de adultis, qualis erat Henoch: licet enim probabile sit, Henoch in infantia fuisse purgatum a peccato originali, et justificatum placuisse Deo per Sacramentum, vel sacrificium legis naturae, ad id a Deo illo aevo institutum, ac consequenter infusam fuisse illi cum gratia fidem habitualem, non tamen potuit ob infantiam habere fidem et cognitionem actualem, qua actu crederet Deum esse et esse remuneratorem; illam ergo habuit adultus ex instructione Adae, Set aliorumque patrum suorum. Igitur adultus actu credidit Deum esse et esse remuneratorem, atque per hunc fidei actum et considerationem remunerationis excitavit se ad heroicos charitatis, castitatis, patientiae, religionis actus, quibus magis placuit Deo, meruitque justificationem secundam, puta justitiae augmentum, atque in iis quotidie crescens meruit tandem transferri a Deo; ergo manet probata conclusio Pauli: «Fide translatus est Henoch.» Clarum est enim Henoch non meruisse transferri per fidem habitualem, quam habuit in infantia. Hanc enim habuere caeteri infantes illius aevi, qui tamen non meruere transferri. Ergo loquitur Apostolus de fide actuali, quam adultus habuit Henoch, cujus impulsu heroica opera patravit, ob quae meruit prae caeteris transferri. Nota: Ad justificationem, Deique amicitiam, qua illi placeamus, non tantum haec duo, scilicet quod Deus sit et quod remunerator, sed plura alia credenda sunt, ut, Deum esse trinum et unum, Christum incarnatum et crucifixum esse mediatorem Dei et hominum, Christum esse peccati tum originalis, tum cujusvis actualis expiatorem, animam esse immortalem: Apostolus tamen tantum haec duo jam dicta recenset, non quasi haec sola sufficiant, sed quia haec duo requiruntur vel maxime ad spem excitandam, ut Hebraei, et quilibet alius fortiter virtutis labores et agones obeat et sustineat, inquit Theodoretus. Nota secundo το «remunerator»: inde enim contra Novatores recte colligimus merita bonorum operum, quibus mercedem Deus sit daturus. Hoc enim significat το «remunerator,» et clarius Graecum «misthapodotēs,» id est, mercedis retributor. Merces enim ad merita essentialem ordinem et relationem includit, ut scilicet omnis merces meritorum sit merces, et omnia merita mercedis sint merita.
11:7
Pro responso accepto «chrēmatistheis,» id est, oraculo Dei admonitus; de iis quae adhuc non videbantur (de futuro orbis diluvio), metuens aptavit arcam in salutem domus suae. Pro «metuens,» in Graeco legitur «eulabētheis,» id est, «reveritus Deum»: cum enim alii homines reverentiam, metum et fidem numinis abjecissent, riderentque minas Dei de futuro diluvio, solus Noe timuit, et reveritus est Deum judicem et vindicem, certoque credidit Deo praedicenti diluvium, ideoque ad illud evadendum arcam construxit. Posset secundo, «eulabētheis,» id est «reveritus,» passive accipi: quem scilicet Deus reverebatur. Sic enim Christus dicitur a Patre exauditus pro sua reverentia cap. V, vers. 6, q. d. Noe ob suam justitiam in honore et in pretio fuit apud Deum, ita ut Deus quasi ipsum revereretur, ideoque ipsum a diluvio servare vellet, indicans ei et praescribens effugium per arcam. Ecce quanti Sanctos faciat Deus. Per Quam (Arcam) Damnavit (Noe) Mundum. — q. d. Noe ipso facto et rerum eventu damnavit incredulitatis homines sui aevi, qui nolebant credere futurum diluvium et agere poenitentiam, ideoque fabricam arcae ejus irridebant: hosce, inquam, damnavit Noe, dum iis diluvio mersis ipse solus cum suis in arca diluvium evasit. Sic regina Austri dicitur Matth. XII, 42, condemnatura Judaeos, scilicet ipso facto et studio suo, quo tam studiose a finibus terrae venit ad Salomonem, cum Judaei Christum, quem domi habebant, neglexerint et spreverint. Vides hic, quod fides Noe ipsi fuerit substantia rerum non tantum sperandarum, sed etiam timendarum, scilicet diluvii, quod ut evaderet, tam operose per centum annos, omnibus irridentibus, fabricavit arcam, q. d. Sicut Noe per fidem sustinuit se in metu, spe, constantia ac labore fabricandi arcam per centum annos: ita vos, o Hebraei, per fidem vos sustinete, ut in persecutione sitis fortes, constantes et longanimes. Sicut enim quod credidit Noe, hoc re ipsa evenit, ut scilicet ipse per arcam evadens videret reliquos omnes diluvio mergi: ita vobis, o Hebraei, re ipsa eveniet id quod creditis, scilicet ut infideles persecutores vestros videatis diluvio ignis gehennae absorberi; vos vero per fidem et Ecclesiam, quasi arcam, ab eo liberari et enavigare, atque ad portum caeli salutisque aeternae appellere. Et Justitiae, Quae per Fidem Est, Haeres Est Institutus. — q. d. Atque ita in Noe ejusque familia mansit justitia Adami, Henochi, Abel et aliorum veterum patrum, quam ipsi pariter per fidem acquisiverant, factusque est Noe ex asse haeres justitiae et sanctitatis patrum: cum vitia et vitiosi homines omnes mersi essent diluvio. Noe enim licet esset justus, per fidem tamen qua Deo credidit et obedivit in arcae fabrica, promeruit sibi justitiae augmentum, familiae vero suae promeruit ut in ea sola quasi haereditario jure et successione permaneret vera Dei fides, cultus, religio, justitia et amicitia, utque ex se quasi novi mundi totius haerede, et novi saeculi parente tandem Christus, justificator mundi, Adae patri suo promissus, Genes. III, 15, nasceretur. Ita Theophylactus, Anselmus, Galenus et alii.
11:8
Pro «qui vocatur» graece est «kaloumenos,» quod Syrus vertit, «cum vocaretur,» scilicet a Deo. Melius noster Interpres et Theodoretus vertunt, «qui vocatur,» q. d. Patriarcha ille admirabilis, cujus nomen apud vos, o Hebraei, est celeberrimum, qui prius «Abram,» id est «pater excelsus,» sed postea merito fidei et obedientiae vocatus et factus est «Abraham,» quasi «ab rab hamon,» id est, «pater magnae multitudinis,» sive multarum gentium, Genes. cap. XVII, vers. 5, Rom. cap. IV, vers. 17. Hic, inquam, Abraham «fide,» id est per fidem, obedivit Deo, primo, ex Ur Chaldaeorum; secundo, ex Haran se evocanti in terram Chanaan, ubi eum Deus tam miro favore, benevolentia et familiaritate dignatus et prosecutus est, q. d. Fides est, quae Abrahamum ad Dei amicitiam provexit; fides est, quae illum tantum, quantus evasit, effecit; fides Abrahamum (quantum virum!) finxit et efformavit. Quaestio hic est, an Abraham cum vocaretur a Deo, ut egrederetur ex Ur et Haran, sciverit sibi eundum esse in Chanaan; et an Deus Chanaan illi nominarit, an vero tantum confuse et in genere dixerit: Vade in terram quam tibi (postea) ostendam et demonstrabo. Putant Pererius, in Genes. XII, 5, et Vasquez hic, Abraham distincte non audisse, nec scivisse de Chanaan, quod eo sibi esset eundum. Id enim Apostolus hic videtur significare, et Deus Genes. XII, 1: «Veni,» inquit, «in terram quam monstrabo tibi»; itaque magis commendatur fides et obedientia Abrahae. Haec sententia est probabilis, verior tamen videtur contraria, quam sequitur Abulensis, Oleaster et Ribera hic, scilicet Deum evocasse Abraham ex Ur et Haran in Chanaan, eamque illi nominasse et indicasse. Probatur, quia id diserte dicitur Genes. XI, 31: «Tulit,» inquit, «Thare Abram filium suum, et Lot, et Sarai, et eduxit eos de Ur Chaldaeorum, ut irent in terram Chanaan.» Et rursum Genes. XII, 5: «Egressi,» inquit, «sunt ut irent in terram Chanaan.» Verum cum Moses historice hunc exitum narret, et dicat eos exisse in Chanaan, plane id ut sonat accipiendum videtur. Adde secundo, Thare (de quo incertum est et dubium, an tunc fuerit fidelis et veri Dei cultor) non videtur fuisse tantae fidei, tantique animi, ut ex Ur patria et sede sua, cum Lot et Sara, totaque sua stirpe exiret, ut sequeretur Abrahamum filium suum a Deo evocatum, nisi scivisset determinate quo evocaretur, quoque omnes essent ituri, ut sedem figerent. Tertio, quia nisi Deus distincte evocasset Abraham in Chanaan, nescisset Abraham versus quam partem egredi, quo tendere deberet. Dices: Quomodo ergo Apostolus ait, quod Abraham exierit nesciens quo iret. Respondeo, «quo,» id est, in quam determinatam regionem, agrum vel urbem. Licet enim sciret se a Deo evocari in Chanaan, tamen nesciebat in quam partem Chanaan vocaretur: regio enim Chanaan ampla erat et in multos reges partita. Unde voluit Deus Abrahamum, quasi caecum educere ex Ur et Haran, ut per medias provincias, perque Chanaan, peregrinaretur pendulus semper a Deo, et juxta Dei nutum stationes identidem mutaret. Id patet Gen. cap. XII, et sequentibus. Ex quo liquet magna fides et obedientia Abrahae: perinde enim fecit atque si Belga aliquis Dux aut comes ex Belgio in Hispaniam evocaretur a Rege dicente: Relinque Belgium et omnia quae habes in Belgio: veni cum tuis in Hispaniam, ad illam provinciam et urbem, quam, cum eris hic, ostendam et dabo tibi. Magna foret fides Belgae illius in Regem, si ad ejus vocem certa pro incertis dimitteret: licet enim sciret in genere se in Hispaniam evocari, tamen nesciret, an regio vel urbs quam in Hispania accepturus est, sit major, melior, commodior, salubrior, opulentior suis fundis, quos possidet in Belgio. Ita fecit Abraham. Adde, quod vaga et incerta peregrinatio soleat liberorum procreationi et educationi officere, opes deterere, famam maculare, amicitias dissolvere. Eodem modo respondetur ad illud Genes. XII: «Vade in terram (id est, in illam terrae Chanaan portionem) quam monstravero tibi,» hebraice «areecha,» id est, quam videre te faciam, quam oculis tuis ostendam.
11:9
q. d. Exierunt in terram, tunc quidem sibi incognitam, quam tamen postea, Deo indicante et demonstrante, cognoverunt esse Chanaan. Re ipsa ergo exiverunt versus Chanaan, sed postea demum cognoverunt se tendere in Chanaan, ibique sedem fixuros esse. Pro «demoratus est» graece est «parōkēse,» id est habitavit, non tanquam civis et incola, sed tanquam «paroikos,» id est, advena et peregrinus: quod Noster recte vertit, «demoratus est»; non bene Erasmus vertit, «commigravit». Sic enim graece dicendum fuisset, «parōkise.» Tanquam in Aliena. — Quia, ut sequitur, domum in ea aedificare noluit, nec agros in ea possedit, sed semper in casulis, graece «en skēnais,» id est tabernaculis et tentoriis, habitavit, idque ut significaret se tendere alio, scilicet ad patriam et habitationem caelestem. Magna fuit et heroica fides Abrahae, primo, quod patriam, cognatos, parentes, familiam, domum opesque deseruerit, Deumque vocantem secutus sit. Secundo, quod ex indigena peregrinus factus sit. Tertio, quod in incertum vagatus sit nesciens quo iret, ubi consisteret. Quarto, quod, licet esset in terra promissionis, id est, promissa sibi a Deo, tamen usque ad mortem nihil in ea a Deo datum, ne quidem passum pedis, ut ait S. Stephanus, Actor. VII, 5, possederit, sed crediderit et sperarit certo sibi, id est posteris suis, eam esse dandam. Quinto, quod tota vita voluerit peregrinari, credens et sperans domum aeternam in caelis. Cum Isaac et Jacob Cohaeredibus Repromissionis Ejusdem. — q. d. Abrahae fides in eo rursum magis elucet, quod non tantum se, sed et Isaac, Jacob, aliosque deinceps posteros suos, qui erant haeredes promissionis sibi factae a Deo de terra Chanaan possidenda, voluerit et jusserit habitare in eadem Chanaan, quasi peregrinos in casulis et tentoriis, donec Deus post 400 annos promissionem suam expleret, terramque illam ipsis possidendam traderet.
11:10
q. d. Abraham cum suis civis erat non Chanaan, sed caeli: hinc in Chanaan domum habere noluit, sed in mobili semper habitavit tabernaculo, quia tendebat, et oculos jugiter conjiciebat in caelestem civitatem, quasi patriam suam, immobilem, firmam et aeternam. Ita Anselmus et alii. Nota: Caelestem civitatem opponit Apostolus et praeponit tabernaculis et casulis Abrahae, quae non habent fundamenta, sed baculis et fulcris nituntur, cum quibus ab uno loco in alium transferuntur: caelestis vero civitas Beatorum, puta caelum empyreum, sua habet fundamenta firmissima aeque ac pretiosissima, puta crystallina et gemmea, quae describit S. Joannes, Apocal. XXI, 19. Secundo, caelestis civitas artificem et conditorem habet non Mosen, non Abraham, sed Deum ipsum, ut ex hoc solo colligere et metiri liceat, ipse quanta sit civitatis illius pulchritudo, magnificentia, gloria, opes et felicitas, tanta nimirum, quanta decet talem artificem, scilicet Deum: Deus enim in hac sua civitate, quasi regia suam majestatem, divitias, potentiam omnemque gloriam suam beatis exhibet; perinde ac rex in suo palatio suis principibus regalem pompam, gloriam, delicias et opes omnes explicat et ostentat. Adde: Deum non tantum hujus civitatis conditorem, sed et materiam sive objectum et spectaculum, atque delicias et opes esse; adeoque ibi beatitudo Dei, omniaque ejus bona nostra beatitudo et bona erunt: erimus enim beati ipsa visione et beatitudine Dei. Deliciae ergo nostrae, divitiae et gloria, non erunt humanae vel angelicae, sed divinae; adeoque erunt ipsissimae deliciae, divitiae et gloria, quibus fruitur, ditatur et beatur Deus. Denique haec est civitas, «ubi rex est veritas, lex charitas, modus aeternitas,» ait S. Augustinus, epist. 5 ad Marcellinum.
11:11
Hactenus virilia exempla fidei adduxit Apostolus, nunc, ut magis incitet animos Hebraeorum, muliebre subjungit; sed matris omnium credentium, Sarae scilicet, ut pudeat Hebraeos in fide vinci a femina, eaque magis esse pusillanimes et timidos. Ita Chrysostomus. Notat Paulus duo impedimenta conceptionis in Sara: prius in natura, quod esset sterilis, posterius in aetate, quod jam esset plane senex et vetula. Utramque superavit fides, qua credidit Deo supra naturam promittenti conceptionem et partum Isaac. Dices: Sara, Genes. XVIII, 12, ad Dei promissionem de Isaac ex ea nascituro risit, quasi promissio haec ridicula foret et impossibilis; ergo incredula fuit Sara: quomodo ergo eam a fide hic commendat Apostolus? Respondet Lyranus, Apostolum hanc conceptionem Sarae tribuere fidei, non Sarae, sed Abrahae. Sed hoc repugnat verbis Apostoli, qui dicit: «quod a Sara per fidem conceptionem accepit, quoniam Deo credidit,» scilicet ipsa Sara quae conceptionem accepit. Dico ergo, initio Sara mox ut audivit promissionem tantam, quae naturaliter erat impossibilis et incredibilis, risit, quasi incredula: sed posteaquam cognovit angelos promittentes conceptionem legatos esse Dei, Deumque repraesentare, adeoque Deum omnipotentem, qui fallere non potest, per angelos hanc conceptionem sibi promittere, tunc credidit, ut satis colligitur Genes. XVIII, 14 et 15. Ita Theodoretus. In Conceptione Seminis. — Graece «eis katabolēn spermatos,» id est, in conceptionem seminis, q. d. Ad recipiendum, retinendum, formandum semen prolificum, virtutem a Deo accepit per fidem Sara, quae per naturam, utpote sterilis et anus, inepta erat ad hanc conceptionem. Ita Chrysostomus. Secundo, Graecum «katabolēn» Theophylactus vertit, ad dejectionem seminis, ut scilicet ipsa Sara suum quoque decideret et subministraret semen ad conceptionem Isaaci. Unde Erasmus vertit, «ad seminandum.» Tradunt enim medici in conceptione non solum virum, sed et feminam suum decidere dareque semen proli efformandae. Tertio, ex Hieronymo Ribera, «katabolēn spermatos,» id est, inquit, «ad jacienda fundamenta,» sive «exordium seminis,» id est, posteritatis suae. Primus sensus est planissimus, eumque noster Interpres clare expressit.
11:12
q. d. Propter hanc fidem factum est ut Sara ex Abraham conciperet, et ex uno viro, eoque emortuo orirentur proles et posteri innumerabiles. Abraham vocat «emortuum,» quia corpus ipsius ob senium erat emortuum, et emortua in eo erat vis generandi. Sub fide Sarae intelligit et praesupponit Apostolus fidem Abrahae, quasi mariti et patris credentium: Abraham enim magis quam Sara sua fide meruit hanc seminis posteritatem, ut patet Genes. XV, 6. Nota hyperbolem, qua posteri Abrahae comparantur arenae maris, quae est innumerabilis: certum enim est eos certo et definito esse numero, qui et numerari possit, et arenae numerum non exaequet. Tantum ergo hac hyperbole significatur eos fore plurimos et maximo numero. Hinc Isaac, per quem omnes hi ex Abrahamo prognati sunt, hebraice risum et gaudium significat. Syriace vero dicitur «isechok,» id est, abundantia et redundantia (Syri enim Hebraeum «tsade» mutant in «samech»), quae maxime patet in hac posterorum copia.
11:13
Id est, per fidem, cum fide, retinentes fidem, et fideles usque ad mortem, defuncti sunt, quia, sicut in fide vixerunt, ita et in fide mortui sunt: bona enim a Deo promissa non viderunt, dum viverent, sed post mortem illa se accepturos crediderunt. Dices: Si omnes isti defuncti sunt, ergo et Henoch defunctus et mortuus est, non autem translatus, ut dixit vers. 5. Respondet S. Chrysostomus, Theophylactus, Oecumenius, et ex eis Ribera, «omnes» vocari «pene omnes»: excipitur enim unus Henoch, quem ex dictis constat non esse defunctum, sed translatum. Sic Genes. XLVI, 7, dicitur Jacob venisse in Aegyptum cum omni sua progenie, «omni,» id est, «pene omni,» constat enim excipi Joseph, qui jam erat et praesidebat in Aegypto. Sic enim solemus loqui universaliter, etiam unus vel alter excipiatur, praesertim si constet illum excipi: tunc enim cuncti sciunt intelligi, omnes scilicet, hoc illove excepto. Secundo, praecise «omnes isti,» scilicet Abraham, Isaac et Jacob, qui post diluvium vixerunt et promissiones acceperunt tum de terra Chanaan, tum de vita aeterna in caelis possidenda, defuncti sunt: de hisce enim proprie loqui Apostolum, patet vers. 13 et 16, cum ait: «Et si quidem ipsius meminissent de qua exierunt,» scilicet Chaldaeae (quae fuit patria Abrahami, ex qua exivit Deo jubente in Chanaan), «habebant utique tempus revertendi,» q. d. Si paenituisset Abraham exitus e patria sua, si de ea repetenda cogitasset, poterant facile ad illam redire, ne perpetuo in Chanaan peregrinari cogeretur; jam autem cum de reditu non cogitarit, patet illum aliam cogitasse et exquisiisse patriam, scilicet caelestem. Ideo non confunditur Deus vocari Deus eorum, dicendo: «Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob.» Perinde ac si hi tres omnibus, quorum Deus est Dominus, sint aequiparandi, ait Theophylactus. Ita scilicet Deus hos tres viros sanctissimos in pretio et amore, cordi et curae habuit. Videtur ergo Apostolus a vers. 8, ponere distinctum et secundum statum, aetatemque mundi, quae scilicet fuit post diluvium, quando coepit quasi novum saeculum fidei et Ecclesiae in Abrahamo, qui fuit typus, exemplar et pater omnium credentium et fidelium, quique tota vita sua cum Isaac et Jacob peregrinatus est in Chanaan, quia spectabat civitatem caelestem. Merito ergo uti Levitis sortem non habentibus in Chanaan, ita et Abrahae pars et sors fuit Deus ipse: ac consequenter, cum ait Paulus «omnes defunctos,» non intelligit Abel, Henoch et Noe, qui fuerunt in priori saeculo et altero quasi mundo, qui fuit ante diluvium; sed tantum intelligit Abraham, Isaac, Jacob, qui fuerunt in novo hoc et secundo saeculo post diluvium. Ita S. Thomas, Lyranus et Cajetanus. Non Acceptis Repromissionibus, — tum de terra Chanaan possidenda: hanc enim non adepti sunt, nisi sub Josue, post quadringentos annos; tum potius de caelesti regno et gloria possidenda: hanc enim non sunt adepti, nisi per et post mortem Christi Jesu. De promissione enim caeli loqui Apostolum patet ex seq., cum ait: «Nunc autem meliorem appetunt,» id est, caelestem. Ex hoc loco Patres et Theologi colligunt, ante Christum Christique mortem, nullam animam quantumvis sanctam et puram caelum introisse, aut Dei visionem et beatitudinem adeptam esse. Unde cap. IX, docuit Apostolus ante Christum nondum propalatam fuisse Sanctorum viam, id est, caelum mortalibus fuisse inaccessibile, uti ait ibidem Ambrosius, Chrysostomus, Theophylactus et alii. Et cap. X, idipsum diserte asseruit Paulus dicens: «Habentes itaque, fratres, fiduciam in introitu Sanctorum in sanguine Christi, quam initiavit nobis viam novam et viventem per velamen, id est, carnem suam.» Sed a Longe Eas Aspicientes et Salutantes. — Est metaphora a navigantibus, inquit Chrysostomus, qui dum portum eminus aspiciunt, laeto clamore quasi celeusmate, eum appellant et salutant. Sic apud Virgilium: «Italiam, Italiam primus conclamat Achates.» Ita hi patres cum per fidem obscure viderent, id est crederent, patriam caelestem, eam crebro cum desiderio appellabant et salutabant. Et Confitentes, Quia Peregrini et Hospites Sunt Super Terram. — Hinc patet hunc sensum et hanc vocem, «Peregrini sumus in hac vita,» fuisse priscis illis patribus familiarem, qua mire eos mundanarum opum et rerum contemptum, ac caelestium desiderium et studium incitabat. Ita Jacob, Genes. XLVII, 9: «Dies,» inquit, «peregrinationis vitae meae centum triginta annorum sunt, parvi et mali, et non pervenerunt usque ad dies patrum meorum quibus peregrinati sunt.» Et David, Psalm. XXXVIII, 13: «Advena ego sum apud te et peregrinus, sicut omnes patres mei.» Et Salomon, I Paralipom. XXIX, 15: «Peregrini sumus coram te et advenae, sicut omnes patres nostri.» Jeremias quoque de Christo loquens, cap. XIV, vers. 8: «Quare,» inquit, «quasi colonus futurus es in terra, et quasi viator declinans ad manendum?» Erras ergo, Christiane, si hic te domum habere putas, si te hic ad quietem, quasi in patria componis: peregrinus hic es, peregrinaris in terra aliena; patria et requies tua est in caelo; illuc propera, illuc festina. Ita Apostoli quasi peregrini toto orbe «euntes ibant et flebant mittentes semina sua.» S. Olympius Abbas, uti narrat Sophronius in Prato spirituali, cap. XII, rogatus a quodam, quanam ratione recte vitam suam institueret, respondit: «Ubique aestima te peregrinum, et ubicumque sederis, dic: Peregrinus sum.» Quare recte monet S. Petrus, epist. I, cap. II, vers. 11, dicens: «Charissimi, obsecro vos, tanquam advenas et peregrinos, abstinere vos a carnalibus desideriis, quae militant adversus animam.» Nam qui civis est caeli et terrae advena, terrena praeterire et contemnere, caelestia appetere et prosequi debet, uti pulchre docet hic Chrysostomus in morali homil. Insigne hac de re exemplum S. Basilii narrat Nazianzenus, in Orat. funebri de laudibus S. Basilii: cum enim praefectus Valentis Imperatoris Basilio minaretur exilium et ejectionem ab Episcopatu, respondit Basilius: «Nihil horum quae dixisti curo, melior sum his qui publicant et proscribunt. Ipse me ob spem regni caelestis proscribens, nihil vero possidens, ab exilii metu liber sum; unam omnium cognoscens esse patriam, paradisum (terram enim quasi commune omnium aspicimus naturae exilium), propria vero carens terra nullo loco circumscribor; Domini enim est terra et plenitudo ejus, incola ego sum in terra sicut omnes patres mei.» Cumque ab Episcopatu pelleretur in exilium, dixit illico socio suo: Libellum hunc accipe, et veni mecum; cum prius libellos pauculos et pannosam vestem qua indutus erat, praefecto obtulisset, quae sola ipsius erant supellectilia; additque dicens: Exilium nihil ad me spectat, cum domus quam inhabito aliena sit. Pari modo se peregrinum in hoc mundo professus est S. Gregorius Thaumaturgus, qui, ut inquit Nyssenus in ejus Vita, moriens obtestatus est suos, ne peculiarem sibi locum sepulturae compararent. Nam si vivus, ait, nullius loci dominus vocari volui, sed in alienis tanquam inquilinus et peregrinus habitans vitam transegi, ne post mortem quidem inquilinatus mihi dedecori erit: sed in sequenti saeculo fama prodatur, quod Gregorius nec vivens ab aliquo loco cognominatus sit, et post mortem alienorum locorum fuerit inquilinus, cum ab omni terrena possessione sese abstinuerit, adeo ut ne sepeliri quidem in proprio loco sustinuerit: solam enim illam possessionem pretiosam et expetendam putavit, quae fraudis et avaritiae vestigium sese non admittit. Audi et Ethnicum. Cum Anaxagoras Lampsaci moreretur, quaerentibus amicis, velletne Clazomenas in patriam, si quid ei accidisset, deferri: inquit; «Nihil necesse est; undique enim ad inferos (fideli et sancto ad superos) tantumdem est viae.» Ita Cicero, I Tuscul. Versum 15 explicui vers. 13, ejusque sensus satis patebit ex vers. 16.
11:16
«Nunc» non significat hic tempus praesens, sed adversativa et illativa est particula, q. d. Poterat Abraham in patriam, Chaldaeam scilicet, redire, si voluisset: «nunc autem,» id est, cum autem videamus eum noluisse redire, hinc sequitur quod aliam civitatem meliorem, scilicet caelestem, appetierit et prosecutus sit peregrinando in Chanaan tota vita sua.
11:17
q. d. Cum Deus tentavit obedientiam et pietatem Abrahae, dicens Genes. XXII, 2: «Tolle filium tuum unigenitum, quem diligis, Isaac, et vade in terram visionis (in montem Moria, ut habent Hebraea, in quo postea Salomon aedificavit templum), atque ibi offeres eum in holocaustum.» Abraham mox Deo jubenti per fidem obedivit, et «obtulit,» id est, offerre coepit et tentavit suum Isaac; sed ne re ipsa offerret impeditus fuit ab angelo: «obtulit» ergo significat hic actum inchoatum, non consummatum, juxta Canon. 32. Nota: Hanc oblationem Abrahae tribuit Apostolus fidei illius, quia fides ipsum animavit et excitavit ad eam faciendam: alioqui enim dixisset Abraham: Impossibilia mihi promittis et praecipis, Domine; promittis enim mihi stirpem innumerabilem per Isaac, et jam praecipis eumdem offerri et occidi: quomodo ergo per eum, si occidatur, sperare potero stirpem quam promittis? Verum fides hic ei succurrit et hoc duellum dirimit; credidit enim Abraham Deo tam promittenti, quam praecipienti, certoque sibi persuasit Deum effecturum, ut praeceptum hoc promissionem non elideret; quia, ut subdit Apostolus, «arbitrabatur quia et a mortuis suscitare potens est Deus,» quod scilicet Deus Isaacum, si occideretur, a morte suscitaret, itaque Isaac suscitatus stirpem Abrahae propagaret. «Cum ergo Deus aliquid promittit,» inquit Chrysostomus, lib. I De Providentia Dei, «etiamsi millia sint quae promissionem ejusmodi obtundant atque intercipiant, turbari minime convenit, aut de fine dubitare. Deus enim promissa sua, licet desperatissima videantur, ad certum finem atque exitum perducet.» Cum Tentaretur. — Tradunt Hebraei apparuisse Abrahae daemonem specie angelica, eumque gravissimis verbis ab immolando filio deterruisse, tanquam a re impia et inauditae crudelitatis, ac Dei voluntati contraria. Credibile est, si unquam, tunc maxime a daemone tentatum esse Abraham; sed an daemon ei visibiliter apparuerit, incertum est. Certius ergo haec referemus ad tentationem Dei: alludit enim Paulus ad verba Mosis, Genes. cap. XXII, vers. 1: «Tentavit Deus Abraham.» Et Unigenitum Offerebat. — Licet enim Ismael quoque natus esset Abrahae, tamen Isaac vocatur unigenitus, quia solus ipse erat filius promissionis, unice dilectus haeresque Abrahae designatus. Ismael ergo quasi exhaeres, et domo Abrahae cum matre Agar jam ejectus, filius Abrahae non reputatur. Qui Susceperat Promissiones. — «Qui» refert non Isaac, sed Abraham, ut patet ex articulo Graeco et ex sequentibus, cum ait: «Ad quem (scilicet Abraham) dictum est,» q. d. Abraham qui a Deo acceperat promissiones maximae stirpis per Isaac propagandae, hic eumdem Isaac Dei jussu, non immoratus hasce promissiones, fidenter et generose Deo obtulit, quia fide credebat Deum modum inventurum, puta resuscitationem Isaaci, quo per eum promissam stirpem daret et compleret.
11:18
«Quia» non est causale hic, sed «expletivum»; et Latina phrasi redundat, uti et alibi saepe: sic enim Hebraei passim sermonem suum ordiuntur a «ki,» id est quia. Dixit Apostolus Abraham per Isaac accepisse promissionem stirpis, jam idipsum hic probat et explicat, ex eo quod Deus dixit et promisit Abrahae, Genes. XXI, 12: «In Isaac vocabitur tibi semen,» id est, ex Isaac, non autem ex Ismael, excitabitur tibi posteritas quae censenda et vocanda sit posteritas tua, ut scilicet sit haeres promissionum mearum, quas tibi et semini tuo pollicitus sum.
11:19
Nota το «et a mortuis,» pro quo perperam Beza vertit, vel a mortuis: refertur enim illud «kai,» id est et, ad generationem Isaac, q. d. Arbitrans Deum, qui illum ex sterilibus parentibus generare potuit, posse eumdem et a mortuis suscitare. Pro arbitrans graece est «logisamenos,» id est, cum secum perpendisset, considerasset, ratiocinatus esset suaque ratione conclusisset. Sic enim ratiocinabatur Abraham: Jubet Deus filium Isaac a me offerri et immolari, et tamen per eumdem mihi stirpem promittit; ergo vel curabit, ut quidquid ego effecero ad eum offerendum, ipse tamen non occidatur; vel si occidatur, efficiet ut resurgat: hac fide et spe animatus, Deo quidlibet praecipienti alacris parebo. Unde Eum et in Parabolam Accepit. — «In parabolam,» id est, «in figuram Christi,» inquit Chrysostomus, Galenus, Vatablus. Sicut enim Isaac a morte calvo surrogatus est aries, quem obtulit Abraham, ita salva deitate Christi in cruce immolata est ejus humanitas. Unde huc videtur alludere Christus, Joan. VIII, 56: «Abraham pater vester exultavit ut videret diem meum, vidit, et gavisus est»: vidit, in typo, scilicet, in immolatione Isaac. Secundo, Theophylactus et Oecumenius, «in parabolam,» inquiunt, id est, «in exemplum»; quasi dixerit Deus: Si Abraham obtulit filium suum, et ego unigenitum meum, Christum scilicet, offerre debeo. Tertio, «in parabolam,» id est, «in typum,» mortis scilicet et resurrectionis Christi et Christianorum. De resurrectione enim hic agi innuit vox «unde,» cum ait: «Arbitrans quia et a mortuis suscitare potens est Deus: unde eum et in parabolam accepit,» ut scilicet Isaac esset parabola et typus resurrectionis, sicut phoenix qui moriendo renasci dicitur, typus est et hieroglyphicum resurrectionis. Videbatur enim Isaac quasi a morte resurrexisse, cum certae morti destinatus, patre vibrante in cervicem ejus gladium, angelus gladium continuit, et Isaac a morte liberavit. Ita Theodoretus. Quarto et optime, «in parabolam,» id est, ut Isaac esset parabola, fabula, proverbium, exemplum memorabile et prodigium omnium saeculorum, quod omnibus saeculis homines memorarent et celebrarent, ut, cum de re mira, memorabili, paradoxa et prodigiosa vellent loqui, narrent hoc fidei, spei, pietatis et obedientiae exemplum Isaac, q. d. Per fidem Abraham obtulit Isaac, credens quod Deus illum a morte vel liberaret, vel suscitaret; atque hujus tantae fidei merito incolumem et a morte miraculose servatum, salvumque illum recepit «in parabolam,» id est, in exemplum rarum et admirabile, quod quavis aetate posteri narrent, proponant et imitentur: ut, cum Deus per se aut suos nobis aliquid jusserit, licet arduum et difficile, exemplum Isaac ob oculos habentes, fidenter et generose nos offeramus, remque jussam capessamus, certi Deum affore, implexa explicaturum, ardua superaturum, ignominiam, infirmitates, aerumnas, mortes omniaque mala, quae timemus, in bonum nostrum, laudem et gloriam conversurum, uti fecit Isaaco. Ita jam videmus hoc Abrahae et Isaac fidei et obedientiae exemplum et praemium, ab omnibus celebrari, omnibusque proponi, qua cuivis fideli et obedienti dicatur: Crede, obedi instar Isaaci, ne dubita, bene res cadet, tibi eveniet quod evenit Isaaco. Hinc imago hujus facti olim passim omnibus proposita fuit. Testis est Gregorius Nyssenus citatus in Concilio Nicen. II, action. IV, can. 1: «Vidi,» inquit, «saepius descriptionis ejus (immolationis Isaac) imaginem, et sine lacrymis transire non potui, cum tam efficaciter et ad vivum ob oculos historiam ejus rei poneret.» Sic Isaias, Ezechiel, Daniel, Oseas aliique prophetae et viri sancti admirandae et portentosae vitae, qualis fuit Simeon Stylites, Antonius, Athanasius et alii plurimi dati sunt in parabolam et exemplum toti orbi: adeoque cum eis potuisset dicere Abraham illud Isaiae VIII, 18: «Ecce ego et puer meus, quem dedit mihi Dominus, in signum et portentum Israel.» Sic Christus patiens dicit Psalm. LXVIII, 12, se Judaeis (non in bonum, sed in malum) factum in «parabolam,» id est, in fabulam et publicam irrisionem. Sic Prophetae dicunt Jerusalem, aliasque urbes vastandas, tradi in parabolam, id est, in fabulam et exemplum omnium. Posset quoque «parabola» hic accipi pro «aenigmate,» q. d. Abraham offerens filium, ex quo sperabat posteros, accepit illum «in parabolam,» id est, in «aenigma» et «aenigmaticam comparationem.» Comparando enim Dei promissionem de Isaaci posteris, cum ejus nece et immolatione, aenigma erat: «homo moriens et generans,» puta Isaac. Sicut aenigma phoenicis est: «avis moriens et renascens»; vel, ut Poeta canit: Nec sum, nec non sum, morior simul atque renascor, Sumque mihi lethi, et redeuntis originis auctor. Hebraeum enim «maschal,» quod Septuaginta et Noster vertunt parabolam, significat quamvis sententiam et rem illustrem et excellentem, sive proprie parabolica illa sit, sive proverbialis, sive aenigmatica. Sic dicitur Ezech. XVII, 2: «Fili hominis, propone aenigma, et narra parabolam: aquila grandis,» etc. Ubi aenigma vel parabola vocatur aquila vastans Libanum, per quam intelligit Nabuchodonosorem vastantem Jerusalem. Et cap. XXIV, vers. 3: «Dices,» inquit, «per proverbium ad domum irritatricem parabolam,» ut scilicet sub aenigmate et parabola ollae carnium appositae igni, praedicas obsidionem Jerusalem. Sic Numer. XXIV, 15, Balaam dicitur «sumpsisse parabolam,» cum per stellam aenigmatice Christum praesignificavit, dicens: «Orietur stella ex Jacob.» Sic et Christus parabolas suas, quasi aenigmata obscure proponebat turbis, quas postea discipulis suis explicabat: «Vobis,» inquit ipse, Lucae cap. VIII, vers. 10, «datum est nosse mysterium regni Dei, caeteris autem in parabolis, ut videntes non videant, et audientes non intelligant.»
11:20
Ab Abraham transit ad Isaac, qui ex Dei revelatione praevidens futura bona, filiis suis Jacob et Esau obventura, eadem illis moriens imprecatus est; itaque per fidem eis benedixit, dicens Genes. XXVII, 28: «Det tibi Deus de rore caeli, et de pinguedine terrae, abundantiam frumenti et vini, et serviant tibi populi, et adorent te tribus,» etc. Unde patet hanc benedictionem, non tam precationem, quam praedictionem fuisse de futuris, quae ex Deo revelante per fidem praescivit Isaac. Illa enim post multa saecula non ipsi Jacobo, sed posteris ejus obtigerunt in Chanaan. Vide hic, ut fides sit «argumentum rerum sperandarum et futurarum.»
11:21
Cum scilicet Gen. XLVIII, transpositis decussatim et cancellatis manibus in modum crucis, dextram imposuit Ephraim juniori, qui erat ad sinistram suam, sinistram vero suam imposuit Manasse seniori filio Joseph, qui erat ad dextram suam, itaque juniorem praetulit seniori dicens: «Iste quidem (Manasse) erit in populos, et multiplicabitur; sed frater ejus minor (Ephraim) major erit illo, et semen illius crescet in gentes,» quia videlicet fide praevidebat Jacob futurum, ut ex Ephraim non tantum Josue dux populi, sed et omnes reges Israelis, id est decem tribuum, nascerentur; itaque tribum Ephraim non tantum tribum Manasse, sed et caeteras omnes, et numero et gloria et regno atque imperio superaturam. Et Adoravit (Jacob) Fastigium Virgae Ejus. — Scilicet Joseph filii sui dominantis in Aegypto. Dices: Quomodo ergo Gen. XLVII, 31, quem hic citat Apostolus, dicitur adorasse Jacob non virgam Josephi, sed «conversus ad lectuli caput.» Respondeo: Diversitas haec versionis provenit ex nomine Hebraeo «matte,» cui si substituas chiric et cameis, legasque «mitta,» significabit lectulum; sin substituas patach et segol, legasque «matte,» significabit virgam. Hebraei enim omnes ante tempora Christi, imo usque ad tempora S. Hieronymi, scribebant solas consonantes verborum et nominum sine ullis punctis aut vocalibus, ita ut hoc nomen hebraice scriptum, tam «mitta» quam «matte» legi posset. Nimirum usus est Spiritus Sanctus hac linguae Hebraeae amplitudine, ut plura iisdem verbis significaret. Inde enim provenit diversitas versionum Aquilae, Symmachi, Theodotionis, Hieronymi et aliorum. Voluit ergo Spiritus Sanctus legi hic tam «mitta,» id est lectulum, quomodo legit et vertit Noster in Genesi, cum Aquila et Symmacho; quam «matte,» id est virgam, quomodo legerunt Septuaginta et ex iis S. Paulus hic. Franciscus Ribera opinatur vocem «matte» cum iisdem punctis sive vocalibus olim significasse tam lectulum quam baculum. Radix enim «natah» significat reclinare: inde «mitta» est reclinatorium, sive id sit lectus, sive baculus cui innitimur inclinando. Censet ergo Ribera eamdem vocem «matte» utrolibet modo hic verti potuisse; posteriores enim Hebraicos punctorum inventores in hoc nomine pro varietate significationis, alia et alia puncta substituisse, cum antea essent eadem, ut scilicet ex «mitta» fecerint «matte,» cum virgam significat. Verum hoc non videtur admodum probabile: contrarium enim docent omnes Hebraei omniaque lexica, scilicet «mitta» significare lectulum, non virgam; «matte» vero significare virgam, non lectulum. Neque vero Hebraei posteriores, licet puncta adinvenerint, quae subscripta vocibus Hebraeis, imperitis lectionem planiorem redderent, ideirco vocales et pronuntiationem nominum mutaverunt, ut ex «mitta» facerent «matte»: hoc enim eos fecisse in ullis aliis nominibus demonstrari non potest. Adde, quod S. Hieronymus in Tradition. in Gen. notans Septuaginta, qui legerunt «matte,» et verterunt «virgam,» ait in Hebraeo multo aliter legi, scilicet, «et adoravit Jacob conversus ad lectuli caput.» Idem ergo nomen quoad consonantes, duplex est quoad vocales et in duo nomina dividitur, scilicet «mitta» et «matte»; et utroque modo hic legi posse docet utraque lectio et versio, scilicet tam Septuaginta quam S. Hieronymi ab Ecclesia probata jam et recepta. Septuaginta ergo et ex iis S. Paulus sic vertunt, «prosekynēsen epi to akron tēs rhabdou autou.» Quod S. Augustinus, Quaest. CLXII in Gen., Diodorus et Gennadius, in Gen. XLVII, vertunt, «adoravit Jacob super caput, vel summitatem virgae suae,» subaudi «innixus,» q. d. Jacob summitati virgae vel scipionis sui prae senio incumbens et innixus adoravit, non Joseph, sed Dominum. Verum noster Interpres cum Chrysostomo, Procopio, Eucherio in Gen. XLVII, melius vertunt sic, «adoravit (Jacob) fastigium virgae ejus»: hoc enim plane et absolute verba Graeca significant, cum prior S. Augustini versio subaudire et supplere debeat, «innixus,» vel «incumbens.» Nec obstat Graecum «epi» et Hebraeum «al,» quod proprie «super» significat. Nam Hebraeum «al» et Graecum «epi» subinde tantum denotant rem adorandam in accusativo, cujus sunt notae, ut I Reg. I, 10: «Anna oravit ad (hebraice al) Dominum,» id est, oravit Dominum; cap. XLV, vers. 14: «Te adorabunt,» hebraice «elaich tistachavu,» id est, «ad te adorabunt.» Sic saepe in Scriptura dicuntur Sancti orare ad Dominum, id est, orare Dominum: praepositioni enim «ad» respondet Hebraeum «al,» vel «el,» quae duo saepe pro eodem sumuntur. Ita ergo et hic adoravit Jacob «al,» sive «el,» id est ad virgam, hoc est, adoravit virgam Josephi. Adde, Hebraeum «al» et Graecum «epi,» proprie verti posse, «versus» vel «contra.» Q. d. Adoravit Jacob versus, vel contra summitatem virgae ejus, quia scilicet illi ex adversa se inclinabat et incurvabat. Sic Psalm. V, vers. 8, dicitur: «Adorabo ad templum,» id est, versus templum, ubi in Hebraeo pro «ad» est «el,» pro quo hic est «al.» Sensus ergo est, quod Jacob adoraverit, id est, reverentiam exhibuerit, et curvando se honoraverit virgam, id est sceptrum et potestatem ac principatum Josephi. Hebraeum enim «histachava,» proprie significat se inclinare et curvare deorsum, aut prosternere se alicui, reverentiae causa, quod Latini, ut Suetonius in Augusto, vocant «supplicare.» Quaeres, cur Jacob adoraverit fastigium virgae, id est sceptri, Josephi? Respondeo: Litteralis causa fuit, quod Jacob non in Aegypto, sed in Chanaan sibi et suis promissa, sepeliri optabat, et a Josepho ut idipsum curaret, postulabat: annuit Josephus promisitque patri, se id curaturum. Jacob ergo voti compos, laetus gratias egit Josepho filio suo dilectissimo, et curvando se, veneratus est sceptrum, id est, regiam potestatem Josephi, a Deo illi datam, ac consequenter Deum datorem potestatis hujus vel maxime veneratus est et adoravit: erat enim Josephus secundus a Pharaone, et quasi alter Aegypti rex. Secundo, prophetice id fecit Jacob. Quia enim praevidebat ex Joseph nascituros reges, qui gererent sceptrum Israel, sive decem tribuum in Samaria, hinc adoravit sceptrum Joseph, quasi innuens et vaticinans ex Joseph nascituros reges, quos subditi quasi reges colerent et adorarent. Ita Chrysostomus et Theodoretus. Tertio, allegorice id fecit Jacob fide credens virga Christum ex virga Jessea et Israelitica, puta beata Virgine, ac consequenter ex seipso nasciturum: hujus ergo virgae caput, id est, Christum Samaritanum nostrum, cujus typus erat Joseph, veneratus est Jacob. Ita Sedulius hic et Procopius in Gen. XLVII; atque haec fuit potissima causa, cur Jacob Josephum adjurarit, ut se sepeliret in Chanaan: quia nimirum in spiritu praevidebat Jacob Christum in Chanaan nasciturum et resurrecturum, seque cum Christo in die Paschatis cum aliis sanctis Prophetis et Patriarchis ibidem resurrecturum credebat et sperabat, juxta id quod contigit Matth. XXVII, 52. Unde Abulensis, in cap. XLVII Genes.: «Ab omnibus,» inquit, «Catholicis creditur, quod inter alios qui cum Christo resurrexerunt, etiam Jacob patriarcha resurrexerit.» Recte ergo ex hac adoratione sceptri Josephi Patres Concilii Niceni II (in epist. Hadriani Papae ad Constantinum et Irenem, et in lib. Leontii) probant adorationem et cultum imaginum, eumque non in imagine haerere, sed ad prototypum suum referri et transire docent. Sicut enim Jacob incurvans se sceptro Josephi, non ipsum sceptrum, sed Josephum principem (cujus symbolum et imago erat sceptrum) adoravit: ita cum veneramur imagines, non imagines, sed Sanctos, quorum sunt imagines, veneramur. Si enim hoc impium esset aut superstitiosum, impius et superstitiosus fuisset Jacob, qui sceptrum Josephi adoravit; quod absit. Sicut enim veneratio sceptri erat veneratio Josephi: ita veneratio imaginis, est veneratio Sancti, cujus ea est imago. Adde quod Jacob, ut dixi, in sceptro hoc, non tantum praesentem Josephum, sed et Christum longe absentem et post multa saecula nasciturum, quasi in imagine sua repraesentatum adoravit.
11:22
Q. d. Per fidem Joseph moriturus revocavit in memoriam exitum et liberationem Hebraeorum fratrum et filiorum suorum ex Aegypto, eorumque introductionem in terram Chanaan, ad eam possidendam, prout Abrahae revelaverat et promiserat Deus: et quia hoc ipsum fide tam vivens, quam moriens credidit, certoque eventurum sibi persuasit, hac de causa jussit, ut Hebraei ex Aegypto exeuntes in Chanaan ossa sua secum efferrent, ut inter suos in Chanaan, aeque ut Jacob, sepeliri et cum Christo resurgere posset. Nota hic, veteres Sanctos et Patriarchas in morte singulari numine afflatos, mira vaticinatos esse, et quasi cycneas voces edidisse. Secundo, magnam illis funeris et sepulcri curam fuisse: quam licet spernant Novantes, tamen naturae ipsius instinctus eamdem ipsos saepe non cogitantes docet, cum in morte suorum non tantum funus celebrant, sed et mortuo bene precantur, imo suorum pro eo preces exposcunt. Sentiunt ergo pias esse pro defunctis preces, pium esse animas vita functas precibus juvare, ac consequenter animabus illis periculum aliquod poenae alicujus impendere, esseque Purgatorium. Nemo enim orat pro animabus ad caelum, vel infernum, in quo nulla est redemptio, euntibus.
11:23
Eo quod vidissent elegantem infantem, et non timuerunt regis (Pharaonis, qui infantes Hebraeorum mergi jusserat) edictum. Quaeres, quomodo per fidem, et non potius per amorem naturalem parentum occultatus sit Moses. Respondeo, fidem hanc plane innuere revelationem aliquam fuisse factam de Mose, cui fidem adhibentes parentes Mosis, eum occultarunt, non dubitantes hac ratione infantem certo salvum fore. Revelationem hanc factam esse per solam elegantiam Mosis, censent Chrysostomus, Theophylactus, Oecumenius; per hanc enim ex peculiari Spiritus Sancti instinctu parentes aliquid divinum de Mose praesenserunt. Verum aliam eamque peculiarem de Mose revelationem tradit Josephus, lib. II Antiq., cap. V, ubi narrat Amram, patrem Mosis, de Mose nascituro anxium, ob Pharaonis infanticidae edictum, Deum instanter pro puero rogasse, et astitisse illi Deum, promisisseque Mosen nasciturum, qui non tantum a submersione liberaretur, sed et totius populi ex Aegypto liberator existeret. Unde hujusce rei fama inter Hebraeos illius temporis percrebuit, ut indicat S. Stephanus, Act. VII, 25, cum ait: «Existimabat (Moses) intelligere fratres, quoniam Deus per manum ipsius daret salutem illis,» quia scilicet putabat Moses, illos Hebraeos, qui videbant a se occidi Aegyptium, oraculi et famae jam de se liberatore futuro pervulgatae conscios esse; hinc fidenter coram eis Aegyptium occidit. Dices: Quomodo ergo Paulus hic dicit, Mosen occultatum esse a parentibus, «eo quod vidissent elegantem infantem.» Respondeo: Id dicit, quia parentes in sua revelatione et fide de Mose infante jam nato confirmati sunt, cum viderunt illi elegantiam plus quam naturalem a Deo inditam esse. Erat, inquit Josephus, infans hic tam formosus, ut aspicientium leviter mox oculos in se raperet, defixosque teneret. Patet id ex S. Stephano, Act. VII, ubi per hanc elegantiam Mosen Deo charum fuisse, adeoque Mosen, non tam hominibus, quam Deo, elegantem, speciosum et placentem fuisse significat, cum ait vers. 2: «Eodem tempore natus est Moyses, et fuit gratus Deo.» Ubi pro «gratus,» eadem est vox Graeca, scilicet «asteios,» quam hic interpres Latinus «elegantem» vertit; Syrus, Act. VII, «rechim,» id est «dilectum»; hic «scappir,» id est «pulchrum placentemque» vertit. Haec ergo elegantia plusquam naturalis Mosi a Deo indita significabat Mosen Deo placere, illique cordi et curae esse, ut non tantum ab aquis servaretur, sed et populi servator fieret: itaque per hanc elegantiam Mosis, non tam humanam quam divinam, in fide sua confirmati sunt parentes, et animati ad eum occultandum; nec dubitarunt hac ratione eum ab aquis Deo tutore incolumem evasurum, uti et factum est. Ita Chrysostomus, Theophylactus, Oecumenius.
11:24
Filiam hanc Pharaonis omnes ex Josepho Thermut nominant: addit Philo in Vita Mosis eam unicam fuisse Pharaonis haeredem, et licet diu nupta fuisset, prole tamen caruisse. Haec ergo Mosen infantem tam elegantem expositum conspiciens rapuit, educavit, adoptavit sibi in filium, imo, ut ait Philo, muliebri arte finxit se gravidam, peperisseque Mosen, ut passim Moses illius filius nativus, non ascititius putaretur, ideoque ut suis Hebraeis hanc opinionem eximeret Moses, jam futurus eorum dux et liberator, negavit se esse filium filiae Pharaonis, ut hic ait Apostolus. Idipsum confirmat S. Stephanus, Act. VII, 22, ubi docet Mosen regio more educatum fuisse, «in omni sapientia Aegyptiorum»; et clarius Philo, qui ait magnis praemiis Mosi accitos fuisse praeceptores e Graecia, qui liberales artes, et e Chaldaea astrologos, qui sideralem scientiam, Assyrios quoque, qui suas litteras cum docerent, utpote spe omnium destinatum successorem aviti solii, et regem juniorem appellatum: Mosen vero edomandis animi affectibus plurimum studuisse, secutumque fuisse non Aegyptiorum, sed majorum suorum patria instituta. Negavit. — Graece «ērnēsato legesthai,» id est, renuit dici et vocari filius filiae Pharaonis; renuit, inquam, tum verbis, tum factis: cum scilicet ex aula Pharaonis ad suos Hebraeos se contulit, iis se junxit, eos vindicavit caeso Aegyptio, ac tandem Hebraeorum se ducem contra Pharaonem et Aegyptios professus est. Nota: «Fide negavit» hoc Moses: quia fide qua credebat oraculo Dei jam dicto, de futura Hebraeorum per se liberatione ex Aegypto, rursum fides regni caelorum et remunerationis aeternae, impulit eum relinquere aulam et lautitias Aegypti, ut cum Hebraeis omnem Pharaonis tyrannidem et fortunae aleam subiret. Mosen imitentur qui avitae fidei causa, suis praediis, dominiis, imo regnis spoliantur.
11:25
Graece est «proskairon apolausin,» id est temporalem, sive modici temporis fruitionem. Nota το «peccati»: peccasset enim Moses, non cogitans de liberatione Hebraeorum, cum ad id a Deo se electum sciret ex oraculo jam dicto. Addit Theodoretus vitam quae cum impiis transigitur, peccato non carere, praesertim cum impii pios affligant, et in hoc laudem, consensum et auxilium ab aliis quaerant, uti Aegyptii affligentes Hebraeos, hac in re quaerebant favorem et opem a Mose, quasi futuro haerede et successore regni, q. d. Maluit Moses cum Hebraeis affligi, quam vivere in deliciis regiis impii Pharaonis, ibique peccatis frena laxare, ejusque ambitioni et tyrannidi applaudere. Cum Mose ergo exeat aula, qui volet esse pius.
11:26
Pro «majores divitias» S. Ambrosius, lib. De Cain et Abel, cap. IV, legit, «majus patrimonium»: Moses enim in filium et haeredem regni adoptatus hoc regni patrimonium cum improperio Christi commutavit. Quaeres, quodnam hic vocetur «improperium Christi?» Respondent Graeci, hoc «improperium Christi» esse opprobria, quae Hebraei conjecerunt in Mosen. Haec enim dicuntur «Christi» typice, sive analogice, quia sicut Christus a suis Hebraeis, quos liberare veniebat, improperia passus est: ita eadem ab eisdem passus est Moses. Ita Theodoretus, Chrysostomus, Theophylactus. Secundo, Galenus putat «improperium Christi» dici quodvis improperium, quod fideles vel Ecclesia, ab infidelibus vel impiis sustinet; dicique «Christi,» quia Christus dux fuit passionis et caput Ecclesiae patientis; et quia, ut ait Vasquez, Christus postea docuit causa justitiae et religionis hoc improperium esse sustinendum; quod Galat. V, vocatur crux Christi. Hinc quando Ismael Isaacum, Esau Jacobum, Cain Abelum, Aegyptii Mosen, civitas diaboli civitatem Dei, mali bonos persequuntur, semper est et dicitur «improperium Christi,» quasi capitis in suis membris irrisi, vexati et afflicti. Sic enim aeterna Dei lege decretum est, ut in hoc saeculo mali triumphum agant, pii crucem gestent post Christum, et semper cum adversitatibus luctentur, quibus Deus illos quasi milites suos vult exercere ad caelestem coronam promerendam. Tertio et aptissime, Ribera proprie haec verba accipit et explicat, quod scilicet Moses, partim ex fide et traditione Abrahae aliorumque patrum cognoscens Christum pro genere humano passurum, partim spiritu prophetico praevidens speciatim injurias et opprobria illi a Judaeis inferenda, ut Christo patienti similis fieret, maluerit pati, affligi et opprobriis affici cum Hebraeis, quam honoribus et opibus abundare in aula Pharaonis: hoc enim proprie est et dicitur «improperium Christi.» Si enim Jeremias haec opprobria Christi praevidit, et in suis opprobriis adumbravit, quidni et Moses? Si Isaias, Ezechiel, Osee, David aliique Prophetae ad hoc a Deo missi sunt, ut essent typus Christi praedicantis et patientis, atque idipsum sciverunt, scilicet suas passiones et opprobria typice esse passiones et opprobria Christi, quia illa repraesentabant, quidni idipsum sciverit, fecerit et repraesentarit Moses legislator et princeps Prophetarum? Moses enim per tot opprobria et persecutiones liberans populum a Pharaone et Aegypto, expressus fuit typus Christi, per sua opprobria et crucem nos a diaboli et inferni tyrannide liberantis. «Improperium ergo Christi» dicitur, non quod Aegyptii Mosi intulerunt, in odium Christi, utpote qui de Christo nihil scirent; sed quod Moses Christi amore, reverentia, imitatione, similitudine, et ut repraesentaret opprobria Christi, forti et laeto animo sustinuit. Sic enim comoedus, qui in scena repraesentat Christum patientem, dicitur agere Christum, Christique opprobria et passionem. Tales autem quasi comoedi fuerunt Moses et Prophetae. Ubi Nota: Haec summa est hominis fidelis perfectio, nimirum ut exemplo et imitatione Christi adamet, sitiat, quaerat opprobria, irrisiones, persecutiones, calumnias, infamias; itaque cuivis honori, famae, nomini et gloriae etiam regiae praeferat, adeoque etiamsi par Dei gloria et par virtus esset in honore et opprobrio, malit tamen opprobrio, quam honore affici, ut hac ratione assimiletur Christo injuriis, damnis et calumniis onerato, portetque improperia Christi, dicens cum Paulo: «Mihi absit gloriari, nisi in cruce Domini nostri Jesu Christi, per quem mihi mundus crucifixus est, et ego mundo.» Aspiciebat Enim in Remunerationem — aeternae gloriae in caelis, q. d. Ideo Moses opes Aegypti posthabuit gentis suae miseriis, quia sic secum ratiocinabatur: Si ego Aegyptiis deliciis et honoribus me dedam, iis tantum fruar ad viginti vel triginta annos, et mox ab irato Deo damnabor ad aeterna inferorum tormenta; sin autem iis abdicatis populo Dei afflicto me jungam, cum eo premar latere et luto, affligar tantum ad viginti vel triginta annos, et mox a Deo omnis et maxime heroicae virtutis remuneratore liberalissimo, donabor aeternis gaudiis, opibus et honoribus. Satius autem est hic ad modicum tempus esse miserum, quam in aeternum esse miserum; satius est modica miseria emere aeternam felicitatem, quam modica felicitate et voluntate praesenti emere aeternam miseriam. Ergo statuo et decerno amplecti sortem miseram Hebraeorum prae felicitate Aegyptiorum, ut remunerationem aeternae gloriae et felicitatis a Deo nanciscar. Atque haec conclusio et spes Mosen ad omnia dura et ardua fortiter subeunda impulit. Ita pariter secum ratiocinabatur B. Thomas Morus Martyr, Angliae olim Cancellarius, cum Aloisia uxor ab Henrico VIII, rege Angliae, submissa in carcerem ejus animum tentaret, ut regis libidini assentiretur: ejulabat illa, suamque mariti et familiae miseram sortem commemorabat, aliaque ex parte ostendebat magnas opes et honores a rege promitti, si ei subscriberet, cui Morus: Quamdiu, inquit, o Aloisia, hisce opibus fruemur? Respondit illa: Facile adhuc ad viginti annos, marite mi. Mox increpans et indignans Morus: Vade, inquit, o stulta mercatrix, egone pro viginti annis modicae felicitatis vendam annos aeternos felicitatis caelestis? Non ita desipio; quin vero malo carcerem hunc tota vita, bonorum confiscationem, opprobria, mortemque ipsam pati, quam aeternitatem meam beatam prodigere. Hinc patet, pium et sanctum esse bona opera operari intuitu et spe aeternae mercedis. Ita enim operatus est hic Moses, et David, Psal. CXVIII: «Inclinavi,» inquit, «cor meum ad faciendas justificationes tuas in aeternum, propter retributionem.» Est enim hic actus virtutis spei. Sicut ergo pium est operari bona ex virtute et instinctu charitatis, ut scilicet per illa placeamus Deo, nostrumque erga Deum amorem testemur: ita quoque pium est operari bona ex instinctu spei, ut scilicet per illa adipiscamur aeternam mercedem. Ita docet concilium Tridentinum, sess. VI, cap. XI. Hinc secundo, patent merita bonorum operum, utpote quibus Deus quasi remunerator aeternam mercedem retribuat. Vides hic quam Moses et Paulus a sensu, fide et factis Novantium discrepent.
11:27
Cum scilicet Moses, caeso Aegyptio, metuens Pharaonis iram, fugit in Madian, inde postea rediturus ad suorum liberationem, uti de facto rediit in Aegyptum, non veritus Pharaonem. Ita Chrysostomus, Theodoretus, Theophylactus. Verum, quia tunc Moses non tam fide, quam metu Pharaonis fugit in Madian, ut dicitur Exodi II, 15, et Apostolus non ait: «Fide rediit,» nec etiam: «Fide fugit,» sed: «Fide reliquit Aegyptum»; hinc secundo melius, cum Lyrano, Tostato et Pererio in Exodi cap. II, dicemus, Mosen per fidem reliquisse Aegyptum, cum ex ea Hebraeos Deo populo jubente eduxit. Tunc enim fide credidit se cum populo per Dei opem evasurum manus Pharaonis insequentis, populumque feliciter penetraturum in Chanaan, uti Deus promiserat: nisi enim hac fide armatus fuisset Moses, nunquam tantum facinus aggressus fuisset, quo se totamque gentem Pharaonis irae et indignationi objiciebat. Invisibilem Enim Tanquam Videns Sustinuit. — Pro «sustinuit» Graece est «ekarterēsen,» id est, perseveravit, perduravit in afflictionibus, constanter adversa omnia toleravit. Unde Vatablus vertit, perinde enim quasi vidisset eum, qui est invisibilis, ita obduravit et perseveravit in duris quibusque tolerandis. Noster eodem sensu vertit «sustinuit,» q. d. Moses certa fide, patienter, longanimiter et perseveranter in tot adversis exspectavit Dei invisibilis tum opem in educendis Hebraeis in Aegypto, tum mercedem promissam in caelis, perinde ac si ea praesentia oculis suis conspexisset, ideoque dura quaeque forti et constanti animo sustinuit et toleravit. Nota το «tanquam» habere emphasim: respondet enim Hebraeo «caph,» quod non tantum est nota similitudinis, sed etiam mensurae, sive aequalitatis, q. d. Aeque aequali certitudine, spe, patientia et tranquillitate sustinuit Moses Dei, quem non videbat, opem et mercedem, ac si eum coram oculis suis vidisset. Vides hic, ut «fides est substantia rerum sperandarum, argumentum non apparentium.»
11:28
Quia scilicet fide credidit Moses, se cum toto populo sanguine agni paschalis liberandum a morte et angelo percutiente primogenita Aegyptiorum: hinc hac fide incitatus immolavit agnum paschalem ejusque sanguine postes aspersit, ut sanguinem agni videns angelus percutiens, domos Hebraeorum transiliret, et insiliret in domos Aegyptiorum, Exodi cap. XII, vers. 12 et 23; a quo transitu, vel potius transultu angeli, tam agnus, quam festum ipsum dictum est hebraice «pesach,» chaldaice, graece et latine «pascha,» ut dixi I Corinth. V, 7. Tacite hic fidem Christi immolati Hebraeis objicit Paulus, utpote cujus sanguine ab angelo percutiente, id est a diabolo et inferno, liberati sumus: hoc enim allegorice hic significatur.
11:29
Fide enim qua credebant Hebraei Mosi, Dei nomine promittenti miraculosum et felicem maris sicco pede transitum, hac, inquam, fide excitati Hebraei, ipsum mare Rubrum fidenter et secure ingressi, quasi aridam terram calcarunt et transgressi sunt. «Quod experti,» graece «hēs peiran labontes,» id est, cujus experientiam cum cepissent, cum scilicet periculum fecissent, mareque sicco pede transgredi tentassent, Hebraeos insequentes «Aegyptii devorati sunt.» Graece «katepothēsan,» id est demersi, absorpti sunt. Hactenus patriarchas Mosen, Abrahamum, Noe et alios quasi heroes fidei Hebraeis objecit Apostolus, nunc eis objicit vulgum et plebem, q. d. Si heroes illos non potestis imitari, o Hebraei, imitamini saltem rudem populum, qui per fidem superavit mare Rubrum. Si enim pares cum eo sitis fide, parem fidei fructum percipietis, ut scilicet fide Christi et spe aeternae retributionis animati fortiter exilia, bonorum rapinam et acerba quaeque pro fide Christi toleretis; itaque non per mare Rubrum in Chanaan, sed per Christi baptismum, fidem et patientiam in caelum penetretis, ibique aeternas opes et praemia nanciscamini.
11:30
Q. d. Non suffossione, non arietibus, non balistis; sed fide, qua Josue et Hebraei crediderunt, et obediverunt Deo promittenti, quod circumeundo urbem Jericho septem diebus cum arca, clangore tubarum et clamore populi, muri ejus licet altissimi et solidissimi funditus corruerent; muri hi re ipsa corruerunt, itaque per fidem, non per aciem gladii ab Hebraeis expugnata est Jericho. Vide Josue cap. VI.
11:31
«Fide,» qua scilicet Rahab credidit Jerichuntem et reliquas urbes Chanaan a Deo, uti promiserat, tradendas esse Hebraeis: hac enim fide animata, exploratores Hebraeorum excepit «cum pace,» id est pacifice, amice et benevole, eosque abscondit, et tuto ad Hebraeos remisit, ne a civibus Jerichuntinis caperentur et necarentur: ideoque ipsa sola cum suis servata est in excidio Jerichuntis, cum reliqui omnes increduli nolentes se dedere Hebraeis, occisi sunt, q. d. Si popularibus exemplis non movemini, o Hebraei, saltem praestate in vera educati religione, fidem, quam olim praestitit Gentilis Chananaea, imo vile propudium et meretrix. Hinc patet adventantibus Hebraeis, praesertim visis eorum exploratoribus, et audita fama transitus Hebraeorum per mare Rubrum sicco pede, submersis Aegyptiis, miraculorum et victoriarum, quas Hebraei contra Amalec, Og et Seon reges adepti sunt, Rahab credidisse in Deum verum Hebraeorum, Deumque tetigisse cor illius, fidemque non humanam, sed divinam, poenitentiam et timorem suum illi inspirasse: nam hac fide, fideique operibus justificata est Rahab, ut ait S. Jacobus, cap. II, vers. 25. Nota: Rahab vocatur «meretrix,» hebraice «hatzona,» quod licet Chaldaeus, Joseph, Hebraei et Lyranus «cauponam» vertant, tamen S. Hieronymus et Septuaginta, et ex iis Paulus, hic «pornēn,» id est meretricem, interpretantur: utrumque enim significat Hebraeum «zona,» et utrumque convenit Rahab huic. Verisimile enim est Rahab cauponam meritoriam fuisse. Raro enim fit ut feminae quae publica erigunt hospitia, iisque praesunt et lucrum captant, incontinentiae et stupri superent periculum, aut certe suspicionem. Unde cauponae hae meritoriae tam apud Gentiles, quam apud Hebraeos illiberales et impudicae sunt habitae, et ab iis meretricium nomen desumptum est; «zona» enim hebraice dicitur a «zun,» id est «mereri, vendere, prostituere» se, vel sua; et graece «pornē,» id est meretrix, dicitur a «pernein,» id est a divendendo; et Latinum «meretrix» a «merendo» et «mercede» deductum est. Dices quomodo Hebraei exploratores fideles et religiosi ad meretricem in lupanar divertere voluerunt. Respondeo, domum Rahab non fuisse publicum lupanar, sed hospitium, in quo tamen tum ipsa, tum aliae amasiae hospitibus non deessent, uti non raro etiamnum in hospitiis fit. Prudenti vero consilio Hebraei hanc unius feminae tabernam iniverunt, ut in ea quasi hospites, non quasi exploratores ingressi, ibidem occultissime latitarent. Adde, quod domus Rahab vicina erat moenibus, itaque semotior a populo et occultior, atque ad effugiendum, si res posceret, opportunior. Ita Abulensis, Vatablus et Arias Montanus, in Josue cap. II.
11:32
Gedeon enim fide qua credidit Deo sibi et suis promittenti victoriam de Madianitis, eamdem obtinuit, Judic. VII; Barac fide qua credidit Deborae, nomine Dei mandanti ut pugnaret contra Sisaram, eumdem instar fulminis (unde apposite Barac hebraice significat fulmen) profligavit, Judic. IV; sic Samson, Jephte, David et alii fide qua credebant Deo se excitanti ad praelium contra Philisthinos, Ammonitas aliosque hostes populi Dei, eosdem prostraverunt. Unde de Jephte et Samson saepe dicitur, factus esse vel irruisse in eum spiritus Domini, cum praelium, vel aliud opus arduum aggressus esset. Nota: Combinat hic Apostolus heroes fidei, scilicet binos et binos, qui eodem fere saeculo vixerunt, ita ut praeponat priorem non tempore, sed dignitate et celebritate. Gedeon enim gloriosior fuit Barac, qui tamen tempore Gedeone fuit prior. Sic et Samson Jephte; et David, utpote rex in bellis fortissimus et felicissimus, Samuelem non tempore, sed gloria antecelluit. Nota secundo, Apostolum hic proprie et primario non texere catalogum Sanctorum veteris Testamenti, sed tantum praeferre et laudare heroes fidei, qui per fidem heroica opera ediderunt et confecerunt: nam alioqui constat Jephte latrocinio, Samsonem et Rahab fornicatione, alios aliter peccasse. Ita Chrysostomus et Theophylactus hic, et Abulensis, in cap. XI Judicum. Secundario tamen satis subindicat Apostolus omnes fuisse sanctos, et consequenter per fidem poenituisse de peccatis, itaque in gratia et spe salutis, ac beatae resurrectionis e vita excessisse. Nam vers. 33 ait, «eos per fidem operatos esse justitiam,» etc.; et vers. 39: inquit, «Et hi omnes testimonio fidei probati non acceperunt repromissionem, Deo pro nobis melius aliquid providente, ut non sine nobis consummarentur.» Ubi satis indicat, omnes a se nominatos non accepisse quidem consummatam felicitatem, fidelibus repromissam ante Christum et Christianos: eamdem tamen cum illis accepturos esse in beata resurrectione. Scopus enim Apostoli est, Hebraeos exemplo patrum, quos hic citat, tam in sanctitate quam in fide Christiana confirmare. Unde S. Thomas, Anselmus et Ribera asserunt Apostolum hic texere catalogum Sanctorum veteris Testamenti, non omnium, sed magis illustrium, nimirum eorum qui apud Hebraeos sanctitatis famam et nominis gloriam obtinebant.
11:33
Vicerunt regna — Chananaeorum, Philisthinorum, Ammonitarum et aliorum. Operati sunt justitiam — id est justam vindictam populi sui, contra injustos Chananaeos, Philisthinos et alios hostes. Secundo, «justitiam,» id est, misericordiam et humanitatem, v. g. quam David et Samuel Sauli iniquo regi et hosti suo (illi cum nocere possent) parcendo, imo serviendo exhibuerunt. Ita Chrysostomus et Oecumenius. Tertio, alii proprie «justitiam» accipiunt, q. d. Hi Sancti justitiam tutati sunt, jus suum cuique reddiderunt, fuerunt justi judices et justitiae vindices. Quarto et optime, operati sunt «justitiam,» id est, justa et sancta opera, quibus, ut dixi vers. 5, placuerunt Deo. Unde Syrus vertit, «pelachu kinuta,» id est, coluerunt justitiam, q. d. Sancti per fidem, qua credebant virtuti tanta esse in caelis reposita praemia, totam vitam impenderunt ejus studio et exercitio, unamque virtutem coluerunt et exercuerunt. Adepti Sunt Repromissiones. — V. g. cum Josue, Caleb aliique Hebraei ingressi sunt possederuntque terram Chanaan sibi promissam; cum Abrahamo natus est Isaac; Davidi Salomon, filius et haeres a Deo promissus; cum Gedeon, Samson, Jephte victorias a Deo promissas adepti sunt; et ita alius quilibet promissionem sibi a Deo specialiter factam, quam fide credidit, re ipsa consecutus est. Dices: Quomodo ergo vers. 39, ait eos nondum accepisse repromissiones? Respondeo: Graece est «tēn epangelian,» id est illam (scilicet eminentem) repromissionem, quae finis, caput et summa est omnium repromissionum, quaeque omnibus communiter repromittitur, scilicet felicitas aeterna, et consummata beatitudo tam animae, quam corporis: hanc enim nemo patrum illorum ante Christum adeptus est. Obturaverunt Ora Leonum. — Non omnes, sed aliqui ex heroibus jam dictis, puta Samson, qui catulum leonis nuda manu discerpsit, Judic. XIV, 6; et David, qui leonem gregem invadentem arrepto mento suffocavit, I Reg. XVII, 34; et Daniel, qui sua praesentia et sanctitate clausit ora leonum fame rabidorum, ut eum contingere non auderent, Daniel. VI, 22.
11:34
Extinxerunt Impetum Ignis. — Scilicet tres socii Danielis, Sidrach, Misach et Abdenago in fornace Babylonia, ubi ignem ardentissimum, ligna, picem omniaque alia validissime comburentem ipsi quasi stiterunt et retuderunt, ut vim suam et impetum in corpora eorum, quasi amiantina essent, exercere non posset, Daniel. III, 49. Effugerunt Aciem Gladii. — Corrige cum Romanis, Syro et Graecis, «ephugon,» id est, effugerunt. Fugatur enim hostis, acies vero gladii non fugatur, sed fugitur. Sic Elias effugit gladium Jezabelis, David Saulis, Moses Pharaonis. Convaluerunt de Infirmitate. — Id est a morbo, uti Ezechias, IV Reg. XX, 6, et Tobias a caecitate, Tobiae XI, 15, et Job a sua plaga, Job ult. Secundo, «de,» id est ab, «infirmitate,» ut ex infirmis, debilibus et timidis fierent fortes, validi et audaces: uti factus est Gedeon, Barac, Moses, Josue, Josue cap. VIII et IX, Judith aliique, cum ad ducatum aut regimen populi a Deo evocati sunt. Utrumque sensum afferunt et sequuntur Theodoretus, Theophylactus et Chrysostomus, qui hoc refert ad Judaeos cum Babylonica captivitate quasi tabidi et moribundi, in Judaeam hilares, alacres et vegeti redierunt. Tertio, Vatablus vertit, «validi facti sunt ex infirmitate»; et Hugo Cardinalis ex S. Chrysostomo, imbecillitate facti sunt fortes; fortitudo enim fidelium est agnitio et confessio propriae infirmitatis: per hanc enim virtus Dei in infirmitate nostra perficitur. Vide dicta II Corinth. XII, 9. Castra Verterunt Exterorum. — Pro «verterunt» graece est «eklinan,» id est inclinarunt, hoc est, in fugam compulerunt; dicitur enim acies inclinata, cum hosti cedit et parat fugam. Pro «castra» graece est «parembolas,» quod licet Erasmus vertat, «incursiones,» tamen rectius noster Interpres, imo Vatablus et Beza vertunt, «castra,» vel «exercitus.» Syrus vertit «masreiata,» id est munitiones everterunt hostium, uti fecit David, cum Sionem arcem munitissimam expugnavit; et Machabaei, cum muros hostium ferreos penetrarunt, et in ipsas hostium arces non tam conscenderunt, quam involarunt. Verum, ut dixi, Graecum «parembolas» proprie non arces aut munitiones, sed castra significat.
11:35
«De,» id est ex, «resurrectione,» puta per resuscitationem, quia ex morte resurrexerunt. Ita Sunamitis filium resuscitatum ab Eliseo recepit, quasi e gremio resurrectionis regeneratum et redivivum, IV Reg. IV. Pari modo vidua Sareptana filium suum ab Elia ad vitam revocatum recepit, III Reg. XVII. Alii Autem Distenti Sunt. — Graece «etympanisthēsan,» quod Suidas vertit, fustuati, sive fustibus contusi, excoriati et suspensi sunt; Chrysostomus et Theophylactus vertunt, decollati sunt. Verum Graecum «etympanisthēsan» ad verbum significat tympanizati sunt. Ubi nota, tympanum genus fuisse tormenti, quo homines fortiter et rigide distendebantur, quasi in equuleo, et pulsabantur uti pelles distentae in tympano. Notat Eleazarum et Machabaeos, qui ab Antiocho Epiphane dire cruciati sunt. De Eleazaro enim dicitur II Machab. VI, 19 et 28: «Voluntarie praeibat ad supplicium,» graece «epi to tympanon,» id est ad tympanum; et de septem fratribus Machabaeis cap. VII, 1, dicitur eos flagris et taureis (graece «neurais,» id est, nervis et loris taurorum) cruciatos fuisse: in tympano enim et flagris lorisque caedebantur, et fustibus pulsabantur, et baculis, saxis malleisque tundebantur, et quasi tympanum omnium verberibus cruciatibusque objiciebantur. Anaxarchus philosophus, teste Laertio, dum a Nicocreonte tyranno, quasi in mortario, pila contunderetur: inquit, «Tunde, tunde follem, Anaxarchum non tundis,» follem vocans corpus suum, Anaxarchum vero animam, vel potius animos, quos gerebat excelsos. Hoc re ipsa dixit Eleazarus Antiocho: «Tympanum, Antioche, pulsas et tundis, Eleazarum non pulsas et tundis.» Hinc ista Machabaeorum vox: «E caelo (corporis) ista (membra) possideo; sed propter Dei leges nunc haec ipsa despicio, quoniam ab ipso me ea recepturum spero.» Non Suscipientes Redemptionem, ut Meliorem Invenirent Resurrectionem. — q. d. Eleazarus, Machabaei et similes voluntarie haec tormenta subierunt. Poterant enim, si vel verbulo Antiocho cessissent, omnibus poenis redimi et liberari: jam autem fide roborati, cruciari et mori maluerunt, ut per illam mortem invenirent resurrectionem et vitam meliorem vita praesenti, quam pro Deo amittebant et prodigebant. Secundo. Theophylactus et Oecumenius «resurrectionem meliorem» interpretantur gloriosiorem, qua scilicet Machabaei, quasi fortissimi Martyres, in majori gloria prae aliis Sanctis resurgent. Tertio, Chrysostomus «resurrectionem» hanc «meliorem» dici putat, respectu resurrectionis ad praesentem vitam, de qua dixit ante: «Acceperunt mulieres de resurrectione mortuos suos.» Sed primus sensus simplicior est et solidior. Non dubium est, inquit Beza, quin eam designet persecutionem quam Antiochus exercuit. Allegat ergo Apostolus Machabaeorum libros: cur ergo eos respuis et de canone dispungis? Tentati Sunt. — Ita Graeca et Latina omnia legunt cum Chrysostomo, Theodoreto, Theophylacto, Oecumenio, licet Syrus et alii aliqui hoc expungant. Itaque «tentati sunt,» scilicet alii gravibus et diuturnis calamitatibus, ut Job; alii persecutionibus, exiliis, fame et penuria, ut Prophetae sub Jezabel; alii per arduam obedientiam a Deo tentati sunt, ut Abraham; alii omni poenarum genere tentati sunt, ut Machabaei aliique Martyres sub Antiocho, et de talibus proprie loquitur hic Paulus, ut patet ex antecedentibus et sequentibus: sed fide et spe caelestis gloriae, hasce omnes tentationes vicerunt. In Occisione Gladii Mortui Sunt. — Tales fuerunt Israelitae illi in persecutione Antiochi, de quibus dicitur II Mach. V, 13: «Fiebant ergo caedes juvenum ac seniorum, et mulierum et natorum exterminia, virginumque et parvulorum neces; erant autem toto triduo octoginta millia interfecti.» Vide hic fidem, fortitudinem et martyria Sanctorum veteris Testamenti; quid jam faciant Christiani? Audi quid fecerint in primitiva Ecclesia Tertullianum describentem lib. ad Scapulam Praesidem, cap. V: «Crudelitas,» inquit, «vestra, gloria est nostra. Vide tantum ne hoc ipso, quod talia sustinemus, ad hoc solum videamur erumpere, ut hoc ipsum probemus, nos haec non timere, sed ultro vocare. Arrius Antoninus in Asia cum persequeretur instanter, omne illius civitatis Christiani ante tribunalia se manu facta obtulerunt: tum ille paucis duci jussis, reliquis ait: O miseri, si cupitis perire, praecipitia aut restes habetis. Hoc si placuerit et hic fieri, quid facies de tantis millibus hominum, tot viris ac feminis, omnis sexus, omnis aetatis, omnis dignitatis, offerentibus se tibi? quantis ignibus, quantis gladiis opus erit!» Idem in Apologetico, cap. ult.: «Cruciate,» inquit, «torquete, damnate, atterite nos. Probatio est innocentiae nostrae iniquitas vestra. Ideo nos haec pati Deus patitur: nam et proxime ad lenonem damnando Christianam potius quam ad leonem, qua confessi estis, labem pudicitiae apud nos atrociorem omni poena et omni morte reputari.» Primus in Christianos persecutionem movit Nero, qui Christianos, alios crucibus, alios flammis, alios canibus laniandos objecit, uti dixi II Timoth. IV, 17. Secundus Domitianus plurimos Romae nobiles Christianos virosque illustres nullo jure, nulla ratione trucidavit, innumeros in exilium expulit, bonorum direptione mulctatos. Nec mirum; cum ipse caeco tumore in tantam superbiam elatus sit, ut Dominum sese ac Deum vocari, scribi colique voluerit, teste Orosio, Sexto Aurelio Victore, Sulpitio et aliis. Tertius Trajanus saeviens, et immensas quotidie Martyrum jugulans catervas, inter alios S. Ignatium Romae in amphitheatro (locus adhuc extat signatus altari et sacello, quem saepe magno animi sensu veneratus sum) leonibus objecit. Quartus persecutor fuit M. Antoninus Verus, cujus quam acris fuerit persecutio, testantur litterae quae a Gallis Lugdunensibus ac Viennensibus ad Asianos Phrygiosque fratres conscriptae extant apud Eusebium, lib. V Histor., cap. 1. Quintus fuit Severus; sextus Maximinus, qui maxime in Clericos et sacerdotes, quasi fidelium magistros saeviit, teste Eusebio, lib. VI, cap. XX. Septimus fuit Decius, ejusque collega Valerianus, sub quo S. Laurentius in craticula triumphavit. De his audi S. Hieronymum, initio Vitae S. Pauli primi Eremitae, qui hanc persecutionem fugiens secessit in eremum: «Sub Decio,» ait, «et Valeriano, quo tempore Cornelius Romae, et Cyprianus Carthagine felici cruore damnati sunt, multas apud Aegyptum et Thebaidem Ecclesias tempestas saeva populata est. Voti tunc Christianis erat pro Christi nomine gladio percuti: verum hostis callidus tarda ad mortem supplicia conquirens, animas cupiebat jugulare, non corpora. Et ut ipse qui ab eo passus est Cyprianus ait: Volentibus mori, non permittebatur occidi.» Addit exempla: perseverantem in fide Martyrem, et inter equuleos laminasque victorem jussit judex melle perungi, et sub ardentissimo sole ligatis manibus post tergum resupinari, scilicet ut muscarum aculeis cederet, qui ignitas sartagines antea superasset. In alium meretricem immisit, qui vi voluptatem cruciatu superaret, linguam praemordens in eam expuit. Quid autem crudelius, quam ut Catanae in Sicilia tenellae virgini Agathae non modo in equuleo laminae candentes admoverentur, sed et mamilla amputaretur? Unde judex Quintianus merito ab ea audivit: «Crudelis tyranne, non te pudet amputare in femina, quod ipse in matre suxisti?» Justo ergo Dei judicio Decius in solo barbarico inter confusas turbas gurgite paludis submersus est, ut nec ejus potuerit cadaver inveniri; Valerianus vero, a Sapore Persarum rege captus, ignominiosissima apud Persas servitute consenuit, teste Eusebio, lib. VII, cap. IX. Octavus fuit Aurelianus, qui acerbam contra Christianos persecutionem impio decreto suscitavit: nec multo post subita morte mulctatus est. Nonus fuit Diocletianus. Decimus, Maximianus Herculeus, sub quibus tanta fuit rabies infidelium, ut intra triginta dierum spatium octodecim millia hominum promiscui sexus, variis modis et horrendis perempta sint. Nos ipsi, ait Eusebius, lib. VIII, cap. IX, per Aegypti solitudines cum iter ageremus, oculis nostris inspeximus, ut sedenti pro tribunalibus saevissimo Praesidi offerrentur innumeri populi fidelium, quos ille singulos per ordinem confessos se Christianos capite plecti jubebat. Sponte omnes, imo et alter alterum praevenientes cervices caedentibus objectabant: defecerunt carnificum manus, et succedentes sibi invicem fatigati sunt, hebetata est acies gladii. Videbam, ait, fessos residere carnifices, vires resumere, animos reparare, mutare gladios, diem quoque non sufficere ad poenam. Hisce subservierunt Maximinus et Maxentius, Maximiani filius, atque Licinius, qui Christianos jussit tradi lanionibus, et eos porcorum more suspensos publice, postea superpositos truncis ligneis per frusta concidi, et in partes dividi, itaque ad piscium pabulum in mare projici imperavit. Plura vide apud Joannem Lensaeum Belliol., Doctorem Lovaniensem, egregio illo libello, quem de variis generibus persecutionum edidit. Hoc saeculo quam varia et horrenda ab Huguenottis supplicia passi sint Orthodoxi et Martyres in Anglia, Francia et Belgio, videre est in Theatro haereticae crudelitatis. Spectate haec, Christiani, et similia ambite: pudeat non posse ferre verbera, imo verba asperiora. Patres vestri generose tulerunt ignes, furcas, equuleos, leones, et quidquid saevitia excogitare potuit, tulerunt et irriserunt, et vos morsum culicis exhorrescetis? Absit, absit, quin potius cum eis de patientia, de fortitudine concertate. Huc vos eadem fides speratae aeternitatis vocat, et classicum canit.
11:36
Talis fuit Jeremias, qui cum rebellibus Judaeis minaretur excidium Hierosolymae, ab eis dirissima est passus, scilicet probra, alapas, verbera, famem, carcerem, saepe a toto populo reus mortis est proclamatus, ac tandem lapidatus martyr occubuit: itaque Jeremias Christi a Judaeis afflicti expressissimus fuit typus, ac merito ab Isidoro Pelusiota, lib. I, epist. 208, «polypathestatos,» id est, calamitosissimus, nuncupatur. Talis quoque fuit Michaeas, qui quod cladem praediceret Achab regi, ab eo in vincula conjectus, et a pseudopropheta irrisus et verberatus est, III Reg. vers. ult. Tales fuerunt alii Prophetae, Zach. XI, 11. «Parit talia certamina superna peregrinatio: magnorum enim revera est, pati a suis ludibria,» ait Climacus.
11:37
Lapidati Sunt. — Ut Nabot procurante Jezabele, III Reg. XXI, et Zacharias, filius Joiadae pontificis, II Paralip. XXIV, aliique multi, de quibus ait Christus Matth. XXIII, 37: «Jerusalem, Jerusalem, quae occidis Prophetas et lapidas eos qui ad te missi sunt,» quorum princeps fuit Jeremias, de quo Tertullianus, Scorpiaci VIII: «Jeremias,» inquit, «lapidatur, Isaias serratur, Zacharias inter aedem et altare occiditur, perennes cruoris sui maculas silicibus assignans.» Secti Sunt. — Ut Machabaei, quibus manus et pedes resecti et praecisi sunt, II Machab. VII, 4. S. Hieronymus in XXVI Matth. legit, serrati sunt (hoc enim quoque significat Graecum «epristhēsan»), refertque ad Isaiam, quem tradunt Hebraei serra dissectum esse a Manasse, quod ejus et principum vitia acrius et saepius carpsisset. Idem tradit Epiphanius in Vita Isaiae, S. Thomas et Tertullianus in carmine, ubi sic de eo canit: Quem populus sectum ligno sine labe repertum. Immeritum demens crudeli morte peremit. Quibus verbis docet serram, qua sectus est Isaias, fuisse «ligneam»; nimirum ut Isaias, qui nomine Jesu Salvatoris nomen et adventum figurabat, morte quoque sua materiam et formam crucis in lignea serra figuraret. Circuierunt in Melotis, in Pellibus Caprinis. — «Melota,» inquit D. Thomas, «est vestis facta de pilis camelorum, vel melius: taxus habet pellem hirsutam, de qua fit vestis hirsuta, quae dicitur Melota.» Verum «mēlon» graece vocatur ovis, inde «mēlōtē,» melota, dicitur ovis pellis, aut potius exuvium, hoc est pellis corpori ovis detracta una cum lana. Inde enim homines pauperes et rusticanos, quos necessitas cogit extra urbes sub dio degere, vestes facere solere tradit Philo, initio lib. De Victim. Adde, melotem per catachresin cujusvis quadrupedis pellem significare. Notat Paulus Eliam, qui IV Reg. I, 8, «vir pilosus» dicitur, non tam a barba et coma, quam a melote et veste pilosa et hirsuta; notat et Eliseum aliosque Prophetas, quorum insigne fuit melotes, sive cilicium ex pelle hirsuta. Porro usi sunt Prophetae melote, quasi vili et aspero amictu, tum quia Achab, Antiochus et alii ad extremam paupertatem eos adigebant, ut homines et hominum solatia fugere, atque in montibus et speluncis instar ferarum oberrare et latere cogerentur; tum quia hoc suo vili habitu volebant docere homines luxum vestium esse spernendum, de quo multa hic habet Chrysostomus, hom. 28, in morali; tum denique, ut hoc quasi cilicio et habitu poenitentiae, circumeuntes agros et oppida, docerent populum, et ad poenitentiam sanctamque vitam excitarent et compungerent. Ita S. Joannes Baptista praedicans vestitus erat cilicio e pilis camelorum confecto, et zona pellicea cinctus: hinc et sancti Eremitae olim melote sunt usi. Vide Cassianum, lib. I De Institut. monast., cap. VIII. Citans haec verba S. Bernardus, tract. De Vita solitaria: «Idcirco,» inquit, «patres nostri in Aegypto et Thebaide, sanctae hujus vitae ardentissimi aemulatores, in solitudinibus degentes, angustiati, afflicti, quibus dignus non erat mundus: ipsi sibi cellas aedificabant, in quibus tecti tantummodo et circumsepti, a turbine et a pluvia tutabantur: in quibus eremiticae frugalitatis deliciis affluentes, locupletabant multos, ipsi egentes, quos quo nomine dignius appellem nescio, homines caelestes, an angelos terrestres, degentes in terris, sed conversationem habentes in caelis. Laborabant manibus suis, et de labore suo pauperes pascebant, esurientes ipsi; de vastitate eremi urbium carceres alebant; et infirmos, in quibuslibet necessitatibus positos sustentabant, viventes de labore suo, et habitantes in labore manuum suarum. Quid ad haec dicemus nos, non animales, sed animalia terrena: adhaerentes terrae et sensibus carnis nostrae, in sensu carnis nostrae ambulantes, et ex alienis manibus pendentes?» Egentes. — «hysteroumenoi,» id est destituti rebus necessariis. Syrus vertit «senikin,» id est, indigentes pane quotidiano. Talis fuit Elias fugiens Jezabelem, quem Deus pane per corvum submisso alere debuit. Tales quoque fuerunt Judaei fugientes et latitantes in persecutione Antiochi, I Mach. cap. I et II. Angustiati. — Hujus rei exemplum fuit Elias, prae angustia persecutionis Jezabelis mortem exoptans, III Reg. XIX, 4. Talis fuit et David in persecutione Saulis, et Machabaei in persecutione Antiochi. Afflicti. — «kakouchoumenoi,» id est, male habiti, male tractati et mulctati.
11:38
q. d. Hi viri sancti tantae dignitatis erant, ut mundus eos habere non mereretur. Ipsi enim suis apud Deum precibus urbes et provincias, imo mundum totum, ne a Deo diluvio rursus ob peccata obrueretur, conservabant. Unde Eliae cum raperetur succlamavit Eliseus: «Pater mi, (tu es) currus Israel, et auriga ejus.» Quare recte Ruffinus prologo in Vitis Patrum ait: «Vere mundum quis dubitet meritis stare sanctorum?» Et tamen mundus (quae ejus est caecitas!) iis cupit privari, ut vel ista ratione declaret sese indignum esse qui diutius talibus fruatur, uti scribit S. Dionysius ad S. Joannem Evangelistam. Secundo, «dignus,» id est aequalis pretii cum hisce Sanctis non erat mundus, q. d. Si non solum terra, caelum omniaque inanima, sed etiam homines mali, totusque mundus conflaretur in unum pondus et pretium, ne sic quidem justum esset pretium cujusvis ex isto agmine Sanctorum et heroum. Ita Theophylactus, Galenus et Ribera. Vide quanti pretii et meriti sint Sancti, ac consequenter quantum valeant eorum apud Deum preces et merita, quae proinde implorare consultissimum est. Sed prior sensus uti simplicior, ita planior est et germanior. In Solitudinibus Errantes, in Montibus, et Speluncis, et in Cavernis Terrae. — Ita David fugit Saulem, latuitque in spelunca Odollam, inde in Ziph, inde in deserto Engaddi, I Reg. XXII, et seq. Ita centum Prophetae occultati sunt, et gladio Jezabelis subducti per Abdiam, III Reg. XVIII, 13. Ita in montes et speluncas Antiochum fugiens abdidit se Mathathias aliique Judaei, I Machab. II, et II Machab. VI. Nota, Eliam, Eliseum et filios Prophetarum communiter in montibus versatos esse, ac praesertim Carmelum adamasse. Versabantur enim ut animo in caelestibus, ita corpore in sublimibus, infima fastidientes, quod etiam in Christo licet observare: unde Carmelitae suum institutum in Carmelo coepisse, ac rudi quodam modo ab Elia delineatum esse contendunt, qua de re librum scripsit Joannes XLIV Episcopus Hierosolymorum (quisquis ille sit), qui extat tom. IX Bibliothecae SS. Patrum. Ita et multo magis, post S. Paulum Christiani Romae in persecutione Imperatorum Ethnicorum, habitabant in cavernis et speluncis, imo in sepulcris. Sane miratus sum, et sacro horrore aeque ac commiseratione et devotione perfusus, cum juxta Romam in S. Sebastiano vidi catacumbas, in quibus corpora SS. Petri et Pauli Apostolorum ad ducentos et amplius annos delituerunt: ubi Pontifices celebrabant, concionabantur, faciebant ordinationes in cathedra lapidea quam ibidem vidi. Item cum ibidem subterraneos specus longo spatio partim eundo, partim rependo, nunc ascendendo, nunc descendendo, nunc gyrando praeeunte candela transgressus sum. Specus hi ad multa milliaria a Christianis excavati usque ad mare procurrunt: plateas et diverticula quaquaversum habent infinita instar labyrinthi (in quibus plures et se perdiderunt et perierunt: unde jam jussu Pontificis obstructa sunt), ut videatur esse subterranea civitas, imo provincia. Conspexi ibi passim in lateribus viarum loculamenta et sepulcra Martyrum, vel in terra, vel in rupe ita ordine gradatim excisa, ut singula caperent singula tantum corpora, magna pro magnis, parva pro parvis. Vocatur hoc coemeterium S. Calisti, in quo centum et septuaginta quatuor millia Martyrum et Virginum sepulta sunt. Virgines figura columbae, Martyres figura palmae sepulcro incisa denotantur. Nunquam credidissem tantum fuisse laborem, afflictionem, constantiam et zelum priorum Christianorum hae latibula effodientium, adaptantium, sustentantium, ibique instar talparum et ferarum habitantium, nisi oculis lustrassem. Porro haec non tantum fuisse mortuorum sepulcra, sed et vivorum perfugia ac domicilia, patet ex actis SS. Martyrum, uti S. Caeciliae, in quibus legimus Valerianum ejus sponsum, missum ab ea ad S. Urbanum Pontificem ut ab eo baptizaretur, ipsum inter sepulcra SS. Martyrum latitantem invenisse. Idem passim de aliis legitur. Ita Sancti et summi viri ac Praesules Ecclesiae, quibus dignus non erat mundus, ipsa solis luce brutis quoque animantibus concessa privabantur, atque in antris, cavernis et terrae penetralibus inter mortuos degebant: nec tamen ibi erant tuti. Nam et in ipsis fuerunt subinde necati, ut de SS. Stephano et Sixto Pontificibus in eorum Actis legimus, quod in hoc ipso Calisti coemeterio gladio percussi et perempti sint. Ite nunc, Christiani, marmorea tecta in caelum attollite, habitate inter aulaea purpurea et aurea: malim ego in humili tugurio, imo in cryptis cum sanctis Martyribus habitare, ibique ob spem beatae resurrectionis delitescere ad modicum, ut cum eis caelestia et aeterna Beatorum tabernacula ingredi et possidere merear.
11:39
Etiamsi heroes fuerint, et heroica fidei et sanctitatis opera ediderint, non acceperunt repromissionem. «Tēn epangelian,» illam scilicet quae antonomastice dicitur repromissio, nimirum bonorum caelestium et consummatae beatitudinis.
11:40
«Melius,» id est, praestantius aliquid nobis quam priscis patribus providit Deus, hoc ipso quo disposuit, ut tempus beatitudinis et resurrectionis non foret apud illos in veteri, sed apud nos in novo Testamento. Voluit enim Deus ut caelum nemini pateret, nisi Christus satisfaciens pro peccatis nostris, illud sua morte et ascensione reseraret; ac consequenter voluit, ut caeli aditus et beatitudo reservaretur tempori Christi et Christianorum, ideoque Sanctos illos priscos per tot annorum millia ab hac beatitudine suspendit. Adduxit hoc Apostolus ut aculeos novos injiciat Hebraeis, eosque a Mose et Prophetis ad Christum, a veteri Testamento ad novum, quasi longe praestantius et felicius, utpote, in quo per Christum consummatam gratiam et gloriam nanciscamur, traducat et transferat. Perverse ergo Beza hoc loco censet, Sanctos ante Christum defunctos fuisse in caelo beatos antequam eo Christus ascenderet; Christum vero venientem tantum aliquem gradum beatitudini illorum addidisse. Nam hic diserte rejicit id Apostolus, aitque de iis vers. 39: «Non acceperunt repromissionem.» Et cap. IX, vers. 8, ubi asserit ante Christum «nondum propalatam,» et, ut Beza vertit, patefactam «fuisse viam sanctorum,» id est in Sancta sanctorum, puta in caelum. Ut Non Sine Nobis Consummarentur. — Ex hoc loco et ex Apocal. VI, 9, ubi jubentur animae Martyrum quiescere sub altari, donec compleantur conservi eorum et fratres, qui interficiendi sunt, censuit Tertullianus, lib. De Anima, cap. ult., Lactantius, lib. VII, cap. XXI, et Victorinus in cap. VI Apocal., et nonnulli veteres, animas Sanctorum defunctorum non videre Deum, nec esse beatas ante diem judicii. Sed haec sententia jam est erronea, estque haeresis Vigilantii et Calvini damnata a Benedicto XI, extravag. «Benedictus Deus.» Vide Bellarminum, tom. I, Controvers. VII, in princip. Quod ergo ad praesentem locum attinet, per «consummationem» aliqui intelligunt beatitudinem animae, quae consistit in Dei visione et fruitione: hanc enim patres prisci non sunt adepti ante nos, id est, ante tempus nostrum, puta christianismi et Christi, qui pretio persoluto caeli januam reseravit, ut statim a morte eo avolare possit anima sancta. Haec enim beatitudo, animae est consummatio, id est, perfecta et consummata beatitudo. Unde Apostolus, cap. XII, vers. 23, «spiritus justorum perfectorum» vocat animas beatas, quasi in sua beatitudine perfectas et consummatas. Alii per «consummationem» intelligunt beatitudinem corporis, quam prisci patres non adipiscentur ante nos, id est, ante communem nostram resurrectionem, in die judicii universalis: haec enim proprie est consummatio, id est, consummata beatitudo hominis, tam in anima, quam in corpore. Ita S. Augustinus, epist. 90 ad Evodium; quasi respiciat Apostolus ad id quod dixit vers. 34: «Non suscipientes redemptionem (scilicet corporis sui a morte et tormentis), ut meliorem invenirent resurrectionem»; et quasi resurrectionem illam hic vocet «consummationem.» Nec aliud vult Chrysostomus cum suis hic, cum ait: «Ne aliquid prae nobis plus habere viderentur (prisci Sancti), si primi ante nos coronarentur, unum definivit tempus omnium coronarum, et qui ante tantos annos vicit, tecum accipiet coronam.» Et infra: «Praevenerunt nos in certaminibus, sed non praeveniunt in coronis; non injuriam illis fecit, sed nos honoravit: nam et ipsi fratres nos libenter exspectant. Si enim unum corpus sumus, major ex hoc efficitur corporis jucunditas, cum simul et communiter coronatur, et non per partes.» Ubi manifeste loquitur Chrysostomus non de beatitudine animae, quae cuique in particulari ejus judicio tribuitur, sed de beatitudine corporis, publicaque Sanctorum coram toto mundo gloria et corona, quam omnes simul accipient in die judicii: haec enim erit corona solemnis et perfecta, eritque corona beatitudinis et aeternitatis. Verum mihi verius videtur Apostolum per «consummationem» distincte et proprie non intelligere beatitudinem animae, nec beatitudinem corporis, neque το «sine nobis» significare, ante communem nostram resurrectionem in die judicii; sed Apostolum per «consummationem» intelligere beatitudinem in genere, non determinando hanc illamve beatitudinis speciem et partem (haec enim beatitudo ipsa absolute hominem perficit et consummat, primo in anima, deinde quoque in corpore), et το «sine nobis» idem esse quod «ante nos,» sive ante tempus novi Testamenti: hoc enim nostrum tempus opponit Apostolus tempori illorum patrum, quod fuit veteris Testamenti, q. d. Ante tempus novi Testamenti, quod est nostrum, nemini veterum Sanctorum contigit consummatio, id est beatitudo sive animae, sive corporis; sed omnis beatitudo tam animae, quam corporis cuilibet illorum obvenit in novo Testamento, in quo et nobis eadem obvenit, atque ita simul nos cum illis consummamur, id est, beamur et glorificamur. Hunc esse sensum, patet, quia totius epistolae scopus est, docere salutem et beatitudinem nemini per legem et vetus Testamentum; sed omnibus per Evangelium et novum Testamentum, puta per Christum, obtingere. Hinc dixit superius, legem neminem ad perfectum adduxisse, per legem non fieri consummationem; sed eam fieri per Christum, qui salutis et beatitudinis nobis est auctor: ideoque cap. IX, fuse docuit Christum, caelum antea clausum suo sanguine nobis reserasse. Ergo per «consummationem» hic intelligit absolute aeternam salutem et beatitudinem, ingressumque in caelum. Secundo, Apostolus quam hic vocat «consummationem,» vers. praeced. vocavit «repromissionem»; atqui ibi per eam intellexit promissionem salutis et beatitudinis absolute, non autem gloriae corporis tantum; haec enim minima est pars promissionis et beatitudinis: ergo et eamdem hic intelligit per «consummationem.» Tertio, si per «consummationem» intelligas gloriam corporis dandam in die judicii universalis, falsum erit, quod omnes illi prisci patres, quos toto cap. recensuit, sine nobis non sint consummati aut consummandi; quod tamen asserit hic Apostolus: nam certum est multa corpora Sanctorum (utique illustrium veteris Testamenti, ac consequenter illorum, quos hic recensuit Apostolus) cum Christo resurrexisse, Matth. XXVII, 52, idque, ut valde probabile est, ad vitam immortalem et gloriam tam corporis quam animae: nos autem ad gloriam corporis resurgemus demum in die judicii. Ergo plerique patres prisci hic nominati «sine nobis,» id est ante nos, jam consummati sunt, id est, resurrexerunt in corpore glorioso. Cum enim Matthaeus dicat multos resurrexisse, plane videtur consequi, plerosque ex iis, quos hic recenset Apostolus, resurrexisse; ut hoc non tam paucorum privilegium, quam commune principis Christi beneficium patribus hisce plerisque collatum censeri debeat. Cum ergo de resurrectione corporum haec sententia Apostoli non videatur vera, sequitur eam intelligendam in genere de beatitudine, quae nemini ante nos, id est ante Christianos, qui sunt filii novi Testamenti, obtigit, q. d. Voluit Deus tempus consummationis, id est beatitudinis tam animae quam corporis, non esse veteris, sed novi Testamenti; non per Mosen Judaeis, sed per Christum dari Christianis, iisque qui olim in Christum venturum crediderunt et sperarunt. Quare eorum exemplo, vos, o Hebraei, in Christum praesentem jam credite, in ejusque fide, spe et amore constanter perseverate, itaque cum priscis patribus «consummationem,» id est salutem et beatitudinem, adipiscemini. Nota: Pro «consummarentur» graece est «teleiōthōsi,» quod secundo, verti potest: «consecrarentur, dedicarentur et quasi inaugurarentur,» scilicet caelo et caelesti regno. Vide dicta cap. II, vers. 10.
11:1
Supra apostolus multipliciter ostendit excellentiam Christi, praeferens ipsum Angelis, Moysi et Aaron, et monuit fideles debere coniungi ipsi Christo, quae coniunctio, quia praecipue et inchoative fit per fidem, Eph. III, 17: habitare Christum per fidem in cordibus vestris, ideo apostolus procedit ad commendationem fidei. Et circa hoc facit tria: primo enim describit fidem; secundo ponit exempla diversa de ipsa, ibi in hac enim; tertio hortatur ad ea quae sunt fidei, XII cap., ibi ideoque vos tantam. Cap., ibi ideoque vos tantam. Diffinitionem fidei ponit complete quidem, sed obscure. Unde sciendum est, quod volens perfecte diffinire virtutem aliquam, oportet quod tangat materiam eius propriam, circa quam est, et finem eius, quia habitus cognoscitur per actum et actus per obiectum. Et ideo oportet tangere actum et ordinem ad obiectum et finem. Sicut volens diffinire fortitudinem, oportet tangere propriam eius materiam circa quam est, scilicet timores et audacias, et finem, scilicet bonum reipublicae, ut dicatur quod fortitudo est virtus moderativa illorum, propter bonum reipublicae. Cum autem fides virtus theologica habeat idem pro obiecto et fine, scilicet Deum: primo ergo ponit ordinem et finem; secundo materiam propriam, ibi argumentum non apparentium. Sciendum vero est, quod actus fidei est credere, qui est actus intellectus determinati ad unum, ex imperio voluntatis. Unde credere est cum assensu aliquid cogitare, ut dicit Augustinus in libro de praedestinatione sanctorum. Et ideo obiectum fidei et finis voluntatis oportet sibi correspondere. Veritas autem prima est obiectum fidei, in quo quidem consistit finis voluntatis, scilicet beatitudo, quae differenter est in via et in patria, quia in via veritas prima non est habita et per consequens nec visa, quia in his, quae sunt supra animam, idem est videre et habere, ut dicit Augustinus, LXXIII quaest., sed tantum est sperata. Rom. VIII, quaest., sed tantum est sperata. Rom. VIII, v. 25, 24: quod enim non videmus speramus. Quod enim videt quis, quid sperat? Ergo veritas prima non visa, sed sperata est finis voluntatis in via, et per consequens obiectum fidei, quia idem est sibi pro fine et obiecto. Finis autem ultimus simpliciter ipsius fidei in patria, quem intendimus ex fide, est beatitudo, quae in aperta visione Dei consistit. Io. XVII, 3: haec est vita aeterna, ut cognoscant te solum verum Deum, et cetera. Et XX, 29: beati qui non viderunt et crediderunt. Huiusmodi autem est spes fidelium. I Pet. I, 3: regeneravit nos in spem vivam. Finis ergo fidei in via est assecutio rei speratae, scilicet beatitudinis aeternae. Et ideo dicit sperandarum rerum. Sed quaeritur hic quare cum fides sit prior quam spes, diffinitur per ipsam: quia posterius debet diffiniri per prius, et non e converso. Respondeo. Dicendum est, quod ex iam dictis patet solutio, quia dictum est, quod idem est obiectum et finis fidei. Cum ergo assecutio rei speratae sit finis eius, oportet quod etiam sit obiectum ipsius. Dicebatur autem supra, quod omnis habitus debet diffiniri per ordinem actus ad obiectum. Verum autem et bonum etsi in se considerata convertantur quantum ad supposita, tamen inquantum differunt ratione, diverso ordine se habent ad invicem, quia et verum est quoddam bonum, et bonum est quoddam verum. Et similiter intellectus et voluntas, quae distinguuntur penes distinctionem veri et boni, habent inter se diversum ordinem. Inquantum enim intellectus apprehendit veritatem et quidquid in ipsa continetur, sic verum est quoddam bonum, et sic est bonum sub vero. Sed inquantum voluntas movet, sic verum est sub bono. In ordine ergo cognoscendi, intellectus est prior, sed in ordine movendi voluntas est prior. Quia ergo intellectus movetur ad actum fidei ex imperio voluntatis, ut dictum est, in ordine movendi voluntas est prior. Ideo non diffinitur prius per posterius, quia, ut dictum est, in diffinitione fidei oportet ponere ordinem actus ad obiectum, quod idem est quod finis. Finis autem et bonum idem sunt, ut habetur II physicorum. In ordine autem ad bonum voluntas, cuius est spes sicut subiecti, est prior. Quare autem non dicit diligendarum, sed sperandarum? Ratio est, quia charitas est praesentium et absentium. Quia ergo finis non habitus, est obiectum fidei, ideo dicit sperandarum rerum. Nec obstat, quod res speranda est obiectum spei. Quia oportet, quod fides sicut ad finem ordinetur ad obiectum illarum virtutum quibus perficitur voluntas, cum fides pertineat ad intellectum secundum quod imperatur a voluntate. Sed cum fides sit una, quia ab unitate obiecti dicitur habitus unus, quare non dicitur rei sperandae, sed rerum sperandarum? Respondeo. Dicendum est, quod beatitudo, quae in se essentialiter est una, quia consistit in Dei visione, quae in se est una, est principium et radix ex qua multa bona derivantur, quae sub ipsa continentur: sicut dotes corporis, societas sanctorum, et multa alia. Ut ergo ostendat omnia ista pertinere ad fidem, loquitur in plurali. Illud autem, quod dicitur, substantia, potest multipliciter exponi. Uno modo causaliter, et tunc habet duplicem sensum. Unum quod est substantia, id est, faciens in nobis substare res sperandas, quod facit duobus modis. Uno modo quasi merendo. Ex hoc enim, quod captivat et submittit intellectum suum his quae sunt fidei, meretur quod aliquando perveniat ad videndum hoc quod sperat. Visio enim est merces fidei. Alio modo quasi per suam proprietatem praesentialiter faciat, quod id quod creditur futurum in re, aliquo modo iam habeatur dummodo credat in Deum. Alio modo exponi potest substantia essentialiter, quasi fides sit substantia, id est, essentia rerum sperandarum. Unde in Graeco habetur hypostasis rerum sperandarum. Essentia enim beatitudinis nihil aliud est, quam visio Dei. Io. XVII, 3: haec est vita aeterna ut cognoscant te solum verum Deum, et cetera. Unde de Trinit. cap. X, dicit Augustinus: haec contemplatio promittitur nobis actionum omnium finis, et cetera. Ipsa ergo plena visio Dei est essentia beatitudinis. Hoc autem videmus in scientiis liberalibus, quod si quis aliquam velit addiscere, oportet eum primo accipere principia ipsius, quae oportet credere cum sibi traduntur a magistro. Oportet enim credere eum qui discit, ut habetur I Poster. Et in illis principiis quodammodo continetur tota scientia, sicut conclusiones in praemissis, et effectus in causa. Qui ergo habet principia illius scientiae, habet substantiam eius, puta geometriae. Et si geometria esset essentia beatitudinis, qui haberet principia geometriae, haberet quodammodo substantiam beatitudinis. Fides autem nostra est, ut credamus quod beati videbunt et fruentur Deo. Et ideo si volumus ad hoc pervenire, oportet ut credamus principia istius cognitionis. Et haec sunt articuli fidei qui continent totam summam huius scientiae, quia beatos nos facit visio Dei trini et unius. Et hic est unus articulus. Unde hoc credimus, et ideo dicit substantia rerum sperandarum. I Cor. XIII, 12: videmus nunc per speculum et in aenigmate, tunc autem facie ad faciem; quasi dicat: tunc erimus beati quando videbimus facie ad faciem illud quod nunc videmus in speculo et in aenigmate. In his ergo verbis ostenditur ordo actus fidei ad finem, quia fides ordinatur ad res sperandas quasi quoddam inchoativum, in quo totum quasi essentialiter continetur, sicut conclusiones in principiis. Consequenter cum dicit argumentum non apparentium, tangit actum fidei circa propriam eius materiam. Actus autem proprius fidei, etsi sit in ordine ad voluntatem, ut dictum est, tamen est in intellectu sicut in subiecto, quia obiectum eius est verum, quod proprie pertinet ad intellectum. In actibus autem intellectus differentia est. Quidam enim sunt habitus intellectus, qui important omnimodam certitudinem ad completam visionem eius quod intelligitur, sicut patet de intellectu, qui est habitus primorum principiorum, quia, qui intelligit quod omne totum est maius sua parte, videt hoc, et est certus. Hoc etiam facit habitus scientiae, et sic talis habitus intellectus et scientia, faciunt certitudinem et visionem. Quaedam vero alia sunt, quae neutrum faciunt, scilicet dubitatio et opinio. Fides vero tenet medium inter ista, quia dictum est quod fides facit assensum in intellectu, quod potest esse dupliciter. Uno modo quia intellectus movetur ad assentiendum ex evidentia obiecti, quod est per se cognoscibile, sicut in habitu principiorum, vel cognitum per aliud quod est per se cognoscibile, sicut patet in scientia astronomiae. Alio modo assentit alicui non propter evidentiam obiecti a quo non movetur sufficienter; unde non est certus, sed vel dubitat, scilicet quando non plus habet rationem ad unam partem, quam ad aliam, vel opinatur, si habet quidem rationem ad unam partem, non omnino quietantem ipsum, sed cum formidine ad oppositum. Fides autem neutrum horum dicit simpliciter, quia nec cum primis est sibi evidens, nec cum duobus ultimis dubitat, sed determinatur ad alteram partem, cum quadam certitudine et firma adhaesione per quamdam electionem voluntariam. Hanc autem electionem facit divina auctoritas, per quam electionem determinatur intellectus, ut firmiter inhaereat his quae sunt fidei, et eis certissime assentiatur. Et ideo credere est cum assensu cognoscere. Propria ergo materia habitus fidei sunt non apparentia. Apparentia enim agnitionem habent, non autem fidem, ut dicit Gregorius. Actus autem fidei est certa adhaesio, quam vocat apostolus argumentum, accipiens causam pro effectu, quia argumentum facit fidem de re dubia. Est enim argumentum ratio rei dubiae faciens fidem ut dicit Boetius. Vel si sequamur etymologiam nominis qua dicitur argumentum, quasi arguens mentem, tunc accipit effectum pro causa, quia ex certitudine rei provenit, quod mens cogatur ad assentiendum. Unde argumentum dicitur non apparentium, id est, certa apprehensio eorum quae non videt. Quod si quis velit verba ista ad debitam formam reducere, posset dicere, quod fides est habitus mentis qua inchoatur vita aeterna in nobis, faciens intellectum assentire non apparentibus. Ubi enim nos argumentum habemus, habet alia littera convictio quia per auctoritatem divinam convincitur intellectus ad assentiendum his quae non videt. Patet ergo quod apostolus complete diffinit fidem, licet obscure. Per istam enim diffinitionem distinguitur fides ab omnibus quae pertinent ad intellectum. Per hoc enim quod dicitur argumentum, distinguitur fides ab opinione, dubitatione et suspicione, quia per ista non habetur firma adhaesio intellectus ad aliquid. Per hoc autem quod dicitur non apparentium, distinguitur ab habitu principiorum et scientia. Et per hoc quod dicitur rerum sperandarum, distinguitur a fide communiter sumpta, quae non ordinatur ad beatitudinem. Nam per propriam diffinitionem unumquodque innotescit, et distinguitur a quolibet alio, sicut est hic. Unde et ad istam omnes aliae reducuntur. Sed videtur quod male dicat, non apparentium, quia, ut dicitur Io. XX, 28: Thomas vidit et credidit. Item credimus esse Deum unum, quod tamen demonstratur a philosophis. Respondeo. Dicendum est quod fides dupliciter accipitur. Uno modo proprie, et sic est non visorum et non scitorum, ut patet ex praedictis. Et propterea, quod non potest maior certitudo haberi de conclusione, quam de principio a quo elicitur, quia semper principia sunt notiora conclusionibus, ideo cum principia fidei non habeant evidentiam, nec per consequens conclusiones. Et ideo intellectus non assentitur conclusionibus tamquam scitis nec tamquam visis. Alio modo communiter, et sic excludit omnem certam cognitionem, et sic loquitur Augustinus in quaest. Evangelii, quod fides est de quibusdam quae videntur. Apostolus autem loquitur de prima. Et quidem de Thoma dicendum est, quod, sicut dicit Gregorius, aliud vidit, aliud credidit, quia vidit humanitatem, et credidit divinitatem. Ad istud de demonstratione, dicendum est quod nihil prohibet aliquid esse visum uni quod est creditum alteri, sicut patet in diversis statibus. Quod enim non est visum in via, videtur in patria. Unde quod ego credo, Angelus videt. Similiter quod est visum a prophetis, ut quod Deus est unus incorporeus, hoc est credendum ab idiotis, sicut idiota credit eclipsim, quam astrologus videt. Et de talibus est fides secundum quid tantum. Quaedam autem sunt, quae simpliciter excedunt statum praesentis viae, et de talibus est fides simpliciter.
11:2
Supra posuit descriptionem fidei, hic ostendit eam per exemplum. Et circa hoc facit duo. Primo enim in generali manifestat propositum suum; secundo in speciali, ibi fide intelligimus. Quantum ad primum sic continuatur: sic ergo describo et commendo fidem, nec hoc est de novo, in hac enim, scilicet fide, senes, id est sancti patres, testimonium consecuti sunt, id est, crediderunt, et per fidem instituti sunt. Gen. XV, 6: credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad iustitiam. Ps. CXV, 1: credidi propter quod locutus sum. Inter omnes autem patres veteris testamenti, illi duo specialiter, scilicet David et Abraham, habent testimonium fidei. Fide intelligimus, et cetera. In speciali declarat per exempla antiquorum. Et primo quantum ad id quod crediderunt et docuerunt; secundo quantum ad id quod fecerunt, ibi fide Abel; tertio quantum ad id quod passi sunt, ibi alii autem distenti sunt. Doctrina autem in veteri testamento duplex fuit. Una aperte posita; alia vero sub velamine figurarum et mysteriorum velata fuit. Prima de unitate Dei et creatione mundi; secunda de mysterio incarnationis et reparationis. Unde sicut ipsi in memoriam creationis colebant sabbata, ita nos in memoriam resurrectionis servamus dominicam. Quantum ergo ad doctrinam de mundi creatione, dicit fide intelligimus, et cetera. Quod potest dupliciter legi: uno modo, quod verbo Dei sit ablativi casus. Et est sensus: nos sicut antiqui, fide, id est per doctrinam fidei, scilicet veteris testamenti Gen. I, 3: dixit Deus: fiat, etc., Ps. XXXII, 9: ipse dixit, et facta sunt, intelligimus saecula esse aptata, id est disposita, verbo Dei, id est, per imperium Dei. Hoc autem pertinet ad fidem, quod scilicet hoc intelligimus, quia cum fides sit de invisibilibus, etiam saecula facta sunt de invisibilibus, scilicet de materia prima, quae nuda et privata omni forma invisibilis est, et omni specie et dispositione carens.
11:3
Ideo dicit ut ex invisibilibus visibilia fierent. Sed hoc est satis ruditer dictum, licet sit verum. Secundo modo, quod verbo sit dativi casus. Et tunc est sensus: intelligimus per fidem ut prius saecula essent aptata, id est, convenientia et correspondentia verbo, ut ex invisibilibus, et cetera. Propter quod sciendum est, quod verbum Dei est ipse conceptus Dei, quo seipsum et alia intelligit. Deus autem comparatur ad creaturam, sicut artifex ad opus suum. Hoc autem videmus quod artifex, illud quod producit extra, producit in similitudinem conceptus sui. Unde facit domum in materia ad similitudinem domus, quam in mente sua formavit; quod si domus extra conveniat domui praeconceptae, est opus debito modo ordinatum; si non, non. Quia vero tota creatura optime disposita est, utpote producta ab artifice, in quo non potest cadere error, vel aliquis defectus, ideo plenissime secundum modum suum convenit divino conceptui. Unde Boetius de consolatione: pulchrum pulcherrimus ipse mundum mente gerens, similique imagine formans. Ideo dicit intelligimus fide saecula, id est, totam universitatem creaturae, aptata, id est, convenienter respondentia, verbo, id est conceptui Dei, sicut artificiatum arti suae. Eccli. I, 10: effudit illam, scilicet sapientiam suam, super omnia opera sua. Sequitur ut ex invisibilibus, et cetera. Sed quia apud antiquos communis animi conceptus erat, quod ex nihilo nihil fit, II physicorum, ideo quando videbant aliquod novum opus, dicebant quod esset factum ex aliquibus invisibilibus. Unde vel ponebant quodlibet esse in quolibet, sicut Empedocles et Anaxagoras: de quo nihil ad praesens; alii vero latitationem formarum, sicut ipse Anaxagoras; alii ab ideis, sicut Plato; alii ab intelligentia, sicut Avicenna. Unde secundum omnes istos visibilia facta sunt ex invisibilibus rationibus idealibus. Nos autem dicimus secundum modum praedictum, quod ex invisibilibus rationibus idealibus in verbo Dei, per quod omnia facta sunt, res visibiles sunt productae. Quae rationes, et si realiter idem sunt, tamen per diversos respectus connotatos respectu creaturae differunt secundum rationem. Unde alia ratione conditus est homo, et alia equus, ut dicit Augustinus in libro LXXXIII quaestionum. Quaestionum. Sic ergo saecula aptata sunt verbo Dei, ut ex invisibilibus rationibus idealibus in verbo Dei, visibilia, id est omnis creatura, fierent. Omnia autem ista verba expresse sunt contra Manichaeos. Ipsi enim dicunt, quod non est curandum quid homo credat, sed tantum quid faciat. Sed apostolus principium omnis operis ponit fidem; unde dicit, quod est substantia, id est fundamentum. Sine fide ergo frustra sunt opera. Item dicunt, quod non est credendum nisi unde habetur ratio. Contra quod dicit non apparentium. Item damnant vetus testamentum, dicentes quod a malo principio, scilicet a Diabolo, conditum sit. Contra quod dicit, quod in hac fide testimonium consecuti sunt senes. Deinde cum dicit fide Abel, etc., ostendit quid patres antiqui fecerunt. Et primo hoc ostendit de patribus qui fuerunt ante diluvium; secundo de patribus, qui fuerunt ante legem, ibi fide qui vocatur Abraham; tertio de his, qui fuerunt sub lege, ibi fide Moyses. Ante diluvium fuerunt tres specialiter Deo accepti, scilicet Abel, Enoch, Noe. Primo ergo ponit fidem Abel; secundo fidem Enoch, ibi fide Enoch; tertio fidem Noe, ibi fide Noe. De Abel autem ostendit quid per fidem fecerit, et quid inde consecutus sit. Per fidem Abel obtulit sacrificium. Unde sicut confessio est testimonium fidei interioris, ita ex cultu exteriori in sacrificio commendatur fides eius. Et ex eo quod obtulit sacrificium electum, quia de primo genitis gregis et de adipibus eorum, ostenditur electa fides eius. Optimum enim sacrificium signum fuit electae fidei et probatae. Mal. I, v. 14: maledictus fraudulentus, qui habet in grege suo masculum, et votum faciens immolat debile domino. De sacrificio autem Cain nulla fit mentio quantum ad excellentiam, sed solum, quod obtulit de fructibus terrae. Dicit ergo, quod Abel fide obtulit plurimam hostiam, non quantitate, sed pretiositate, quam Cain, id est, meliorem hostiam obtulit quam Cain, scilicet Deo, quia ad honorem Dei. Aliter enim non placuisset Deo. Glossa dicit fide plurima, sed hoc non habetur in Graeco, quia plurima est ibi accusativi casus; quod patet ex modo loquendi, qui est comparativus, nisi dicatur: fide plurima, id est, meliore et praestantiore quam Cain obtulisse, quia ut dictum est, sacrificium exterius signum fuit fidei interioris. Ex fide autem duo consequuntur, unum in vita, scilicet testimonium iustitiae. Unde dicit consecutus est testimonium esse iustus, scilicet per fidem. Matth. XXIII, 35: a sanguine Abel iusti, et cetera. Tamen non propter hoc testimonium Christi dicit ipsum consecutum fuisse testimonium iustitiae, quia non intendit hic introducere nisi auctoritates veteris testamenti, scilicet propter id quod dicitur Gen. IV, 4: respexit dominus ad Abel et ad munera eius; quia respectus domini est specialiter super iustos. Ps. XXXIII, 15: oculi domini super iustos. Et hoc, testimonium perhibente Deo muneribus eius. Quod forte fuit, quia igne caelesti incendebantur munera. Et hoc fuit respectus Dei. Prius tamen respexit ipsum offerentem, quam oblationem eius, quia ex bonitate offerentis acceptatur oblatio, quae non est sacramentalis, quia sacramentalem bonitatem non immutat malitia ministri: quantum autem ad offerentem, ut sibi prosit oblatio, requiritur bonitas in ipso. Aliud testimonium consecutus est post mortem.
11:4
Unde dicit et per illam defunctus adhuc loquitur, quia, ut dicit Glossa, post mortem adhuc commendatur fides eius, quia datur nobis materia loquendi de ipso, ut de fide eius, et patientia, demus exempla ad exhortandum alios ad patientiam. Sed haec non est intentio apostoli, quia omnia, quae accepit hic sumit ex Scripturis. Unde intelligitur de eo quod dicitur Gen. IV, v. 10: vos sanguinis fratris tui clamat ad me de terra. Infra XII, 24: melius loquentem quam Abel. Hoc enim accepit per illam, id est, per meritum fidei, quod defunctus, id est, sanguis defuncti, clamet ad Deum et loquatur Deo. Deinde cum dicit fide Enoch, etc., commendat Enoch. Et primo ponit intentum suum; secundo probat, ibi et non inveniebatur. Non facit autem apostolus mentionem de operibus eius, quia Scriptura modicum loquitur de hoc, sed tantum ostendit quid ei fecerit Deus, quia fide, id est, per meritum fidei, translatus a conversatione huius vitae, in alia conservatur a morte. Unde dicit ne videret mortem. Gen. V, 24: non apparuit, quia tulit eum Deus. Et verum est, quod nondum est mortuus, sed tamen quandoque morietur, quia sententia, quam dominus primis parentibus peccantibus inflixit quocumque die comederis, etc., in omnes qui quocumque modo nascuntur ex Adam permanebit, sicut etiam in Christo. Ps. LXXXVIII, 49: quis est homo, qui vivet et non videbit mortem? Mors autem duorum dilata est, scilicet Enoch et Eliae. Et ratio est, quia doctrina veteris testamenti ordinatur ad promissa novi testamenti, in quo nobis spes vitae aeternae promittitur. Matth. IV, 17: poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum caelorum. Et ideo data sententia mortis voluit dominus ducere homines in spem vitae; quod fecit in patribus utriusque status, scilicet naturae, legis et gratiae. Unde in primo statu dedit spem evadendi necessitatem mortis, et hoc in Enoch; in lege, in Elia; in tempore gratiae, in Christo, per quem datur nobis effectus huius promissionis. Et ideo alii morientur, sed Christus resurgens ex mortuis iam non moritur. Sed duo primi morientur per Antichristum. Sic ergo translatus est ne videret mortem, non solum ut non sentiret mortem, et hoc in illa generatione. Deinde cum dicit et non inveniebatur, etc., probat quod hoc habuit per meritum fidei et primo probat quod translatus est; secundo quod hoc propter fidem habuit, ibi ante translationem enim. Et primum probat per auctoritatem Gen.
11:5
V, 24, quam sub aliis verbis ponit, quia ibi dicitur non apparuit, quia tulit eum Deus, hic autem dicit et non inveniebatur, quia transtulit eum Deus. Et idem est sensus. Sap. IV, 10: placens Deo factus est dilectus, et vivens inter peccatores translatus est. Sicut enim conveniens fuit quod homo propter peccatum expelleretur de Paradiso, ita quod iustus introduceretur. Iste enim per Seth septimus ab Adam optimus fuit, sic Lamech per Cain septimus ab Adam pessimus fuit, utpote qui contra naturam primus introduxit bigamiam. Deinde cum dicit ante translationem, probat quod propter meritum fidei fuerat translatus, quia antequam transferretur, dicit de ipso Scriptura, quod ambulavit cum Deo, quod est consentire et placere Deo, propter hoc autem tulit eum Deus; sed sine fide impossibile est ambulare cum Deo, et Deo placere, ergo, et cetera. Totam istam rationem quantum ad praemissas ponit. Et primo maiorem, quia habuit testimonium ante translationem placuisse Deo, et ideo, transtulit eum Deus. Eccli. XLIV, 16: Enoch enim placuit Deo et translatus est in Paradisum, ut det gentibus sapientiam. Quod autem placuerit ostendit Scriptura, quae dicit quod ambulavit cum Deo. Mal. II, 6: in pace et aequitate ambulavit mecum. Ps. c, v. 6: ambulans in via immaculata, hic mihi ministrabat.
11:6
Minorem subdit, dicens sine fide autem impossibile est placere Deo. Eccli. c. I, 34 s.: bene placitum est illi fide. Rom. c. III, 28: arbitramur iustificari hominem per fidem. Probat autem minorem cum dicit accedentem ad Deum oportet credere. Nullus enim potest Deo placere, nisi accedat ad ipsum. Iac. IV, 8: appropinquate Deo, et appropinquabit vobis. Ps. XXXIII, 6: accedite ad eum et illuminamini. Sed nullus accedit ad Deum nisi per fidem, quia fides est lumen intellectus. Ergo nullus potest Deo placere nisi per fidem. Accedentem autem per fidem oportet credere domino. Sicut enim videmus in quolibet motu naturali, quod oportet quod mobile ex motu duo intendat ne motus sit frustra, scilicet aliquem certum terminum et certam causam, quare moveatur, prius autem est terminus, quam effectus motus consequatur, sic etiam in motu quo aliquis accedit ad Deum, terminus motus est ipse Deus. Unde dicit oportet credere accedentem, quia est. Quod dicit propter eius aeternitatem. Ex. III, 14: qui est, misit me. Secundo quod sciat, quod Deus habeat providentiam de rebus. Aliter enim nullus iret ad ipsum, si non speraret aliquam remunerationem ad ipso. Unde dicit et inquirentibus se remunerator sit. Is. XL, 10: ecce dominus veniet, ecce merces eius cum eo. Merces autem est illud quod homo quaerit in labore. Matth. XX, 8: voca operarios, et redde illis mercedem. Quae merces nihil est aliud quam Deus, quia nihil extra ipsum debet homo quaerere. Gen. XV, 1: ego protector tuus sum et merces tua magna nimis. Deus enim nihil aliud dat nisi seipsum. Ps. XV, 5: dominus pars haereditatis meae et calicis mei. Thren. III, 24: pars mea dominus, dixit anima mea, et cetera. Et ideo dicit remunerator est inquirentibus eum. Non aliud. Ps. CIV, 4: quaerite dominum et confirmamini, quaerite faciem eius semper. Sed numquid duo haec sufficiunt ad salutem? Respondeo. Dicendum est quod post peccatum primi parentis, nemo potuit salvari a reatu culpae originalis, nisi per fidem mediatoris; sed ista fides diversificata est quantum ad modum credendi secundum diversitatem temporum et statuum. Nos autem quibus est tantum beneficium exhibitum, magis tenemur credere, quam illi qui fuerunt ante adventum Christi: tunc etiam aliqui magis explicite, sicut maiores, et illi quibus facta fuit aliquando revelatio specialis. Illi etiam, qui sub lege, magis explicite quam ante legem, quia data fuerunt eis aliqua sacramenta, quibus quasi per figuram repraesentabatur Christus; sed gentiles, qui fuerunt salvati, sufficiebat eis, quod crederent Deum esse remuneratorem, quae remuneratio non fit nisi per Christum. Unde implicite credebant in mediatorem. Contra autem illud quod dicit, quod oportet credere quod Deus est, instatur, quia dictum est supra, quod creditum non potest esse scitum, nec visum, Deum autem esse, est demonstratum. Respondeo. Dicendum est, quod de Deo potest multipliciter haberi notitia. Uno modo per Christum, inquantum scilicet est pater unigeniti et consubstantialis, et alia quae specialiter Christus de Deo patre et filio et spiritu sancto docuit, quantum ad unitatem essentiae, et Trinitatem personarum. Et hoc tantum est creditum, nec in veteri testamento fuit explicite creditum nisi a maioribus tantum. Secundo modo, quod solus Deus colendus est, et sic etiam erat creditum a Iudaeis. Tertio modo, quod est unus Deus, et hoc notum est etiam ipsis philosophis, et non cadit sub fide. Deinde cum dicit fide Noe, ostendit quid Noe fecit per fidem et quid inde consecutus est, ibi et iustitiae. De ipso autem narrat quinque, quae fecit. Primo quod dictis Dei credidit de futuro iudicio, quod tamen nondum videbatur.
11:7
Unde dicit fide Noe responso accepto de his quae adhuc non videbantur, supple: crediderat. Secundo ex fide timuit. Fides enim est principium timoris. Eccli. XXV, 16: timor Dei initium dilectionis eius, fidei autem initium agglutinandum est ei, scilicet timori. Et ideo dicit metuens, scilicet diluvium promissum, quod tamen non videbatur. Ergo fides est de invisibilibus. Tertio mandatum Dei implevit, faciendo arcam. Unde dicit aptavit arcam, id est, secundum dispositionem Dei convenientem fecit. Quarto a Deo salutem speravit. Unde dicit in salutem domus suae, id est, familiae suae, quia illi soli salvi facti sunt. I Pet. III, 20: pauci, id est octo animae salvae factae sunt per aquam. Quinto ex hoc quod propter fidem praedictam fecit, damnavit mundum, id est, mundanos damnabiles ostendit. Revelatio autem sibi de fabricanda arca, responsum fuit desiderio eius et iustitiae, quae est per fidem. Deinde cum dicit et iustitiae quae, ostendit quid per fidem consecutus est. Sicut enim post mortem alicuius aliquis succedit in haereditatem eius, sic etiam quia a principio mundi non totaliter defecerat iustitia in mundo, quia adhuc durabat mundus, sed in diluvio quasi totus periit mundus, ideo ipse Noe quasi haeres factus est propter fidem suam, vel iustitiae, quae habetur per fidem; vel sicut patres sui iustificati fuerunt per fidem, ita ipse factus haeres est iustitiae per fidem, scilicet imitator per fidem paternae iustitiae.
11:8
Supra posuit apostolus exemplum fidei in patribus, qui fuerunt ante diluvium, qui fuerunt communiter patres tam gentilium, quam Iudaeorum, hic specialiter descendit ad patres, qui fuerunt post diluvium, qui specialiter fuerunt patres Iudaeorum. Et primo ponit exemplum fidei Abrahae, qui fuit pater credentium. Unde et primus accepit signaculum fidei ante legem. Et primo ostendit quid fecerit Abraham; secundo quid fecerit Isaac; tertio quid fecerit Iacob; quarto quid fecerit Ioseph. Secundum, ibi fide de futuris; tertium, ibi fide Iacob; quartum, ibi fide Ioseph. Iterum prima in duas. Primo enim ponit quid fecerit quantum ad exteriorem et humanam cognitionem; secundo quid fecerit quantum ad Deum, ibi fide obtulit. Circa primum tria facit. Primo enim ostendit quid fecerit quantum ad habitationem; secundo quid fecerit quantum ad generationem, ibi fide et ipsa Sara; tertio quid fecerit quantum ad suam conversationem, ibi iuxta fidem. Item quantum ad habitationem duo ostendit primo quid fecerit quantum ad primam loci mutationem; secundo quantum ad alterius inhabitationem, ibi fide moratus. Ut autem ostendat exemplum suum de Abraham magnae auctoritatis esse, primo ponit celebritatem nominis eius, dicens: ille qui vocatur, scilicet a Deo. Gen. XVII, 5: vocaberis Abraham. Item vocatur ab hominibus. Eccli. XLIV, 20: Abraham magnus pater multitudinis gentium. Talis ergo a Deo vocatus et ab hominibus praedicatus, dignus est exemplo. Secundo ponit exemplum eius, dicens quia fide obedivit. Per fidem enim informamur ad obediendum Deo de invisibilibus. Rom. I, 5: ad obediendum fidei, et cetera. Exire in locum quem accepturus erat in haereditatem, de quo Gen. XII, 1: egredere de terra tua, et de cognatione tua, et de domo patris tui, et veni in terram, quam monstravero tibi. Dominus autem terram illam debebat sibi dare in haereditatem. Gen. XIII, 15: omnem terram quam conspicis tibi dabo. Sed numquid non ipse cum patre suo Thare exierat de terra sua? Ergo non exivit ex praecepto domini, sed per patrem. Respondeo. Dicendum est, quod cum patre exiverat reversurus iterum, sed ex praecepto domini exiverat in Mesopotamiam Syriae, ubi mortuo patre intendebat remanere, sed ex mandato domini venit in terram Chanaan. Et numquid erat hoc mirabile, ut sic de hoc oporteret habere fidem, et credere Deo? Sic, quia exivit nesciens quo iret, id est, ut iret ad rem ignotam. Quod autem est ignotum, est invisibile. Per illam obedientiam Abrahae nobis designatur, quod debemus ab omni affectione carnali exire, si volumus haereditatem nostram habere. Ps. XLIV, 11: obliviscere populum tuum et domum patris tui. Is. LXIV, v. 4: oculus non vidit, Deus, absque te quae praeparasti expectantibus te. Unde haereditas ista est nobis ignota. Deinde cum dicit fide demoratus est, etc., ostendit quid per fidem fecerit quantum ad inhabitationem. Et primo quid fecerit, ostendit; secundo subdit causam quare, ibi expectabat enim. Videmus enim, quod aliquando aliquis exiit de terra nativitatis suae, et vadit alibi, ut faciat mansionem suam perpetuam. Sic non fecit Abraham; sed sicut advena fuit in terra Chanaan, et sicut advena mortuus est in ipsa, quod patet quia non fecit ibi domum nec firmam mansionem, sed habitavit in casulis et tabernaculis, quae sunt habitacula mobilia. Unde semper fit mentio de tabernaculis quando loquitur de Abraham. Unde ex praecepto domini habitavit ibi ut advena. Act. VII, 5: non dedit illi in ea haereditatem nec passum pedis. Gen. XXI, 34: fuit colonus terrae Philisthinorum diebus multis. Quod quidem verum est quantum ad id quod dominus ei gratis donaturus esset, non quantum ad id quod emit.
11:9
Unde dicit, quod fide demoratus est in terra repromissionis, quia fuit ei frequenter promissa, sicut patet Gen. XII usque ad XXI cap., tamquam in aliena, quod patet, quia cap., tamquam in aliena, quod patet, quia habitando in casulis, quae dicuntur a cadendo, et in tentoriis mobilibus, et quia animo non redeundi in patriam suam, etiam si plus vixisset, patet, quia cum Isaac et Iacob habitavit non quidem simul, sed successive, qui erant filii promissionis, quia ipsis facta est promissio, Gen. XVII, 2 et XXVIII, 3. Et dicit cohaeredibus repromissionis, in quo datur nobis intelligi, quod in mundo isto debemus conversari sicut alieni et advenae. I Cor. VII, 31: qui utuntur hoc mundo tamquam non utantur. Infra ult.: non enim habemus hic manentem civitatem, sed futuram inquirimus. Deinde cum dicit expectabat enim, ostendit quare morabantur sicut advenae, quia scilicet non reputabant se aliquid habere super terram, sed quaerebant haereditatem, caelestem civitatem. Ps. CXXI, 2 s.: stantes erant pedes nostri in atriis tuis, Ierusalem: Ierusalem quae aedificatur ut civitas. Is. XXXIII, v. 20: oculi tui videbunt Ierusalem habitationem opulentam, tabernaculum, quod nequaquam ultra transferri poterit. Non tabernaculum mobile. Et dicitur civitas primo propter civium unitatem, quae unitas est per pacem. Ps. CXLVII, v. 1: lauda, Ierusalem, dominum, etc., et sequitur: qui posuit fines tuos pacem. Is. c. XXXII, 18: sedebit populus meus in pulchritudine pacis, et in tabernaculis fiduciae, et in requie opulenta. Io. XVII, 22: ut sint unum sicut et nos unum sumus. Secundo est ordinata, quod fit maxime propter iustitiam, et non ad malum faciendum. Ibi autem est perpetua iustitia. Ez. XLVIII, 35: nomen civitatis ex illa die: dominus ibidem. Tertio per se sufficiens ad omnia quae sunt necessaria. Quodcumque enim necessarium perfectissime ibi erit, quia ibi est status bonorum omnium aggregatione perfectus. Ps. CXXI, 3: Ierusalem, quae aedificatur ut civitas, cuius participatio eius in idipsum. Ista civitas habet fundamenta, in quo significat eius stabilitatem. Is. XXXIII, 20: tabernaculum quod nequaquam ultra transferri poterit. Sunt autem fundamenta prima pars aedificii. Unde Angeli sunt eius civitatis fundamenta. Ps. LXXXVI, 1: fundamenta eius in montibus sanctis. Homines enim assumentur ad ordines Angelorum. Ecclesiae vero fundamenta sunt apostoli, Apoc. XXI, 14. Auctor autem huius civitatis est ipse Deus, non humanae artis sapientia. II Cor. V, 1: scimus quoniam si terrestris domus nostra huius habitationis dissolvatur, quod aedificationem a Deo habemus domum non manufactam, sed aeternam in caelis. Ad cuiuslibet autem civitatis aedificationem duo requiruntur. Primum est auctoritas principis, qua mediante firmetur, quia dicitur conditor eius, a quo et ipsa nomen accipit, sicut a Romulo Roma. Et sic illius civitatis dicitur Deus conditor eius. Ps. XLVII, 9: in civitate Dei nostri Deus fundavit eam in aeternum. Secundum est modus disponendi ipsam, qui commendat sapientiam artificis. Et sic Deus dicitur artifex eius, quia ordinata est secundum dispositionem et sapientiam Dei. Ps. XLVII, 1: magnus dominus et laudabilis nimis in civitate Dei nostri, et cetera. Debita enim dispositio operis commendat opificem. Nusquam autem ita relucet divina sapientia sicut ibi. Et ideo nimis laudabilis dicitur. Deinde cum dicit fide et ipsa Sara, ostendit quid ibi per fidem uxor eius consecuta est. Et circa hoc duo facit quia primo ostendit quid consecuta est ipsa; secundo quid consecutum est in filiis, ibi propter quod et ab uno. In uxore autem eius Sara duo defectus erant, propter quos omnino videbatur quasi impossibile ipsam posse concipere. Unde credere illa fuit magnae fidei. Unum erat, quia sterilis. Gen. XI, 30: erat autem Sara sterilis. Aliud, quia iam propter defectum aetatis non erat naturaliter apta ad generationem. Gen. XVIII, 11: desierant Sarae fieri muliebria. Item ipsa dicit ibidem: ego iam senui, et dominus meus vetulus est. Istos duos defectus tangit apostolus. Primum cum dicit Sara sterilis; secundum cum dicit et praeter tempus aetatis. Tamen, his non obstantibus, ipsa accepit virtutem in conceptione seminis fide, scilicet vel sua, vel Abrahae, quia etsi erat impossibile secundum naturam, quod nonagenaria de centenario conciperet, tamen uterque credidit Deo, cui nihil est difficile.
11:11
Unde dicit, quod fidelem credidit esse eum, qui repromiserat. Sed contra, quantum ad Abraham, et videtur, quod non credidit, quia Gen. XVII, 17, dicitur, quod risit dicens in corde suo: putasne centenario nascetur filius, et Sara nonagenaria pariet? Iterum quantum ad Saram, Gen. XVIII, 12, dicitur, quod risit occulte, dicens: postquam ego consenui et dominus meus vetulus est, voluptati operam dabo? Respondeo. Dicendum est, quod quantum ad Abraham, risus eius non fuit dubitationis sed admirationis. Unde, Rom. IV, 20 s., non haesitavit diffidentia, sed confortatus est fide dans gloriam Deo plenissime, sciens quod quicquid promisit Deus, potens est et facere. Unde nec reprehenditur risus eius a Deo, qui corda omnium novit. Sara autem primo dubitavit in prima promissione; sed quando Angelus recurrit ad potentiam Dei, cum dixit: numquid Deo quicquam est difficile? Tunc credidit, et haec fuit quasi secunda promissio. Et ideo dicit, quod repromisit, quia in promittendo primo non credidit, sed in repromittendo. Sed sciendum est, quod omnes conceptus miraculosi, qui fuerunt in veteri testamento, fuerunt quasi figura illius maximi miraculi, quod fuit in Christi incarnatione. Oportuit enim nativitatem eius ex virgine per aliqua praefigurari, ad praeparandos animos ad credendum. Non tamen potuit praefigurari ex aequo, quia necessario figura deficit a figurato. Et ideo Scriptura partum virginis ostendit per partum sterilium, scilicet Sarae, Annae, et Elisabeth. Sed differentia est, quia Sara a Deo miraculose accepit virtutem concipiendi, sed tamen ex humano semine. Et ideo dicitur hic in conceptione seminis. Beata vero virgo sine semine. Unde in Sara virtus divina praeparavit materiam ad concipiendum tantum ex semine; sed in beata virgine etiam praeparavit illam purissimam materiam ex sanguine, et cum hoc fuit ibi virtus spiritus sancti loco seminis. Non enim ex virili semine, sed mystico spiramine factum est verbum Dei caro.
11:12
Deinde cum dicit propter quod et ab uno, ostendit quid consecutum est in filiis ex virtute Dei, scilicet multiplicatio seminis. Ubi primo consideranda est radix huius multitudinis, quae fuit una, scilicet Abraham; unde dicit propter quod, scilicet meritum fidei, ab uno, scilicet Abraham. Is. LI, 2: unum vocavi eum, et benedixi ei, et multiplicavi eum. Secundo consideranda est conditio eius, quia iam emortuus. Unde dicit et hoc emortuo, quia iam vetulus erat, ut supra dictum est. Sed contra, quia mortua Sara multos filios genuit ex alia uxore, sicut patet Gen. XV, 1 ss. Ergo male dicit emortuo. Respondeo. Dicendum est, quod vetulus bene generat ex iuvencula, non autem ex vetula. Et sic erat in ipso mortua virtus generandi quantum ad Saram, non tamen ad alias. Vel dicendum est, quod intelligitur ab uno, scilicet utero Sarae, iam emortuo. Rom. IV, 19: et emortuam vulvam Sarae. Is. LI, 2: attendite ad Abraham patrem vestrum et ad Saram, quae peperit vos. Tertio consideranda est differentia inter illos, qui ex Abraham processerunt. Sicut enim non omnes, ut dicitur Rom. IX, 6 s., qui sunt ex Israel, hi sunt Israelitae, sic nec hi qui sunt ex semine Abrahae omnes sunt filii, sed qui filii sunt promissionis aestimantur in semine. Ideo eius progenies dividitur in duas, scilicet in bonos et malos. Boni significantur per stellas, de quibus dicit, quod orti sunt tamquam sidera caeli in multitudinem. Bar. c. III, 34: stellae dederunt lumen in custodiis suis, et laetatae sunt. Mali vero significantur per arenam maris contiguam, quia mali Iudaei de semine Abrahae conformantur gentilitati. Arena autem fluctibus maris undique concutitur, ita et mali turbinibus mundi. Is. c. LVII, 20: cor impii quasi mare fervens. Iudaei autem non omnino fuerunt arena, sed quasi arena, quia communicabant cum gentibus in malis. Unde possunt dici terminus maris. Ier. V, 22: posui arenam terminum mari. Item arena sterilis est et infructuosa, ita etiam peccatores sunt steriles ab omni opere boni fructus. Unde dicit, quod etiam orti sunt sicut arena quae est ad oram maris innumerabilis. Et est sermo hyperbolicus. Vel dicitur innumerabilis, non quia non possit numerari, sed quia non de facili potest numerari. Gen. XXII, 17: multiplicabo semen tuum sicut stellas caeli, et velut arenam, quae est in littore maris.
11:13
Supra commendavit apostolus fidem Abrahae quantum ad habitationem, et generationem, hic commendat ipsum quantum ad suam conversationem usque ad mortem. Et circa hoc facit tria primo enim ostendit quid per fidem fecit; secundo ponit unum quod pertinet ad fidem, ibi qui enim hoc dicunt; tertio ostendit quid per fidem recepit, ibi ideo non confunditur Deus. Fidem Abrahae et filiorum eius commendat ex perseverantia, quia usque ad mortem perseveraverunt in fide. Matth. X, 22 et XXIV, 13: qui autem perseveraverit usque in finem, hic salvus erit. Ideo dicit iuxta fidem omnes isti defuncti sunt, praeter Enoch. Vel omnes isti, scilicet Abraham, Isaac et Iacob. Et hoc est melius dictum, quia istis solum facta est promissio. Item commendat eos a longa promissorum dilatione. Unde dicit non acceptis repromissionibus. Sed contra, videtur quod receperint promissionem. Ez. XXXIII, 24: unus erat Abraham, et haereditate possedit terram. Respondeo. Dicendum est, quod possedit, id est, possidendi primus promissionem accepit, non tamen actu possedit, ut patet Act. c. VII, 5. Sequitur sed a longe eas aspicientes, quod erat per fidem, quasi dicat: intuentes visu fidei. Et forte de loco isto sumptum est illud responsorium in prima dominica adventus: aspiciens a longe, et cetera. Is. XXX, 27: ecce nomen domini venit de longinquo. Et salutantes, id est, venerantes. Et loquitur, secundum Chrysostomum, ad similitudinem nautarum, qui quando primo vident portum prorumpunt ad laudem, et salutant civitatem ad quam vadunt. Ita sancti patres videntes per fidem Christum venturum, et gloriam quam per ipsum consecuturi erant, salutabant, id est, venerabantur ipsum. Ps. CXVII, 26: benedictus qui venit in nomine domini, Deus dominus, et cetera. Io. VIII, 56: Abraham pater vester exultavit, ut videret diem meum; vidit, et gavisus est. Item commendat fidem ipsorum ex sincera confessione; quia, ut dicitur Rom. X, v. 10: corde creditur ad iustitiam, ore autem confessio fit ad salutem. Et ideo dicit et confitentes, quia peregrini et hospites sunt super terram; isti enim tres vocaverunt se advenas et peregrinos. Nam, Gen. XXIII, 4, dicit Abraham: advena sum et peregrinus apud vos. Dicitur etiam a domino ad Isaac, Gen. c. XXVI, 2 s.: quiesce in terra quam dixero tibi, et peregrinare in ea. Iacob etiam, XLVII, v. 9, dicit: dies peregrinationis vitae meae. Dicitur autem peregrinus, qui est in via tendendi ad alium locum. Is. XXIII, 7: ducent eam longe pedes sui ad peregrinandum. Sed advena est ille, qui habitat in terra aliena, nec intendit ulterius ire. Isti autem non solum confitebantur se esse advenas, sed etiam peregrinos. Sic etiam sanctus vir non facit mansionem suam in mundo, sed semper satagit tendere ad caelum. Ps. XXXVIII, v. 12: advena ego sum apud te et peregrinus, sicut omnes patres mei. Deinde cum dicit qui enim hoc dicunt, ostendit quod ista confessio pertineat ad fidem. Nullus enim est hospes et peregrinus, nisi qui est extra patriam et tendit ad illam. Cum ergo isti confitentur se esse hospites et peregrinos super terram, significant se tendere ad patriam suam, scilicet caelestem Ierusalem. Gal. IV, 26: illa quae sursum est Ierusalem libera est.
11:14
Et hoc est, quod dicit qui enim hoc dicunt, significant se patriam inquirere.
11:15
Sed quia forte posset aliquis dicere, quod verum est, quod ipsi erant peregrini in terra Philisthaeorum et Chananaeorum, inter quos habitabant, tamen intendebant redire in terram unde exierant, hoc removet, dicens et siquidem ipsius, scilicet patriae suae, meminissent, de qua exierant, habebant utique tempus revertendi, quia prope erant. Nunc autem meliorem appetunt, id est, caelestem; unde Gen. XXIV, 6, dixit Abraham servo suo: cave ne quando filium meum reducas illuc. Ps. LXXXIII, 11: elegi abiectus esse in domo Dei mei, magis quam habitare in tabernaculis peccatorum. Item c. XXVI, 4: unam petii a domino, hanc requiram, ut inhabitem in domo domini omnibus diebus vitae meae. Ipsi ergo patriam istam inquirebant, non domum paternam unde exierunt. In quo significatur, quod illi qui exeunt de vanitate saeculi, non debent illuc redire mente. Ps. XLIV, 10: obliviscere populum tuum et domum patris tui. Lc. IX, 62: nemo mittens manum ad aratrum et respiciens retro, aptus est regno Dei. Phil. III, 13: quae retro sunt obliviscens, in anteriora me extendens. Patet autem, quod ista eorum verbo et facto confessio, pertinet ad fidem, quia ipsi illud quod solum eis promissum fuerat nec exhibitum, firmissime crediderunt etiam usque ad mortem. Unde iuxta fidem, id est, iuxta se habentes fidem suam quasi sociam et inseparabilem, defuncti. Apoc. II, 10: esto fidelis usque ad mortem. Deinde cum dicit ideo non confunditur, ostendit quid ex fide sua meruerunt accipere, hoc autem fuit honor maximus. Reputatur autem maximus honor quando denominatur aliquis ab aliquo solemni officio, vel servitio, magni et excellentis domini, vel principis, sicut notarius Papae, vel cancellarius regis. Maior autem honor est quando ille magnus dominus vult nominari ab his qui serviunt ei. Sic autem est de istis tribus, Abraham, Isaac et Iacob, quorum dominus rex magnus super omnes deos, specialiter vocat se eorum Deum, unde Ex.
11:16
III, 6: ego sum Deus Abraham, Deus Isaac, et Deus Iacob; unde dicit ideo non confunditur Deus vocari Deus eorum. Et huius potest triplex ratio assignari. Prima, quia Deus per fidem cognoscitur. Isti autem leguntur primo separasse se per cultum specialem ab infidelibus; unde et Abraham primus accepit signaculum fidei, Rom. IV, 18: ut fieret pater multitudinis gentium. Et ideo proponuntur nobis in exemplum, sicut illi per quos Deus primo cognitus est, et per eos Deus nominatus est, ut obiectum fidei. Et idcirco ab eis voluit nominari. Secunda, secundum Augustinum in Glossa, quia in istis latet aliquod mysterium. In istis enim invenimus similitudinem generationis qua Deus regeneravit filios spirituales. Videmus autem in ipsis quadruplicem modum generandi. Primus modus est liberorum per liberas, sicut Abraham per Saram genuit Isaac, qui genuit per Rebeccam Iacob. Iacob autem octo patriarchas per Liam et Rachelem. Secundus modus fuit liberorum per ancillas, sicut Iacob per Balam et Zelpham genuit Dan, et Nephtalim, Gad, et Aser. Tertius modus fuit servorum per liberas, sicut Isaac genuit per Rebeccam Esau, de quo dictum est: maior serviet minori. Quartus modus fuit servorum per ancillam, sicut per Agar genuit Abraham Ismael. In hoc ergo designatur diversus modus, quo dominus spirituales filios generat, quia aliquando bonos per bonos, sicut Timotheum per Paulum; aliquando bonos per malos, et ista est generatio liberorum per ancillas; aliquando malos per bonos, sicut Simonem magum per Philippum. Et ista generatio servorum per liberas. Malorum autem generatio per malos reputatur in semine. Unde Gal. IV, v. 30: eiice ancillam et filium eius. Tertia ratio, et videtur magis secundum intentionem apostoli, quia consuetum est, quod rex vocatur a principali civitate, vel a patria tota, sicut rex Ierusalem, Romanorum, rex Franciae. Et ideo Deus proprie vocatur rex et Deus illorum, qui specialiter spectant ad civitatem illam Ierusalem caelestem, cuius artifex et conditor est Deus. Et quia isti verbo et facto ostendebant se ad illam civitatem pertinere, ideo dicitur Deus illorum; unde dicit paravit enim illis civitatem, id est, conditor civitatis illius, quam ipse habebat propriam.
11:17
Deinde cum dicit fide obtulit, ponit unum aliud exemplum insigne circa fidem Abrahae, inquantum respicit Deum, scilicet illud maximum sacrificium eius, quando ad mandatum domini voluit unigenitum suum immolare filium, Gen. XXII, 1 ss. Et de hoc ostendit tria. Primo quid fecerit; secundo quod hoc ad fidem pertinet, ibi et unigenitum; tertio quid ex hoc recepit, ibi unde eum et in parabolam. Dicit ergo Abraham cum tentaretur, obtulit, id est, offerre voluit, fide Isaac, sicut patet per totum duodecimum cap. Gen. Hic est duplex quaestio. Una quia innocentem occidere est contra legem naturae, et ita peccatum; ergo volendo offerre peccavit. Respondeo. Dicendum est, quod ille qui ex mandato superioris interficit, si ille licite praecipit, alius licite obedit, et potest licite exequi ministerium suum. Deus autem habet mortis et vitae auctoritatem. I Reg. II, 6: dominus mortificat et vivificat. Deus autem subtrahendo vitam alicui etiam innocenti, nulli facit iniuriam. Unde et quotidie, dispositione divina, multi nocentes et innocentes moriuntur. Et ideo Dei mandatum licite poterat exequi. Item quaeritur de hoc quod dicit cum tentaretur. Deus enim nullum tentat, quia tentare est ignorantis. Respondeo. Dicendum est, quod Diabolus tentat, ut decipiat. I Thess. III, 5: ne forte tentaverit vos, qui tentat. Hoc patet in tentatione qua tentavit Christum, Matth. IV, 1 ss. Homo vero tentat, ut cognoscat. III Reg. X, v. 1, dicitur de regina Saba, quae venit ad Salomonem, ut tentaret eum in aenigmatibus. Sic non tentat Deus, quia omnia novit, sed tentat ut homo sibi ipsi innotescat quantae fortitudinis et fragilitatis sit in se. Deut. VIII, v. 2: ut tentaret te, et nota fierent quae in animo tuo versabantur; II Par. XXXII, 31, de Ezechia tentato, ut cognosceretur cor eius. Item ut alii tentatum cognoscant, qui ex hoc eis proponitur in exemplum, sicut Abraham et Iob. Eccli. XLIV, 21: Abraham in tentatione inventus est fidelis. Deinde cum dicit et unigenitum, etc., multum subtiliter ostendit, quod illa obedientia pertinebat ad fidem. Sicut enim supra dictum est, Abraham licet multum senex credidit Deo promittenti quod in Isaac benedicturus esset ei in semine, credebat etiam Deum posse mortuos suscitare. Cum ergo praecipiebatur ei quod occideret, non erat spes ultra iam de Sara iam valde antiqua, quia Isaac erat iam adolescens, posse habere filium. Et ideo cum crederet, obediendum mandato Dei, non restabat nisi quod crederet resuscitari Isaac per quem debebat ei vocari semen. Unde dicit et unigenitum, scilicet Sarae, in quo, scilicet filio nato, debebat Deus pactum promissum complere, sicut patet Gen. XVII, 19. Vel unigenitum, scilicet inter liberos. Gen. XXII, 2: tolle filium tuum unigenitum Isaac. In quo susceperat repromissiones. Ad quem etiam dictum est, id est, ratione cuius, et cetera. Arbitrans, id est, firmiter credens, quia a mortuis potens est Deus eum suscitare. Hoc ergo fuit argumentum fidei maximum, quia articulus resurrectionis est unus de maioribus.
11:19
Deinde cum dicit unde eum et in parabolam accepit, ostendit quid per fidem meruit, quia cum iam non restaret aliud nisi immolari ipsum, vocavit eum Angelus, et arietem haerentem cornibus, loco filii immolavit. Hoc autem fuit parabola, idest figura, Christi futuri. Aries enim haerens cornibus inter vepres, est humanitas confixa cruci, quae passa est. Isaac, id est, divinitas, evasit, cum Christus vere mortuus est et sepultus. Et sic patet, quod ista figura valde complete adaequat figuratum. Accepit ergo eum, scilicet Isaac in parabolam, id est, figuram Christi crucifigendi et immolandi.
11:20
Supra posuit apostolus exemplum de fide Abrahae, hic ponit exemplum de fide Isaac, Iacob et Ioseph. Et primo de fide Isaac. Dicit ergo, quod Isaac fide de futuris, id est quae se extendebat ad futura, benedixit Iacob et Esau. Vel benedixit de futuris, id est, pro futuris, vel benedictione, quae se extendebat ad futura. Verba enim sua non habebant efficaciam nisi ex virtute Dei, per quam quidem benedictionem minor praelatus fuit maiori. Quod non fuit quantum ad personas eorum, sed quantum ad duos populos, qui ex ipsi exierunt. Ps. CVII, 10: in Idumaeam extendam calceamentum meum. Fuerunt enim Idumaei, qui egressi sunt de Esau subiecti filiis Israel. In quo significabatur, quod minor populus, scilicet gentium, per fidem debebat praevenire populum maiorem, scilicet Iudaeorum. Matth. VIII, 11 s.: multi ab oriente et occidente venient et recumbent cum Abraham, Isaac et Iacob in regno caelorum, filii autem regni eiicientur in tenebras exteriores. Ista vero benedictio, quae erat de fide gentium futura, per fidem facta fuit, qua respicit aliquid futurum.
11:21
Deinde cum dicit fide Iacob moriens singulos filiorum benedixit, prosequitur de fide Iacob, et ponit illud quod ipse fecit in benedicendo duobus filiis Ioseph, sicut habetur Gen. XLVIII, 16-20, ubi dicitur, quod cum nuntiatum fuisset Ioseph, quod pater eius aegrotaret, adduxit duos filios suos, quibus Iacob benedixit cancellatis manibus, in hoc praeferens Ephraim Manasse quantum ad dignitatem, quia de Ephraim fuit dignitas regalis, scilicet Ieroboam. Haec autem benedictio fuit per fidem, quia revelatum ei fuit, quod ita futurum erat. Quae quidem benedictio referebatur ad populum, qui egressus est ab ipsis, non ad personas ipsorum. Item, per fidem adoravit fastigium virgae eius; hoc habetur Gen. XLVII, 31, ubi dicitur, quod fecit Ioseph iurare, quod sepeliret eum in sepulchro patrum suorum, et post iuramentum, tamquam securus de promisso, adoravit ad caput lectuli, ut dicit littera nostra; vel fastigium virgae eius, ut dicunt Septuaginta; vel super fastigium, ut habetur in Graeco. Et totum hoc potest stare, quia ipse erat senex, et ideo portabat virgam, vel recepit sceptrum Ioseph donec iurasset, et antequam redderet ei adoravit, non ipsam virgam, nec Ioseph, ut quidam male putaverunt, sed ipsum Deum innixum ad cacumen, vel super fastigium virgae eius. Ad quod motus fuit ex consideratione potestatis Christi, quam potestas Ioseph praefigurabat. Ipse enim tamquam praefectus Aegypto portabat sceptrum, in signum potestatis Christi. Ps. II, 9: reges eos in virga ferrea. Vel si adoravit fastigium, idem est sensus, quia adoravit Christum significatum per virgam illam, sicut et nos adoramus crucifixum et crucem, ratione Christi passi in ipsa. Unde proprie non adoramus crucem, sed Christum crucifixum in ipsa. Deinde cum dicit fide Ioseph, prosequitur exemplum de fide Ioseph, ubi ponit duo, quae habentur Gen. ult. ubi dixit fratribus suis: visitabit vos dominus, et mandavit ossa sua inde portari. Unde fides eius fuit quantum ad duo, primo quia credidit promissionem factam debere impleri per reditum filiorum Israel in terram promissionis; secundo, quia in ipsa credebat Christum esse nasciturum et resurrecturum et multos cum ipso, unde desiderabat habere partem in illa resurrectione.
11:22
Et hoc est quod dicit, quod Ioseph moriens fide, id est, per fidem, memoratus est de profectione filiorum Israel, et hoc quantum ad primum; et de ossibus suis mandavit, quantum ad secundum. Sed quare non fecit se statim portari sicut pater suus? Respondeo. Dicendum est, quod hoc non potuit, quia non habebat tunc tantam potestatem sicut habebat in morte patris. Et ideo tunc poterat hoc facere, quod tamen circa mortem suam non potuit. Secundo, quia sciebat, quod multas afflictiones debebant sustinere filii Israel post mortem eius. Ut ergo haberent certam spem de liberatione sua, et reditu ad terram promissionis, voluit ad solatium corpus suum remanere cum ipsis. Unde et Moyses tulit illud secum, sicut et quaelibet tribus corpus patris sui, ut dicit Hieronymus.
11:23
Deinde cum dicit fide Moyses, prosequitur de patribus, qui fuerunt sub lege. Hoc enim tempus incepit a Moyse. Eccli. XXIV, 33: legem mandavit Moyses in praeceptis iustitiarum. Io. I, 17: lex per Moysen data est. Istud autem tempus distinguitur in tria, scilicet ante exitum de Aegypto, in exitu, et post exitum. Unde tria facit. Primo enim ostendit quid factum sit ante exitum; secundo quid in exitu, ibi fide reliquit Aegyptum; tertio quid in terra promissionis, ibi quid adhuc dicam. Circa primum duo facit. Primo enim ostendit quid sit factum in nativitate Moysi; secundo quod ipse fecit, ibi fide Moyses. Ubi tangitur historia, quae ponitur Ex. I, quod Pharao mandavit occidi masculos ne multiplicarentur. Secundo habetur quod parentes Moysi videntes ipsum elegantem, absconderunt eum mensibus tribus, quod attribuit apostolus fidei ipsorum. Credebant enim aliquem nasciturum, qui liberaret eos ab illa servitute. Unde ex elegantia pueri aestimabant aliquam virtutem Dei esse in illo. Ipsi enim erant rudes et rustici, sudantes in operibus luti et lateris. Eccli. XIX, v. 26: ex visu cognoscitur vir. Ex quo habetur, quod licet fides sit de invisibilibus, tamen per aliqua signa visibilia possumus niti ad ipsam. Mc. ult.: sermonem confirmante sequentibus signis. Quod autem ipsi hoc fecerunt ex fide, non ex affectu carnali, patet, quia non timuerunt regis edictum. Unde exponebant se periculo personarum, quod non fecissent nisi credidissent aliquid magnum futurum de puero. Matth. X, 28: nolite timere eos qui occidunt corpus, et cetera. Sed contra, quia ipsi postea exposuerunt ipsum; ergo non propter fidem servabant ipsum. Respondeo. Dicendum est, quod exposuerunt ipsum non ad necandum, sed ne surriperetur eis, unde posuerunt eum in fiscella, committentes eum divinae providentiae. Credebant enim probabiliter, quod fuisset interfectus si fuisset apud eos inventus. Deinde cum dicit fide grandis effectus, ostendit quid ipse Moyses per fidem fecerit, et primo quid fecit; secundo ostendit, quod illud factum pertinebat ad fidem, ibi aspiciebat enim. Tangit enim historiam, quae habetur Ex. II, 9 s., ubi dicitur, quod filia Pharaonis fecit ipsum a matre pueri nutriri, et quod adoptavit eum in filium.
11:24
Ipse autem negavit se esse filium eius, non quidem verbo, sed facto, quia contra voluntatem Pharaonis interfecit Aegyptium, qui laeserat Hebraeum. Et hoc est, quod dicit grandis effectus per fidem, negavit se esse filium filiae Pharaonis. Quo autem affectu hoc fecerit, ostendit cum subdit magis eligens. In quo ostenditur mirabilis virtus eius. Duo enim sunt quae maxime homines appetunt, scilicet iucunditatem et delectationem circa bona exteriora, et his contraria maxime fugiunt, scilicet dolorem et afflictionem, quae opponitur primo, paupertatem et abiectionem quae opponitur secundo. Ista autem duo elegit Moyses, scilicet quia praeposuit dolorem et afflictionem iucunditati peccati temporalis, quae scilicet semper est cum peccato. Item paupertatem praeposuit divitiis propter Christum. Prov. c. XVI, 19: melius est humiliari cum mitibus, quam dividere spolia cum superbis. Psalmo LXXXIII, 11: elegi abiectus esse in domo Dei magis quam habitare in tabernaculis peccatorum.
11:25
Quantum ergo ad primum dicit magis eligens affligi cum populo Dei, scilicet quem Pharao affligebat, quam habere iucunditatem peccati temporalis, id est, transitorii. Quod fuisset si cum Aegyptiis afflixisset filios Israel.
11:26
Quantum autem ad secundum, scilicet quod praeelegit paupertatem, dicit maiores divitias aestimans improperium Christi, id est, pro fide Christi; eadem enim est fides antiquorum et nostra. Vel improperium Christi, quod scilicet sustinuit a fratribus suis, sicut dictum est: numquid interficere tu me vis, sicut occidisti heri Aegyptium? Quod improperium fuit figura, quod Christus suscipere deberet improperium a Iudaeis. Ps. LXVIII, 21: improperium expectavit cor meum et miseriam. Maiores autem divitias, credidit esse duo praedicta, thesauris Aegyptiorum. Is. XXXIII, v. 6: divitiae salutis sapientia et scientia. Deinde cum dicit aspiciebat enim, ostendit quod praedicta facta Moysi pertinebant ad fidem Christi. Sciendum est autem, quod quaedam sunt secundum se bona et delectabilia, quaedam autem secundum se tristia et mala. Mala autem nullus propter se praeelegit, sed propter finem; sicut infirmus praeelegit potionem amaram et tristia delectabilibus ratione alicuius maioris boni, quod per hoc potest consequi. Et sic sancti, propter spem finis ultimi aeternae felicitatis, praeeligunt afflictiones et paupertatem divitiis et voluptatibus, quia per ista impediuntur a consecutione finis sperati. Matth. V, 11: beati eritis cum male dixerint vobis homines, et persecuti vos fuerint, et cetera. Et sequitur: gaudete et exultate, quoniam merces vestra copiosa est in caelis. Gen. XV, v. 1: ego protector tuus sum, et merces tua magna nimis. Et ideo dicit, quod hoc faciebat, quia aspiciebat, oculis scilicet fidei, in remunerationem, quam scilicet ex hoc sperabat. Unde fides est substantia sperandarum rerum, argumentum non apparentium, ut supra dictum est, et cetera.
11:27
Supra posuit apostolus fidem Moysi, quantum ad id quod fecit in Aegypto, hic quantum ad id quod fecit in exitu de Aegypto. Et circa hoc facit tria. Primo enim ostendit quid fecerit in exitu de Aegypto; secundo ostendit modum exeundi, ibi fide celebravit; tertio quid per fidem factum est cum populo infideli, ibi fide Rahab. Dicit ergo, quod Moyses fide, id est per fidem, reliquit Aegyptum. Sicut autem habetur Ex. XII, 37, primo fugit de Aegypto, interfecto Aegyptio; secundo autem exivit quando simul omnes filios Israel eduxit. Glossa autem exponit de secundo exitu, quia sequitur non veritus animositatem, id est, indignationem, regis. In primo enim exitu legitur, Ex. II, 14, eum timuisse. Prov. c. XIV, 35: iracundiam regis inutilis sustinebit. In secundo vero non timuit. Prov. XXVIII, v. 1: iustus quasi leo confidens, absque terrore erit. Potest tamen referri ad primum. Sed numquid tunc non timuit? Respondeo. Dicendum est, quod in timore duo consideranda sunt. Unum, quod aliquando potest esse vituperabile, scilicet quando propter timorem facit aliquid non faciendum, vel dimittit faciendum. Et sic non timuit Moyses, quia propter timorem non dimisit iuvare fratres suos. Aliud est, quod potest esse laudabile, quando scilicet salva fide, refugit periculum propter timorem instantem. Matth. X, 23: cum persequentur vos in civitate ista, fugite in aliam. Si enim aliquis salva honestate sua posset vitare periculum et non vitaret, stultus esset et tentaret Deum, quod est diabolicum. Et sic Iesus cessit volentibus ipsum lapidare, nec ad suggestionem Diaboli voluit se praecipitare: ita et Moyses confidens de divino auxilio, fugit propter timorem regis ad tempus. Et probat, quod hoc fecit ex fide, quia fides est de invisibilibus. Et iste sustinuit, id est, expectavit Deum invisibilem, et eius adiutorium, tamquam videns. Ps. XXVI, 14: confortetur cor tuum, et sustine dominum. I Tim. I, 17: regi autem saeculorum immortali, invisibili, et cetera. Moyses enim in utroque exitu expectabat Dei adiutorium, unde in primo dicit, Ex. II, 22: Deus patris mei adiutor meus. In secundo vero, Ex. XIV, 14: vos tacebitis, et dominus pugnabit pro vobis.
11:28
Deinde cum dicit fide celebravit Pascha, ostendit quid fecerit quantum ad modum transeundi. Et primo ponit illud quod fuit factum ad praeparationem transitus; secundo quantum ad ipsum transitum, ibi fide transierunt; tertio quantum ad id quod per fidem factum fuit quantum ad introitum terrae promissionis, ibi fide muri Iericho. Quantum ad primum ponit historiam, quae habetur Ex. XII, ubi dominus mandavit illis ante exitum filiorum Israel, scilicet eadem nocte, immolari agnum et de sanguine eius utrumque postem et superliminare liniri, carnes eius assas cum azymis et lactucis agrestibus comedi, cum multis aliis, quae observanda erant, ut ibi habet videri. Et hoc vocabatur Pascha, scilicet esus agni, et effusio sanguinis, quae duo concurrebant ad transitum illum quem facturi erant in proximo. Dicitur autem Pascha a paschin Graece, quod Latine est passio, vel a phase, quod Hebraice idem est quod transitus. In hoc autem figurabatur, quod Christus per passionem transiret ex hoc mundo. Io. XIII, 1: ut transeat ex hoc mundo. Item quod nos per meritum mortis eius a terrenis ad caelestia, ab Inferno transimus ad caelum. Eccli. XXIV, 26: transite ad me, omnes qui concupiscitis me. Quod quidem fuit per virtutem sanguinis Christi. Supra X, 19: habentes itaque fiduciam, fratres, in introitu sanctorum in sanguinem Christi. Fuit autem in illo Paschate duplex transitus. Unus quo transibat dominus percutiens Aegyptios; alius quo populus transibat. Sic etiam sanguine Christi, qui est agnus immaculatus, debent liniri postes fidelium, intellectus scilicet et affectus. Dicit ergo fide, id est per fidem, celebravit Pascha, id est esum agni, et sanguinis effusionem, ad liniendum postes domorum. Et quare hoc faciebat? Ne scilicet qui vastabat primogenita, Aegyptiorum, tangeret eos. Ps. LXXVII, 51: percussit omne primogenitum in terra Aegypti. Sed quaeritur quorum ministerio hoc factum sit, utrum scilicet bonorum, vel malorum Angelorum, quia videtur quod per malos. Ps. LXXVII, 49: immissionem per Angelos malos. Respondeo. Dicendum est, quod non est inconveniens de quibuscumque. Unde sciendum est quod poenarum inflictio fit interdum per bonos Angelos. Sicut enim dicit Dionysius IV cap. de divinis nominibus, punire malum non est malum, sed malum facere est malum. Punitio enim est opus iustitiae, sicut patet de Angelo, qui contrivit castra Assyriorum, Is. XXXVII, 36, qui creditur fuisse bonus Angelus. Unde talis punitio indifferenter fit per bonos et malos; sed differenter a bono et a malo, quia bonus non punit nisi exercendo iustitiam divinam in malos. Et in Scripturis operatio tam Diaboli, quam boni Angeli, cuiusmodi est haec, attribuitur Deo. Malus autem etsi obsequatur divinae iustitiae, tamen non ex intentione iustitiae hoc agit, sed ex perversitate voluntatis suae affligit bonos et malos, et libentius bonos si permittatur, sicut patet de Iob. Iste Angelus, qui dixit Moysi: transibit dominus percutiens Aegyptum, bonus Angelus fuit, cum ipse aliquando loquatur in persona sua. Bono autem Angelo aliquando subministrat spiritus nequam, unde adhibitum fuit ibi ministerium eius, licet ex intentione suae malae et perversae voluntatis, voluntarie operantis ad caedem. Et ideo dicit iram et tribulationum immissionem per Angelos malos. Non ergo tangebat eos, qui erant sanguine signati, malus Angelus terrore et timore Dei, utpote non permissus. Bonus autem inde terrebatur admirando virtutem Dei.
11:29
Deinde cum dicit fide transierunt, etc., ostendit quid egit in ipso transitu. Et primo ostendit hoc, secundo ostendit quod illud pertinebat ad fidem, ibi quod experti. Dicit ergo, quod fide, id est, per fidem, transierunt mare rubrum tamquam per aridam terram. Duo enim ibi per fidem facta sunt. Unum, quod homo fecit, scilicet quod commiserunt se ad transeundum, quod non fuit nisi per fidem. Aliud fuit ex parte Dei, scilicet quod aquae fuerunt eis pro muro. Hoc etiam fuit per fidem. Operatio enim miraculorum attribuitur fidei. Matth. XVII, 19: si habueritis fidem sicut granum synapis, dicetis monti huic: transi hinc, et transibit. Ergo hoc fide factum est, id est, hoc meruit fides. Et hoc habetur Ex. XIV et XV. Deinde ostendit, quod hoc pertinet ad fidem, quia Aegyptii hoc experti, id est, volentes experiri, devorati sunt, quia scilicet non habuerunt fidem. Ex. XV, 12: extendisti manum tuam, et devoravit eos terra.
11:30
Deinde cum dicit fide muri Iericho corruerunt, circuitu dierum septem. Agit de eo, quod per fidem factum est in introitu terrae promissionis. De hoc habetur Iosue VI, ubi dicitur, quod ad mandatum domini, sacerdotes septem diebus cum arca testamenti circuierunt primam civitatem ultra Iordanem, scilicet Iericho, et septima die septimo circuitu, muri eius corruerunt: hoc fuit aliquid ex parte hominis, scilicet quod ex mandato domini circuierunt, credentes mandatum domini debere impleri. Aliquid autem ex parte Dei, scilicet quod sic ad circuitum eorum muri corruerunt. Moraliter Iericho interpretatur luna, sive defectus, et significat mundum istum. Muri eius sunt impedimenta quibus aliquis detinetur in mundo. Per buccinas quibus Levitae et sacerdotes intonabant, vox praedicatorum significatur. Per circuitum septem dierum totus designatur decursus praesentis temporis, qui per septem dies completur. Per quae datur intelligi, quod omnia impedimenta mundi cadunt ad continuam vocem praedicationis. II Cor. X, 4 s.: arma militiae nostrae non sunt carnalia, sed potentia Deo ad destructionem munitionum, consilia destruentes, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei.
11:31
Deinde cum dicit fide Rahab meretrix, ostendit quid factum sit per fidem ab aliquo de populo infideli, scilicet a Rahab, de qua Iosue V et VI. Cum enim Iosue misisset exploratores ad explorandum Iericho, ipsi evaserunt auxilio istius mulieris, quae dicitur meretrix, id est, idololatra. Vel, ad litteram, meretrix erat, ad quam ingressi sunt non ad peccandum, sed ad latendum. Domus enim talium patent, maxime de nocte. Isti etiam venerant de nocte. Domus etiam eius coniuncta erat muro. Meretrices autem absque exceptione accipiunt indifferenter, et ideo melius poterant apud eam occultari. Ista ergo per fidem liberata fuit. Unde dicit Rahab meretrix, fide, id est, per fidem, recipiens exploratores cum pace, non periit cum incredulis, qui corporaliter perierunt, quia exploratores iuraverant ei ipsam liberare, et omnem domum patris sui, quod et fecerunt. Quare autem magis declinaverint ad ipsam, potest dici, quia ut ipsa minus posset inculpari, indifferenter omnes recipiens. Nec erat conveniens, ut salus ipsorum fieret alicui salvanti ipsos occasio mortis. In hoc autem quod ex ipsa receptione ipsorum liberata est designatur quod recipientes praedicatores Evangelii liberantur a morte aeterna. Matth. c. X, 41: qui recipit prophetam in nomine prophetae, mercedem prophetae accipiet.
11:32
Supra posuit apostolus ea, quae facta sunt a patribus per fidem ante introitum, et in ipso introitu terrae promissionis, hic accedit ad narrandum exempla illorum, qui fuerunt in ipsa terra promissionis; quae, quia multa sunt, ideo breviter, praemissis nominibus patrum, ponit in generali praecipua facta ipsorum, ponens causam illius brevitatis. Et circa hoc facit tria. Primo ponit nomina patrum et causam quare breviter vult eorum facta pertransire; secundo ostendit quid fecerunt per fidem, ibi qui per fidem vicerunt; tertio, quid per fidem receperunt, ibi adepti sunt. Dicit ergo quid adhuc dicam? Quasi dicat: perveni usque ad tempus introitus terrae promissionis, in quo pauca respectu dicendorum dicta erant. Remanent enim tot dicenda, quot non possent explicari. Deficiet enim tempus me enarrantem, id est, si velim enarrare, non sufficiet mihi tempus epistolaris enarrationis, quae debet esse succincta. Unde Hieronymus ad Paulinum, VI cap.: neque enim epistolaris angustia longius cap.: neque enim epistolaris angustia longius evagari patiebatur. Vel tempus, intellige, vitae. Isto modo loquitur Io. ult.: sunt quidem et alia multa, quae fecit Iesus, etc., ubi dicit Glossa quod loquitur hyperbolice, nec tamen est falsum, sed est figurativa locutio. Ps. XXXIX, 5, ubi nos habemus, annuntiavi et locutus sum, multiplicati sunt super numerum, dicit littera Hieronymi: si annuntiare voluero, plura sunt, quam narrari queant. Sciendum tamen, quod aliqui istorum aliqua mala fecerunt, et aliqua bona, unde non numerantur hic nisi quantum ad bona quae fecerunt, vel receperunt. Tamen probabile est quod fuerint finaliter sancti ex quo apostolus nominat eos in catalogo sanctorum. Primo ergo ponit Gedeonem, de quo Iud. c. VI, 11 ss.; quem praemittit, et quia nihil mali fecit, et quia fecit factum multum insigne, et forte etiam quia accepit maximum signum incarnationis Christi in vellere et rore, de quo dicitur in Ps. LXXI, 6: descendet sicut pluvia in vellus. Secundo ponit Barach, de quo Iud. IV, qui non fuit ita insignis sicut Gedeon, cui etiam illa victoria non fuit reputata, sed magis mulieri, et ideo forte postponit ipsum. Tertio ponit Samson, de quo Iud. XIII. De quo specialiter videtur, quod non deberet hic numerari, quia in morte peccavit interficiendo se. Augustinus autem, I de Civ. Dei, dicit, quod excusatur, quia creditur hoc fecisse mandato Dei, cuius signum est, quia non potuisset domum tantam propria virtute subvertere, sed virtute Dei, quae non adiuvat ad malum. Quarto ponit Iephte, de quo Iud. XI. Istum postponit Samsoni, quia non fecit tot facta insignia sicut ille. Dubitatur autem de Iephte, si immolando filiam suam ex voto peccaverit, videtur quod non, quia dicitur ibi irruit spiritus domini in Iephte, et post hoc sequitur: votum suum et victoria. Contra. Dicit Hieronymus quod fuit in vovendo indiscretus, et in reddendo impius. Respondeo. Dicendum est, quod fuit ibi aliquid a spiritu sancto, scilicet motus ad vovendum in generali, quod scilicet immolaret quidquid occurreret sibi immolabile, aliquid autem ex proprio suo spiritu, scilicet quod immolavit quod non debuit, et in hoc peccavit, sed post poenituit. Similiter Gedeon peccavit faciendo ephod et in tentando Deum in petitione signi in vellere, et postea poenituit, sicut et David, de quo subdit dicens et David et Samuel, de quibus scilicet in libris regum agitur. Et aliis prophetis, de quibus si vellem dicere, tempus deficiet. Sed tunc quaestio est utrum omnes isti, qui dicti sunt, fuerunt prophetae. Respondeo. Dicendum est quod spiritus sanctus movet mentem prophetae, sicut agens principale movet instrumentum suum. Potest autem spiritus sanctus movere ad tria, scilicet ad cognoscendum, ad loquendum et ad faciendum. Et quodlibet istorum dupliciter. Ad cognoscendum, scilicet quandoque cum intellectu eius quod videtur, sicut fuit Isaias et alii prophetae, unde dicti sunt et videntes. I Reg. IX, 9: qui hodie dicitur propheta, olim dicebatur videns. Aliquando autem sine cognitione eius quod videtur, sicut patet in somnio Pharaonis, et in visione Balthassar. Ad loquendum etiam movet dupliciter, quandoque ad sciendum id de quo loquitur, sicut patet de David: quandoque autem nescit, sicut Caiphas, et forte Balaam. Similiter etiam quandoque movet ad faciendum, et scit quid facit, sicut Ieremias, qui abscondit lumbare suum super Euphratem. Quandoque autem nescit, sicut dicit Augustinus super Ioannem, de militibus, qui diviserunt sibi vestimenta Christi, non tamen cognoscebant mysterium, ad quod illa divisio ordinabatur. Hoc est ergo de ratione prophetae, quod cognoscat illud quod videt, vel dicit, vel facit. Quando autem non cognoscit, non est vere propheta, sed participative tantum. Et sic dicit Ioannes Caipham prophetasse, quia habuit aliquid prophetiae. Iste autem motus spiritus sancti dicitur instinctus secundum Augustinum.
11:33
Deinde cum dicit qui per fidem vicerunt regna, ostendit quid sancti, de quibus locutus est, fecerunt, et primo ostendit hoc in generali; secundo descendit ad quaedam specialia, ibi obturaverunt ora leonum. Primo autem ponit facti ipsorum meritum; secundo praemium, ibi adepti sunt. Circa primum sciendum est, quod inter omnes actus exteriores virtutum moralium actus fortitudinis et iustitiae videntur esse praecipui, quia maxime pertinent ad bonum commune. Per fortitudinem enim respublica defenditur ab hoste, per iustitiam vero conservatur. Unde apostolus ex utroque actu commendat sanctos patres. Ab actu quidem fortitudinis, cum dicit, quod isti per fidem vicerunt regna, id est, reges, vel etiam regna ipsorum, sicut David et Iosue. Nihilominus tamen sancti spiritualiter per fidem vicerunt regna, scilicet regnum Diaboli, de quo Iob XLI, 25: ipse est rex super universos filios superbiae. Item carnis. Rom. VI, 12: non ergo regnet peccatum in vestro mortali corpore. Item regnum mundi. Io. XVIII, 36: regnum meum non est de hoc mundo. Isti autem vincunt per fidem. I Io. c. V, 4: haec est victoria quae vincit mundum, fides nostra. Nullus enim potest praesentia contemnere, nisi propter spem futurorum bonorum. Per contemptum enim principaliter vincitur mundus. Et ideo quia fides ostendit nobis invisibilia, propter quae contemnitur mundus, ideo vincit mundum fides nostra. Ab actu autem iustitiae commendat eos, cum dicit operati sunt iustitiam. Aliquando autem iustitia est virtus generalis, quando scilicet obedit legi divinae. Ps. X, 7: iustus dominus, et iustitias dilexit. Et II Mach. IX, 12: iustum est subditum esse Deo. I Io. III, 7: qui iustitiam facit, iustus est. Aliquando autem est virtus specialis, et ista consistit in actionibus et communicationibus humanis, quando scilicet reddit quis unicuique quod suum est. Utramque autem iustitiam habuerunt sancti. Is. LIV, 17: haec est haereditas servorum Dei, et iustitia apud me, dicit dominus. Eccli. I, 33: concupiscens sapientiam, serva iustitiam, scilicet obediendo mandatis. Item ipsam exercendo in populo. Ps. CXVIII, 121: feci iudicium, et iustitiam, et cetera. Deinde cum dicit adepti sunt, ostendit quid receperunt, quia adepti sunt repromissiones. Promissio enim Dei efficax est, quia numquam deficit Deus in promissis. Rom. IV, 21: quaecumque promisit Deus potens est et facere. Ps. CXLIV, 13: fidelis Deus in omnibus verbis suis. Sed contra. Supra eodem: iuxta fidem defuncti sunt, non acceptis repromissionibus. Respondeo. Dicendum est, quod illud quod hic dicitur, tripliciter potest intelligi. Uno modo quod promissio Dei sit illa specialis qua promittit sanctis vitam aeternam. Et istam nullus accepit ante adventum Christi. Rom. XV, 8: ad confirmandas promissiones patrum. Secundo pro promissione de terra promissionis habenda. Et istam non acceperunt priores patres tres, scilicet Abraham, Isaac et Iacob, sed tantum patres posteriores, sicut Iosue et alii sancti. Tertio pro promissione particulari, scilicet eius quod unicuique promissum fuit, sicut David regnum, et Ezechiae sanitas. Et istas promissiones consecuti sunt. Deinde cum dicit obturaverunt ora leonum, ponit quaedam particularia beneficia aliquibus collata. Et primo quae pertinent ad remotionem mali; secundo illa quae pertinent ad executionem boni, ibi fortes facti sunt in bello. Malum autem nocivum hominis est duplex. Unum exterius, aliud interius. Secundum ponit, ibi convaluerunt. Exterius autem malum est duplex, quia aut illatum est a creatura irrationali, aut rationali. Secundum ponit, ibi effugaverunt. Ab irrationali duplex, scilicet vel ab inanimata vel ab animata. Nocumentum illatum ab inanimata tangit, ibi extinxerunt impetum. Quantum ergo ad animata dicit obturaverunt ora leonum. Loquitur autem in plurali, licet non fuerit nisi unus, scilicet Daniel; sicut etiam dicitur Matth. II, 20: defuncti sunt enim qui quaerebant animam pueri: nullus autem tunc quaerebat Christum occidere nisi solus Herodes. Cuius ratio est, quia loquitur de omnibus sanctis communiter, quasi de uno collegio sanctorum, et quod unus facit, imputatur aliis, et etiam omnibus, quod fit per virtutem spiritus sancti, quae est communis omnibus. Unde etiam in isto contextu loquitur tamquam de pluribus. Potest etiam dici quod hoc completum est in David, qui, sicut ipse dicit I Reg. XVII, v. 36, leonem et ursum interfecit. Et etiam Samson. Iud. XIV, 6. Per leonem autem spiritualiter intelligitur Diabolus. I Pet. V, 8: adversarius vester Diabolus et cetera. Qui ergo insultus eius reprimit, os leonum obturat. Iob c. XXIX, 17: conterebam molas iniqui, et de dentibus eius auferebam praedam. Nocumentum a re inanimata removet cum dicit extinxerunt impetum ignis, sicut habetur de tribus pueris in Dan. III, v. 24 ss. Item ad preces Moysi et Aaron extinctus est ignis qui missus a domino devorabat populum murmurantem, sicut patet Num. XI, XVI. Ignis iste est interior motus concupiscentiae vel irae. Qui ergo refraenat illum motum, extinguit impetum ignis. Ps. LVII, 8: supercecidit ignis, et non viderunt solem. Remotionem nocumenti per rationalem creaturam illatam tangit cum dicit effugaverunt aciem gladii, id est, aciem hostis cum gladiis acutis. Hoc autem frequentissime factum fuit per ipsos, sicut patet de Iosue, Gedeone, et David. Per gladium autem mala suasio intelligitur. Ps. LVI, 4: lingua eorum gladius acutus. Istos gladios fugat, qui malam linguam tacere facit. Eccli. XXVIII, 28: sepi aures tuas spinis, et noli audire linguam nequam. Prov. XXV, 23: ventus Aquilo dissipat pluvias, et facies tristis linguam detrahentem. Nocumentum interius est infirmitas, de cuius remotione dicit convaluerunt de infirmitate, sicut specialiter apparet de Ezechiele, IV Reg. XX, 5 ss. et Is. XXXVIII, v. 1 ss. Ista autem infirmitas est peccatum. Ps. VI, 2: miserere mei, domine, quoniam infirmus sum. Convalescit ergo, qui resurgit. Deinde cum dicit fortes facti sunt, ponit beneficia quantum ad assecutionem boni, et ponit tria. Primum pertinet ad hoc, quod fortiter egerunt.
11:34
Unde dicit fortes facti sunt in bello, sicut patet de Iosue. Eccli. XLVI, 1: fortis in bello Iesus Nave, successor Moysi in prophetis, et cetera. Sic patet etiam de multis aliis. Secundum pertinet ad effectum illius fortitudinis. Unde dicit castra verterunt exterorum, sicut patet de Machabaeis, et de David. Ps. XXVI, 3: si consistant adversum me castra, non timebit cor meum. Sed tertium pertinet ad effectum fortitudinis divinae.
11:35
Unde dicit acceperunt mulieres de resurrectione mortuos suos, id est, per resurrectionem, quod aliqui, male intelligentes, exposuerunt mortuos suos id est, viros suos resuscitatos; per hoc asserentes, quod per mortem non solvitur matrimonium, quod falsum est, etiamsi resurgeret. Et est contra apostoli, Rom. VII, 3: si dormierit vir eius, liberata est a lege viri. Unde sciendum est, quod etiam in effectibus sacramentorum est quaedam differentia. Quaedam enim sacramenta imprimunt characterem, sicut Baptismus, confirmatio, et ordo. Et quia character in anima perpetuo manet, ideo baptizatus, vel confirmatus, vel ordinatus, si resuscitaretur, non debet iterari aliquod illorum sacramentorum. Alia vero sacramenta non imprimunt characterem, sicut poenitentia, extrema unctio, et sic de aliis, quia sunt contra aliquid iterabile, et ideo iterari possunt. Inter illa autem est matrimonium, et ideo non dicit vivos, sed mortuos, quia matres filios suos mortuos receperunt per resurrectionem, quorum resurrectio fuit quoddam praesagium futurae resurrectionis inchoatae per Christum. De istorum resurrectione, vel magis resuscitatione, habetur III Reg. XVII, et IV Reg. IV. Tamen isti sic resuscitati sunt iterum mortui, Christus autem resurgens ex mortuis iam non moritur, Rom. VI, 9. Unde resurrectio eius fuit initium futurae resurrectionis. I Cor. XV, 20: Christus resurrexit a mortuis primitiae dormientium. Sicut autem ista temporalia beneficia illis data sunt tamquam infirmis, ad sustentationem per meritum fidei ipsorum, ita fuerunt figura futurorum bonorum, quae nobis ex merito fidei dabuntur. Mc.: signa autem eos qui crediderint, haec sequentur, et cetera. Quae Gregorius exponit de bonis spiritualibus.
Supra posuit apostolus exempla sanctorum patrum antiquorum, qui multa et magna fecerunt propter fidem, hic ponit exempla illorum, qui multa propter fidem passi sunt. Et circa hoc facit duo. Primo enim ostendit quomodo passi sunt propter fidem; secundo ostendit quomodo promissiones eis factae dilatae sunt, et quare, ibi et hi omnes testimonio. Circa primum duo facit, quia primo ponit mala ab aliis eis illata; secundo mala propria voluntate assumpta, ibi circuierunt in melotis. Ab aliis autem illata sunt eis mala dupliciter, quia quaedam in vita, quaedam vero in morte. Et ista duo ponit, ibi lapidati sunt. In vita vero mala tripliciter illata sunt eis, quia quaedam quantum ad corporalem afflictionem, quaedam quantum ad irrisionem, quaedam quantum ad inclusionem. Quantum ad primum dicit alii autem, etc., quasi dicat: ita dictum est, quod quidam multa bona receperunt propter fidem, vel in amotione mali, vel in executione boni temporalis, in quibus figuratur vetus testamentum, quod conferebat bona temporalia. Sed alii multa propter fidem passi sunt, quorum quidam distenti sunt in eculeis: sicut dicitur I Mach. II, 1, et II Mach. VI, 10 de pueris suspensis ad cervices matrum, et VII, 1 de septem fratribus. In istis sanctis primo figurabatur novum testamentum. Unde dicit non suscipientes redemptionem, id est, liberationem. Qui enim subiicitur poenae, est quodammodo servus poenae. Et ideo liberari a poena, dicitur redemptio. Ps. LXXVII, 42: die qua redemit eos de manu tribulantis. Sed quare non fuerunt liberati, ostendit, quia hoc non fuit propter hoc quin Deus haberet providentiam de ipsis, sed ut invenirent vitam aeternam, quae melior est, quam liberatio in quacumque poena praesenti, vel quaecumque resurrectio vitae praesentis, et ideo dicit ut meliorem invenirent resurrectionem. Iob XIX, 25: in novissimo die de terra surrecturus sum. Is. XXVI, 19: vivent mortui tui, interfecti mei resurgent. Vel dicit meliorem, quia ex hoc ipso, quod maiora pro Christo passi sunt, maius praemium recipient. Sicut enim dicitur I Cor. XV, v. 41: stella differt a stella in claritate, sic erit resurrectio mortuorum. Qui enim fuerunt maiores in merito, maiores erunt in praemio. Et ideo apostoli praeferuntur martyribus, martyres vero omnibus aliis. Maiores enim merito, maiores sunt praemio. Praecipua vero sunt merita martyrum. Io. XV, 13: maiorem hac dilectionem nemo habet, et cetera. Nec tamen quilibet martyr maior est quolibet confessore, sed aliquis martyr potest esse maior aliquo confessore; et e converso, aliquis confessor aliquo martyre, licet non universaliter. Potest enim comparari unus alteri, vel quantum ad genus operis, vel quantum ad gradus charitatis. Nullus autem actus quantum est de se, est ita meritorius, sicut quo quis moritur propter Christum, quia dat illud quod habet charius, scilicet vitam propriam. Matth. c. V, 10: beati qui persecutionem patiuntur propter iustitiam. Si vero consideretur radix omnis meriti, quae est charitas, I Cor. XIII, v. 2, sic opus procedens ex maiori charitate, est magis meritorium. Et sic potest unus simplex confessor esse maioris meriti apud Deum. Apostolus autem loquitur in genere operis, dicens ut scilicet meliorem, id est maiorem et clariorem, invenirent resurrectionem. Unde ly meliorem importat comparationem status praesentis vitae ad futuram resurrectionem, vel comparationem claritatis resurrectionis unius resurgentis ad claritatem alterius. Deinde cum dicit alii ludibria, ponit mala illis illata in vita quantum ad irrisionem factam in verbis, dicens, quod alii experti sunt ludibria, sicut patet de Samson, de Tobia et Iob, et Isaia. Is. l, 6: faciem meam non averti ab increpantibus et conspuentibus in me. Ieremias etiam dicit XX, 8: factus est mihi sermo domini in opprobrium et derisum. Quantum vero ad facta dicit, quod experti sunt verbera. Sicut patet de Michaea, de quo III Reg. ult. dicitur quod percussit eum Sedecias in maxillam. In quibus omnibus praesignabantur passiones novi testamenti. I Cor. IV, 9: spectaculum facti sumus mundo, et Angelis, et hominibus.
11:36
Deinde cum dicit insuper et vincula, ponit mala sanctis illata quantum ad inclusionem. Unde dicit insuper et vincula, sicut Ieremias, de quo Ier. XX, 2 dicitur quod positus fuit in nervo. Nec solum vincula, sed etiam carceres, sicut Ier. XXXVII, v. 14 et XXXVIII, 6 et Michaeas, III Reg. ult. Consequenter ostendit mala illata quantum ad mortem cum dicit lapidati sunt. Quod quidem genus mortis tunc erat commune apud omnes Iudaeos. Matth. XXIII, 37: Ierusalem, Ierusalem, quae occidis prophetas, et lapidas eos qui ad te missi sunt. Sic lapidatus est Naboth, III Reg. XXI, 13, et Ieremias, de quo legitur, quod Iudaei lapidaverunt eum in Aegypto lapidibus quos absconderat sub muro latericio domus ipsius Pharaonis. Et licet Epiphanius dicat quod fuit tractus, tamen communiter ponitur quod fuit lapidatus. Zacharias etiam filius Ioiadae fuit lapidatus, ut legitur II Par. XXIV, 21. Secundum genus mortis inconsuetum et crudele ponit cum dicit secti sunt. Hoc dicit propter Isaiam, quem Manasses fecit secari serra lignea. Et loquitur pluraliter, licet non fuerit nisi unus, secundum consuetudinem Scripturae, propter causam supradictam. Tertium genus cum dicit tentati sunt, ut scilicet consentirent. Quod dicit propter Matathiam et filios eius I Mach. II, 15, et propter Eleazarum II Mach. VI, 43, et propter historiam de septem fratribus II Mach. VII. Et tandem occiderunt eos Thren. IV, 9: melius fuit occisis gladio, quam interfectis fame. Specialiter tamen Urias fuit occisus a David II Reg. XI, 15 et Iosias IV Reg. XXIII, 29.
11:37
Deinde cum dicit circuierunt in melotis, ponit mala voluntarie assumpta. Et ista ad tria reducuntur, scilicet ad exteriorem cultum, ad personae statum, ibi egentes, et ad habitationis locum, ibi in solitudinibus. Quantum ergo ad cultum dicit circuierunt in melotis, et in pellibus caprinis. Melota est vestis facta de pilis camelorum, ut quidam dicunt; vel melius, quod taxus habet pellem hirsutam, de qua fit vestis, quae dicitur melota. Pellis caprina cum hoc quod est hirsuta, est etiam vilis. Et haec dicuntur de Elia IV Reg. I, 8, quod erat vir pilosus, et zona pellicea accinctus renibus. Et de talibus vestibus dicit Augustinus in Lib. de sermone domini, quod potest esse in tali veste intentio mala, si quis utatur ad vanam gloriam, bona autem, si ad contemptum mundi, et macerationem carnis. Praecipue autem, qui profitentur statum poenitentiae, debent ostendere signa professionis. Et ideo licet eis uti talibus vestibus, non tamen ad ostentationem, et sic utebantur prophetae. Quantum autem ad statum personae dicit egentes, quia carebant divitiis, in quo praefigurabant statum perfectionis novi testamenti, de quo dicitur Matth. XIX, 21: si vis perfectus esse, vade et vende omnia quae possides. Et hoc fuit specialiter de Elia, qui pastus fuit a corvis, et a muliere vidua. III Reg. XVII, 6. Ps. LXXXVII, 16: pauper ego sum in laboribus. Idem LXIX, 6: egenus et pauper ego sum. Item angustiati, sicut patet de Elia, qui fugit a facie Iezabel, et de David, qui fugit a facie Absalon. Item afflicti labore corporali, sicut de Elia, qui dormivit lassus subter unam iuniperum, III Reg. XIX, v. 4.
11:38
Et subdit quibus dignus non erat mundus. Sicut dicit Dionysius in epistola ad Ioannem Evangelistam, mali aliquando per ea quae faciunt, ostendunt indicia suae damnationis; unde dicit quod per hoc, quod mali separaverunt a se beatum Ioannem, ostendebat Deus quod erant indigni societate eius. Et ideo dicit apostolus quod mundus non erat dignus eis, quasi dicat: quia mundani non erant digni societate iustorum. Io. XV, 19: ego elegi vos de mundo, propterea odit vos mundus. Deinde cum dicit in solitudinibus, ostendit hoc quantum ad locum, quia propriam mansionem non habebant, sed errabant in solitudinibus, et in montibus, et in speluncis, et in cavernis terrae, quae sunt loca apta ad contemplationem et poenitentiam. Dicitur autem spelunca, quae fit arte, sed caverna, quae est a natura vel ab aliquo accidente, sicut ex corrosione aquarum. Ista patent de David, I Reg. XXII, 1 et XXIII, 14 ss. et de Elia, III Reg. XIX, 9. Deinde cum dicit et hi omnes, ostendit quod eis dilatae sunt promissiones. Et ne putetur, quod hoc fuerit propter defectum meriti, ideo, secundo, designat rationem illius dilationis, ibi Deo pro nobis.
11:39
Dicit ergo, quod hi omnes testimonio fidei probati inventi sunt, id est, per fidem habent testimonium, quod sunt probati, id est, approbati a Deo, II Cor. X, 18: non enim qui seipsum commendat ille probatus est, sed quem Deus commendat. Sap. III, 6: tamquam aurum in fornace probavit eos. Et tamen non acceperunt repromissionem, scilicet gloriae, vel promissam vitam, usque ad Christum. Ps. LXXXVIII, 39: distulisti Christum. Temporales enim acceperunt, non autem spirituales. Supra eodem: defuncti sunt non acceptis promissionibus.
11:40
Deinde cum dicit Deo pro nobis, ostendit rationem dilationis, ex quo aliqui sumpserunt causam, vel occasionem erroris, qui dicunt quod nullus in Paradisum intrabit usque ad ultimam consummationem, quae erit per finalem resurrectionem. Sed hoc est contra apostolum, II Cor. V, 1: scimus, quod si terrestris domus nostra huius habitationis dissolvatur, quod aedificationem habemus ex Deo domum non manufactam, sed aeternam in caelis. Ista ergo consummatio de qua loquitur apostolus potest referri ad praemium essentiale, scilicet ad beatitudinem, quae habetur per Christum Mich. II, 13: ascendit pandens iter ante eos quam non habuerunt sancti veteris testamenti. Vel potest referri ad stolam corporis, quae non dabitur universaliter, usque post resurrectionem universalem, licet forte aliqui iam habeant ipsam ex speciali privilegio. Non ergo sine nobis consummantur, sed perficiuntur duplici stola, ut, sicut dicit Glossa in communi gaudio omnium maius fiat gaudium singulorum. Unde in hoc nobis Deus providit. Et ideo dicit Deo pro nobis aliquid melius providente. Ps. CXXXII, 1: ecce quam bonum et quam iucundum habitare fratres in unum. Magis enim gaudet homo cum pluribus gaudentibus. Glossa: si isti tenuerunt fidem, qui tamdiu expectaverunt, multo magis teneamus nos, qui statim recipimus. Lc. XXIII, 43: hodie mecum eris in Paradiso.
11:2
2. In hac enim testimonium consecuti sunt senes. Graece: TTpsapuTSpo^ aeniores, Intelligit antiquos, id est eos, qui fuerunt antiquis temporibus, ut Abel, Enoch, Noe, Abraham, ac caeteros, quos hoc cap. percenset. Nam deinceps vim ac proprietatem fidei, praecedenti sententia significatam, declarat atque illustrat variis antiquorum Patrum exemplis, qui per fidem magna et mira passi fuere et operati, ideoque per eam testimonium adepti in sacris literis, quod justi essent ac Deo probati. Verbum enim Graecum jiapTUpclo^ai, quo hic utitur, passim in bonam partem accipitur, ut idem sit, quod bonum habere testimonium, bene audire, laudari. Ita sumitur Act. 6. 10. et 16., et rursus in hoc capite aliquuties. Ex hoc loco atque adeo ex toto capite destruitur opinio quorundam, qui putarunt, antiquos justos ante legem et sub lege non habuisse fidem explicitam immortalitatis animarum, ac resurrectionis corporum, et omnino retributionis bonorum et malorum post hanc vitam; pro argumento sumentes, quod de his admodum obscure Moses et caeteri Prophetae in suis libris locuti sint, imo et dubitasse nonnulli eorum videantur, ut Job cap. 21., David Psalm^ 72. et Jeremias cap. 12.: quibus locis legitur eorum querela et cum Deo quaedam expostulatio super impioram prosperitate et piorum aerumnis, quibus ab impiis opprimuntur. Quale nihil, ut ajunt, ab iis scriberetur, apud quos vigeret fides universalis judicii ac retributionis futuri saeculi. Quasi non exstent in libris Prophetarum aperta et illustria testimonia resurrectionis mortuorum, et universalis judicii, vitaeque futurae. Tantum adjicio, etiam illorum saeculorum vulgo persuasum fuisse, animas a morte corporum non interire, sed ad inferos descendere. Nam unde putabatur, eas incantationibus ab inferis evocari posse, nisi quod crederentur apud inferos agere? Sed istius erroris et argumentorum, qtiae pro eo adferuntur, amplior refutatio non est praesentis loci.
11:3
3. Fide intelligimus aptata esse saecula verbo Dei. Priusquam ad exempla veterum justorum veniat, ex fide ipsorum, ad quos scribit, ostendit, eam esse argumentum non apparentium, idque de praeteritis, ut doceat, etiam futura, quae promittuntur, pari certitudine fidei nobis esse tenenda. Per fidem, inquit, intelligimus nos Hebraei (quod philosophi naturali ratione assequi non potuerunt, nisi perpauci et imperfecte), saecula esse aptata, id est mundum partibus inter se coaptatis factum esseatqne constructum; idque verbo Dei, id est solo Dei imperio, quo voluit, ut ita fieret. IIoc enim Scriptura divina nos docet Gen. 1. Primum non dicit absolute: intelligimus, sed: fide intelligimus, id est credimus. Nam intelHgere, per se sumptum, referri solet ad aliquid ratione perceptum. Porro sac^ cula Apostolo quae dicantur, exposuimus ad illud cap. 1.: Per quem fecit et saecula; diximusque saecula synecdochice vocari totum hoc universum; quod saeculis, id est temporum revolutionibus, mensuratur. Postremo verbum Dei non intelligit Filium, ut quidam exponunt; sed verbum voluntatis et imperii, tritissima in Scripturis significatione. Nam Graece non est }.6ya) sed priixa.v., quod de Filio Dei dici non solet. Alludit autem ad sermonem Scripturae. Sicut enim dixit Deus: Fiatlux, fiat firmamentum, et caetera hujusmodi, quae refert Scriptura Gen. 1., sic etiam dixit: Fiat coelum et terra, quamvis id eadem Scriptura tacuerit.
Vt ex invisibilibus visibilia fierent. Hoc varie exponitur. S. Thomas in comm. et p. 1. q. 65. ar. 4. per invisibilia vult intelligi ideas seu rationes rerum, quae sunt in mente divina, ex quibus, id est secundum quas producta sunt visibilia, id est res omnes creatae. Alii ex invisibilibus, id est ex nihilo, visibilia facta interpretantur. Nihil enim tam invisibile, quum quod omnino nihil est. Juxta quam expositionem dictum est hoc adversus philosophos, tam Graecos, quam barbaros, quibus, ex nihilo fieri quippiam, impossibile semper habitum fuit. Verum quia non est Scripturae consuetudo, ut ea, quae non sunt, invisibilia vocet, Apostolus autem ad Scripturam Genesis mundi sine dubio respicit: inde potius verum sensum petamus. Moses, postquam dixit, in principio Deum fecisse coelum etterram, subjecit: Terra autem erat inanis et vacua, sive, secunduum LXX. (quos assidue prae oculis habet hujus Epistolae scriptor), invisibilis et incomposita. Invisibilis quidem, quia cooperta aquis, quas undique tenebrae involvebant; nondum enim erat lux condita; incomposita vero, quia carebat ornatu, qui sequentibus diebus ei accessit. Sed et coelum initio quidem luce vacuum, et per hoc invisibile; deinde vero usque ad quartum diem sole, luna, et stellis velut ornatu suo destitutum, ideoque incompositum fuit. Hoc ipsum voluit Sapiens, quum dixit, Deum creasse orbem terrarum ex materia invisa, vel, ut in Graeco est, mundum ex materia informi, Sap. 11., materiam invisam sive informem vocans coelum et terram luce adhuc ornatuque carentem. Patet igitur, quo sensu dicat Apostolus, ex invisibilibus visibilia facta esse ea, quae facta sunt; nempe quia coelum et terra primum tenebris horrida atque informia facta sunt; deinde lumine illustrata, rerumque formis adornata fuerunt. Videtur enim sub invisibili comprehendere duo illa, quae LXX. expresserunt: invisibile et incompositum, praesertim cum in Graeco sit hoc loco: non appa" rentibus, quod commode ad utrumque refertur. Dixi, coelum et terram, non autem saecula, quia, quod ait: ex invisibilibus visibilia, ad saecula referri non potest, quia genus est diversum, ut ex Graeco manifestum est. Sensum hunc breviter indicavimus in dictatis super Magistrum lib. 2. dist. 12., eundemque tradit Cajetanus in hujus loci comment. Sed est, quod obstare ei videatur. Graecus enim textus sic habet: Etc: to 117] ex^aivojievojv tcc pXeTTOfiSva Yeyovsvat, ut non apparentium ea, quae videntur, fierent. Quod quidam ita vertit: Ut non apparentium spectacula fierent. Exponit autem hoc modo: Ut ea, quae facta sunt, essent nobis snectacula quaedam, in quibus invisibilia Dei conspiceremus. Nam invisibilia Dei per ea, quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, Rom. 1. Unde et mundus divinitatis speculum appellatur. Speciosus hic quidem sensus, ssd contortus et huic loco alienus. Nam Graecum pX£7:6,u£va, pro quo noster interpres visibilia, participium est, non nomen; ac plano sensu significat: ea, quae videntur, sicut in prim.o versu hujus capitis. Spectacula autem significari 60 participio, velut in claspem nominum redacto, nullus scriptor tradidit. Igitur quod ad Graecam lectionem attinet, si vocabulum sx9atvo|JL£V(uv accipitur ut una composita dictio, quomodo ecribitur in codicibus, quos secutus est auctor jam dictae versionis, sensus ita reddendus erit: Ut non apparentium, id est ex non apparentibus, ea, quae vidsntur, id est apparentia seu conspicua, fierent. Verum alii codices, et in hisRegii, quod magis probamus, dividunt. Nam compositum verbum Ixqjaivojiat rarioris usus est, ac nescio, an usquam exstet in sacris literis. Jam si dividas, videbitur ita vertendum: Ut non ex apparentibus visibilia fierent. Quod non facit sensum idoneum. Quare dicendum est, duarum vocularum jiTj et Ix ordinem esse commutatum, euphoniae gratia, sicque vertendum: Ut ex non apparentibus etc., quod idem est cum nostra lectione: Ut ex invisibilibus. Idque secuti sunt omnes alii interpretes, etiam Syrus paraphrastes, atque adeo Graeci commentatores; ut proinde nihil sit, quod obsistat expositioni, quam dedimus, ac Scripturis admodum consentaneam oetendiraus.
11:4
4. Fide plurimam hostiam Abel, quam Cain, obtulit Deo. Incipit Apostolus ab Adamo praetermisso, quod de eo, postquam peccavit, nihil eximiam Mosesnarret. Plurimam, GraeceTiASLOva, id est plurem, si sic Latine loqui liceat. Itaque alii vertunt: majorem, uberiorem. Quod intelligi potest vel de copia, vel de praestantia. Ac verisimile est, utroque modo majorem fuisse; sed Moses, rem gestam referens Gen. 4., solam praestantiam expressit. Cum enim dixisset, Cain obtulisse de fructibus terrae munera Domino, deinde subjunxit: Abel quoque obtulit de primogenitis gregis sui, et de adipibus eorum, id est de primogenitis sui gregis, iisque pinguissimis. Est enim figura, quae hendyadis vulgo appellatur. Syrus etiam interpres praestantiam, non copiam, significavit, dum ita vertit: Fide offert Abel sacrificium melius multo, quam Cain, Deo. Sed et Graeci diserte majoretn interpretantur: pretiosiorem. Quod studiosius annoto propter Cajetanum, qui Graecam vocem justo pressius urgens, nec Apostolum conferens cum Mose, significari vult, Cain parum obtulisse de fructibus terrae, Abel vero multum de ovibus. Hoc enim Mosi verba non sonant. Sunt, qui vorba Apostoli ita construant: Abel obtulit hostiam fide meliorem, id est quam fides ejus commendavit ac meliorem reddidit. Sententia quidem vera; sed non est ea mens Apostoli. Cum enim doceat, antiquos justos multa praeclara fecisse per fidem, primo loco statuit Abelem, quem ostendit fide edoctum, admonitum atque incitatum fuisse, ut de bonis suis pinguiora ac meliora, quae Deo offerret, eligeret; secus quam faciebat Cain, frater suus, quem ut hominem carnalem et avarum, vel deteriora, vel sine delectu obtulisse, Scriptura indicat eo ipso, quod non commendat. Tantum enim dicit: de fructibus terrae, non de primis fructibus, eum obtulisse munera Domino. Quod et Ambrosius observavit lib. 1. de Abel et Cain, cap. 7. et 10. Neque tamen sensus est, hostiam Abel fuisse praestantiorem hostia Cain; sed Abel de melioribus obtulisse, quod Cain facere vel non curavit, vel noluit. Hunc enim sensum vult illa pars: 7:apa Kaiv, id est prae eo, quod fecit Cain.
Per quam testimonium consecutus est, esse justus. Vocula quam, etsi tam Graecis, quam Latin's referri possit ad hostiam, textui tamen est congruentius, ut ad fidem referatur. Dixerat enim, per fidem testimonium consecutos esse senes; id probam contendit exemplis. Itaquo sensus est, Abel per fidem, ex qua meliorem obtulit hostiam Deo, meruisse testimonium, quod esset justus. Cujus declaratio sequitur:
Testimonium perhibente muneribus ejus Deo. Graece et Syriace: de vel super muneribus seu donis ejus Deo. Sensus enim est, Deum testificatum fuisse de donis ab eo oblatis, quod sibi grata essent, quod proinde erat testimonium justitiae ipsius Abel. Nam oblatio grata non erat, nisi propter ofFerentem. Testimonium hoc quidam ponunt in verbis, quae Deus locutus est ad Cain: Nonne, si bene egeris, recipies? Sin autem male, statim in foribus peccatum aderit. Ilis enim verbis tacite, velut ex indirecto, laudatur Abel, ut qui bene obtulerit. At longe probabilius alii, tam Graeci, quam Latini, referunt hoc testimonium ad illa verba Scripturae: Respexit Dominus ad Abel, et ad munera ejus; ad Cain autem et ad munera illius non respexit. Quae verba, juxta phrasim Hebraicam, significant, Deum acceptasse munera Abel, repudiasse vero munera Cain, et quidem signo quopiam externo. Nam unde alioqui Cain, de quo sequitur, quod iratus fuit vehementer, et concidit vultus ejus, id cognoscerepotuit? Signum autem hoc ajunt fuisse, quod ignis de coelo veniens hostiam Abel consumpserit; quemadmodum in signum acceptationis legimus contigisse sacrificio Aaronis, Salomonis et Eliae, Levit. 9., 2 Par. 7. et 3 Reg. 18. Quam sententiam confirmat Hieronymus in tradit. Hebr. snpcr Gen. ex translatione Theodotionis, quae sic habet: Et inflammavit Dominus super Abel, et super sacrificium ejus'j super Cain vero, et super sacrificium ejus non inflammavit. Nonnulli signum fuisse dicunt, quod fumus sacrificii Abel sursum adscenderit, sacrificii vero Cain descenderit deorsum. Id quidem animo utriusque designando bene congruebat; nam Abel animo spectabat coelestia, Cain terrena; sed non perinde ex antiquitate documentum habet.
Et per illam defunctus adhuc loquitur. Defunctus, Graece: aTco^avojv^ mor-tuus. Hanc partem Chrysostomus ac caeteri Giaeci interpretes ita intellexerunt, ut per fidem Abel mortuus adhuc loqui dicatur, quia fidos fecit, eum usque hodie vivere in hominum memoria cum laude justitiae, tamquam si ipse loquatur et dicat: Imitamini rae, mortales, ut et vos fide justificati Deo placeatis, accepturi gloriam etiam in hoc saeculo. Cur non enim, inquiunt, hujusmodi sensu mortuus loqui dicatur, cum etiam rebus inanimatis loquelam Scriptura tribuat ex eo, quod oculis nostris oblatae aliquid doceant? Sic enim coeli nobis enarrant gloriam Dei, et opera manuum ejus annuntiat firmamentum, et quae sequuntur Psalm. 18. Roperitur hic sensus etiam apud Clementem Alexandrinum lib. 1. paedag. cap. 6. Porro Theophylactus refert, in quibusdam pro XaXsT, loquitur, haberi XaXsTxat passivum, id est in lingua ac sermone hominum versatur. Quod satis convenit cum superiori sensu. At vero germanum sensum hujus partis existimo petendum ex historia Genesis, ubi Dominus Cain, postquam occiderat fratrem, ita compellat: Quid fecisti? Vox sanguinis fratris tui clamat ad me de terra. Dicitur ergo per fidem Abel defunctus adhuc loqui, quia ad meritum fidei ejus pertinet, quod Deus testatus est, sanguiuera ejus efi^usura in terram ad se clamare, id est, vindictam a se expetere. Nam eo testirat>mo Deus ostendit, Abel ob fidem, qua meliorem hostiam obtulerat, sibi vehementer acceptum et carum fuisse, cujus injusta caede tantopere urgeri se dicat ad ultionem sumendam de interfectore. Est autem cura Apostoli, docere, quod per fidem testimouiura in Scripturis consecuti sunt antiqui. Sensum hunc Latini fere amplectuntur, eunderaque B. Thomas adstruit hoc ipso argumento, quia Apostolus omnia, quae hic commemorat, sumit ex Scripturis. Ac ne dubites, quin hic verus sit sensus, repetit Apostolus infra cap. seq., de Abel dicens, sanguinem Christi melius loqui, quam sanguinem Abel. Quod ideo dicitur, Giaecis etiam assentientibus, quia sanguis Abel vindictam clamabat, sanguis CLristi reniam loquitur. Si quis objiciat, Apostolum non dicere: locutus est, sed: loguitur, ideoque praesentem ac permanentem aliquam locutionem intelligendam esse, juxta commentarium Graecorum: responderi posset cum Ribera, sanguinem Abel etiam nunc loqui et vindictam petere tum adversus Cain, cujus poena nondum ad summum pervenit, tum adversus alios justorum interfectores; secundum quod Dominus ad quosdam eorum loquitur dicens: Vt veniat super vos omnis sanguis justus, qui effusus est super terram, a sanguine Abel justi usque ad sanguinem Zachariae etc., Matth. 23. Verum hac responsione non est opus. Sicut enim in praesenti dixit: testimonium perhibente muneribus ejus Deo, cum de re praeterita sermo esset, ita dixit: defunctus adhuc loquitur, ut nimirum particula adhuc non ad Pauli tempora referatur, sed ad tempus, quo jam mortuus erat Abel, quod sumitur tamquam praesens, velut infra, ubi dicit: Nunc autem meliorem appetunt; sicut ibi declarabitur.
11:5
5. Fide Henoch translatus est, ne videret mortem. Hoc est, fidei merito translatus fuit Henoch ex oculis et consortio hominum, idque ea causa, ne moreretur, ut caeteri. Nam in Graeco apparet significatio cauaae: too /jltj iSsTv O^avaxov; subauditur enim evexa, quod causale est. Videre mortem, Hebraeis non aliud est, quam mori, mortem experiri. Quod Syrus Syriaco more dixit: mortem gustare. Lapsus est hoc loco Erasmus non leviter, quum dicit in paraphrasi, hunc Henoch impio patre progenitum; videlicet confundens Henoch, filium Cain impii, cum Henoch, filio Jared, longe post genito, de quo hic agitur. Quaeri solet, quo translatus sit Henoch; id enim Moses tacuit. Legitur quidem Ecclesiastici 44.: translatus in Paradisum; sed illam partem: in Paradisum, Graeca non habent, nec agnovisse videtur Augustinus, ut qui lib. de peccato orig. cap. 23. quaestionem, ubi nunc sit Elias vel Henoch, inter eas numeret quaestiones, in quibus, salva fide Christiana, quid verum sit, ignoratur, et sententia definitiva suspenditur. A quo non dissentit Chrysostomus ejusque sequaces Theophylactus et Oecumenius. Dicunt enim in hujus loci commentariis, scire quidem nos ex Scripturis, quod vivens translatus sit Henoch, et quod vivat; sed ubi vivat, etquomodo, Scripturam non patefecisse. Respondeo, si quaestio sit de Paradiso, e quo pulsi fuerunt primi parentes, non male dubitari, num vel Henoch, vel Elias illuc fuerint translati, ibidemque nunc maneant; id enim nec ratione, nec certa auctoritate doceri potest; atque id voluisse tam Augustinum loco jam citato, quam Graecos commentatores. Qua de re nos latius egimus in 2. sent. dist. Sin autem de Paradiso loquamur in genere, quemadmodum aliquoties Scriptura loquitar, rationem non esse dubitandi, quin translati sint Henoch et Elias in Paradisum, id est in hortum seu locum aliquem amoenum, quietum atque tranquillum, ubi a perturbationibus hujus saeculi et ab omni aerumna liberi sint. Oportet enim, ut locus sit conveniens et aptus talibus habitatoribus, qui, communi sorte hominum exempti, servantur in vita usque ad ultimum Ecclesiae tempus, quando rursus in scenam hujus mortalitatis producentur, ut Antichristo resistant et ruinas populi Christiani instaurent, eodem rognante Antichristo tandem interficiendi. Nam quod Hebraeorum quidam, atque etiam ex sectariis nostris nonnulli, illorum sententiam secuti, docent, Henoch jara olim mortuum esse, id nobis Christianis et Catholicis omnino rejiciendum est, non sohim ut receptissimae per Ecclesiam opinioni contrarium, verum etiam ut aperte pugnans cum verbis Apostoli, dicentis, Henoch translatum esse, ne videret mortem. Quod enim Treraellius in annot. sua ad textum Syriacum scribit, Apo&tolnm tantummodo significare, communi ratione qua reliqui mortales solent, Henoch mortuum non fuisse, sed subita quadam immutatione translatum a vita hac misera in illam felicem, de qua Paulus 1 Cor. 15., commentum est ejus ad planum et perspicuum Apostoli sensum, quem omnes interpretes tradiderunt, evertendum. Quid vero pro sua sententia adferant Hebraei, et quomodo iis sit respondendum, paulo post dicemus. Tantum nunc removendus est scrupulus, qui movere quempiam Catholicum posset ex libro Sapientiae (nam ejus auctoritatem ut sacram ac divinam nec Hebraei, nec hodierni sectarii recipiunt), ubi cap. 4. de Henoch, tacito nomine, dicitur, quod raptus sit, ne malitia mutaret intellectum ejus. Breviter enim respondeo, raptum intelligi sine morte, sicut raptus legitur Philippus, et inventus in Azoto, Act. 8. Raptus enim ille non aliud est, quam translatio. Qualis et fuit raptus Eliae, quem Hebraei non dubitant vivere.
Et non inveniebatur, quia transtulit illum Deus. Verba sunt ex Genes. 5. desumpta, versionis LXX. Pro quibus ex Hebraeo transtulit Hieronymus: Et non apparuit, quia tulit eum Deus. Ex quo liquet, non esse sensum: Non invemebatur, etsi diu multumque quaesitus; sicut de Elia scribitur 4 Reg. 2., quod missis quinquaginta viris per triduum quaesitus fuerit, nec inventus; sed tantum significari, quod non amplius inter homines apparuerit, sive quaesitus, sive non, eo quod ex hominum consortio Dominus eum sustulisset. In Hebraeo namque ad verbum sic habetur: Et n07i ipse, quia tulit eum Deus. Atq\ie hic locus est, in quo fundant Hebraei suam opinionem, qua negant Henoch superstitem e.sse. Nam, inquiunt, de mortuis utrumrjue dicere solet Scriptura: Et non ipse, et: Tulit eum Deus. Exempli causa Gen. 42. Jacob dicit: Joseph non est super. Hebraice: Joseph non ipse; cum utique sentiret ac dicere vellet, Joseph esse mortuum. Item Psalm. 36.: Transivi, et ecce non erat'j et 38.: Priusquam abeam et amplius non ero; Hebraice: Et non ipse, item: Et non ego. Rursum Psalm. 58.: In ira consummationis, et non erunt, Hebraice: Et non ipsi. Constat autem, his locis mortem significari, qua desinunt homines esse. De altero proferunt exemplum ex Job 32.: Nescio, quamdiu subsistam, et si post modicum tollat me factor m ens, scilicet per mortem. Sed ad haec responsio non est difficilis. Nam phrasis illa: Et non ipse, generalem habet usum in Scripturis. Dicitur enim de eo, qui non apparet, et quovis modo subtractus est ex oculis, sive per mortem, sive aliter. Id manifestum vel ex ipso loco Gen. 42., quem isti pro se adducunt. Non tantum enim de Joseph, sed et de Simeon (quem pater sciebat vivere, et in vinculis teneri) ibi dicitur: Non ipse. Unde quod est in Hebraeo: Joseph non ipse, Simeon non ipse, Hieronymus, sensum et rem subjectam considerans, ita vertit: Joseph non est super, Simeon tenetur in vinculis. Itemque Chaldaeus paraphrastes: Joseph non superest, et Simeon non est hic. Unde et enarrans h>cum Scripturae de Henoch, idem paraphrastesmortom aperte exckisit. Sic enim ait: Et non comparuit, nec etiam occidit eum Deus. Ex quo praeterea patet antiquitas nostrae sententiae, etiam apud Hebraeos. Nam scriptor ille paucis annis sequutus est tempus adventus Christi. Jam ad alterum diluendum eadem valet responsio. Nam et illa phrasis, qua Deus aliquem tollere vel accipere dicitur, similiter usum habet generalem, ut etiam ad eum referatur, qui sine morte tollitur, quomodo sublatum fatentur Eliam. Cui etiam, absque mortis significatione, dicitur 3 Reg, 18.: Spiritus Domini asportabit (Hebraice: tollet) te in locum, quem ignoro. Sic de Adam Genes. 2.: Tulit Deus hominem, et posuit in paradisum voluptatis. Ac mirum sane, cum Moses de caeteris omnibus, quos Gen. 5. recenset, simpliciter ac plane loquatur de unoquoque eorum: et mortuus est, cur non simpliciter de Henoch locutus fuerit, si et ille revera mortuus fuit Quare ipsa sermonis diversitas arguit in eo exceptionem a lege communi. His adde, quod nec Apostolus, ad Hebraeos scribens, diceret, Henoch translatum, ne videret mortem, nisi id vel sacris literis proditum sciret, vel saltem Hebraeis patrum traditione persuasum; multo autem minus auribus coram ingereret, quod eum Scriptura pugnaret. Quid porro de hac re sentiant orthodoxi, non est obscurum. Augustinus loco dudum citato, cum dixisset, salva fide quaeri posse, ubi sit nunc Elias vel Henoch, ita subjecit: Quos tamen non dubitamus, in quibus nati sunt, corporibus vivere. Eandem Graecorum interpretum sententiam esse, jam supra audivimus. Quae quidem et ab aliis ecclesiasticis scriptoribus magno consensu traditur, quos omnes huc in medium proferre, commentarii ratio non permittit. Constile nostra, si placet, in 4. dist. 47.
Ante translationem enim testimo^ nium hahuitf placuisse Deo. Probat, Henoch merito fidei translatum fuisse, ne mortem videret, quia de eo Sciiptura teatatur, quod ante translationem suam Deo placuit. Igitur illud: ante translationem, non est ordinandum cum proximiure parte: testimonium habuit, sed cum remotiori: placuisse Deo. Rursus hic observa, Paulum respicere ad Scriptaram, prout habetur apud LXX. Nam Geu. 5., ubi nos ex Hebraeo legimus: Et ambulavit Henoch cum Deo, LXX transtulerunt: Rur^plaTT^ac Se 'Evwx '^w ©sw^ hene placuit autem Henoch Deo; videlicet sensum potius, quam verba reddentes. Quod et secutus est interpres sapientiae filii Sirach. Etenim cum Deo ambulare phrasi Scripturae dicuntur, quorum vita concordat cum voluntate legeque divina; juxta ijuod scriptum est Amos 3.: Numquid amhulahunt duo pariter, nisi convenerit eis? Peculiariter autem id dici solet de viris sanctitate praestantibus. Unde et de Noe cap. seq. Gen., cum dixisset, virum fuisse justum atqae perfectum in generationibus suis, pro complemento addidit: cum Deo ambulavit. Porro vitae perfectionem Henoch significat etiam numerus annorum, quibus vixit. Nam tot annis vixisse memoratur, quot unius anni sunt dies. Annus autem, quo sol cursum suum peragit, perfectissima temporis designatio est. Jam quomodo valeat dicta probatio: Ante translationem Deo placuit; ergo fide translatus est; ostendit verbis sequentibus:
11:6
6. Sine fide autem impossibile est placere Deo. Non additur in Graecis: Deo, sed subauditur; et supplendum relinquitur ex eo, quod proxime praecedit: placuisse Deo. Nam et in Latinis quibusdam probatae fidei codicibus non legitur; etsi Syrus addiderit, more suo paraphrastem agens interdum. Sumit hanc sententiam Apostolus, non solum ut demonstret, Henoch fidem habuisse, ex eo, quia Deo placuit; sed etiam ut probet consequentiam, quam paulo ante dixi: Placuit Deo Henoch ante translationem; ergo fide translatus est. Valet autem ad ejus probationem, quia, quod dicitur: sine fide, sic exponendum: Sine fide, velut fundamento totius justitiae, qua Deo placetur; ita ut in omni opere justitiae meritum fidei inclusum intelligatur. Justus enim ex fide vivit. Quare, si translatus est Henoch, quia justus erat et Deo placens (hoc enim innuit Scriptura, quae testatur, eum ante translationem placuisse Deo), igitur translatus est fide, id est, propter meritum fidei. Hunc intellectum ostendit, quod sequitur:
Credere enim oportet accedentem ad Deum, quia est^ Perspicua est probatio. Nam si accedentem ad Deum aliquid de Deo credere oportet, igitur nemo potest ei placere sine fide. Nullus enim Deo placet, nisi ad eum accesserit; acceditur autem ad Deum ipsa fide, velut initio motus, qao tenditur in Deum ut finem ac terminum. Docet autem, primum credendum de Deo, quia est, id est Deum esso. Quod et in symbolo fidei primum ponitur. Cum enim fides circa Deum resque divinas versetur, hoc utique est, qaod omnium primo credendum occurrit, esse Deum. Sed dicet aliquis: Fides est eorum, quae non apparent, ut dictum est supra. Atqui Deum esse, cognosci potest rationo natuFali per demonstrationem, sicut et cognitum fuit philosophis, Apostolo teste Rom. 1, Non ergo ponendum est hoc inter ea, quae credere oportet. Unde et S. Thomas 1. q. 2. art. 2. ad 1. docet, Dftum esse, non esse articuhim fidei, sed praeambulum ad articulos. Respondet Cajetanus, hanc doctrinam in coramiini datam ab Apoatolo, ac multitudini congruere, cum sint paucissimi, qui scientifiee cognoscant, Deum esse. Itaque, juxta Cajetanum, nihil erit absurdi, si fateamur, quosdam Deo placuisse et ad salutem pervenisse sine ea fide, qua crederent, Deum esse. Verum id contra mentem Apostoli, qui doctrinam instituit tradere prorsus generalem, et quae nullam admittat exceptionem; sicut et prorsus generaliter dixerat, impossibile esse, ut sine fide quis placeat Deo. Nam alioqui, sicut philosophi quidam excipiuntur, ita et quosdam ex antiquis patribus, etiam hoc capite recensitis, excipere licebit; ut exempli causa Abrahamum, quem tradunt insignem Astrologum fuisse. At vero hujusmodi exceptionem praesens Apostoli doctrina nullo modorecipit. Dicendum igitur, sine fide non posse Deum ab hominibus, ne philosophis quidem ullis, cognosci, sicut oportet, ut illa cognitio sit eis salutaris; tum quia certitudo demonstrationis inferior est certitudine fidei, quam proinde illa quoad certitudinem supplere non potest; tum quia lumen intellectus nostri ita peccato obscuratum est, ut Dei notitiam per se assequi nequeat, nisi cam multorum errorum admistione; sicut docet B. Thomas 1. q. 1. art. 1. Adde, quod fides a nobis exigitur, ut est assensus a vohmtate imperatus, humiliter atque obedienter submittente intellectum ad ea, quae Deus loquitur, sive cognita nobis aliunde, sive non. Ex qua re etiam meritum fidei consurgit, sine quo neminem statuit Dens ad justitiam et sahitem perducere. Hoc autem locum non habet in demonstratione scientifica; per hanc enim necessitatur intellectus ad assensum.
Et inquirentibus se remunerator sit. Verisimile est, interpretem vertisse: fit, noa: sit. Nam Graece est YivsTat. Nec causa erat, cur variaret modum, ut prius indicative diceret: quia est, postea subjunctive: remunerator sit. Sensus tamen optime constat juxta vulgatam lectionem. Saepe enim Graecum YiYveo^ai usurpatur pro verbo substantivo cum motu aut significatione quadam futuri. Unde Syrus interpres vertit: et iis, qui quaerunt ipsum, futurus sit remunerator. Quaerere sive inquirere, vel, ut in Graeco est, exquirere Deum, usu Scripturae dicuntur, qui Deum religiose colunt, studentque ei per omnia placere. Ratio locutionis est, quia, qui tales sunt, actionibus suis in Deum velut scopum continuo tendunt; quomadraodum e diverso, qui omnia ad suam ipsorum referunt utilitatem, so ipsos, et quae sua sunt, quaerere dicuntur. Remunerator, GrHOce liioboLTzodoxriQ, id est mercedis redditor. Quae vox haereticoa urit, operum bonorum merita negantes, idque eo magis hoc loco, quod non simpliciter ApostoUis dicat, inquirentibus se remuneratorem esse, sed hoc ipsum affirmet oportere credere; sic ut sine ea fide placere Deo sit impossibile. Sed de ea re jam diximus cap. super. ad illa verba: Quae magnam habet remunerationem. Nunc quaeritur, an, sicut oportet, ita etiam sufficiat homini, credere haec duo: Denra esse, et inquirentibus se rerauneratorera esse; sufficiat, inquam, ad justificationem et salutem. Est autem sermo de homine lapso, quem ad salutem instituunt sacrae literae. Nam ante lapsura non fuisse necessariam Mediatoris fidem, in confesso est. S. Thomas et alii plerique post Magistrum sententiarum lib. 3. dist. 25. respondent, non sufficere. Primum, qaia post lapsum primi hominis, nec justitia, nec sahis contingere cuiquam potuit absque fide Mefliaioris. Deinde quia sunt et alia necessario credenda; ut trinitas personarum in Deo, passio, mors, et resurrectio Christi, et caetera, quae vel iu symbolo fidei habentur expressa, vel ab Ecclesia nobis credenda proponuntur. Quamquam haec posteriora non parem habent necessitatem cum fide Mediatoris. Nam ista credere, non fuit omni tempore necessarium homini lapso; sed prout Deus ea revelavit tempornra successione, sic paulatim credendi necessitas et obligatio crevit; ut proinde non tam necessitate finis, quam obligatione praecepti ea distincte credere oporteat. His si objicias, Apostoli mentem esse, ut non tantum, quae fides ad salutem necessaria sit, doceat, verum etiam, quae sufficiat, praesertim cum de fide justificante loquatur, de qua citaverat illud ex Propheta: Justus ex fide vivit: respondent, Apostolum hoc loco non agere de fide justificante ex toto genere, sed duo tantum haec nominasse, quo discamus, antiqui temporis justos potissimum his duobus, quae fide tenebant, exstiraulatos fuisse ad Deum pie colendum, et adversa toleranda, quod et Deum ante oculos haberent, et remunerationem ab eo sperarent Alii vero contra sentiunt, Apostoli institutum esse, non solum docere et exponere, quae fides sit necessaria, sed etiam quae sufficiat, semperque suffecerit homini ad sahitem. quantum quidem attinet ad necessitatem finis, id est sahitis conseqaendae. Quod nisi Jicatur, ajunt, doctrinam Apostoli explicantis fidem, sine qua nemo potest Deo placere, prorsus imperfectam fore, quod ei desit ille articulus, iu quo tradendo et inculcando praecipue versantur Evangelicae et Apostolicae literae, nempe qui est de mysterio Christi redemptoris. Igitur hi partem illam: et inqitirentibus se remunerator sitj ita accipiunt, ut etiam fidem mediatoris comprehendat, hoc nimirum sensu: Et quod inquirentibus ipsum eumque rogantibus pro salute, pro justitia, pro remissione peccatorum, eo modo et ordine praestandis, quo ipsi visum fuerit, remunerator est et exauditor. Haco enim nisi a Deo petantur, non quaeritur Deus, ut oportet. Et quamvis ipsa justitia et peccatorum remissio non possint proprie merces vocari respectu fidei, poenitentiae, orationis et aliorum bonorum operum, quae justificationis gratiam antecedunt, quomodo vita aeterna merces est respectu bonorum operum, quae ab homine justificato fiant: attamen veteres Theologi meriti nomen memoratis operibus respectu justiticationis ac peccatorum remissionis passim adscribunt; extenso videlicet meriti nomine ad illud, quod recentiores congruum vocant, id est ad impetrationem. Interim fatendum est, Apostolum principaliter considerare Deum remuneratorem in eo, quod suis cultoribus retribuit bona promissa vitae aetemae; quemadmodum satis patet ex iis, quae habentur sub fin. cap. praeced., nec non ex his, quae dicuntur in progressu hujus capitis.
11:7
7. Fide Noe, responso accepto de iiSf quae adhuc non videbantur, metuens. Responso accepto, id est, divina revelatione admonitus. Id enim significat Graecum participium ypriiia^cia^Bi^z. De qua voce dudum egimus ad illud cap. 8.: Sicut responsum est Mosi. Partem sequentem: De iis, quae adhuc non videbantur, Erasmus jungendam putavit cum sequenti vocabulo: Metuens, dum vertit hoc modo: Fide admonitus oraculo Noe, ea, quae nondum videbantur, veritus etc. Et favere videtur huic constructioni commentarius Chrysostomi. Verum Theophylactus et alii connectunt praecedentibus, hoc sensu: Noe, quum divinum accepisset oraculum de iis, quae nondum videbantur, adeoque incredibilia videri poterant, id est de diluvio, quo perdendum erat genus humanum, ea re audita et credita, metuens aptavit arc.am etc. Qaera sensum et constructionem velut aptiorem ipse etiam Erasmus postea secutus est in paraphrasi, tacite suam versionem retractans. Nec immerito; nam Graecum verbum cuXaPyjOclc, pro quo noster interpres vertit: metuens, usu Scripturae sacrae non tam ad res, quam ad per.qonas refertur, praesertim ad Deum; quemadmodum et nomen ei re.spondens zoXd^Bia, pro qua reverentiam legimus cap. 5. Addo, quod puram commode idem hoc verbum cum praepositione Tzs.pi, quae in Graeco est, construitur. Denique connexionem ac gensum memoratum Syriaca translatio palam exhibet; ut nimirum significetur, Noe, de futuro diluvio divinitus admonitum, ipsius Dei timore ac reverentiacorreptum, fecisse, quod sequitur:
Aptavit arcam in salutem domus suae. Aptavitj id est apparavit, exstruxit, Graece xaTSOXsuaos. Ad hanc partem referendus est ablativus fidej positus initio sententiae. Fide aptavit, id est, inductus atque impulsus ea fide qua credebat, vera esse, quae Deus ipsi revelaverat, arcam fabricavit, qua domum, id est, familiam suam ex octo animabus constantem, ab aquarum inundatione servaret immunem, uti legitur Genes. 6. Quod huc adfert Ambrosius Catharinus ex Josepho, scribente, Adam praedixisse, mundi vastationem semel atque iterum fore, primo per aquas diluvii, secundo per ignem in ultimis diebus: ad apocry phas narrationes rejiciendum puto. Quod vero addit, Noe, eam prophetiam fide quando amplexum, meruisse responsum accipere a Deo, quod ita futurum esset; ideoque eJectum, ut construeret arcam in salutem suae domus; quasi de hac fide, qua Noe credidit praedictioni primi parentis, loquatur Apostolus: ab ipsius Apostoli mente prorsus alienum est, qui sine dubio, sicut in caeteris omnibus, quae hoc capite commemorat, ita in hac parte ad historiam sacrae Scripturae respicit.
Per quam damnavit mundum. Dictio: quam, referri potest vel ad fidemj vel ad salutem, vel ad arcamj quae etsi xt- PtOTog Graece vocatur, foeminini tamen generis est. Ad salutem nulli referunt; ad fidem Aquinas et Cajetanus et alii fere Latini, facientes hunc sensum: Per quam fidem mundum, id est, reliqaum humanum genus condemnavit, hoc est, condemnatione ac interitu dignum ostendit, sui videlicet comparatione, dum, caeteris oraculo divino fidem abnuentibus atque illud contemnentibus, ipse solus credidit. Ad arcam referunt Theophylactus et Oecumenius, nec non Erasmus, tam in paraphrasi, quam in versione, in qua, ut ambiguitatem tolleret, relativo arcam adscripsit: per quam arcam condemnavit mundum, Ut hic sit sensus: Noe, dum pro salute suae domus arcam immensae molis fabricat, et in eo opere multos annos consumit, palam verbo factoque monens, metuendum esse diluvium, excusationem hominibus abstulit, eosque exitio, quod credendo et poenitentiam agendo praecavere nolebant, dignos arguit. Hic sensus non solum textui convenientior est, verum etiam antithesi quadam jucundior: Arcam fecit, qua familiam suam servavit, et mundum condemnavit. Porro de eorum incredulitate, qui fuerunt tempore Noe, etsi Moses aperte non meminit, res tamen ipsa loquitur, incredulos praedicationi Noe fuisse. Nam si credidissent, utique ejus monitis et exemplo cavissent periculum. Et quidem id a Petro Apostolo expressum est 1 Epist. 3.: Quij inquit, increduli fuerant ali- quando exspectabat Dei patientia (sic enim legendum) in diebus NoCj cum fabricaretur arca. Significat hoc ipsum Christus, quum dicit, eos, omnia solita facientes, non cognovisse, donec venit diluvium et tulit omnes, Matth.
Et justitiaej quae per fidem est, haeres est institutus. Graece: Et ejuSj quae secundum fidem estj justitiae factus est haeres. Justitia j quae per fidem vel secundum fidem estj notatio est verae justitiae, qtam alibi Apostohis justitiam fidei vocat, de qua contra Judaeos, operum justitiam sectantes, multa disserit in Epistolis ad Rom. et ad Galat. et nonnulla ad Phil. cap. 3. Est enim ea justitia, quae per fidem obtinetar, sine operibus legis, id est, sine ullo merito nostrorum operum, quibus justitiae donum advocemus. Nam opera vere bona et salutaria non praecedunt justificandum, sed sequuntur justificatum, ut loquitur Augustinus lib. de fide et oper. cap. 14. Hoc est, gratiam Dei, qua nos renovat, non praecedunt, sed sequuntur, suntque ejus effectus. Prima autem gratia fides ebt. Quo sensu hujus justitiae haeres factus dicatur Noe, dubitatur. Latini fere «ic intelligunt: Atque ita factus est haeres justitiae praecedentium patrum suorum, eamque haereditatem in se et familia sua conservavit et ad posteros transmisit, alioqui diluvio perituram. Nam praeter eum justitia nullum habebat haeredem. Omnis quippe caro corruperat viam suam super terram, Genes. 6. Hic commentarius urget propriam significationem haeredis. Et videri potest ei favere, quod ibidem Dominus dicit ad Noe, secundum LXX.: Et statuam testamentum meum ad te. Nam testamento quis constituitur haeres. Verum eo loco testamentum, Hebraice: foeduSj quod Deus fecit cum Noe, non justitiae propagandae promissio fuit, sed conservandi generis ab instante exitio. Quocirca alii Hebraismum hic agnoscunt, quo haeres generaliter usurpatur pro pobsessore, et haeredem fieri pro eo, quod est adipisci seu consequi aliquid, quocumque jure seu modo, velut hujus Epistolae cap. 1., ubi dicitur: Quanto differentius prae ilHs nomen haereditavit. Igitur hi non aliud Apostolum velle dicere arbitrantur, quam Patriarcham Noe, dum ex fide, qua Deo credidit, aptavit arcam in salutem domus suae, consecutum esse justitiam, quae est per fidem, atque ex fide justificatum fuisse, scilicet ea ratione, qua justificatus legitur Abraham, dicente Scriptura: Credidit Abraham Deo, et reputatum est illi ad justitiam, Genes. 15. Non enim prima, sed secunda justificatio signiticatur, qua per egregium opus fidei justitia utriusque non solum declarata ac probata, verum etiam aucta coram Deo luerit; quemadmodum ostendimus Rom. 4. Sensum hunc breviter et diserte tradit Theophylactus, nec amplius hic urgendum putavit Chrysostomus. Quae sane expositio nobis etiam placet, ut intelligatur allusio quaedam ad Scripturam, quae statim post verba praenuntiati diluvii testatur, Noe coram Domino justum atque perfectum fuisse; quasi ex eo justum velit, quia Deo diluvium praedicenti crediderit. Quod autem dictum est de vocabulo haeredis large sumpto, probabile etiam fit ex eo, quod sequitur, ubi similiter haereditatem non proprie cumi constat.
11:8
8. Fide, qui vocatur Abraham, obe" divit in locum exire, quem accepturus erat in haereditatem. Tria posuit exempla justorum primae aetatis mundi, quae fuit ante diluvium; nunc ad sequentium aetatum justos descendit, in quibus princeps est Abraham, omnium credentium pater, sicut eum appellavit Rom. 4. Hic vero in ejus fide commendanda propterea amplius immoratur, quod totius generis Hebraeorum esset Patriarcha, cui et promissiones factae fuerant. Qwi vocatur, Graece xaXoujisvoc, participium praesentis temporis; tametsi per praeteritum verterunt alii: fide vocatus Abraham obedivit etc, ut vocatio jussionem significet, ac sensus sit: Abraham, cum a Deo vocaretur ac juberetur exire de terra sua, paruisse vocanti. Sensum hunc non obscure prodit Syriaca versio. Eundem tribuunt Theophylacto et Oecumenio; licet ex eorum verbis certo colligi non possit. Ac sane non parum ei obstat praesentis, ut dixi, temporis participium, quod non recte vertas: cum vocaretur, sed: qui vocatur, ut noster fecit interpres. Nec deerant ejusdem verbi Graeca participia praeteritum tempus significantia: xXtj- Oslc et X£XAr^|UL£Vog, quibus uteretur Apostolus, si id dicere voluisset, quod habet haec versio: Abraham vocatus obedioit. Rectius itaque Theodoretus Graecus, item Anselmus, B. Thomas, aliique Latini censent, illud: qui vocatur Abraham, dictura esse propter mutationem nominis. Cum enim Abram prius vocaretur, Abro' ham appellari jussus est, quoniam, inquit, patrem multarum gentium constitui te. Atque hoc modo Graecum xa- Xo6/iSvo(; passim accipitur apud Lucam in Evangelio et in Actis Apostolicis, ut nimirum ad nomen sive cognomen cuipiam inditum referatur. Porro nominis Abraham a Deo dati idcirco meminit Apostolus, quoniam et hoc ad fidei ejus commendationem pertinebat, tale nomen promeruisse. Sensus igitur est: Is, qui vocatur Abraham, fide excitatus atque impulsus, qua credeb&t Dei promissis, obedivit ei praecipienti, ut exiret de terra sua, in eum locum, quem, sicut Deus ei promiserat, accepturus erat in haereditatem, id est, possessionem perpetuam, non quidem ipsemet, sed semen ipsius, sicut infra declaratur. Quaerit hoc loco B. Thomas, quomodo Abraham obediverit exire, id est, ex praecepto Domini de terra sua fuerit egressus; cum Moses scribat, eductum inde fuisse a Thare patre suo, nulla facta Bcentione jussionis divinae, nisi posteaquam migraverat in Haran sive Charan, Mesopotamiae civitatem, patre ibidem defuncto, ut videre est Genes. 11. et 12. Quaestionem hanc magis etiam implexam reddunt B.Stephani verba, Act. 7. Dicii; enim: Deum apparuisse Abrahae, quum adhuc esset in Mesopotamia, priusquam moraretur in Charan; et dixisse ei: Exi de terra tua etc. Tunc vero exiisse de terra Ckaldaeorum et habitasse in Charan. Cura enim Charan esset Mesopotamiae civitas, quomodo Abraham e Mesopotamia migravit in Charan? Ac rursum quomodo dicitur exiisse de teria Chaldaeorum, postquam apparuit ei Dens in Mesopotamia, quum jam ante reliquisset Chaldaeam, ut in Mesopotamiam veniret? Respondet B. Thomas, eum exivisse de Chaldaea cum patre, sed iterum reversurum, ut qui animo nondum patriam reliquisset. At patre mortuo, praeceptum a Deo accepisse, ut iret in terram Chanaan, numquam deinceps in patriam reversurus. Eadem et aliorum quorundam responsio est. Liranus autem, super Genesim et Acta scribens, dicit, Abraham. quum in Mesopotamia esset, jussum exire de terra sua, quam reliquerat, id est, longius ab ea recedere. Et ad eum sensum detorquet textum Hebraicum. Alii volunt bis praeceptum fuisse Abrahae, ut exiret, ipsumque bis obedivisse: primum, ut de Ur Chaldaeorum, loco natali, cum patre exiret in Charan Mesopotamiae; quamvis hujus praecepti Scriptura non expresse meminerit; secundo, ut relicta Mesopotamia, patre jam mortuo, peteret terram Chanaan. Sed cum duplicis jussionis nulla sit apud Mosen significatio, et coactae sint interpretationes: Exi de terra tua etc, id est, animo eam relinque, vel longius inderecede: crediderim, solvendao quaestionis hanc esse rationem magis expeditam, quam recentiores quidam tradunt, ut id, quod Genes. 12. legitur, Dominum dixisse ad Abraham: Egredere de terra tua et de cognatione tua, et de domo patris tui, per hysterosin a Mose scriptum sit; utpote factum ante ea, quae proxime praecedunt in fine capitis 11., quando scilicet Abraham cum patre suo adhuc erat in Chaldaea. Cujus rei significandae causa vertendum putant hoc aut simili modo: Jam vero dixerat Dominus ad Abram: Egredere etc. Quae responsio consentanea est etiam iis, quae scribit Augustinus q. 25. super Genes., agnoscens hoc loco recapitulationem, quam vocat, licet eam obscurius explicet. Igitur huic praecepto semel dato obediens Abraham, et juxta voluntatem Domini paulatim illud implens, primum cum paterna familia egressus e Chaldaea, abiit in Mesopotamiam; deinde patre mortuo, progressus est in terram Chanaan. Nam Abrahae datum fuisse discendendi praeceptum, cum adhuc in Chaldaea moraretur, innuunt etiam illa Domini verba ad Abraham, Genes. 15.: Ego Dominus, qui eduxi te de Ur Chaldaeorum. Non enim sensus est: Liberavi te de incendio ignis (qui Chaldaeis Ur dicitur), in quem Chaldaei te mittere volebant, ut quidam fabulo.se magis, quam historice exponunt; sed pensus hu jusmodi est: Ego te evocavi et eduxi praecepto meo de Ur Chaldaeorum, urbe nativitatis tuae. Constat enim ex cap. 11. et aliunde, nomen esse loci, in quo Thare cum filiis habitabat. Ad ea, quae ex oratione B. Stephani adferebantur, brevis responsio est, Mesopotamiam illic non accipi proprie pro ea regione, quae inter duos fluvios Tigrim et Euphratem media est; sed generalius, ut Chaldaeam ipsam comprehendat. Nam Geographi Ohaldaeam pariter et Assyriam hoc nomine includunt. Qua re animadversa, S. Stephani oratio cum iis, quae diximus, optime ccnsonat.
Et exivit, nesciens, quo iret. Sive ut Erasmus etHentenius verterunt: nesciens, quo venturus esset. Graece: tiou ^'pxctat. Significatur enim Abraham exivisse quidem et iter suscepisse, quo Deus jubebat; nescisse tamen, quo tandem loco Deus ipsum vellet sedem figere. Nam indefinite ei dictum erat: Veni in terram, quam monstravero tibi, Genes. 12. Et hoc ad probandam ejus fidem; est enim fides eorum, quae non videntur; quod autem ignotum, inquit S. Thomas, invisibile est. Si dicas, Abraham non ignorasse locum, ad quem ibat, quandoquidem testatur Scriptura semel et iterum, ipsum cum suis egressum fuisse, ut iret in terram Chanaan, Genes. 11. et 12.: respondeo, Abraham Dei jussu profectum in terram Chanaan, sed ignorasse, num in ea terra, vel qua ejus regione manendum sibi esset. Erat enim terra Chanaan admodum vasta, multasque in regiones et populos divisa. Unde Scriptura consequenter eodem cap. 12. et seq. describit Abrahae peregrinationem per illius terrae varia loca, donec ei tandem signate dictum est a Domino, quae et quanta terrae spatia semini ejus esset daturus. Sic et alias probatus fuit. Nam Gen. 22. regionem illi nominavit Deus, in qua filium immolaret, dicendo: Vade in terram visionis; locum autem, in quo id faceret, non continuo designavit, sed tantum dixit: Offeres eum super unum montem, quem monstravero tibi.
11:9
9. Fide demoratus est in terra repromissionis. Demoratus est, Graece TtapojxYjasv, id est, accola sive advena fuit aut factus est, habitavit ut peregrinus in terra, quam Deus ipsi et semini ejus promiserat. Minus recte verterunt Erasmus et Hentenius: commigravit in terram promissionis; decepti praepositione Graeca accusativum regente, quasi motus ad locum significetur, quum constet, eam interdum servire quieti in loco, praesertim in Apostolicis literis. Et ita Graeci quoque interpretes eam hic acceperunt. Graeco verbo respondet nomen Tiap&txoc;, id est advena. Qua voce Lucas bis usus est Act. 7.; item Paulus Ephes. 2. et Petrus 1 Epist. 2. Sensus igitur hujusmodi est: Abraham, relicta terra et cognatione sua et domo patris sui, quum venisset in terram a Deo sibi promissam, non tamen ut civis aut inquilinus, sed ut advena in ea versatus est, fide ipsum animante, et peregrinationis inquietudinem atque labores consolante; qua nimirum certissime credebat, Deum promissa suo tempore praestiturum, non solum ista terrena, sed et coelestia, quae per se per illa terrena significabantur, atque illis longe sunt potiora. Hic sensus patebit ex sequentibus.
Tamquam in aliena. Videri potest haec pars superflue adjecta. Jam enim dixit, Abraham moratum fuisse tamquam accolam in terra promissionis; ex quo satis intelligitur, eum habitasse in terra aliena. Ad hunc scrupulum duplex est responsio. Una, si dicamus, advenas non semper in alieno habitare. Nam possunt acquirere sibi fundum, in quo collocent domicilium, ut tamen advenae maneant. Id vero Abraham non fecit, quia, B. Stephano teste Act. 7., nec passum pedis in ea terra possedit; ut proinde merito additum sit: tamquam in aliena. Nec obstat, quod in ea agrum possedisse legitur cum spelunca duplici, Gen. 23. Hunc enim non ex promissione accepit, sed pretio redemit; non ad habitandum, sed ad usum sepulturae. Nec illud pugnat, quod Ezech. 33. dicitur: JJnus erat Abraham, et haereditate possedit terram; possedit enim non ipse, sed in posteris; sicut hic quoque paulo ante dictum est, quod eum locum accepturus evat in haereditatem. Altera responsio est, hanc partem referendam esse ad animum ipsius Abrahae; ac si dicat Apostolus, Abraham ita fuisse advenam in terra promissionis, ut etiam animo sese talem reputaret, utens illa terra tamquam aliona, nec propriam habere desiderans; utpote qui meliorem, id est coelestem appeteret civitatem, quemadmodum infra dicitur.
In casulis habitando: Graece: in tabernaculis habitans sive commorans; vel potius: ut qui in tabernaculis habitaverit. Est enim aoristus in Graeco: xaxoiXT^- QOLZ' Peregrinantium est, non in domibus habitare, sed tabernacula sive tentoria circumferre, in quibus interim commorentur. Quod de Abrahamo legimus Gen.
Cum Jsaac et Jacob cohaeredibus repromissionis ejusdem. Non significat, una aliquando habitasse Abraham, Isaac et Jacob, ut Liranus existimat. Nam etsi aliquanto tempore simul fuerint in vita (mortuus est enim Abraham, quum Jacob quindecim esset annorum, ut bene demonstrat idem Liranus), diversas tamen et separatas habuere familias Abraham et Isaac, quo tempore natus fuit Jacob. Sensus itaque conjnnctivus est, Abraham, et Isaac, et Jacob, alium videlicet post alium, in tabernaculis habitasse. Legitur hoc de Isaac et Jacob Genes. 24. 25. et 35. Vocat autem hos Apostolus cohaeredes ejusdem promissionis cum Abraham, quoniam eadem promissio terrae Chanaan dandae in possessionem etiam illis facta fuerat, in eorum tamen semine complenda. Tacite vero commendatur etiam horum duorum fides, quod imitatione progenitoris sui, tamquam peregrini versantes in terra, ad meliorem aspirarent possessionem. De qua sequitur:
11:10
10. Exspectabat enim fundamenta habentem civitatem. Explicatparticulam: f,de. Et quamvis de Abraham hoc dicat, ad filios tamen promissionis cohaeredes etiam pertinet; quasi dicat: Non morabantur in illa terra, tamquam ejus possessionem exspectantes; sciebant enim, eall. £(tii Comm. Tsm. III. terrenam illam promissionem in se non implendam; neque ea res illos angebat, cum haberent animum fide suspensum ad civitatem supernam, veris Dei cultoribus promissam, sicut dicitur infra; paravit enim illis civitatem. Cujus proinde cives aliquando se fore, certissime sperabant. Dicit autem fundamenta habentem civi" tatem, ut sam opponat taberuacitlij:, quae fundamenta non habent, sed, prout usus tulerit, quolibet transferuntur, clavis ligneis tantummodo figenda ac refigenda. Significatur quidem illa superna civitas interdum etiam nomine tabernaculi, quatenus praestat quietem, solatium et refrigerium ab omni labore etmolestia; nam in hujusmodi usum tendi solent a peregrinis tabernacula. Sed quum sic vocatur, addi plerumque solet aliquid, quod stabilitatem indicet, ut Jes. 33.: Tabernaculum, inquit, quod nequaquam transferri poterit y nec auferentur clavi ejus in sempi" ternum; Luc. 16.: Ut, cum defeceritis, recipiant vos in aeterna tabernacula; et hujus Epistolae cap. 8.: Tabernaculum verumy quod fixit Dominus, et non homo. Porro sicut illic tabernaculum dixit verum, ita hic fundamenta intelligit vera, id est perpetuo firma quae nec vetustate labascant, nec uUa vi convelli possint. Sunt enim hae metaphorae ad significandam inconcussam tirmitatem habitaculi coelestis aptissimae.
Cujus artifex et conditor Deus. Hoc addit, ut civitatem, de qua loquitur, expressius distinguat a civitatibus terrenis; quae quamvis etiam sua fundamenta habeant, quia tamen humanis exstructae sunt manibus, interire possunt, et tandem interuunt. At civitas illa coelestig, cum sit opus solius Dei, insolubilem habet firmitatem. Sic de ea sub nomine tabernaculi dixit cap. 8.: Quod fixit DominuSj et non homo. At eodem pertinet locus cap. 9., ubi coelum manufactis sanctis opponit. Etsi vero Graeca vocabula TSXvcTTjg et Syj/Jiioupyoc accipi possint, ut idem significantia, sicut nonnulli accipiunt: sciendum tamen STj/iioupyov non infrequenter poni pro eo, qui operi superintendit ac praeest, quem architectum vocant. Unde puto, sensum Apostoli esse: Quam civitatem Deus et fecit, tamquam opifex, et faciendam disposuit, tamquam architectus. Et id sane voluit noster interpres, quando conditorem dixit. Conditor enim civitatis dicitur, non qui eam suis manibus exstruit, sed qui exstruendam mandat ac praescribit.
11:11
11. Fide et ipsa Sara sterilis virtutem in conceptionem seminis accepit. SteriliSj Graece: oxsTpa ouoa, id est cum sterilis esset; quomodo etiam habettextus Syriacus; tametsi in quibusdam codicibus Graecis epitheton hoc omnino non legitur, ut nec legerunt Chrysostomus et Oecumenius. Quamquam illud, quod sequitur: etiam praeter tempus aetatis, Bupponit prius dictam sterilem; quasi diceret Apostolus: Non sohim, cum sterilis esset, verum etiam praeter tempus aetatis concepit. Porro legimus ex correctione Romana (cui Rickelius adstipulatur): in conceptionem seminis, quod Graece est: eic; xaxapoXTjv OTiep/jiaTOC, non: in conceptione seminis, ut vulgo multi codices habebant. Sensus enim est, interprete Chrysostomo, Saram ad recipiendum semen, idemque retinendum, fidei merito virtutem accepisse. KaxapoXTj Graecis proprie dicitur dejectio; ut quum semen in terram prcjicitur, ut ab ea susceptum fructificet, vel quum in imo jacitur fundamontum, ex quo domus consurgat. Hinc illa phrasis Scripturae: a constitutione mundi, Graece: b.izh xaxapoX^C xoofjLOU, id est a jactis mundi fundamentis, Matth. 1. et 24., Joan. 17., Eph. 1. Vocatergo ccnceptionem seminisxjcxa- PoX^v, ex eo, quod semen, in matricem velut in terram dejectum, atque in ea susceptum, retinetur; quod dum fit, concipi dicitur. Itaque recte Latini conceptionem seminis interpretantur. Recte etiam hoc modo Syrus: accepit vim, ut conciperet semen. Hunc Chrysostomi comuientarium sequuntur Theophylactus et Oecumenius. Quod vero subjungit TheophylactuB, afiirmare philosophos et medicos, etiam mulierem veluti semen quoddam a sese conferre, ideoque sic accipi posse, quod hic dicitur: ad dejectionem seminis, hoc est, ut et ipsa dejiceret semen: alienum mihi videtur a consuetudine Scripturae, quae ubique mulieri susceptionem seminis tribuit, non emissionem aut dejectionem. Sed quaeres, quomodo dicat Apostolus, Saram fide concepisse, quum ejus incredulitatem satis aperte notet Scriptura. Nam ut habetur Gen. 18., praenuntiata sibi conceptione filii, risit post ostium tabernaculi. Quem risum fuisse incredu- • litatis, ostendunt haec Scripturae verba: Dixit autem Dominus ad Abraham: Quare risit Sara, dicens: Num vere paritura sum anus? Numquid Deo quidquam est difficile? Motus hoc argumento Liranus, afliimat, fidem hic non Sarae, sed Abrahae commendari. Vult enim, sensum esse: Per fidem Abrahae etiam ipsa Sara, uxor ejus, quum sterilis esset, virtutem accepit concipiendi foetus. Similiterid, quod sequitur: QuO' niam fidelem credidit esse eum, qui repromiserat, de Abraham, non de Sara, dictum interpretatur. Lirano subscribit Titelmanus in paraphrasi: Per fidem, inquit, idem ipse Abraham promeruit, ut acciperet Sara virtutem etc. Nec abhorrent D. Thomas et Rickelius, qui rem ponunt in dubio. Alii plerique, tam Graeci, quam Latini, de fide Sarae, non Abrahae, partem hanc interpretantur. Quamvis enim, audita promissione filii sibi nascituri, riserit Sara tamquam incredula, quod satis probat illa jam dicta Domini increpatio, postea tamen eam credidisse dicunt, post increpationem repetita a Domino promissione. Paulo aliter Theodoretus. Dicit enim, Saram primo quidem non credidisse, eo quod nesciret, a quo aut cujus nomine filius ipsi proraitteretur; postea vero credidisse, quum admonita animadverteret, divinam esse promissionem. Abraham vero, quamvis et ipse cap. 17., audita filii promissione, risisse legatur, minime tamen haesitasse putandus est Nam risus ejus, ut ait Ambrosius lib. 1. de Abraham, cap. 4., non incredulitatis indicium, sed exsultationis fuit. Aut certe, quaecumque fuerit utrique causa ridendi (potest enim dici, risum illis, ut f etulis, obortum ex apprehensione concubitus, sine quo non poterat eis nasci filius promissus; nam turpe senilis amor; unde Sara ridens dicebat: Postquam consenui, et Dominus meus vetulus est, voluptati operam dabo?) risus in illa cum incredulitate quadam conjunctus fait; non autem in illo, de quo testatur Apostolus ad Rom. 4., quod non infirmatus est fide, nec haesitavit diffidentia etc. In cujus loci commentario ostendimus, nec id esse dicendum, quod nonnulli veterum sensisse videntur, etiam Abrahamo statim, audita promissione, aliquid haesitationis obrepsisse, licet postea firmissime crediderit. Non mirum autem, si aliter interpretemur risum Abrahae, quam Sarae, quoniam et in Evangelio Luc. 1. aliter interpretantur omnes orthodoxi verba Zachariae: Vnde hoc sciam? quam iiia B. Virginis: Quomodo fiet istud? NuDC si quis objiciat: Quandoquidem fides Abrahae laudem meretur prae fide Sarae, quia statim credidit, nec haesitationem passus est; cur non illi potius, ejusque fidei Paulus adscribit conceptum et partum Sarae, dicendo: Fide ejusdem Abrahae Sara, uxor ejus steriliSj accepit virtutem etc. Responderi potest, cum alia essent praeclara, ex quibus Abrahae fidem laudaret Apostolus, ut patet ex praecedentibus et sequentibus, unum hoc de conceptu filii, quoniam id propius Saram attingebat, ejus laudi servare voluisse; eo maxime, ut non solum ex patre totius gentis, verum etiam ex matre haberent Hebraei, quod imitarentur. Tametsi tacite etiam Abrahae fides hic intelligitur laudata. Mox enim de ipso addit: Propter quod et ab uno orti sunt etc. Veruntamen, ut, quod mihi probabilius est, dicam, magis placet cum Lirano et aliis, quos citavi, fiJem Abrahao hic intelligi, non autem Sarae; quam utique in historia rei gostae, qua de nunc agitur, i(i est Gen. 18. reprehensam legimus, non laudatam; quemadmodum e diverjo, quae hic dicuntur, ad laudem Abrahae perii- »nere, ex historia perspicuum est. Adde, quod juxta hunc intellectum sequentia molius cohaerebunt, in quibus adhuc persistit Apostolus:n praedicanda ejusdem Abrahae lide per aliquot versus. Nec videri debet expositio violenta, quae fit tantillo supplemento: Fide ejus et ipsa Sara sterilis etc. Siquidem et in sequentibus invenies, non semper intelligi fidem ejus, de quo aliquid narratur, sed interdum aiiorum; ut quum ait: Fide Moses, natuSf occuHatus est mensibus tribus a parentibus suis. Fide transierunt mare rubrum. Fide muri Jericho corruerunt. Quibus et illud annumero: Per fidem acceperunt mulieres de resurrectione mortuos. Quae singnia vide suis locis. Et praeter tempus aelatis. Tempus, Graece xaipov^ quae vox tempus aptum alicui rei sigmficat. Quasi dicat; Quum acta^-.em jam excessisset aptam generationi; quum jam vetula esset. Unde quidam vertunt: praeter aetatis rationem» Significatur enim alterum miraculum in foecundatione Sarae. Nam primam erat in eo, quod sterilis concepit; secundum, quod in aetate scniii. Porro Graeci partem hanc legunt cum addito verbo: Et praeter tempus aetatis peperit. Item Syrus: Et quae non erat in tempore annorum suorum, peperit. Quod etsi etiam inveniatur in Graecorum commentariis, addititium tamen videtur. Nam sine eo sensus optime constat; videlicet Saram accepisse virtutem concipiendi, quum non tantum sterilis esset, verum etiam aetatem praetergressa. Hinc autem sequebatur, ut etiam parere posset; ut proinde non opus fuerit exprimere. Addendi verbi dedit occasionem conjunctio xal, quae indifferenter et vel etiam significat, ac priori modo accepta, verbum postulabat, posteriore, non item. Itaque nostram versionem arbitror hoc loco sinceriorem.
Quoniam fidelem credidit esse eum, qui repromiserat. Explicat illud: fide. Dixi, icquit, Saram accepi^se vim coacipiendi seminis, fiJe, scilicet Abrahae, quia fidelem, id est in promissis veracem, credidit esse eum, qui filium ipsi ex uxore promiserat. In Graeco non est: credidit, sed: existimavit, ^gyTJcaxOj pro quo Erasmus: judicavit. Quod tantum de eo judicio, quod quid fide creditur, accipiendum, plane cunvincit Apostoli probatio. Nam et alibi certissimum judicium Paulo significat hoc verbum, ut Phil. 2., ubi nos legimus: Kon rapinam arbitratus estj esse se aequalem Deo ^ et cap. 3.: Quae mihi fuerunt lucru, arbitratus sum propter Christum detrimenta, et iterum: Propter quem omnia detrimentum feci, et arbitror ut stercora. Syrus quoque interpres exponit certam persuasionem.
11:12
12. Propter quod et ab uno orti sunt. Graece: Quapropter et ab uno geniti seu prognati sunt. lutellige: filii sive posteri, quod in sua ve:sione supplet Erasmus. Pertinent haec ad amplificandam vim fidei memoratae, qua docet effectum, ut ex uno homine progigneretur innumera multitudo, cum uxorem haberet, et sterilem, et vetulam, et ipse, sicut mox dicitur, jam emortuus esset. Hic procul dubio non solam attendit Apostolu8 fidem Sarae; bed Abrahae fidem vel praecipue, vel, ut ego existimo, solam. Ut enim promissiones, quae hic allegantur, ad Abraham factae sunt, non ad Saram: ita fides, quae laudatur, ejusdem Abrahae, non Sarae fides intelligenda videtur.
Et hoc emortuo. IIoc non ablativi casus est, sed nominativi. Graeci pluraliter efferunt: xal TatJxa, et haec. Tolletur autem ambiguitas, si dicas: idque emortuo, vel: et quidem emortuo. Qua in re lapsi sunt Faber et Cajetanus, dum, Graeca minus mtelligentes, sensum ab Apostoli mente diversum secuti sunt. Amplius vero Gajetauus, dum vocabulum emortuo, contra fidem Graeci textus in duo dividit, quasi dictum cit: ex mortuo; cum Apostoli sensus sit hujusmodi: Sed et hoc accessit ad miraculi magnitudinem, qaod etiam Abraham, ex quo illa concepit, vel ex quo hi orti sunt, jam erat emortuus, id est effoetus, qui prae senectute filios suscipere non posset. Sic de eo Rom. 4.: Nec consideravit corpus suum emortuum. Utrum vero per aetatem absolute fuerit ineptus ad gignendum liberos, an solum comparatione Sarae vetulae, sicut quidam volunt, expendimus in commentario dicti loci.
Tamquam sidera coeli in multitu-' dine. In praepositio non est in Graeco.
Et sicut arena, quae est ad oram maris, innumerabilis. Verti poterat: quae est innumerabilis. Nam in Graeco repetitur articulus. Est autem sensus: Ab uno orti sunt tanto numero, quantus est stellarum coeli, et quantus arenae, quae estjuxtamarginem, Graece: labium, maris, quae numerari non potest. In hae posteriori comparatione hyperbole est Scripturis usitata, qua significetur numerus valde magnus. At prior comparatio non est hyperbolica. Neque enim numerus stellarum coeli excedit numerum eorum, qui progeniti sunt ex Abraham; sed magis e diverso hic illum longe superat. Unde et dubitari potest, quomodo sit apta comparatio. Quidam putant, semen Abrahae comparari stellis, quantum ad electos ejus posteros, et arenae maris, quantum ad reliquam multitudinem, quae reproborum est. Sed ea speculatio est praeter Scripturam, quae dc carnali semine Abrahae loquens, nunc stellis coeli, nunc arenae maris illud comparat, ac interdum utramque comparationem conjungit, ut Gen. 22. et Dan. 4. Sane dici non potest, Mosem, quum ait ad filios Israel, Deut. 1. et 10., Deum multiplicasse eos sicut stellas coeli, de solis iis loqui, qui erant in illo populo electi; nam universum populum alloquebatur. Potius ergo dicendum, hanc stellarum comparationem assumptam a Deo fuisse in promissione seminis Abrahae, non solum ad numerum significandum, sed ut cum numero splendor ac nobilitas illius populi declararetor. Unde ad significandum numerum aliarum rerum nusquam legimus in Scripturis hanc comparationem adhibitam, sicut alferam de arena maris. Caetorum mjstice per stollas coali spirituales aut electos Abrahae filios intelligi, nihil vetat.
11:13
13. Juxta fidem defuncti suvt omnes isti. Graece: Secundum fidem mortui sunt hi omnes. Siimmaria collectio est, continens singularem matoriam exhortationis. Studium enim Apostoli est, Hebraeos excitare ad fidei perseverantiam usque ad mortem. Id egit, cum alias, tum vehementius in fine capitis superioris. Ad id vero persuadendum mirifice valent exempla sanctorum patrum, quorum fidem cum in superioribus commendaverit, nunc addit, eos secundum fidem, id est in fide, defunctos esse, promissionibus non acceptis, ut quae in aJiam serventur vitam. Phrasim Apostoli: secundum fidem, ex ipso Apostolo intorpretamur. Nam ad Rom. 8. pro iiedem habet, esse secundum carnem, et esse in carne; item, esse secundum spiritum, et esse in spiritu. Ac rursum cap. 14. ejusdem Epistolae, secundum caritatem ambulare, dixit pro eo, quod est, in caritate seu cum caritate conversari. Syra quoque versio sic habet: In fide mortui sunt omnea isti. Quaerunt interpretes, quomodo dicat Apostolus omnes illos mortuos esse, qui non multo ante scripserit, Henoch translatum fuisse, ne videret mortem. Ad hoc non eadem est omnium responsio. Qui negant, Henoch adhuc vivere, ex hoc loco siifi^ragium petunt. Sed ejus opinionis falsitatem supra commonstravimus. Itaque videndum, quomodo hic locus superiori non repugnet. Graeci verba Apostoli cum exceptione intelligunt hoc modo: Omnes mortui sunt, excepto Henoch, qui mortem non vidit. Aequum est enim, illum exceptum intelligi, quem paulo ante aliis verbis diserte exceperis. Ribera distributionem facit accommodatam, ut sensus sit: Omnes, qui mortui 8unt ex iis, quos dixi y secundum fidom mortal sunt. Suggerit idem sciiptor et aliam solutionem, ut nomine mortis etiam translatio compreliendatur, eo quod translatio Henoch, respectu caeterorum viventium, quasi mors quaedam fuerit, quia per eam inter homines esse desiit. Addit et tertiam, quod, sicut un'us privilegium non derogat legi communi, ita nec cogit mutari verba legis aut locutionis, etiamsi sint universalia. Nam universalitas in illis semper intelligitur salvo piivilegio. Locum habent hae solutiones, ac merito sunt acceptandae, si intelligamus, Apostolum universe loqui de iis, quorum fidem supra commendavit. Atqui sententia aliornra est, Apostolum respicere tantam ad eos, de quibus proxime fuerat locutus, scilicet ad pat''iarchas Hebraeorum, Abraham, Isaac et Jacob, quia solum his tribus factae fuerant promissiones, de quibus hic est sermo, quum ait consequenter: Non acceptis repromissionibus. Nam et iisdem ante dixerat, eos demoratos fuisse in terra promissionis tamquam in aliena. Deinde ad eos proprie pertinent illa sequentia: Confi" tentes, quia peregrini et hospites sunt super terram; iteja: Si quidem ipsius (patriae) meminissentf de qua exierant, habebant utique tempus revertendi; item: Non, confunditur Deus vocari Deus eorum. Juxta hunc commeatarium nihil omnino facit hic locus ad Henoch. Quem quidem commentarium S. Thomas ita adducit, ut plane approbet, ac Graecorum responsioni praeferat. Eundem sequuntur Liranus, Cajetanus, Titelmannus, Catharinus, Gaignaeus, Hasselanus, aliique recentiores. Quibus me libenter adjungo, videns, eura textui maxime convenire. Nam quod objiciunt, Apostolum non de terrena haereditate loqui, sed de coelesti, in cujus exspectatione omnes justi supra dicti defuncti sunt, an et quatenus id verum sit, ex sequentibus intelligetur.
Non acceptis repromissionibus. Nimirum iis, quae ad ipsos factae fuerant de terra Chanaan in possessionem accipienda. Non significat, eos promissione fiastratos fuisse, sed eam illos ipsos non accepisse, quia sic facta fuerat, ut non in ipsis, sed in eorum posteritate compleretur, ipsis ad meliora, id est coelestia promissa aspirantibus, sicut infra declaratur. Qui promissiones liic intelligunt coelestes, ii, ni fallor, Apostoli mentem praecurrunt; nam de iis paulo post opportune loquitur. B. Thomas sine scrupulo de terrena promissione interpretatur, objiciens sibi locum ex Ezech. 33., et respondens eo modo, quo nos supra respondimus ad illud: Tamquam in aliena. B. Thomam Liranus per omnia sequitur. Et huc facit, quod infra de quibusdam dicitur: adepti sunt repromissiones j videlicet easdem, aut Fimiles cum illis, quas hic primi patriarchae accepisse negantur.
Sed a longe eas aspicientes et salutantes. In quibusdam Graecis codicibus inter aspicientes et salutantes medium ponitur: xod TTSia^svTsg, et credentes sive persuasi. Verum Chrysostomus et Theophylactus illud non agnoscunt. At neque Syrus interpretatus est, nec Regia biblia legunt, nec Faber transtulit: ut verisimile sit, temere a quopiam additum esse. Notandum autem, in Graeco haberi continuos aoristos praeteritum tempus significantes, quos Erasmus ita reddidit: Cum non accepissent promissiones, sed procul eas vidissent, et salutassent, et confessi fuissent etc. Quod ait: a longe eas aspicientes et salutantes, Chrysostomus dictum putat ex metaphora navigantium, qui ex longinquo prospicinnl; civitates desideratas, quas antequam ingrediantur et inhabitent, salutatione praeveniunt. Refert autem ad coelestiapromissa, quae antiqui justi per fidem procul aspicientes salutabant. At vero si in parte praecedeaii terreijas promissiones Apostolus intellexit, uti docuimus, oportet de iisdem etiam hanc partem interpretari. Quare sensus hic erit: Secundum fidem dtfuncti sunt sancti patriarchae, cum promissiones illas sibi factas de terra Chanaan non accepissent; contenti videlicet, eas, in posteris suis implendas, a longe ^spexisse et salutasse. Hoc enim eis sufficiebat, non terrena, sed coelestia quaerentibus. Aspicitbant autem et salutabant a longe, quia, quamvis in terra promissa habitaverint, non tamen ut in sua, sed ut in aliena, credentes interim, suam aliquando futuram, hoc est, suae posteritatis, scilicet post quadringentos annos ab eo tempore, quo Gen. 15. id eis promissum erat; atque ut talem venerantes. Igitur adverbium o longe seu procul, Graece noppoi^s'^, posteritatem respicit, in qua promissiones erant impleadae; ad ipsos vero quod pertinet, attende, quod sequitur:
Et confitentes, quia peregrini et hospites sunt super terram. Graecis ordine converso: hospites et peregrini sive advenae, Tzapsnior^iiO'.. Sic enim Graecam vocem vertit interpres 1 Pet. 1.: electis advenis dispersionis. Hic jam Apostolus pulchro et consueto artificio sermonem transfert a figura ad rem figuratam, id est, a promissione terrae Chanaan, quae in posteris sanctorum patriarcharam complenda erat, ad promissionem patriae coelestis, quam se ipsos accepturos credebant. Id facit argumento sumpto ex eo, quod confessi sunt, se peregrinos esse et hospites super terram. Abraham quidem, quando locutus est ad filios Heth, dicens: Advena sum et peregrinus apud vos. Date mihi jus sepulchri vobiscum, Genes. 23.; ad quem locum proprie respexisse Paulum, satis verisimile est. Jacob vero, quando aetatem interrogatus a Pharaone, respondit: Dies peregrinationis vitae meae centum triginta annorum sunt, parvi et mali; et non perveneruntusGue ad dies patrum meorum, quibus peregrinati sunt, Gen. 47. Quibus verbis non se sdum, sed et patres suos, Abraham et Isaac, peregrinos fuisse superterram, confitotur. Sed quaeritur, super quam terram? Recte Theophylactus et Oecumenius, Chrysostomum secuti, non solum Chanaan seu Palaestinam intelligi dicunt, sed universam terram. Quamvis enim Abraham di:!:erit Hethaeis: peregrinus sum apud li^s, id ipsum tamen de quavis alia terra dicturus erat, ut qui Chaldaeam quoque, in qua natus fuerat, ita prorsus deseruisset, ut eam haberet pro aliena. Corte tota vita Jacob peregrinatio fuit. Nam etsi terra Chanaan esset ei natalis, tamen, quod attinet ad terrae possessionem, erat in ca peregrinus. Unde et perogrinorum more tabernaculis utens, locum subinde mutabat. Similiter et Isaac. Quod si in terra natali peregrini erant hi duo; quanto magis alibi, quocumque sese transtulissent? caeterum omnes sic peregrini super terram, ut nec animo terram quaererent, sed ad coelestem patriam semper aspirarent. Ad hos et horum similes respexisLe videtur et ille, qui dixit; Advena sum et peregrinus, sicut omnec patres mei, Psalm 38.
11:14
14. Qui enim kaec dicunt, significant, se patriam inquirere. Sigmficant, Graece £/i(paviCouoiv, id est declarant, aperte significant. Qui, inquit, hospites et peregrinos se confitentur, eo ipso palam ostendunt, se patriam quaerere, id est regionem, quam habeant loco patriae. Nullus enim est peregrinus, ait B. Thomas, nisi qui est extra patriam, et ad eam tendit. Quomodo igitur distum est, Isaac et Jacob peregrinos fuisse in patria sua? Qaia non habebant eam ut patriam, sed ut alienam.
11:15
15. Et, si quidem ipsius meminissent, de qua exierunt, habebant utique tempus reverttndi. Docet, quam patriam inquisierint. Non enim Chaldaeam, unde fuerant egressi; nam si ejus, ut patriae, memores fuissent, facile ad eam reverti poterant. Neque enim deerat illis tempus et commoditas. Memorem esse, non nudam significat recordationem, sed eam, quae cum amore ac desiderio rei conjuncta est. Quomodo dicitur in Psalmis: Memor fui nominis tui; et: Dum re~ cordaremur tui, Sion. Sic e contrario dicitur: Obliviscere populum tuum et domum patris tui, id est ue desideres. Dicit autem: de qua exierunt, cum solus Abraham inde exiviftset, quoniam et filii inde orti erant, ratione patris; unde et quodammodo censentur exivisse cum patre. Adeo vero ad illam patriam non retrospexit Abraham, ut servo suo mandaverit, dicens: Cave, nequando filium meum reducas illuc, Gen. 24.
11:16
16. Nunc autem meliorem appetunt, id est coelestem. Appetunt, Graece opsyovxat, quo verbo vehementior appetitus ac desiderium significatur. Idem legitur 1 Tim. 3.: Si quis Episcopatum desiderat. Illud: nunc autem, hoc loco non tempus significat, sed partim assumptivae, partim illativae conjanctionis vim habere videtur, ut idem fere sit, quod: atqui, sed, igitur, itaque. Quasi diceret Apostolr.s: Itaque fatendum est, eos meliorem appetere patriam, id est non terrenam, sed coelestem. Sic et alibi frequenter accipitur; ut PsUm. 2.: Et nunc reges intelligite; Rom. 2: Nunc autem sine lege justitia Dei manifet-tafa est; 1 Cor. 12.: Nunn autem posuit Deus membra etc., ac rursum: Nunc autem multa quidem membra; unum autem corpus; cap. 15.: Nunc autem Christus resurrexit a mortuis. Quomodo et Latinos auctores interdum loqui constat. Unde liquet, quam futile sit argumentum, quo quidam ex hoc loco probare nituntur, sanctorum Patriarcharum aaimas ne nunc quidem, id est tempore novae legis, beatifica Dei visione frui, sed eam adhuc appetere et exspectare.
Ideo non confunditur Deus vocari Deus eorum. Graece ad vcibum: Qua^ propter non erubescit eos Deus, Deus vocari eorum. Minus dicit, ac plus intelligit. Est enim sensus: Hac fidei devotione tantopere Deo placuerunt, ut Deus, qui est universorum Dominus, non eos reputaverit indignos, quorum Deus vocaretur; imo vero dignatus fuerit eos hoc honore, ut eorum Deum se ipsum nominaret. Quod profecto ad maximam eorum dignitatem et honorem pertinebat. Respicit Apoatolus ad locum Exod. 3., ubi Dominus ait ad Mosem: Ego sum Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob; item: Haec dices filiis Israel: Dominus Deus patrum vestrorum, Deus Abraham, etDeusIsaac, et Deus Ja^ eob, misit me ad vos. Hoc nomen mihi est in aeternum, et hoc memoriale meum in generatione et generationem. Ex qua etiam appellatione Christus in Evangelio demonstravit illorum patrum futuram resurrectionem, quia non est mortuorum Deus, sed viventium. Non enim vellet specialiter, se vocari Deum eorum, qui nec sunt, nec futuri sunt, sed in perpetua morte mansuri; praesertim nomine assumpto ad aeternam memoriam. Hinc porro liquet, Apostolum ab eo loco: Juxta fidem defuncti sunt omnes isti, non agere de omnibus justis, quorum ante meminerat, sed tantum de tribus Patriarchis. Nam caeterorum Deus alicubi vocatus non legitur. B. Thomas in commentar. tres adfert rationes, cur Deus illorum trium Deus vocari voluerit; quas apud ipsum videre est. Apostolus rationem indicat excellentem eorum fidem, qua meruerujt inter amicos et cives atque domesticos Dei haberi praecipui. Quo spectat, quod sequitur:
Paravit enim illis civitntem. Scilicet eam, quam fide exspectabar.t, id est coelestem, cujus, ut ante dictum est, artifex et conditcr Deus. Paravit ergo, quoniam et fecit in tempore tamquam artifex, et faoiendam disposuit ab aeterno tamquam conditor et architectus. Paravit autem illis, non quidem solis, sed ut praecipuis; unde cum illis velut primis atque honoratissimis Dei convivis recubituri dicuntur in regno coelorum omnes electi, Matth. 8, et Luc. 13. Si igitur illis paravit civitatem tamquam civibus atque amicis suis primariis, merito sane vocari voluit eorum Deus.
11:17
17. Fide obtulit Abraham Isaac, cum tentaretur. Pergit trium patriarcharum commendare fidem, idque facit per singulos. In Abraham autem immoratur, quod ille totius generis Hebraeorum princeps esset, ac fidei virtute caeteros antecelleret. Sensus est: Tanta fuit Abrahae fides, ut, ea suadente et impellente, non dubitaverit (cum Deus obedientiam ejus hujusmodi praecepto tentaret) Isaac filium suum Deo victimam immolare; quemadmodum refertur Gen. 22. Obtulit ergo, quia ofi^erre voluit, re ipsa jamjum oblaturus, nisi fuisset ab eodem, qui praeceperat, prohibitus. Quo etiam modo loquitur B. Ja^obus suae Epist. cap. 2., dicens, Abraham ex operibus justiticatnm, cum obtulisset Isaac filium suum. Tentare autem est probare, experimentum capere. Sed hoc improprie de Deo dicitur; tentat enim Deus, non ut sciat, qui omnia novit, antequam eveniant; sed ut alios scire faciat. Dicitur autem tentare, dum facit, quod homines tentantes solent; exempli causa, pater filium tentat, et dominus servum, dum praecipit ei magnum aliquid et difficile, quo co-^noscat ejus obedientiam. Ita Deus tentasse dicitur Abraham, quando ei praecepit, ut filium sibi immolaret, quamvis id non praecepeiit, ut ipse cognosceret, sed ut aliis notam ac manifestam faceret illius obedientiam. Sic enim intelligendum, quod ait: Nunc cognovif id est nunc manifestum feci, vel nunc apparuit; guod timeas Dominum.
Et unigenitum offerebat. Quum dicit unigenitum, ostendit, quanta fuerit tentatio. Non enim poterat cor paternum non gravissime sauciari, quando jussus est filium unigenitum ac singulariter dilectum neci dare. Sic enim habent verba jussionis: ToJle filium tuum unigenitum, quem diligis, Isaac, et offer eum in holocaustum. Sed quaeres, quomodo fuerit Abrahae unigenitus Isaac, quum et alterum filium haberet Ismaelem? Respondent Aquinas et Cajetanus, unigenitum appellari Abrahae filium ex Sara, et id quidem recte. Quod vero Cajetanus addit: Quae sola erat proprie uxor, nam aliae concubinae erant, non satis perpense dictum videtur. Etenim Abraham illo tempore nullas habebat concubinas excepta Hagar, quae jam tum erat dimissa; quae tamen ita concubina Abrahae fuerat, ut vere ac proprie esset ejus uxor, eoque nomine vocata legatur Gen. 16. Potius dicendum erat, Saram solam pleno jure uxorem fuirse, a quo ob conditionem servilem Hagar, quamvis revera uxor esset, deficiebat. Atque hoc modo convenit interpretari verba Ambrosii, lib. 1. de Abraham cap. 4. dicentis, quia non erat ei filius, qui non erat legitimo susceptus conjugio. Nam conjtigium cum ancilla legitimum non erat, quatenus sine pactis nuptialibus initum, quae plenum darent jus conjugale. Quamquam non negamus, Ambrosium in eo libro de conjunctione Abrahae cum Hagar ancilla, varie disputantem, velut in re diificili nec satis adhuc discussa, nihil definitum pronuntiasse. Accedit ad superiorem responsionem, quod Ismael divino oraculo jam abdicatus erat e familia Abrahae, ut proinde quasi mortuus censeretur, ideoque solum Isaac haberet Abraham pro filio. Minus placet Graecorum responsio, qua volunt Isaac unigenitum dici, quantum attinet ad rationem promissionis, eo quod statim sequatur: In Isaac vocabitur iibi semen. Non placet, inquam, quia praerogativa promissionis non efficit, ut qui8 unigenitus vocetur, si plures alioqui fratres habeat. Unde Judas et Joseph, quamvis inter filios Jacob praerogativis quibusdam donati, non tamen unigeniti dicti sunt aut dici potuerunt. Quod autem hic de promissione subjungitur, non explicat rationem, cur Isaac dictus sit unigenitus; sed adjunctio est novae circumstantiae.
Qui susceperat repromissiones. Quidam codices habent: In quo susceperat. Atque ita Bedam, Aquinatem et Liranum legisse, constat. Ita quoque vertit Erasmus, tametsi contra suam ipsius annotationem, qua docet, in Graeco legi: Qui promissiones acceperat. Est igitur haec vera lectio vulgatae translationis: qui susceperat, quam Graecis consonam exhibent omnia paene manascripta, suffragante etiam editione Clementina. Jam nec potest dictio: qui, referri ad:?!mgenitum, repugnante structura Graeci textus; sed ad Abraham necessario refertur, ut hic sit ordo: Abraham fide obtulit Isaac filium suum, eundemque unigenitum, ille, dico, qui promissiones acceperat, id est cui promissiones a Deo factae fuerant; intellige: complendae in hoc ipso filio, quem jussus erat immolare. Id enim volunt sei^uentia. Nec alioqui ratio apparet additae hujus partis, nisi cum Syru paraphraste eam exponamus de promissione Isaac nascituri. Sic enim habet: Et unicum suitm Gbtulit super altnre, is, qui eum acceperat per promissionem. Nam vel eo nomine carissimus erat Isaac patri, quod ex promissione natus esset. Verum hanc expositionem Graeca non admittunt; sed eam magis exposcunt, quam prius diximus. Unde sequitur:
11:18
18. Ad quem dictum est. Ad quem, scilicet Abraham, dictum est a Domino. Qaibusdara placet ad Isaac referri: Ad quem, id est de quo Isaac, dictum est, quomodo cap. 1. legiraue: Ad angelos, id est de angelis; et cap. 4.: Ad quem nobis sermo, id est de quo. Vertitque ad hunc modum Stapulensis. Sed huc confugere, non est necesse, cum prior sensus nihil habeat scrupuli, et Graeca legenti statim sit obvius.
Quia in Isaac vocabitur tibi semen. Quia ad sensum redundat, ut saepe alibi, juxta proprietatem Hebraicae linguae. Unde quidam interpretes omittunt. Locus est Gen. 21., ubi Abrahae praecipitur, ut Sarae dicenti: Ejice ancillam et filium ejus, obsequatur; addita hac promissione: Quia in Isaac vocabitur tibi semen, hoc est, sola posteritas ex Isaac propaganda vocabitur semen tuum, in quo completurus sim promissiones tibi pro semine tuo factas. Haec promissionis circumstantia vel praecipua est, quae labefactare poterat animum sancti viri, et ad ditfidentiam inclinare, si non fuisset solide fundatus in fide veritatis ac potentiae divinae; videlicet plenissime sciens, quia, quaecumque promisit Deus, potens est et facere, Rom. 4. Cum autem omnia cogitanti nullus alius occurreret modus, quo Deus implere(. promissa, quae non dubitabat in Isaac implenda, venit in mentem hoc, quod sequitur:
11:19
19. ArbitranSf quia et a mortuis suscitare potens est Deus. Arbitrans, Graece Xoyica/icvoc;, id est secum reputanSj vel cum secum reputasset. C^uod proprie refertur ad modum impleudae promissionis, nun ad potentiam Dei. Cum enim certissime sciret, Deum posse etiam mortuos suscitare, ita cogitabat apud se: PoteritDeus, si velit, filium meum exstinctum revocare ad vitam; idque omnino facturum credo, si non sit alius modus, quo suam impleat promissionem. Et cum hoc animo et hac fide sese accinxit ad filium sacrificandum. Quae fides eo laudabilior, quod eo saeculo nuUum adhuc auditum esset exemplum hominis a morte resuscitati. V7ide eum et in parabolam accepit. Graece: in parabola accepit, sive recepit, recuperavit. Idem verbum, quod in fine capitis: non acceperunt repromissionem. Hentenius vertit: per parabolam. Haec pars obscuritate sua varios sensus peperit, ut videre est apud Oecumenium, qui facile sex aut septem enumerat, nec tamen omnes attigit. Inter eos unus est, quo verbum: accepit, ad Deum refertur, et pronomen: eum, ad Abraham, hoc modo: Unde et Deus accepit ipsum Abraham velut parabolam et figuram sui, id est statuit in eo figuram Dei Patris offerentis Filium suum pro salute hominum. Sed hic sensus. vim facere videtur textui, qui plane exigit, ut vocabulum accepit ad Abraham referatur, et eum ad Isaac. Quo constituto, alii aliter exponunt. Chrysostomus parabolam interpretatur arietem, quem vidit Abraham inter vepres haerentem cornibus. Hunc enim dicit in ea oblatione figuram ac similitudinem Isaac fuisse, quo mactato ille servatus sit ac patri redditus. Theophylactus vero parabclam seu figuram constituit in re gesta, velut indicante, quod in Christo futurum erat. Ut enim tunc Isaac dimissus est, aries autem cae- Bus, sic unus Christus Deus et homo, secundum humanam naturam pro nobis immolatus est, Deitate manente irapasaibili. Porro Theodoretus parabolam exponit symbolum ac typum resurrectionis mortuorum, ut ex eo, quod Isaac occisus quodammodo fuit et revixit (nam occisus qaoad promptam voluntatem patris, voce Dei prohibentis revixit), velut a parabola disceremuQ, mortuorum futuram aliquando resurrectionem. Ribera parabolam existimat hoc loco Idem esse, quud proverbium sive exemplum, quod vulgi sermone teritur; sic enim parabola frequenter in Scriptura veteris testamenti sumitur; ut sensus sit: Unde Abiaham tantae fidei merito recepit filium suum salvum; idque inparabolam, hoc est, in similitudinem atque exemplum, ut, cum Deus aliquid praeceperit durum et arduum, non dubitent homines ipsius exemplo illud aggredi, firmiter apud se statuentes, Deum omnia in melius conversurun. Verum etsi frequens est ea parabolae acceptio apud Prophetas, in Scripturis tamen apostolicis hr.ud reperitur. Et omnino sublimius aliquid Apostolum hic dicere velle, mihi persuadeo. Proinde satius est, parabolam interpretari figuram seu typum mysterii cujusdam significativum, sicut omnes fere interpretati sunt; quomodo et superius ia hac Epistola cap. 10. accipitur in illis verbis: Quae parabola est temporis instantis. Cum autem mysterium significatum varie exponatur, ut vidimus, nobis eorum sententia probatur, qui mysteriom intelligunt resurrectionis, non quidem omnium mortuorum, sed Christi Domini. Nam quia credidit Abraham, posse Deum mortuos resuscitare, idcirco datum est ei, ut filium velut a morte vivum reciperet; idque ifi parabola seu figura, id est cum significatione magni mysterii, nimirum resurrectionis Christi. Nam Isaac non tantum fuit figura Christi immolati, verum etiam a morte ad vitam revocati. Indicavit hunc sensum Erasmus in sua versione, et apertius expressit in paraphrasi. Addo, qucsdam adveibium o^sv, unde, resolvere in relativum, hoc modo: Unde, id est, ex quibus, scilicet mortuis, ve\ ex qua morte eum recepit. Sed hoc subtile magis, quam verum crediderim. Nec enim solet uti Scriptura eo adverbio ad illum modum.
11:20
20. Fide et de futuris benedixit Isaac Jacob et Esau. Illud et in fronte hujus versus non est in Graeco, neque in Syriaco, neque in bonisMSS., nominatim Laudensi codioe. Historia est Gen. 27., ubi legitur Isaac benedixisse duobus filiis suis Jacob et Esau. De futuris, id est, promittendo bona futura, quae non videbat. Qua in re fides Isaac commendatur, quod, cum in aliena terra consedisset, nihil in ea popsidens, sola tamen Dei promisoione fretus, filiis suis in tempora longe futura tam magnifice benedixerit. Non enim nudae eranl benedictiones, id est faustae imprecationes; sed praedictiones ac promissiones ex fide profectae, ideoque certissimae. Quod et filii intelligentes, certatim alter alterum in accipienda benedictione praevertere studuermit. Porro futura illa bona juxta literam terrena erant et temporalia, sed spiritualium, coslestium et aeternorum imaginem gerentia.
11:21
21. Fide Jacob, moriens, singulos filiorum Joseph benedixit. Singulos, Graece: unumquemque filiorum, id est singulos filios, qui duo erant, Manasses et Ephraim. Historiam vide Gen. 48. Quod, inquit, Jacob morienSy id est, aegrotus ac morti vicinus benedixit duobus filiis Joseph filii sui, manus commutans, et minorem majori praeponens, utrique vero magna bona promittens, quorum nihil adhuc apparebat, fides effecit, qua illustratus certo credebat ea ventura.
Et adoravit fastigium virgae ejus. Haec pars separanda ab ea, quao praecedit, ut quasi novo initio dicatur: Fide Jacob adoravit etc. Non enim eodem loco hoc legitur, sed in cap. praeced., ubi narrat Scriptura, Jacob, exacto et accepto jurejurando a Joseph, quod sepulturus esset ipsum in sepulchro patrum suorum, adorasse, vel ad caput lectuli, sicut ex Hebraeo vertit Hieronymus, vel ad sum-' mitatem sive ad fastigium virgae ejus, scilicet Joseph, sicut hic in Graeco legitur, iisdem verbis, quae sunt apud LXX. interpretes. Quamquam olim ex Graeco quidam Latini virgae suae, non ejus, legerunt, ut ad ipsum Jacob referatur; ut Augustinus commemorat q. 162. in Genes. Nam Graecum relativum auTOU utrumque admittit, variato spiritu. Atque eo modo sibi vertendum putavit Stapulensis. At sane potius est, ut de virga Joseph intelligatur, maxime propter significationem mysterii, quod Apostolus videtur intendere, de quo mox dicemus. Sciendum est autem, diversitatem versionis inde natam, quod utraque vox Hebraea: mittah, id est lectus, et matteh, id est virga, scribatur iisdem literis, sed non iisdem punctis; quae puncta satis constat olim apud Hebraeos scribi non solere, ut proinde facile contingeret, interpretes pro una dictione aliam legere et transferre. Si quaeratur, utra sit vera ac germana Scripturae lectio? vel utram significationem in illis iisaem literis Moses intenderit? Respondeo, quibusdam videri veram, quam reddidit Hieronymus, lectum dicens; eumque secuti in ea re omnes recentiores interpretes, ut veteres taceam interpretes Graecos, Aquilam et Symmachum, qui eodem modo verterunt; denique omnes omnino, solis LXX. exceptis. Siquidem et statim post, initio capitis sequentis, idem vocabulum occurrit, ubi nos rursus ex Hieronymi versione legimus: Qui confortatus sedit in lectulo; nec secus omnes ulii hoc interpretati sunt, atque ipsi etiam etiam LXX. Neque enim eo loco, nisi absurde, pro lectulo virga transferri potuit. Sensum autem prioris loci reddens Hieronymus in traditionibus Hebraicis, sic ait: Et adoravit Israel ad caput lectuli; quod scilicet, postquam ei juraverat filius, securus de petitione, quam rogaverat, adoraret Deum contra caput lecti sui. Sanctus quippe et Deo deditus vir, oppressus senectute, sic habebat lectulum positum, ut ipse jacenfis habitus ahsque difficuUate ulla ad orationem esset paratus. Sic ille. Joannes tamen Hasselanus, vir magnae eradltioDis, Caesarens apud Lovanienses Scripturae sacrae quondam interpres, in hujus loci comment. manusc. docet, rectius facturum faisse B. Hieronymum, si suam versionem Gen. 47. iu fine, conformassct interpretationi ipsorum LXX. ac reddidisset: adoravit super (aut contra, quomodo idem Hieronymus vertit ex LXX. in Tradit.) fastigium virgae ejus. Et S. Augustinus quaest. illa 162. in Genes. ait: Quod Septuaginta interpretati sunt, nullum vel levem sensum habere, putandum non est. Verum quo pacto cum hac responsione conciliari possit praesens Apostoli locus, in quo non lectuluSj sed virga nominatur (nam caput, summitas, fastigium eadem eunt in proposito, et eadem Hebraica voce significantur, nec de ea re quaestio est), Hieronymus nihil dicit. Inter commentatores autem nescio, an quisquam sit, qui lectoris animo satisfaciat. Nobis videtur utcumque satisfieri posse, si respondeamus altero horum modorum. Unus est, si cum F. Ribera dicamus, utramque sensum verbis Hebraicis, a Mose scriptis, comprehendi; ac Spiritus sancti consilio factum, ut duo sensus in eadem oratione latentes exprimerentur, juxta ejusdem vocabuli diversam significationem. Dico: ejusdem vocabulif quia punctis remotis, quae Moses non addidit, nullum est discrimen. Quae responsio si non placet, propterea quod absurdum habeatur in omni genere scriptionis, ut vocabulum, aequivoce duo significans, simul stet pro utroque significato, meritoque negent viri doctissimi, eandem Scripturam habere plures sensus literales: restat alter modus, ut dicamus, id, quod apud LXX. legebatur, sive cum Hebraeo fonte conveniret, sive non, opportune allegasse, suoque instituto accommodasse Apostolum; quod ea versio apud eos, ad quos scribebat, in auctoritate esset ac veneratione, quemadmodum alio loco ostendimus; ut haec sit allegatio non tam Scripturae, quam rei concessae. Quod sine dubio recte fieri potuit, et ad docendum atque exhortandum valet suo modo. Quasi igitur sic dicit: Et adoravit fastigium virgae ejus. quemadmodum habetur in bibliis Graecis, quae vos cum veneratione legitis. Ac forte similis adhibenda est solutio ad locum Luc. 3., ubi praeter fidem omnium Hebraicorum codicum ex sola versione LXX. una generatio interseritur. Et quidem Cornelio Jansenio, praeceptori meo, ita respondere visum fuit. Et qui aHter respondent, torquent se miris modis. Quamquam quod ad rem praesentem attinet, utrumque verum esse potest: Jacob adorasse versus caput lectuli, et adorasse fastigium virgae Joseph stantis ad lectuli caput. Non enim pugnant haec duo. Nam quod nos legimus: adoravit Dominum, Hieronjmus Dominum addidit de suo. Certe D. Thomas varietate lectionis. quam refert in comm., non est offensus, tamquam inde consequens sit, vel Paulum male Scripturam citasse, vel Hieronymum male vertisse. Tantum conatur varietatem illam ita conciliare, ut sensus simul consistant. Caeterum huic nostrae responsioni pro coronide illud adjicimus, directione Spiritus sancti factum esse, utid, quod LXX. scripserunt, aliud fortassis pro alio reddentes, serviret mysterio, sicut in aliis quibusdam factum non negamus. Ut autem mysterium, quod Apostolus exprimere noluit, assequamur, annotant, qui in Genesim scribunt, Joseph, a rege proximum, virgam seu sceptrum, videlicet potestatis insigne, gestasse. Hujus ergo summitatem adoravit Jacob, id est, ad eam incurvavit se, potestatem honorans in filio. Sed cur id fecit? Ut ostenderet, inquiunt, veritatem somnii Joseph, quo viderat se a sole, id est, patre suo adorandum, Gen. 37. Sed quomodo fide adoravit (quod hic testatur Apostolus), cum illam filii potestatem, somnio praenuntiacam, non jam fide, sed oculis aspiceret? Quare multo rectius in eo, quod Jacob adoravit fa«tigium virgae filii sui, id est, potestatem ejus honoravit, intelligimus alicujus rei futurae mysterium. Quod illi optime explicant, qui dicunt, Jacob in Joseph filio suo Christum significatum prospexisse, et in virga Joseph regiam Christi potestatem agnovisse; denique ejus virgae fastigium seu caput adorasse, quia caput Christi Deus, 1 Cor. 11. Quaeri hic potest, cur Apostolus, qui duarum benedictionum meminit, tertiam, non minus memorabilem et mysteriorum plenam, qua Jacob benedixit filiis suis duodecim, praetermiserit. Respondeo, satis esse Apostolo, si e multis, quae per fidem operati sunt patres, pauca quaedam delibet, eaque praecipua; nec rationem nobis reddendam, cur etiam e praecipuis nonnulla praetereat, cui non erat propositum omnia referre. Tametsi praetermissae benedictionis duodecim patriarcharum haec potuit esse ratio, quod ea maledictionem haberet implicatam, ut patet legenti Gen. 49.
11:22
22. Fide Joseph, moriens, de profectione filiorum Israel memoratus est. Merito Joseph prioribus subjungitur, qui et patriarcha fuit, et propheta, multarumque virtutum exemplar, cujus animo nec potestas, nec bonorum afHuentia, qua potiebatur in Aegypto, oblivionem aut neglectum induxit promissorum Dei. MorienSj Graece TcAeuTdiv, verbum a superiore diversum, id est vitam finiens, termino vitae proximus. Habetur idem verbum Matth. 2., ubi nos legimus: defuncto autem Herode. Nec est in Graeco: de profectione, sed: de exitu filiorum Israel, scilicet ex Aegypto.
Et de ossibus suis mandavit. Itidem ex Aegypto asportandis. Sic enim legitur allocutus fratres suos Genes. ult.: Post mortem meam Deus visitabit vos, et ascendere vos faciet de terra ista ad terram, quam juravit Abraham, Isaac et Jacob. Cumque adjurasset eos atque dixisset: Deus visitabit vos; asportate ossa mea vobiscum de loco isto, mortuus est. Igitur quod Joseph moriturus mentionem fecit cum asseveratione de rebus futuris, quae nondum videbantur, id est, de egressione filiorum Israel ex Aegypto, quae post ducentos annos secuta est, deque introductlone eorum in terram patribus promissam; quodque in hujus rei testimonium mandavit, ossa sua simul asportari: id totum ex ea fide processit, quam habuit divinae promissioni patribus factae. Sed nec irritum fuit mandatum. Nam ossa ejus, Mose mandante, secum tulisse leguntur Israelitae, Exod. 13., eademque postea in terram promissam intulisse, atque ia agro paterno sepeliisse, Josue ultimo.
11:23
23. Fide Moses, natus, occultatus est mensibus tribus a parentibus suis. A Patriarchis ad Mosen transit, in cujus etiam fide praedicanda immoratur, quod ejus apud Hebraeos, ut Prophetae maximi et Legislatoris, summa esset auctoritas. Orditur autem a nativitate ejus et fide parentum, qua eum, quum natus esset, contra regis edictum occultarunt in domo sua tribus mensibus, Exod. 2. et Act. 7. Pro: parentibus, Graece est: patribus; Syrus quoque sic habet: Fide patres Mosi occultaverunt eum etc. Ex quo suspicatur quidam, non solos patrem et matrem de puero servando sollicitos fuisse, sed et populum et potissimum contribules. Quod non valde probabile est. Res enim tam multis nota non potuisset apud regios ministros celari. Qaare patribus pro parentibus dictum accipimus, sicut omnes interpretantur. Sic enim interdum, etsi raro, Graecis usurpatur. At quaeritur, qua parentum fide occultatus fuerit Moses. Nam videri potest, id eos fecisse naturali impulsos amore, quo parentes filios suos omni ratione servatos cupiunt; ut verisimile sit, idem ab aliis quoque Hebraeorum nonnullis fuisse tentatum. Respondeo, ea fide, qua credebant, id, quod a majoribus acceperant, futurum aliquando, ut Deus educeret populum ex Aegypto, et introduceret in terram promissam; ideoque nec metuendum, quod Pharao moliebatur, ut scilicet populus aut omnino exstingueretur, aut servitute oppressus vires et facultatem non haberet, invitis Aegyptiis, fugam ineundi. Hac igitur fide instructi et animati, divinae promissioni de populo servando cooperati simt, quoniam pnernm sibi natum, ne occideretur, occultarunt. Addatur huic responsioni, si lubet, id, quod refert Josephus lib. 2. antiq. Jud. cap. 5., Deam Amramo, patri Mosi, astitisse per somnium ac promisisse, nasciturum ei filium, qui suo tempore Hebraeos ex Aegjptia servitute liberaret. Virum id ipsum narrasse uxori jam gravidae. Utrumque fidem oraculo adhibuisse, et ea fide inductos, postquam mulier tam facile fuisset enixa, nt observatores falleret, infantulum per tres menses clam apud se nutrivisse. Notandum est autem, etsi textum Hebraeum legenti sola mater videatur occultasse puerum, LXX. tamen interpretes, quos Paulus sequitur, utrique parenti factum hoc adscribere. Nec enim mulier, inscio aut repugnante marito, facere id potuisset.
Eo quod vidissent elegantem infantem. Graece: uatdtov, puellum. Videri potest haec pars contraria praecedenti. Nam si parentes ad occultandum et servandum puerum movit elegantia formae, quam in eo videbant, quomodo t& res in laudem fidei refertur? praesertim cum legamus, Isai reprehensum fuisse, quod filios suos offerret Samueli, prout quisque forma excellebat, 1 Reg. 16. Sed dicendum, parentes haudquaquam more vulgi pennotos fuisse elegantia pueri, ut eum cum tanto suo periculo servatum vellent; sed quod in vultu talem animadverterent elegantiam seu pulchritudinem, quae divinam quandam indolem pueri promittere videretur; adeo ut, quod certo credebant de populi liberatione aliquando futura, confiderent hujus pueri virtute et opera, si in virum posset evadere, perfectum iri. Huc facit, quod B. Stephanus in sua ad Judaeos oratione Act. 7. non simpliciter dicit, puerum hunc fuisse elegantem (Graece acTsTov^ eodtm vocabulo, quo post LXX. Paulus hic utitur); eed dicit: elegantem Deo, quod recte noster interpres vertit: gratum Deo, et Syrus: dilectum Deo; ut nimirum illa vultus elegantia significatum fuerit, puerum, futurum singulariter Deo gratum, Deumque velle per illum magnum aliquid ad populi sui salutem operari. In quam sententiam etiam Chrysostomus hunc locum interpretatus est. Quod si recipimus narrationem Josephi supradictam de somnio patris Mosi, plenior erit responsio. Sic enim dicemus, parentes ejus aspectu pueri tam elegantis fuisse confirmatos in fide oraculi, quod divinitus acceperant.
Et non timuerunt regis edictum. Praeceperat rex omni populo Hebraeorum, ut, quidquid masculini sexus eis nasceretur, in flumen projicerent, Exod. 1. Hoc edictum timuisse negat Mosi parentes, quia, quamvis timore puerum occultarint, non tamen ita timuerunt, ut edicto parerent. Removet ergo ab eis timorem efficacem, quo quis adductus id facit, quod jubet is, qui timorem incutit. Ita saepe non timere accipitur in Scripturis, ut Matth. 10.: Nolite timere eoSj qui occidunt corpus; 1 Machab. 2.: A vtrhis viri peccatoris ne timueritis. Sed dices: Quomodo non ita timuerunt, qui tandem paruerunt edicto, puerum exponentes in ripa fluminis? Exod. 2. Quo argumento contendit Calvinus, fidem in eis valde imbecillem fuisse, adeo ut non vacillaverit modo, sed collapsa fuerit. Atqui immerito eos culpat. Non enim juxta edictum projecerunt puerum in flumen; sed cum diutius celare non possent, id fecerunt, quod in tanto pueri ac sui periculo, faciendum inculpata prudentia dictabat. Nam fi&cellae bituminatae inclusum, ne facile mergi posset, exposuerunt in carecto fluminis ad ripam, ubi minus esset pericoli, meliusque posset observari, quod eveniret. Porro rei eventum divinae providentiae committebant, quemadmodum et Josephus de eis scribit.
11:24
24. Fide Moses, grandis factus, negavit, se esse filium filiae Pharaonis. Graece: negavit dici filius, id est, renuit vocari filius filiae Pharaonis, ut vertit Erasmus. Male Faber: Recusavit dicere: Filius sum filiae Phaaronis. Quam versionem Cajetanus, Graece nescius, imprudenter secutus est. Constat ex historia Exod. 2., Mosen, postquam adolevit, haud ignorasse, se Hebraeum esse, non Aegyptium. Educatus est enim a matre sua ab infantia usque ad aetatem adultam, ac tum demum redditus filiae Pharaonis, quae eum non pro suo filio accepit, sed sibi in filium adoptavit. Non ergo dicere vult Apostolus, Mosen fide, id 3st, revelatione divina admonitum, cognovisse, se non esse filium naturalem filiae Pharaonis; hoc enim procul dubio sciebat tarc ex matre, quam ex adoptante; sed sensus est hujusmodi: Fides effecit, ut Moses, vir factus, adoptionem filiae Pharaonis ac regiam cognationem contemneret, malletque palam vocari Hebraeus et hominis Hebraei filius, quam filius reginae aut filiae regis. Non legitur eam adoptionem Moses verbis respuisse; sed facto satis respuit, quando, relicta aula regia, ad fratres suos Hebraeos in afflictione visitandos egressus est, nec ad aulae delicias ultra reversus, ut legitur Exod. 2. et Act. 7. Adscribitur autem hoc ejus fidei, quia tam praeclaram adoptionem cum labore ef afflictione non commutaret, n'si majora bona, quae fide intuebatur, exspectaret. Aspiciebat enim, ut statim dicitur, in remunerationem. Dicit autem, grandis factus, non modo statura, sed insuper aetatis profectu, quia, ut refert S. Stephanu9 Act. 7. (idemque colligitur ex historia Exodi), quadragenarius erat, quando in cor ejus ascendit, ut fratres suos visitaret. Sed cur tam sero ad eos se contulit? non quia fratrum salutem prius neglexisset, aut minus curasset, vohiptatum Aegyptiarum illecebris occupatus; sed ideo forte, quod exspectandam sibi putaret eam aetatem, quae ad res magnas gerendas idonea maxime judicatur. Aut certe, quod rem tantam, quam animo conceperat, non absque peculiari Dci instinctu, quem nondum senserat, tggredi nollet. Alioqui Mosen de liberatione populi jam ante cogitasse, probant illa B. Stephani de eo verba: Existimabat, intellige^^e fratres, quoniam Deus per manum ipsius daret ialutem illis.
11:25
25. Magis eligens, affligi cum populo Dei, quam temporalis peccati habere jucunditatem. Graece: OLTZoXoioavo, id est, fruitionem seu delectationem. Nec est: temporalis, sed: temporalem, TCpoi;xatpov, ut ad jucunditatem referatur. Atque ita veteres etiam Graecos, Chrysostomum ac caeteros, legisse, docent eorum commentarii. A quibus nec Syriaca dissentit editio. Sic enim habet: Et non modico tempore delectari in peccato. Paulus quoque 2 Cor. 4. ad bona, quibus homines fruuntur, eandem vocem retulit: Quae videntur, inquit, temporalia sunt ^ quae non videntur, aeterna. Verum sive temporale ad delectationem referatur, sive ad peccatum, legendo TTpogxaipou, quod in paucis quibusdam ac minus probatis exemplaribus Graecis legitur, in sensu non magnum est discrimen, et alterum facile ex altero intelligitur; ut temporale dicatur peccatum ab effectu, quia delectatio, quae peccato quaeritur, diuturna esso non potest. Quamquam magis consuetum est, dici, dum quis peccat, delectationem transire, peccatum manere. Nam etsi cum delectationo transeat etiam actus peccati, manet tamen reatus et conscientiae morsus. Quaeritur, de qua afflictione, et de quo peccato loquatur Apostolus. Non enim Moses aliquando cum caeteris Hebraeis servivit in luto et latere. Et si peccatum erat, versari in affluentia bonorum aulae regiae, peccaverat igitur tot retro annis, quibus inter aulae proceres fuerat commoratus. Ad utrumque respondeo: Peccasset Moses, si voluptates et opes Aegjptias praetulisset saluti et liberationi suae gentis, aut ita eis immersus fuisset, ut de fratribus afflictis non curaret. Unde Amos 6. gra\iter increpantur opulenti in Sion, quod nihil paterentur super contritione Joseph. Afflictus autem fuit cum populo Dei, id est, cum Hebraeis fratribus suis, non eadem cum illis, sed similia propter illos patiens; c,nando, percusso Aegyptio, fugit et in exilium abiit, ubi pascendis ovibus vitam transegit, qui dudum in Aegypto deliciis et opibus abundaverat. Quamquam non dicit Apostolus, eum cum populo Dei afflictum fuisse; sed affligi elegisse potius, quam momentaneis deliciis cum peccato frueretur. Ex quo non est consequens, ut afflictus fuerit. Ut autem haec prae illis eligeret, excitabat et roborabat eum fides; quemadmodum et in eo, quod sequitur:
11:26
26. Majores divitias aestimans thesauro Aegyptiorum improperium Chritti. Neminem turbet, quod Ambrosius, lib. de paradiso, pto: majoribus divitiis, legit: majorem honestatem. Quidam enim vetus interpres, nXoutov, divitias, assidue vertit: honestatem; ille nimirum, ex cujus versione habemus libros Sapientiae et Ecclesiastici. Neque enim idem est omnium sacrorum librorum vulgatae editionis inte^^pres, ut norunteruditi. Vide Sap. 7. 8. et 10. et Ecclesiastici 11. 13. lib. 2. de Abel, cap. 4., pro: ynajoribus divitiiSj legit: majus patrimonium. Porro notandum, participia eligens et aestimans, in Graeco esse aoristos praeteritum significantes. Unde recte pro: aestimans, alii vertunt: arbitratus, Moses, inquit, thesauro Aegyptiorum (Graece: thesauris, qui in Aegypto erant), id est opibus Aegyptiis, quibus abundare et cum quiete frui poterat, improperium Christi praetulit, tamquam majores divitias; vel quia Christi improperium magis honorificum sibi ducebat; vel quod praesentem ignominiam sibi convertendam sciret in coelestes divitias et gloriam eemper mansuram. Sed quodnam dicat improperium Christi, valde dubitatur. Non enim Mosi potuit improperari, quod Christianus esset, aut Christum coleret, quando nec natus erat Christus, nec auditum Christi nomen. Chrysostomus ac plerique post illum interpretantur improperium Christi in eo, quod, quemadmodum Christus ignominia affectus est a Judaeis, ad quos misEus venit, ita Moses a fratribus suis Hebraeis, quibus se liberatorem insinuabat, contumeliose fuit repulsus, cum ei diceretur: Quis constituit te principem aut judicem super nos? Num occidere me tu vis, sicut heri occidisti Aegyptium? Exod. 2. De qua contumeliosa repulsa loquitur etiam B. Stephanus in Actis. Huic expositioni Theodoretus et Thomas addunt, bene id, quod Moses a fratribus passus est, improperium Christi vocari, quia typus et figura fuit ejus, quod Christus erat passurus. Verum ista, si bene consideres, huic loco non quadrant. Nam Apostolus ab eo loco: magis eligens etc., rationem reddit ejus, quod dixerat, Mosen negasse se filium filiae Pharaonis. Atqui hujus ratio esse non potest, quod thesauris Aegypti praeponeret improperium inferendum a fratribus Hebraeis. Nam relinquens aulam, suosque visitans, non hoc exspectabat, ut probris ab iis afficeretur; sed magis, ut tamquam futurus liberator susciperetur. Quocirca alii rectius improperium Christi interpretantur id esse, quod in priori membro dixit: affligi cum populo Dei, ut improperium intelligatur, quod Aegyptii dicturi erant in Mosen, abdicantem a se regiam adoptionem, et profitentem, se Israelitam esse. Probrum hoc erat, quod Hebraeus esset, quam gentem abominabantur jam olim Aegyptii, ut patet Genes. 43. et 46., quamque dudum in servitutem redegerant. Hoc autem vocat improperium Christi, id est, populi Dei Christum exspectantis, quatenus injuria membrorum in caput redundat. Et hoc pacto loqui dicunt Apostolum ad consolandum suos Hebraeos, qui propter fidem Christi non solum direptionem bonorum passi fuerant, sed insuper irrisionibus et probris infidelium erant expositi. Diversam ab his ac peculiarem explicationem adfert Ribera. Sentit enim, Mosem, spiritu prophetico intuentem Christi passionem et opprobria, optasse ejus conformitatem; atque ex ea animi devotione maluisse cpprobriis affici, id est, Christo quodammodo compati, quam honoribus ac divitiis abundare in aula Pharaonis. Et hoc esse, quod dicit Apogtolus, eum elegisse improperium Christi; quomodo si dicamus, Petrum, quando crucifixus est, elegisse impropeiium crucis Christi, quia similitudinem mortis Christi, Domini sui, in cruce passi, libenter ac devote amplexus est. Non dicitur autem quis eligere aut pluris aestimare id, quod omnino non novit. Quare improperium Christi notum esse Mosi oportuit, ut illud tanti aestimaret; sicut Petro nota fuit crux Christi. Quae expositio recte se habet, si improperium Christi proprie accipiendum sit; quod aliis non videtur. Porro, si conjecturae locus esset, suspicari possemus, Apostolum scripsisse Xtj- OTOU^ non XptOTOu, id est, latronis, non Christi, Quod cum dure sonaret, nec intelligeretur, quorsum dictum esset, mutatum esse in vocabulum sono vicinum, idemque piis auribus gratum: XpiOTOU; sicutaccidit innominibus vi^oouget^lTjooug, Ecclesiastici 43. Sic ergo vera lectio esset: improperium latronis sive homicidae. Nam Moses, postquam occidit Aegyptium, primum quidem ab Israelita audivit opprobrium homicidae, cum ei diceretur: Numquid occidere me tu vis, sicut heri occidisU Aegyptium? Deinde, re divulgata multo magisapud Aegyptios, quibus jam exosus haberi coeperat, infamatus fuit tamquam sicarius aut latro. At Moses hujusmodi improperium atque infamiam, quam sustinebat causa populi Dei, pluris fecit, quam omnes thesauros Aegypti. Mutandae lectionis in nomen Christi dedisse potuit occasionem, quod infra cap. 13. legitur: improperium ejus, scilicet Christi. Sed illic non de antiquis loquitur Apostolus, sed Christianos hortatur, ut Jesu Christi improperium portent. Illud etiam observa, Apostolum toto hoc capite et sequenti Christi vocabulum nusquam exprimere. Veruntamen de hac conjectura aliorum est judicium.
Aspiciebat enim in remunerationem. Graece: aTiepXsTrs, respiciebat. Probat, illud totum, quod de Mose dixit, fidei fuisse effectura. Primum enim credebat, post afflictiones, quas cum populo Dei tolerabat, secuturam populi liberationem; quae utique futura erat merces quaedam patientiae prioris. Deinde ac potissimum fidei suae oculos attollebat ad bona coelestia, quae Deus cultoribus suis pro mercede ac praemio piorum laborum se redditurum promisit. Notanda sententia propter sectarios, qui bonorum operum merita negant, ac servile esse putant, intuitu remunerationis Deum colere. Contra docet Apostolus, Mosen, afflictiones et opprobria ferentem, in remunerationem aspexisse, et ejus ac patriarcharum exemplis Hebraeos suos, ut idem faciant, hortatur. Ne vero per hoc vel gratiae, vel gloriae Dei derogatum quidquam videatur, certissime teneamus haec duo: Omne meritum nostrum esse Dei donum; et omne praemium nostrum ad Dei gloriam esse referendum.
11:27
27. Fide reliquit Aegyptum, non veritus animositatem regis. Animosita^ tem, Graece: tov ^u/xov, quod interpres iram et furorem vertere solet; quemadmodum etiam habet Syriaca translatio. Nam quod Erasmus ferociam vertit, vim vocabuii minus expressit. Significat enim Graecis impetum animi ebullientis ad vindictam, soletque usurpari pro ea parte animi, quam irascibilem philosophi vocant. Quaerunt Graeci tractores, quomodo dicat Apostolus, Mosen fide reliquisse Aegyptum, nec veritum fuisse iram regis, cum ipse in Exodo timorem suum fateatur, his verbis: Timuit Moses, et ait: Ouomodo palam factum est verbum ij.ud? Audivitque Pharao sermonem hunc et quaerebat occidere Mosen. Qui fugiens de conspectu ejus, moratus est in terra Madian, Exod. 2. Respondent autem, Mosen timore quidem fugisse, ne Deum tentare videretur, si manifesto periculo non se subduceret; sed non ita timuisse, quin ausus fuerit postea reverti ad populum liberandum. Liranus, ut Mosi constantiam in hoc facto declaret, adducit fabulam quandam Judaicam, scribens in Exod. 2. et 4. Sed verior responsio est, quam idem Liranus et alii huc adferunt, Apostolum non agere de fuga Mosi ex Aegypto post interfectum Aegyptium, sed deeo discessu, quo, cum ujiverso populo, Aegyptum leliquit, eidemque ad discedeDdum auctor et ductor fuit. Qua in re fides ejus insigniter eluxit. Cum enim res esset difficillimi negotii, tantam hominum multitudinem, magna ex parte imbellem, e sedibus suis educere in alienam et ignotam terram; sciretque, regis animum, a quo consensum vix tandem extorserat, mutabilem esse, sibique imprimis infensum; ac proinde metuendum videretur, ne, cunsilio mutato, mox collectis copiis, abeuntem populum armafa vi retraheret, una secum in perpetuam ac duriorem servitutem redigendum: hac tamen irdcundia regis contempta, rem aggressus est, sola fide subnixus, qua credebat, Deum populo ad ea, quae promiserat, impedimentis omnibus remotis, viam paraturum.
Invicihilem enim tamquam videm sustinuit. Latini verbum: sustinuit, ad Deum referunt, ut sensus sit: Iram hominis visibilis contempsit, quia fide Deum invisibilem, tamquam videret, sustimiit, hoc est exspectavit, scilicet adjutorem et remuneratorem. Etsi nonnulli invisibilem exponunt, quantum ad promissa, quae Moses, etsi non videbat, fide tamen, tamquam videret, exspectabat. Verum in Graeco non est: G7i£,ti£'.v£V^ quo verbo saepe alibi Scriptura utitur, quodque Latinus interpres papsim vertit: sustinere, id fcst patienter exspectare, unde verbale nomen in Scripturis frequens: Gtio/jiovtj, sustinentia, patientia; sed est verbum IxapTspr^asv, quod ad rem, non ad personam referendum est. Significat enim: tolerare, patienter ferre incommoda. Quocirca magis probo Graecorum expositionem, quae talis est: Aegyptum reliquit atque inde populvm eduxit, oon veritus iram regis visibilis, quia Deum invisibilem adjutorem suum ac remuneratorem, tamquam oculis videret, fide intuens, omnia illa dura toleravil. Itaque metathesis esse videtur in verbis Apo- Btoli, ut rectus ordo sit: Tamquam enim invisibilem videns, sustinuit Quod alii verterunt: obduruit, forti animo fuit. Erasmus sensum potiur,, quam verba reddidit, hoc modo: Ptrinde enim, quasi vidisset eum, qui est invisibilis, ita obduraint. Est autem allusio quaedam ad notionem fidei, quam definivit argumen^ tum non apparentium; et proinde piobatio ejus, quod dixit: Fide reliquit.
11:28
28. Fide celebravit pascha et sanguinis effusionem. Dicitur Moses celebrasse sive, at in Graeco, fecisse pascha et effusionem sanguinis, quia Dei jussu populo Israelitico faciendi ■auctor fuit, ut habetur Exod. 12. Facere pascha, quidam interpretantur: occidere pascha, id est, agnum paschalem. Non recte, quia facere non solum hic ad pascha refertur, sed etiam ad sanguinis efi^usionem; quare expositio non quadrat. Sensum ostendit noster interpres, pro: fecit, vertendo: celebravit; ut paschci non agnus intelligatur, sicut alibi, quum pascha dicitur immolari; sed ipsius agni immolatio et esus cura ritu praescripto, quemadmodum bene exponit S. Thomas. Dictum est pascha, non a Graeco iraoxstv, id est pati, sed ab Hebraeo pe~ sach, seu a Syriaco phase, ut scribit Hieronymus, quod transitum significat. Rationem nominis ipse Dominus adjecit, eodem loco dicens: Et transibo per ter" ram Aegypti nocte illa, percutiamque omne primogenitum in terra Aegypti. Ac rursus: Et videbo sanguinem, et transibo vos, id est praeteribo. Non ergo nomen hoc inditum est a transitu filiorum Israel per mare rubrum, ut visum est quibusdam; sed a transitu Domini per Aegyptum, et praeteritione Hebraeorum in caedendis primogenitis. Porro sanguinis effusio7iem agni immolati inteHige. Nam de sanguine eju.s e£Puso liniebant vel aspergebant quisque suae domus utrumque postem et nuperliminare, sicut eis fuerat praeceptum. Et sunt, qui vertendum putent: aspersionem; sed Graeca vox effusionem seu profusionem significat, non aspersionem. Ac prius oportuit effundi sanguinem, nt memoratis partibus domus posset aspergi. Supra quoque cap. 9. sanguinis aspersio et effusio tamquam diversa nominantur. Facil^ tamen utruroque comprehendi poterit, si per tropum exponamus, hoc laodo: celebravit effusionem sanguinis, id est, effusi sanguinis aspersionem. Quaeritur, qua fide Moses celebravit pascha. Respondeo_, fide promissionis divinae, quae continebatur in paschatis inslitutione. Sic enim legitur: Habebitis hitnc diem in momimentum, et celebrabitis eum solemnem Domino in generationibus vestris cultu sempiterno. Hoc autem populus facere rion posset, nisi e servitute liberatus, et in Dei cultu per saecula conservandus incohimis. Hujus ergo beneficii praestandi fide pascha celebravit. Sed qua fide sanguinis effusionem? Id jam sequitur:
Ne, qui vastabat primitiva, tangeret eos. Primitiva, Graece TrpcoTOxoxa^ id est primogenita. Sensus est: Ne angelus Aegyptum transiens, et omnia ejus primogenita vastans (Graece oAo^pcutov, id est perimens, exterminans) ab homine usque ad pecus, quemquam laederet Is- Taelitarum; utpote prohibitus sanguine, quo videret aspersas eorum fores. Promiserat enim Deus, fore liberos a plaga, quorum aedes agni immolati sanguine essent insignitae. Patet ergo, qua fide sanguinis effusionem Moses celebraverit. EoSj refert ad Israelitas, quamvis ante non nominatos. Nam intelligebantur in eo, quod dixit, Mosen celebrasse pascha etc. Celebravit enim, non solus, sed cum populo. Nec dubium, quin etiam ex populo fuerint, qui fide celebrarent. Vasta tor autem angelus idem est cum eo, qui 1 Cor. 10. vocatur exterminator, oXo- ^peuTYjc. De quo plura in ejus loci commentario. Jam quid mysterii latentis in agno et sanguine viderit Moses, quoniam ad sensum hujus loci proprie non pertinet, pio lectori perquirendum relinquo.
11:29
29. Fide transierunt mare rubrum, tamquam per aridam terram. Scribitur Exod. 14. Graeca non addunt: terram. Subauditur enim more Hebraeis usitato, ut in Psalmo: Et aridam fundaverunt manus Ejus, et Matth. 22.: Vae vobis, quia circuitis mare et aridam. Transierunt, supple, Israelitae, significati pronomine eoSy quod praecessit. Sed quorum fide? sua, an Mosi? Videtur ad utrosque referendum. Nam Mosi quidem fides illic singulariter eminebat, qui populo ductor et hortator ad transeundum mare fuit. Crediderunt tamen etiam e populo non omnes, quia 7ion in pluribus eorum beneplacitum erat Deo, 1 Cor. 10.; sed aliqui, quorum fides cum fide Mosi conjuncta non solum. eos impulit, ut intrepide transirent, Deo jubente et securitatem promittente, verum etiam meruit tantum miraculum, ut aquae divisae transitum ipsis praeberent, tamquam per siccam terram euntibus. Haec enim duo fidei tribuit Apostolus hoc loco, quemadmodum B. Thomas annotavit: alterum, quod fecit populus; alterum, quod Deus. Mare rubrum est quod Graeci vocant Erythraeum, Arabiam a meridie abluens, et Aegypto conterminum; Geographi sinum Arabicum appellant. Cur mare rubrum vocetur, variant scriptores. Qui enim revera aquas ejus rubere existimant, alii quidem id provenire credunt ab arena, quam volvunt alvei a fundo; at alii talem reddi colorem putant a radiorum solis repercus^^u. Sed vero propior est eorum sententia, qui dictum censent Erythraeum ab Erythra rege, qui in illis locis regnavit. Quo nomine cum efiam rubrum Graecis significetur, errore factum putant, ut, quod Graeci vocant Erythraeum mare, Latiai rubrum appellarent. In Hebraeo vocatur mare Suph, id est mare junci. Quod alii vertunt: carectosum sive algosum, ita dictum, quod in eo mari juncorum et algae copia sit, plus quam in aliis.
Quod experti Aegyptii, devorati sunt. Graece: Cujus (scilicet maris transeundi) experimentum cum cepissent Aegyptiiy absorpti sunt. Tentarunt enim transire post Israelitas; sed quoniam temeritate id fecerunt, non fide, meruerunt aquis ad depressa loca revertentibus involvi et suffocari. Itaque haec pars a contrario vim fidei declarat.
11:30
30. Fide muri Jericho corruerunt, circuitu dierum semptem. Graece: circumdatij vel postquam circumdati fuissent ad septem dies. Commendatur hic meritam fidei eorum, qui terram promissionis ingressi sunt, inprimis Josue, qui dux populi post Mosen fuerat constitutus; deinde Levitarum atque ipsius populi. Crediderunt enim praecipienti ac promittenti Domino, si urbem Jericho, quamvis munitam et expugnatu difficilem (quae terram promissam ingressis prima erat objecta, et ultra progredi eos non sinebat), circumirent septem diebus cum arca foederis et tubis sacerdotalibus, futurum, ut moenia civitatis sponte corruerent. Crediderunt, inquam, ct ita, ut crediderunt, factum est. Historiam habes Josue 6.
11:31
31. Fide Rahab meretrix non periit cum incredulis. Graece est participium: anet^TJoaot, id est iis, qui non ohedierant, quemadmodum et Syrus interpretatus est. Graeca vox eos proprie significat, qui nolunt persuaderi, vel ut credant, quod dicitur, vel ut faciant, quod praecipitur. Noster interpres passim vertit: incredulos eive non credentes. Et quidem recte. Nam in Scripturis plerumque de iis dicitur, qui pervicacia quadam nolunt fidem dictis aut rebus jam gestis acccmmodare; sicut et hoc loco. Cum enim audivissent ac scirent Jerichuntini, Deum Israel siccasse fluenta Jordanis coram populo suo, donec transirent, eamque ob causam vehementer sibi suisque rebus metuerent: non tamen crediderunt, potentiam ejus tantam esse, quin ei resisti posset. Qua confidentia ausi fderunt portas civitatis occludere, et ad repugnandum sese comparare. Quo factum est, ut omnes perierint, et civitas ipsorum anathemati fuerit subjecta. Sola Rahab meretrix cum domo patris sui, quia credidit, servata est. Quid autem crediderit, ostendunt haec ejus verba, quae dixit ad exploratores a Josue missos: Novij quod Dominus tradiderit vobis terramj et ipsa rursum: Dominus enim Deus vester ipse est Deus in coelo sursum et in terra deorsum, Josue 2. Hac igitur fide meruit, ut cum incredulis non periret. Porro dubitant nonnulli, fueritne Rahab vere meretrix. Nam vocabulum, quod in Hebraeo legitur: zonahj si Rabbinis Judaeorum creditur, interdum cauponam significat, interdum meretricem, pro diversitate radicis, a qua deducitur. Verum illi prioris significationis exempla non ferunt extra locum, de quo nunc quaerimus. Ubique enim pro meretrice acceptum reperitur, ut Gen. 34. et 38., Jud. 11., Joel. 3. Unde et Talmudicis antiquioribus adeo persuasum fuit, Rahab meretricem fuisse, ut hinc contexta fabula tradiderint, eam totis quadraginta annis, quibus Israelitae egerunt in deserto, quaestum corpore fecisse, et quidem ex quo decem annos nata fuerat; quinquagenariam vero percepta veri Dei notitia resipuisse. Retulit hoc Fevardentius in cap. 2. Jacobi. Jonathas quidem, paraphrastes Chaldaeus, qui ante Christi adventum claruit, hospitam seu cauponariam interpretatus est. Quem sequuntur uno paene consensu Rabbini posteriores. Sed eos ad sic interpretandum movisse videtur, quod turpe suae genti ducerent, si dicerentur ipsorum exploratores usi fuisse meretricis hospitio; nec, si ita esset, a scriptore sacro debuisse exprimi. Quasi vero nihil hoc faciat ad lucem historiae, cum propterea nominatim additum fuerit meretricis epitheton, ut intelligeretur, exploratores clanculum ingressos civitatem, ne proderentur, vile hospitium, quale est meretricis, elegisse. Quocirca Pagninus et alii recentiorum nonnulli non satis justam habuere causam, cur ex Hebraeo cauponam verterent potius, qimm meretricem; praesertim cum non solum Paulus hoc loco, verum etiam Jacobus Apostolus cap. 2. meretricem vocent, Graece Tiopvr^v^ LXX. auctoritatem secuti. A qua versione nec Tremellius sibi recedendum putavit. Neque tamen etiam cauponam fuisse negamus. Nam apud gentiles, quibus simplex fornicatio non reputabatur peccatum, mulierculae, cauponariam exercentes, si viros non haberent, simul ex prostitutione corporum quaestum faciebant. Atqui satis constat, Rahab innuptam aut certe viduam fuisse; tantum enim paciscitur de sahifce patris ac matris, et fratrum ac sororum, Josue 2., nec plures secum educit, Josue 6. Sed cur visum fuit Apostolo, post Mosen et patriarchas, viros sanctissimos, mulierem meretricem in exemplum fidei producere? Nimirum ut doceat, nullis peccatis praecedentibus impediri posse gratiam Dei, cujus a fide est initium. Sic igitur hoc loco commendatur fides meretricis, sicut apud Lucam cap. 7. fides peccatricis; non ut illa meretrix, haec peccatrix remanserit, sed quo significetur his nominibus, quid fuerint, antequam crederent, et credendo poenitentiam agerent. Nec indignum videri debuit, huc adduci mulierem meretricem, eamque alienigenam, ut quae per fidem insita populo Dei in illustrem ac regiam prosapiam germinaverit, ex qua Christus nasceretur. Unde et in genealogia Salvatoris a Matthaeo nominatim posita est.
Excipiens exploratores cum pace. Fidei adjungit opus ex fide profectum, per quod salutem meruit; quemadmodum et B. Jacobus ostendit, eam non otiosam habuisse fidem, sed ex operibus justificatam. Excipiens, Graece Ss^a^svrj, cum excepisset, Et sensus est, eam fide viva et operosa consecutam, ut non periret cum incredulis, eo quod exploratores, hospitio susceptos, cum vitae suae periculo non dubitaverit occultare et dimittere. Hoc enim erat excipere eos cum pace, id est habita cura salutis, ne deprehensi interficerentur. Nam pacis nomine salus in Scripturis significari solet. Quaeri potest, quomodo factum mulieris adscribatur fidei, cum mentita legatur, ut exploratorum saluti consuleret; mendacium autem non sit ex fide. Respondeo, studium servandi exploratores effectum fuisse fidei; mendacium vero ab humana prudentia suggestum fuisse. Neque enim, qui fidem habent, omnia agunt ex fide.
11:32
32. Et quid adhuc dicam? Graece: dico. Desino, inquit, plura commemorare majorum exempla, quibus fidei virtus declarata est, ne in longum abeat oratio.
Deficiet enim me tempus enarrantem. Seu commemorantem. Hyperbolen hic agnoscunt Graecorum scholia; sic enim loqui solemus, ubi multa praetermittimus, quae dici possent: Tempus aut dies me deficiet; nullus erit finiSj si singula velim persequi. Aliter Syrus interpres, qui sic vertit: Exiguum enim est mihi tempus, id est tempus, quod mihi sumpsi ad hanc Epistolam scribendam, brevius est, quam ut plura recenseam exempla. Sed prior sensus verior.
De Gedeon, Barac, Sampson, Jephte, Davidj Samuel. Paucorum ex multis nomina profert, quorum primi quatuor in libro Judicum scribuntur. Nec de ordine sollicitus est. Nam Barac Gedeonem praecessit, et Jephte Sampsonem, et Samuel Davidem. Quamquam ordinis hujus rationem, quo ab Apostolo numerantur, S. Thomas et post eum Ribera satis probabilem reddunt, ad quos lectorem remitto. Ut autem nos exponendo de singulis dicamus: Gedeonis fides ex eo commendationem meretur, quod, etsi videri possit initio nonnihil dubitasse, quando missus fuit liberare Israel de manu Madian, angelo, seu potius Domino ei dicente: ScitOj quod miserim te (nam eo non obstante signum adhuc petivit) ex fide tamen altare Baal destruxit, lucumque succidit, et aliud altare Domino aedificavit. Deinde (quod hic praecipue spectat Apostolus) fretus Dei praejidio, qui victoriam promiserat, cum trecentis viris adortus innumerabilem Madianitarum exercitum, pugnavit et vicit, et populum suum in libertatem asseruit. Historiam vide Jud. 6. et 7. Barac fidem habens oraculi) divino, quod acceperat per Deboram prophetissam, tametsi in eo fiduciae remissioiis, quod absque Deborae comitatu noUet ad pugnam proficisci) congressas est cam instructissima acie Sisarae ducis, et omnes avi iDternecionem delevifc, Jud. 4. Bampson sciens et credens, se popalo suo datum divinitus ad retundendas vires Philisthinorum, a quibus subactus et oppressus erat populus, multa gessit adversus eos non sohim fortiter, sed etiam mirabiliter, ut quae nallis humanis viribus, nisi Deo singulariter acyuvante, geri possent. Quae describuntur Jud. 13, et \ tribus sequentibus. Certum autem in illo fidei signum erat, quod, cum ap^ressuras erat aliquod ejusmodi facinus, modo dicatur iu eum irruisse spiritus Domini, modo legatur oratione praemissa Dei auxilium invocasse.
Jephte, quijephthae Yocaturin Graeco textu juxta LXX., quamvis ex matre meretrice natus atque a suis contemptus et abjectus, fide tamen animatus earam promissionum, quas Deus populo suo fecerat, bellum suscepit adversus hostes Ammonitas, et facto super se spiritu Domini cum eis congressus, percussit eos plaga mag-na nimis, ut habetur Jud. 11. David fide, non armis instructus, Goliath Philisthaeum, immensae molis et roboris virum, agrainibns Israel exprobrantem, singulari pugna aggressus, prostravit et occidit, 1 Reg. 17. Sed et alia multa praeclcira gessit lide munitus, quae describuntur lib. 1. et 2 Regum. Samuel oratione ex fide profecta victoriam impetravit populo adversus Philisthaeos, 1 Reg. 7., ut caetera taceam, quae ab eo per fidem laudabiliter acta sunt. Quod addit Apostolus: Et Prophetis, intellige caeteris. Nam et David, et Samuel Prophetae fuerunt. Ccnstat autem, multos ex Prophetis multa bona fecisse, multa etiam adversa perpessos esse, praeeunte et animante eos fide. Quae quidem ex parte in consequentibus enumerantur. Porro cum Apostoli institutum hoc loco sit, commendare fidem antiquorum, atque ea commemorare, quae ex fide vel gesserunt, vel acceperunt, vel passi sunt: non tamen negat, fuisse in illis quaedam digna reprehensione, velut in Davide, Sampsone et aliis; sed existimandum nobis relinquit, eo-f-um peccata eadem ipsa fide, qua Deo placuerunt, expiata fuisse, sicut de Davide legitur Ecclesiastici 47.: Christus purgavit peccata ipsius. Atque hoc est, quod Chrjsostomus et post eum Theophylactus admonent, Apostolum hic non instituisse examen vitae singulorum, sed fidem praedicandam suiopsisse. Proinde, si quaeratur, an hi omnes, quoB Apostolus rececsuit, habendi sint in catalogo sanctorum et electorum: S. Thomas quidem probabile id esse dicit; aliis autem, quibus et ego assentior, adeo verum esse placet, ut omnino negari non debeat. Cujus rei potissimum argumentum est, quod sumitur ex ultimis verbis hujus capitis: £Jt hi omnes testimonio fidei probati, non acceperunt repromissionem, Deo pro nobis melius aliquid providente, ut non sine nobis consummarentur. Qui enim dicit, eos omnes, etsi testimonio fidei probatos, nondum aaepisse promissionem, ut non sine nobis consummentur, utique significat, eosdem omnes nobiscum esse consummandos, id est plenam retributionem aliquando accepturos. Ac sane parum idonea, ne dicam, inepta, fuerit exhortatio apostolica, si ad fidei perseverantiam suos excitaret ab exemplis eorum, qui in fide et justitia non perseverassent. Quare si quid ab illis aliquando peccatum fuit, credendum relinquit, ut dixi, id eos fide et poenitentia diluisse. Contra quod tamen objectio movetur de tribus, Gedeone, Sampsone et Jephte, Nam Gedeon post adeptam victoriam, et libertatem populo restitutam, legitur fecisse ephod, id est indumentum sacerdotale, et posuisse illud in sua civitate; fornicatusque est, inquit Scriptura, omnis Israel in eo, Jud. 8. Fornicationis autem nomine, cum de religione sermo est, idololatria solet intelligi; quare idololatriae causa Gedeon populo fuisse videtur. Unde et sequitur: Et factum est Gedeoni et omni domui ejus in ruinam. Ex quo apparet, eum in letali peccato mortuum esse. Quod de Sampsone magis etiam simile vero est, utpote sui ipsius inteifectore. Nam so ipsum una cum Philisthaeis ruina templi volens oppressit, his usus verbis: Moriatur anima mea cum Philisthiim, Jud. 16. Porro Jephte votum, quod temere fecerat, parricidio adimplens, filiam suam virg-mem mactavit iu sacrificium, Jud. 11. Nec tanti sceleris usquam legitur eum poenituisse. Sed de singulis respondeo. Ds Gedeone dico cum Augustino q. 41. super Jud., instituisse eura in civitate sua omnem ornatum sacerdotalem (nam sub parte totum intelligit) ad sacrificandum, non idoli.**, sed uni Deo. Quamquam postea populus iisdem ornamentis abusus est ad cultum falsum et idololatriam; id^ue post Gedeonis mortem, licet Scriptura per anticipationem referat. Nam quod dicitu/: Et factum est Gedeoni et domui ejus in ruinam, cxegetice accipiendum, hoc modo: Factum est Gedeoni, id est, familiae ejus, in ruinam, ut quae paulo post paene tota fuerit deleta. Dices, ergo saltem peccavit ita graviter, ut hanc in suis ultionem mereretur. Liranus factum Gedeonis defendit, et argumentum hoc solvere conatur. Alii respondent, eum poenitentiam hujus facti egisse ante mortem. Quibus objicitur: Si poenitentiam egit, quomodo non destruxit, quod fecerat? TJnde dicendum videtur, peccasse eura per ignorantiam, idque ex imprudenti et inordinato zelo pietatis in Deum. Nam scopus et studium ejus erat, Dei cultum promovere, quod tamen isto modo faciendum non erat, lege nimirum prohibente, ne sacrificium offerretur extra locum tabemaculi. Potuit igitur excusari, qua ratione excusati postea sunt, qui in excelsis immolabant vero Deo, praesortim templo nondum exstructo; non ut omnino peccaverint, sed non tam graviter, ut a gratia Dei exciderent. Nec diversum probat punitio subsecuta. Cum enim ea temporalis fuerit, reatum mortiferi peccati non arguit. Voluit autem Deus grave scandalam, occacione facti illius, nec sine ejus culpa subortum, graviore aliqua vindicta prosequi, quo magis populum absterreret ab idololatria. Atque hanc arbitror esse sententiam D. Thomae in comm., ubi, cum prius dixisset, Gedeonem nihil mali fecisse, postea tamen subjicit, eura peccasse taciendo Ephod. Nec aliam puto mentem esse Augustini q. 41. ei 49. super Jud. Peccasse enim Gedeonem affirmat, ced magnitudioem culpae non explicat. Verum qualiscumque ejus culpa fuerit, attamen sancte eum obiisse, non est, quod dubitetur, attestante Scriptura, quod mortuus est in senectute bona. Hoc enim non, nisi de sanctis viris scribitur, ut de Abraham Gen. 15. et 25., de Davide 1 Par. ult. etc. Cui et alterum accedit ejusdem Scripturae tostimonium, quo sic dicitur: Postquam mortuus est Gedeon, aversi sunt filii Israel, et for^ nicati sunt cum Baalim. Hinc enim colligitur, Gedeonem, quoad vixit, continuisse populum in veri Dei cultu. Ad Sampsonem venio, pro quo respondet Augustinus lib. 1. de civit. Dei cap. 21. et 26., dicens, quod se ipsum cum hostibus ruina domus oppressit, id eum fecisse spiritu latenter hoc jubente, qui per eum miracula faciebat; nec fas esse nobis aliter credere. NaTU ad id faciendum divinitus ei reddita fait amissa fortitudo. Sic enim ait: Domine Deus, memento mei, et redde mihi fortitudinem pristinam, ut ulciscar me de hostibus meis. Hanc responsionem plerique alii sequuntur, et recte. Nec obstat, quod dicit: ut ulciscar me de hostibus meis, quasi privatam injuriam ulciscendi cupidus. Nam injuria Sampsonis injuria publica erat, ut qui judex esset populi, et pro ejus salute pugnaret. Irrisio quoque ejus irrisio Dei Israel erat, in cujus contumeliam Philisthaei pro capto Sampsone Diis suis solennes in templo gratias agebant. Praeter hanc responsionem est et alia, quam adfert Franciscus a Victoria in relect. de homicidio, sub finem: Non enim, inquit, interfecit se Sampson ex intentione; sed voluit hostes opprimere et interficere j ad quod secuta est mors ipsiuSy cum alioquin optasset illos perdere j se salvo, si fieri potuisset. Hoc autem sine nova revelatione habetur licitum. Haec ille et plura in eandem sententiam, adducto etiam exemplo Eleazari, unius militum Judae Machabaei, qui, ut vires hostilis exercitus frangeret, acie penetrata subiit ventrem elephantis praecipui, eumque confodit, et ab eo cadente oppressus est, uti legitur 1 Mach. 6. Quamvis enim sint, qui factum hoc reprehendant, Scriptura tamen ita refert, ut laudare videatur. Ambrosius certe lib. 1. off. cap. 40. magnifice commendat, ac ejus verba legit Ecclesia in Dom. 1. Octob. Quare et Sampsonis factum, etiam revelatione cessante, poterit hac eadem ratione excusari. Restat, ut quaestionem, quae de Jephte movetur, expediamus. Sunt, qui factum ejus excnseut per ignorantiam, ut qui putaret, se religione voti, quod fecerat, adstrictum ad filiam immolandam. Sic enim ad illam ait: Apei^ui os meum ad Dominum, et aliud facere non potero. Quare licet factum ejus, inquit Ribera, probandum non sit, animus tamen pius, et religiosus, et fortis ad Deum colendum fuit. Ac probat auctoritate Hieronymi, cujus in Jere.niae cap. 7. scribentis haec sunt verba: Quodsi Jephte obtulit filiam suam virginem Deo, non sacrificium placuit, sed animus offerentis. Addo ejusdem Hieronjmi alterum locum, qui est in Epistola ad Julianum: Jephte, inquit, obtulit virginem filiam, et idcirco in enumeratione sanctorum ab Apostolo ponitur. Verum utcumque se habeat Hieronymi sententia, non videtur hic error conscientiae s^tis valete ad excusationem facti, videlicet reclamante notissima lege divina simul et naturali: Non occides. Alia responsio est, id ab eo factum latenti quodam instinctu ac jussu divino. Dicit enim Scriptura, ubi de voto ejus loquitur, factum esse super eum spiritum Domini. Quam sententiam Augustinus lib. 1. de civit. Dei, cap. 21., non quidem approbat, sed in medio relinquit dum ait, merito quaeri, utrum pro ]ussu Dei sit habendum, quod Jephte filiam, quae patri occurrit, occidit, cum se immolaturum Deo id vovisset, quod ei redeunti de proelio victori primitus occurrisset. Sed cum hujusmodi sacrificium Scriptura nusquam alibi probet, multis autem locis improbet, velut immane et impium, quo vel maxime gentes iram Dei provocarint; sitque unius Abrahae privilegium, quod obedientiae probandae causa jussus est Deo filium immolare, nec tamen exsequi perraissns, ne inde quis alius exemplum caperethomicidalis sacrificii: parum certe probabilitatis est iu hac responsione. Et quamvis Augustinus in loco citato nihil defiaiat, alibi tamen, hac de re ex professo disserens, nempe q. 49. super Judicum, in hoc propensior est, ut censeat, Jephte male vovisse, et pejus implesse, quod voverat; recteque admonet, id, quod dicitur, factum fuisse super eum spiritum Domini, referendum esse non ad votum, quod fecit, sed ad ea, quae adversus hostes fortiter gessit. Quod et Cajetanus in eum locum scribens animadvertit. Quare potius cum B. Thoma dicendum videbitur, eum peccasse quidemhoc facto, sed poenitentia peccatum diluisse, licet scriptum non sit. Vixit enim postea sex annis. Quo tempore discere potuit a sacerdotibus ex lege, quam sint ingrata et invisa Deo ejusmodi sacrificia. Est autem hujus difficultatis et alia solutio. Dicunt enim Hebraei interpretes, Jephte filiam fuisse Deo oblatam non morte corporis, sicut offerebantur pecora, sed eo modo, quo licitum erat, hominem Deo offerri, scilicet consecratione quadam ad Dei cultum, quae quoniam irrevocabilis erat, etiam mors vocabatur, Lev. ult., tam de homine, quam de agro. Siquidem et hodie, qui relicto saeculo se totos Deo manciparunt, mortui mundo dicuntur. Quamquam hoc loco, de quo agimus, nulla mortis mentio; sed tantum dicitur: Et fecit ei, sicut voverat, quae ignorabat virum. Ita^ue juxta horum sententiam fecit ei pater, sicut voverat, quia Deo oblatam et consecratam ad perpetuam virginitatem reclusit. Quod significatur illis verbis: Quae ignorabat vinim j scilicet deinceps usque ad finem vitae. Quomodo dictum est a B. Virgine: Quoniam virum non cognosco. Ut significetur perpetuitas ac necessitas quaedam non nubendi, idque ex voto parentis, sicut illic ex voto Virginis. Atque haec fuit causa doloris paterni. Cum enim alios liberos non haberet, dolebat hac oblatione filiae exstinctam sibi spem posteritatis. Inde etiam est, quod filia petit a patre bimestre spatium circumeundi montes cum sodalibus suis, ut delieat non mortem suam, sed virginitatem; eo quod sobolem, quam patri surrogaret, non esset habitura. Sciendum quoque, pro eo, quod tum ex LXX., tum ex Hieronymi versione legitur, convenisse quotannis filias Israel, ut plangerent filiam Jephte, Pagninum ac caetoros recentiores ex Hebraeo vertere: ad alloquendum filiam Jephte, videlicet ut superstiterc et reclusam, consolationis gratia; quemadmodum et hodierni moris est, invisere et alloqui virgines sacras monasteriis inclusas. Pro qua versione facit locus ejusdem libri cap. 5. in cantico Deborae, ubi idem vocabulum non plangere, sed loqui significat, etiam auctore Hieronymo, qui sic vertit: Ibi narrentur justitiae Domini; pro eo nimiram, quod in fonte legitur eodem sensu: Ibi loquenfur, sive narrabunt justitias Domini. Nec enim uUa ratione planctus illic intelligi potest; nec arbitror in ea significatione vocabulum hoc usquam alibi reperiri. Sunt enim diversa ab hoc vocabula, quae Hebraeis planctum et fletum significent; vehit hoc ipso loco paulo superius, ubi filia dicit patri: Dimitte me, ut plangam virginitatem meam. Jam sunt et alia argumenta, quae doceant, quam non sit verisimile, Jephte, virum justum et, ut ex aliis ejus factis apparet, prudentem, in animum induxisse, ut, gentilium mores imitatus, natam suam offerret in sacrificium. Primum prohibitio legis. Deinde summi sacerdotis auctoritas, qui utique consulendus erat, et consuli potuifc spatio bimestri, quo dilata fuit oblatio. Tum affectus patris erga filiam et genus suum. Qua ratione facile potuisset persuaderi, illicitum esse, nec praestandum, quod voverat. Sed nec populus passus fuisset, eum exsequi tale promissum; sicut alias non est passus, Jonathan, sorte deprehensum, a patre interfici, quamvis ille juramento se ad id obstrinxisset, 1 Reg. 14. Denique saltem illud ignorare non potuit Jephte, non posse sacrificium offerri, nisi per manus sacerdotis. Nam nec Saul ipse, quamvis superbus ac reprobus, nec quisquam regum aliter obtulit. Atqui sciebant sacerdotes, sibi lege non esse concessum, homines Deo sacrificare. Quocirca non est verisimile, virginem hanc oblatam Deo fuisse per mortem; sed per consecrationem eo modo, quo dixi, quemadmodum et docet Liranus, ac iisdem paene rationibus declarat. Idem sentiunt Vatablus, Galenus et alii recentiores. Additio ex schedis Auctoris. Sed contra postremara istam responsionem vehementerfacere videtur ipse textus sacrae Scripturae, quo historia Jephte descripta est Judic. 11. Votum certe ejus non nisi de homine, qui revertenti primus e familia occurrisset, immolando intelligi potest. Non enim pro tanta victoria bestiam immolare intendebat, quae prima occurrisset, etiamsi lege offerri permissam. Videtur autem credidisse, fore Deo gratissimum sacrificium humani corporis; tum quod Abraham Dei jussu filium immolare tentasset, et re ipsa immolasset, si permissum fuisset; tum quod gentiles Israelitis vicini in usu haberent, Deo suo homines sacrificare, etiam filios et filias; quorum exemplum etlsraelitae aliquando sunt imitati, quemadmodum Psalmista iis exprobrat Psahn. 105. Quae res arguit legis divinae, imo naturalis, magnam ignorantiam. Qualis ignorantia quum temporibus Judicum multis ex populo Israelitico fuerit, quid niirum, si Jephte, vir militaris, et ab ineimte aetate in terra aliena enutritus, leges sacrificiorum ignoraverit? Neque vero dici potest, quod postea, labentibus scilicet illis duobus mensibus, quos filia ab eo impetraverat, ipse, melius edoctus, mutaverit cogitationem de filia immolanda, et spiritali quadam mactatione eam sacrificarit, consecrando eam Domino perpetuae virginitatis obligatione. Ob^tat enim textus Scripturae sub finem dicti cap. 11.: Expletisque duobus mcmihus, reversa est ad patrem suum; et fecit ei y sicut voverat. Videtur itaque omnino dicendum, quod vere filiam Domino immolaverit; sed quod nonnihil excusetur per ignorantiam, ac per Dei reverentiam et timorem, licet indiscretum et ccim errore conjunctum. Nec enim tenebatur temerario et illicito voto. Credendum est autem, quod postea errorem suum viderit et poenitentiam egerit. Judicavit enim Israelem armos sex, Jud. 12. S. Isidorus Pelusiota lib. 1. epist. 87. filiam Jephte tamquam exemplum incredibilis pietatis et fortitudinis proponit, quae immolari non recusarit.
EtProphetis. Subaudi: caeteris. Nam ct ]>riores plerique Prophetae fuerunt. Ita supplet Ambrosius lib. de paradiso, cap. 3. Nominat autem Ananiam, Azariam, Misaelem, Danielem et Elisaeum. Constat enim, hos significari in sequentibus.
11:33
Qui per fidem devicerunt regna. Ne prolizior sit, succincta enumeratione multa complectitur, partim egregia et fortia antiquorum gesta, partim singularia quaedam in oos Dei beneficia, partim etiam afflictiones et mortos, quas pro justitia sustinuerunt. Haec autem omnia perfidem, scilicet Dei ac promissionum ejus; qua subnixi res arduas aggressi sunt, atque injurias perpessi; qua etiam meruerunt successam in rebus gerendis, aliaque Dei beneficia. Cum autcn in lefinite loquatur Apostolus, debemus haec, quae recenset, partim referre ad justos supra nominatos, partim ad alios, nec non enallagen numeri in quibusdam agnoscere. Sunt enim nonnulla, quae in singulos competant. Inter eos, qui per fidem regna devicerunt sive expugnarunt, imprimis numerandus est Josue, qui beUo subegit omnia regna Chanaan, non sine prodigiis divinis; quae ipsa quoque ad fidem ejus merito referuntur. Item David, qui Moabitas, Ammonitas, Idumaeos et Syriae regna perdomuit.
Operati sunt justiiiam. Operari ju~ stitiam generaliter acceptum in Scripturis idem est, quod servare Dei praecepta, juste et pie vivere. Quomodo pars haec iatellccta communis est omnibus sanctis, ut et Theodoretus affirmat. Nobis probabilius est, specialiter accipi pro eo, quod est jus dicere, justa exercere judicia. Sic enim proprie pertinet ad judices; cujusmodi praeter alios ac prae caeteris insignes fuere Moses, Samuel, David. De Mose habemus Exod. cap. 18., Num. 16. et alibi. De Samuele 1 Reg. 12. De Davide sunt haec verba 1 Reg. 8. et 1 Par. 18.: Faciebat judicium et justitiam omni populo suo, et ipsius de se Psalm. 118.: Feci judicium et justitiam. Theophylactus exponit de ji.sta ultione relata ex hostibus. Sed, ut prima laxior, ita contractior mihi videtur haec expositio.
Adepti sunt repromissiones. Promiserat Deus Abrahae, Isaac et Jacob, se daturum semini eorum terram Chanaan in possessionem. Et illi quidem defuncti fuerunt, promissionibus non acceptis, sicut supra dictum est; non enim promiserat, se illis daturum. Adepta est autem posteritas, promerente fide non solum Patriarcharum, quibus facta fuerat promissio, verum etiam multorum, quibus praestita fuit; quorum praecipui Josue, Caleb, Eleazar, Phinees. Potest etiam haec pars extendi ad promissiones particulares; ut cum Abrahae Deus promisit filium, Davidi regnum, Ezechiae sanitatem. Quomodo autem non sit contrarium, qaod in fine c&pitis dicitar, hos omne$ testimonio fidei probatos non accepisse repromissionem, ejus ex loci commentario intelligetur. Est enim hic sermo de promissionibus temporalibus, illic de promissione bonorum futuri saeculi. Ad quod discrimen indicandum hic nominantur promissiones, numero pbirali et sine articulo, illic singulariter promissio cum articulo praefixo.
Obturaverimt ora leonum. Ad Sampsonem et Davidem plerique referunt, quorum uterque leonem interfecisse legitur; ille Jud. 14., iste 1 Reg. 17.: ut obturasse sive occlusisse dicantur ora leonum, quia, leonibus in pugna fortiores, effecerunt, ne dentibus eorum discerpereutur. Magis proprie tamen ad Danielem pertinet, ad cujus declarandam justitiam (sicut ipse loquitur Dan. 6.) misit Deus angelum suum et conclusit ora leonum; ita nimirum, ut ad eum devorandum, quamvis urgente fame, nec ora sua possent aperire. Estque notandum, in Graeco apud Danielem idem esse verbum, quod hoc loco; ut prorsus appareat, illuc Apostolum respexisse.
11:34
34. Exstinxerunt impetum ignis. Impetum, Graece Suva/Jiiv, id est vim sive virtutem. Referendum hoc ad socios Danielis, Ananiam, Misaelem et Azatiam, quos in ardentem fornacem conjectos ignis omnino non laesit, Dan. 3. Exstinxerunt itaque non ignem, sed, quod erat mirabilius, virtutem ignis, ne scilicet ipsos ureret; idque fecerunt ea fide, qua dicebant ad regem: Deus noster, quem colimus, potest eripere nos de camino ignis ardentis. Quod si noluerit, notum sit tibij Rex y quia Deos tuos non colimas, etc. Nonnulli putant, Apostolum respicere ad incendium murmuranti populo immissum semel et iterum, quod, orantibus Mose et Aarone, repressum et exstinctum fuit, Num. 11. et 16. Sed de tribus pueris expositio magis placet.
Effugaverunt aciem gladii. Vera lectio est: effugerunt, quam ex Graecis et manuscriptis Latinis emendatioribus Romana correctio restituit. Graece sic legitur ad verbum: Fugerunt ora gladii, Syriace: Liberati sunt ah ore gladii. Nam os pro acie cultri seu gladii dicuntHebraei, quod ea parte mordeat. Sensus est: Evaserunt hostiles gladios. Quod ad Davidem videtur potissimum pertinere, roties e manu Saul et aliorum hostium ope divina ere ptum, ut patet lib. 1. et 2. Regum. Quod et titulus Psalmi 17. super hac re eucharistici profitetur. Elias quoque gladium Jezabel efPugit, 3 Reg. 19.
Convaluerunt de infirmitate. Hoc omnes Graeci interpretes ad Judaeos referunt, quos ex «nfirmitate convaluisse dicunt, quando, e captivitate Babylonica reduces in suam terram, viribus et gloria rursus crescere coeperunt. Quamquam Theophylactus et Oecumenius addunt, posse etiam intelligi de Ezechia rege, cui ad mortem aegrotanti Deus sanitatem reddidit, cum appendice quindecim annorum vitae, 4 Reg. 20. et Jgs. 38. Atque hic sensus Latinis est acceptior; haud immerito. 8ic enim habet titulus cantici, quod pro gratiarum actione secinit Ezechias: Scriptura Ezechiae, regis Juda, eum aegrotasset et convaluisset de infirmitate sua. Ac nescio, cur eos, qui sic exponunt, somniare dicat Erasmus; nisi forte ipse somniavit, quando hoc scripsit. Nam aa^evcia^ Graeca dictio, licet apud auctores profanos minus forte frequenter accipiatur pro morbo, sacris tamen scriptoribus in hac significatione admodum familiaris est, ut Joan. 11.: Infirmitas haec non est ad mortem; 1 Tim. 5.: Propter stomachum tuum et frequentes tuas infirmitates, et alibi passim. Si cui lubet etiam ad Davidem referre, qui suarum aegritudinum, ex quibus Dei beneficio restitutus est, interdum valde resisto.
Fortes facti sunt in bello. Ad Judices et Reges pertinet, qui rebus bello fortiter gestis in populo Dei claruerunt. Item ad fortes Davidis, quorum nomina et heroica facta recensentur 2 Reg. 23. et 1 Par. 11. Denique ad Judam Machabaeum et fratres ejus. Dicuntur autem facti fortes in bello, quia fortitudinem suam pugnando cum hostibus egregie declararunt, Deo animum addente. Ita dicunt Hebraei: Esto vir fortis, id est fortiter age, 1 Reg. 18.
Castra verterunt exterorum. Yerterunt, Graece. sx^avav, inclinaverunt. Qua voce Lucas usus est Evangelii cap. 24.: Inclinata est jam dies, id est jam deficit, ad finem properat. Non dissimili sensu metaphorico sumitur hic inclinare pro eo, quod est dejicere, dissipars, evertere. Unde et Latini aciem inclinatam dicunt, cum in fugam verti coeperit. Et quamvis partem hanc alii in alios interpretentur, existimo tamen, maxime germanum esse, si accipiatur de Gedeone et Jonatha, filio Saul, quorum ille cum trecentis viris castra Madianitarum ingressus, ea percussit et contrivit, Jud. 7., hic vero, coroitatus armigero suo, cum ad stationem Philistinorum transiisset, multis prostratis, tumultu ac caede castra eorum complevit, 1 Reg. 14. Utrobique autem legULitur hostes, conversis iu se mutuo gladiis, occubuisse. Notandum sane, utroque loco LXX. scripsisse 7:ap£/jLpoX7}v, id est castra, scilicet eandem vocem, quae hic in Graeco legitur; nisi quod Apostolus pluraliter dixit Tzapsii^GXdLQ, eo quod non de unis, sed ut minimum de binis diversi temporis castris loqueretur, uti jam ostensum est. Quae res Erasmum fefellit, ut aliud quiddam hic significatum putaret. Sic enim transtulit: Incursiones averterunt exterorum. Atqui bis peccat, dum Trapc/ipoXag interpretatur: incursiones, et sxAivav, averterunt; idque reprehendens Fabrum Stapulensom, qui everterunt interpretatus sit; quum ipse suam versionem nullo Graeci auctoris exemplo possit probare. Nostro interpreti et Stapulensi suffragatur interpres Syrus, qui sic habet: Et everterunt castra sive munitiones inimicorum.
11:35
35. Acceperunt mulieres de resurrectione mortuos suos. Sareptanam viduam et Sunamitidem mulierem intelligit, quarum illa ab Elia, haec ab Elizaeo filios suos mortuos receperunt vivos, 3 Reg. 17. et 4 Reg. 4. Td autem fidei ipsarum adscribit Apostolus, juxta commentarium magis obvium. Nam utriusque fidem, qua viros Dei benigno officio fovebant, prophetas in nomine prophetarum suscipientes, hujusmodi beneficium meruisse, consentaneum est, praesertim Sunamitidis, quae credidit, hoc ab Elizaeo fieri posse, et ut fieret, instanter postulavit. Nobis magis est verisimile, referendum, quod hic dicitur, ad fidem ipsorum prophetarum, qui mortuos suscitarunt matribusque reddiderunt. Quorum utique fides ad hanc rem plus valuit, quam fides matrum, Sareptanae praesertim, quae filium ad vitam revocandum non speravit. Et hoc modo Chrysostomus intellexisse videtur. Ita quoque Titelmannus exponit. Tale etiam est, quod supra dixit: Fide et ipsa Sara sterilis virtutem in conceptione seminis accepit. Quod ad fidem Abrahae potius, quam Sarae pertinere, eo loco ostendimus. Caeterum illud obscuritatem habet, quod ait: de resurrectione, cum potius de morte dicendum videretur. S. Thomas exponit: de resurrectione, id est per resurrectionem. Glossa interpretatur: de resurrectione venientes, id est resuscitatos, quod probabilius est. Graece legitur. Ex resurrectione.
Alii autem distenti sunt. Subjungit nunc afliictiones, probra, persecutiones et mortes, quas sancti, fide coelestium promissorum eos animante ac sustentante, tolerarunt. Pro: distenti sunt Graece est: £TU|ji7:avio^7joav, quasi dicat: tympanizati sunt, hoc est, ita distracti atque distenti, quemadmodum corium in tympano distenditur. Quidam, teste Oecumenio, intelligunt excoriationem, eamque ad Machabaeos martyres referunt, quorum primis duobus cutem capitis abstractam fuisse, testatur historia passionis eorum, 2 Mach. 7. Quod sane probabilius, quam ut ad Jeremiam referatur, cui, postquam lapidatus erat a Judaeis, pellem fuisse detractam et vice corii super tjmpano extensam, nonuuUi fabulantur. ChrysostomuB decollatos interpretatur, et exempla ponit Joannem Baptistam et Jacobum Zebedaei. 'ATC0TU|jniavtO|i6g enim, inquit, est capitis amputatio. Verum haec exempla parum apta videntur. Agit enim Apostolus exemplis antiquorum, qui Christi adventum praecesserant, ut Hebraeos in fide et patientia confirmet. Deinde simplex vocabulum exponit Chrysostomus per compositum. Quae ratio exponendi saepe fallit. Itaque sciendum est, TUjjiTraviCstv proprie idem esse, quod tympanum pulsare^ quod Latine Suetonius in Augusto dixit: tympanizare. Transfertur autem ad alia, quae tympani more percutiuntur. Unde pro eo, quod nos ex flebraeo legimus 1 Reg. 21. de Davide: Et impingebat in ostia portae, LXX. vertunt: Et tympanizabai super foribus civitatis; quemadmodum legit Augustinus scribens in Psalmum 33. conc. 1. Eadem metaphora TUfJiTiavtCsa^at dicebantur homines, qui fustibus aut similibus instrumentis caedebantur, etiam Suida interprete; ipsumque poenae genus vocabatur Tu/jmavov seu TU|ji7:avtO|ix6c, idem cum eo, quod Cicero fustuarium appellat, Galli vocant Bastonnade. Legitur autem pro hujusmodi supplicio 2 Mach. 6. semel et iterum, ubi de Eleazaro martjre sermo est; quamvis interpres Latinus communi vocabulo supplicium verterit. Nam fustuarium significari, satis innuunt Scripturae verba: Sed cum plagis, id est verberibus, perimeretur, ingemuit; et illa martyris: Duros corporis sustineo dolores. Confirmat hanc rem plenior ejusdem martyrii descriptio, quae apud Josephum (seu quisquis auctor) legitur in libro de Machabaeis. Porro simile quoque septem fratrum fuisso supplicium, eadem Scriptura significat, cum dicit, eos flagris et taureis cruciatos, cap. 7. Ex quibus omnibas jam, ni fallor, manifestum est, quid Graeca voce, quam interpres vertit: distenti sunt, significatum velit Apostolus, nec non, ad quos respiciat; nimirum ad martyres Machabaeos, Eleazarum imprimis, deinde ad fratres septem, quibus et matrem adjungit Theodoretus. Neque displicet haec sententia Theophylacto et Oecumenio. Accedit et Galenus noster, Syri textus interpres, qui Syriaca voce significm dicit fustuatos, seu fustibus enectos, et refert Apostoli mentem ad novem martyres jam memoratos. Sed hoc amplius patet ex eo, quod sequitur:
Non suscipientes redemptionem. Id est, cum nollent admittere seu recipero conditionem oblatae redemptionis. Erat enim iniqua et impia, scilicet a Dei cultu recedere, et patrias leges praevaricari. Tu sciSf inquit Eleazarus ad Deum, quia, cum a morte possem liberari, duros corporis sustineo dolores. Similiter et de reliquis, ac nominatim de novissimo fratrum ac matre legitur, non solum potuisse eos a morte liberari, si tyranno vellent obsequi, verum etiam ad opes et honores evehi.
Ut meliorem invenirent resurrectionem. Invenirentf Graece xdx^oiv, consequerentur. Recto vertas hoc modo: Ut melior eis obtingeret resurrectio. Noluerunt, inquit, illicito pacto vitam redimere, sperantes, atque adeo palam in suppliciis professi, se suorum corporum occisorum exspectare beatam resurrectionem. Hanc enim vocat meliorem, vel illius redemptionis comparatione, cujus proxime meminit, ut quae tantum erat ad vitam mortalem; vel comparatione vitae, quam amittebant. Nam resurrectionem metonymice dixit pro vita, quam praestat resurrectio; sicut ait Christus in Evangelio: Procedent, quibonafecerunt in resurrectionem vitae, Joan. 5. Percommode vero ad excitandam Hebraeorum fidem utitur horum martyrum exemplis, nec admodum tunc antiquis, quod in illis, exstincta jam spe vitae praesentis, singulariter eluxisset fides futurorum et non apparentium bonorum, quam initio capitis definivit. Simul accipe ex hoc loco pius quam probabile argumentum pro sacra auctoritate libri 2. Machabaeorum. Nam sanctos, quorum hoc capite vel expresse, vel tacite gesta refert Apostolus, omnes deprompsit ex sacris literis, id est iis, quae txinc a fidelibus erant pro sacris receptae.
11:36
36. Alii vero ludibria et verbera experti, insuper et vincula et carceres. In Graeco verbatim sic legitur: Alii iero ludihriorum et flagrorum experientiam ceperunty adhuc autem et vinculorum, et carceris, id est, passi sunt ista. Nam in malis experiri sive experientiam capere nihil aliud est, quam pati. Minusque recte visum fuit Erasmo vei-tere: Ludibriis et flagris expJorati sunt etc.; id enim Graeca non significant. Est autem tota sententia quatuor membris distinguenda, hoc sensu: Alii ludibriis expositi fuerunt; alii verberibus afi*ecti; alii vinculis adstricti; alii carceribus inclusi. Nam vinctos et incarceratos non est necesse eosdem intelligi. Christu.*^ enim vinctus legitur, non incarceratus. Et multi in custodiis detinentur non vincti. Quamquam Syrus paraphrastes duo tantum membra facit: Alii ludibria et flagella subierunt; alii in vincula et carceres trad'ti sunt. Haec autem intellige citra mortis supplicium. Non enim ad Machabaeos mar- Ijres referenda sunt, ut aliqui volunt, sed ad alios. Ludibrio ac derisui sunt habiti Samson, efi^ossis oculis a Philisthaeis, Jud. 16., et Elisaeus a pueris inclamantibus: Ascende, calve! 4 Reg. 2. Job quoque et Tobias non solum irrisi, sed et probris impetiti sunt ab amicis, imo et a propriis uxoribus, Job 2. et Tob. 2. Flagris caesi sunt Israelitae ab Aegyptiis, qui praeerant operibus, Exod. 5. Item ille, quicumque est, quem Christus in parabola signiticavit, Luc. 20. dicens: Et addidit alterum servum mittere. llli autem hunc quoque caedentes et afficientes contumelia, dimiserunt inanem. Vinculis alligati fuere tres pueri in fornacem mittendi, Dan. 3. In carcere clausus Joseph, Gen. 39. Vinctus et incarceratus et ad pistrinam damnatus Samson, Jud. 16. Caesi, vincti et incarcerati Michaeas et Jeremias, 3 E-eg. ult. et Jerem. 20. et 37.
11:37
37. Lapidati sunt. Ut Naboth Jezraelites, 2 Reg. 21., tt Zacharias, Jojadae filius, 2 Par. 24. Item Jeremias juxta Hebraeorum traditionem. Cui attestantur Tertullianus adversus Gnosticos, cap. 8., Dorotheus in synopsi, Epiphanius in libro de vita Prophetarum, et Hieronymus lib. 2. contra Jovin. cap. ult. Christus quoque Judaeis improperat, Matth. 21. et 23., quod ex Prophetis ad se missis quosdam lapidaverint.
Secti sunt. De Jesaia paene omnes intelligunt, quem a Manasse rege serra lignea dissectum fuisse, apud Hebraeos certissima traditio est, teste Hieronymo in fine libri 15. comment. soper Jesaiam. Unde, inquit, et nostrorum plurimi illud, quod de passione Sanctorum in Epistola ad Hebraeos ponitur: Serrati sunt, ad Jesaiae referunt passionem. Ubi nota, prv»: secti sunt, Hieronymum legere: serrati sunt. Quemadmodum et legit super Matth. 26. Siquidem Graecum verbum TzpiBiv, etsi interdum generalius sumatur, ut significet secare, quocumque instrumento id fiat, sicut accipitur in illis verbis historiae Susannae: Manet angelus Domini gladium habens, ut secet te medium, ubi Graece est Trpioat, plerumque tamen ac velut proprie significat eum secandi modum, qui fit serrando. Quod et declarant vocabula ab eo deducta, Tcpiojv et izpiaTiQ, id est serra, et TZpioiiOLTa, serramenta, seu serrago, scobis ex serratura. Quare meo judicio bene verti potuit: serrati sunt. Jesaiae serra dissecti praeterea meminerunt Origenes hom. 1. super Psalm. 37., et qui de vitis Prophetarum scripserunt.
Tentati sunt. Ut Abraham, inquit Theodoretus. Atqui de tentatione Abrahae jam superius audivimus. Neque iUa fuit persecutio, quales hic recenset Apostolus, sed probatio. Est igitur aptius exemplum sancti Job, a Satana tentati, quod adfert Oecumenius, et secundo loco Theodoretus. Non enim Jacob, ut habet Latinus codex, sed Job ab eo scriptum arbilror. Alii de iis intelligunt, qui vel ab hostibus, vel a domesticis pro religione et justitia persecutiones, odia, probra sustinuerimt, ut fere omnes Proj)het;ae, sicut testatur Christus Matth. 5. et Luc. 6. Nam tentationes aliquando sumi pro quovis genere aflSiictionum, ostendunt illa Christi vtrba Luc. 22.: Vos estis, qui permansistis mecum in tenfationibus meis; et illa Jac. 1»: Omne gaudium existimate, cum in tentationes varias incideritis. Attamen est scrupulus, quomodo pars ista, cum sit generalis, ac caeteras videatur complecti, inter eas connumeretur. Unde non abs re suspicantur Erasmus et alii quidam, esse adjectitiam, ut primum, dam loco iTipiO&rjoaVj secti sunt, imperitus quispiam sabstituerit vocem noHoren, nec multum dissimilem: eiiEipao&Yjoav^ tentati sunt; deinde praepostera scribarum diligentia (sicut in aliis vidimus) utraque dictio fuerit in textum recepta. Quam conjecturam nobis probabilem faciunt Chrjsostonius et Theophylactus, qui partem hanc non interpretantur, et Syriaca versio, quae non f.^^i0scit. Nec obstat, quod apud Hieronymum legatur, scribentem in Matthaeum. Nam illic diverso loco legitur; Lapidati sunt, tentati sunt, serrati sunt. Quod ipsum indicio est, vagum et adventitium esse vocabulum.
In occisione gladii mortui sunt. Hebraismus pro eo, quod diceret: Gladio occisi sunt. Hujus complura sunt exempla: Sacerdotes in Nobe Saul occidit, totamque civitatem percussit in ore gladii, 1 R(i^. 22.; Prophetas Domini Jezabel interfecit, 3 Reg. 1 9.; Manasses sanguine innoxio replevit Jerusalem usque ad os, 4Reg. 2L; Uriam quoque Prophetam (pro quo Michaeam lapsu memoriae scripserunt Theophylactus et Oecumenius) gladio percussit rex Joakim, Jerem. 26.
Circuierunt in melotis, in pellibus caprinis. Melota, Graece |i yjXcottj, significat ovinam pellem, seu potius cxuvium, hoc est, pellem corpore detractam una cum lana; nimirumsimiliderivatione, qua XsovTT] leonis exuvium significat. Nam ji^Xov Graecis inter alia etiam ovem significat. Ex ovinis autem et caprinis pellihns adaptatis et consutis fiebant penulae viatoriae, et aiia tegmina iis, quos necessitas cogebat extra urbes sub dio degere. Quod testatur Philo libro de victimis. Respicit Apostolus ad prophetas, potissimum ad Eliam, et pallii ejus haeredem Elisaeum. Nam pallium EliaeLXX. interpretes ^rjAojTT^v vocaat 3 Reg. 19. et 4 Reg. 2. Unde apud Origenem, in homilia sexta de diversis, dicitur Elias ictu melotae Jordanem transiisse. Qui etiam 4 Reg. L vocatur homo pilosus, et zona pellicea accinctus renibus; qu&e non tam de barba et coma, quam de vestibus intelligenda Galenus existimat. Clemens Romanus in epist., quam dedit ad Corinthios, citante Clemente Alexandrino lib. 4. Strom., huic Apostoli loco velut alludens, ita scribit: Propter patientiam et fidem in pellibus caprinis et ovinis, et ex camelorum piHs contextis vestibus ambulaverunt, praecedentes regnum Christi. Dicimits autem Eliam et Elisaeum, Ezechielem tt Joannem prophetas. Sic ille. Porro, quod Apostolus dicit: circuierunt, id est oberrarr.nt, loca snblnde mutantes, significat, eos non habuisse certas sedes; vel ob fagam persecutionis, ut de Elia constat; vel quod viverent ut peregrini super terram.
Egentes, angustiati, afflicti. Possunt haec vcl de iisdem, vel de diversis intelligi. Egentes, Graece 6oT£po6/ji£vot, id est de^tituti, nimirum ope ac rebus necessariis; velut David fugiens Saul et Absalonem, ac ciborum penuriam patiens, quos modo petit ab Achimelech sacerdote, n\odo a Nabal Carmelita 1 Reg. 2L et 25., alias autem a Siba servo aliisque externis accipere cogitur 2 Reg. 16. et 17. Item Elias, quem fames compulit primum ad corvcs, deinde ad Sareptanam mulierem pro vita sustentanda confugere 3 Rq^. 17. Itemque Judas Machabaeus, qui cum sociis inter feras vitam degens, foeni cibo vescebatur 2 Machab. 5. Angustiati, Graece ^AipOfXcVoi, id est angustiis pressi; ut David, quando a Saule coarctatus desperabat, se posse evadere, 1 Regum 23.; et Elias, quando fugiens a facie Jezabel petivit animae suae, ut moreretur, 3 Regum 19.
Afflicti, Graece xaxoux^^f^-vot^ quasi dicat: male habiti. Quod alii ad animum referunt curis et anxietatibus oppresBum; alii ad corporis malam et injuriosam Iractationem. Cujus exemplum adferunt Amos Prophetam, quem Epiphanius narrat ab Amasia sacerdote Bethel assidue vapulasse, tandemque ab ejus filio secundum tempora fuste percussum occubuisse. Legitur idem verbum infra cap. 13., ubi interpres vertit: laborantes. Mementote, inquit, laborantium, tamquam et ipsi in corpore morantes. Ubi videtur ad corpus referendum.
11:38
38. Quibus dignus non erat mundus. Qui tot malis undique pressi, et omnibus exosi, sic vagabantur, ut inter homines locum vix invenirent, videri poterant a Deo deserti, et hac communi luce indigni. Verum Apostolus id retorquet in contrarium, cum dicit mundum non fuisse dignum, qui eos haberet, mundi nomine genus humanum intelligens, ut ab his talia passis distinguitur; quomodo Christus in suis sermonibus frequenter mundum accipit, nec non Joannes in suis Epistolis. Ratio hujus partis est, quia mali eo ipso, quod mali sunt, maxime si bonos persequantur, indignos se reddunt bonorum consortio, ac beneficiis, quorum propter bonos secum morantes fieri solent participes. Quomodo legimus domui Laban benedixisse Deum propter Jacob, et domui Putiphar propter Joseph, Gen. 30. et 39., et parciturum fuisse Sodomae, si decem justiinventi fuissent in ea, Gen. 18. Caeterum aliter hunc locum intellexerunt Chrysostomus et Theophylactus. Censent enim, negari comparationem mundi cum sanctis quoad pretium ac dignitatem, quasi dicat Apostolus: Etsi sancti fuerint adeo, sicut dixi, mundo despicabiles, vera tamen aestimatione totus mundus, id est, universi reliqui homines, imo tota haec mundi stractura, si cum sanctis conferatur, vel saltem, ut ait Chrysostomus, cum uno eorum, non potest aequare illorum pretium, nec iis dignitate respondere. Melior est enim unus timens Deum, quatn mille filii impii, Ecclesiastici 16. Sensum hunc Graecorum probant nonnulli, quia more Scripturae dignum aliqua re dicitur id, quod pretium ejus aequat, ac tantundem valet, ut Gen. 23. dicente Abraham de spelunca duplici: Pecunia digna tradat eam mihi, et 3 Reg. 21. Achab de vinea Naboth: Dabo argenti pretium, quantum digna est. Adducitur etiam illud Mich. 6.: Quid dignum offeram Domino? et quod Apostolus dicit Rom. 8.: ^on sunt condignae sive, ut est in Graeco, dignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam. Quamquam haec revera non probant. Nam quod ad tria priora loca pertinet, in Hebraeo nihil est, quod dignum significet, ut inde certus aliquis usus hujus vocabuli statui possit; sed haec sunt interpretis, sensum, non verba reddentia. Apostolus vero non dicit, passiones hujus temporis non esse dignas futura gloria; sed non esse dignas seu condignas ad eam. Quae sunt locutiones diversae. Hic autem dicitur: Quibus dignus non erat mundus; non: ad quos; quomodo dictum est: Dignus est operarius mercede sua, Luc. 10., et: Non sum dignus vocari filius tuus, Luc. 15., et: Qui amat patrem aut matrem plus quam me, non est me dignus, Matth. 10., et alia passim his similia. Quo fit, ut priorem sensum, non solum ut magis obvium, verum etiam ut consuetudini Scripturarum accommodatum, libentius amplectar; certe posteriori postponere non ausim.
In solitudinibus erranteset montibus. Davidem cum sociis, a facie Saul profugum, in desertis et montibus errasse legitur 1 Reg. 23. 24. et 25. Elias quoque, a Jezabel ad necem quaesitus, fugit in desertum vastissimum, usque ad montem Dei Oreb, 3 Reg. 19. Nec dubium, quin etiam ad Antiochi tempora respiciat Apostolus, quando Mattathias ejusque filii fugerunt inmontes, relictis omnibus, quaecumque habebant in civitate. Quos et alii malti secuti sunt, in deserta loca se recipientes, 1 Mach. 2. et 2 Mach. 5. Et speluncis ei in cavernis terrae. Non errantes, sed latitantes. Hoc enim aut simile verbum supplendum. Hujus partis illustre est exemplum in centum illis Prophetis Domini, quos sub persecutione Jezabel abscondit Abdias quinquagenos et quinquagenos in speluncis, et pavit pane et aqua, 3 Reg. 18. Quamquam et David non semel in speluncam sese abdidit propter Saul, 1 Reg. 22. et 24. Et sub Antiocho Dci cultores ad speluncas coierunt sabbathi celebrandi causa; tametsi nc sic quidem latere potuerunt, ut crudeles hostiam manus evaderent, 2 Mach. 6. Qui inter speluncas et cavernas distinguunt, quod speluncae, Graece OTzrjXaiOL, dicantur, quae in petris excisae sunt, cavernae foramina terrae, solum etjmon attendunt. Alioqui constat, discrimen hoc confundi. Nam sunt etiam cavernae petrarum, ut Jes. 2. et 7. et alibi. Ideoque hic dicitur cum adjectione: et cavernis terrae. Quare magis ex usu loquentium est, ut speluncae dicantur receptacula majora, cavernae minora, sive in petris nata vel facta, sive in terra. Quod arbitror aeque in Graecie vocabulis obtinere.
11:39
39. Et hi omnes testimonio fidei pro~ bati non acceperunt repromissionem. Quod interpres ait: testimonio fidei pro^ hatij Graece est: ^apTupTjMvTsg, testimonio probati (sive, ut supra vertit: testimonium consecuti) per fideyn. Erasmus: testimonium promeriti per fidem. Testimonium autem intellige Dei, vel Scripturae testificantis de eis, quod justi fuerint, Deoque placuerint; sicut initio dictum est de Abel et Henoch. Nam quod dicit: hi omnes, ccmplectitur omnes omnino supra meraoratos, et non tantum eos, quos novissime nominavit. Sensus est: Et quamvis hi omnes adepti sint ac promeriti testimouiura justitiae per fidem, sicut in praecedentibus declaratum est: nondum tamen accepemnt promissionem, hoc est, bona promissa; quasi dicat: Si illi post tantum temporis nondum accepere promissa, vobis molestum esse non debet, si modicum adhuc exspectetis, quemadmodum in fino capitis superioris vos hortatus sum. Nam illuc respicit; ut haec sit tacita quaedam illius exhortationis conclusio; propter quam adduxit tam multa de nde justorum antiquorum. Loquitur autem procul dubio de promissione coelesti. Nam terrenae promissiones jam praestitae fuerant illis, quibus secundum ordinem providentiae Dei praestandae erant. Sed quae coelestis intelligatur promissio, pendet ex sequentibus.
11:40
40. Deo pro nobis melius aliquid providente. Pro nobis, Graece: de nobis; sensus tamen idem est. Providente, aoristus est iu Graeco praeteritum significaas: 7ipopX£^a;jisvou. Ablativos absolutos, qui in Graeco sunt genitivi, fere exponunt causaliter, hoc aut similimodo: Eo quod Deus de nobis melius aliquid providerit. Ita et Syrus: Quia Deus providit commodum nostrum. S. Thomas quoque dicit hic assignari rationem dilationis, de qua dixit: Non acceperunt repromissionem. Sed cum ejusmodi casus absolute positi variam admittant expositionem, non est necesse, hic causam intelligi. Neque enim, si proprie loquamur, ea fuit causa differendae promissionis antiquis, ut nobis melius aliquid contingeret; sed quia hoc postulabat divinitus ordinata tsmporam dispositio. Verum ex illa dilatione per Dei providentiam quoddam bonum nostrum consecutum est. Quod tamen etiam nonnuUam potest habere rationem causae, quia omne id, ex quo bonum aliquod consequitur, a Deo ad illud ordinatur, ut ad causam aliqua ratione finalem. Sic ergo accipi potest, quod Apostolus ait: Deo providente, quasi dicat: Ex qua re secundum ordinem divinae providentiae nobis obvenit singulare quoddam bonum, nimirum hoc, quod sequitur:
Ut non sine nobis consummarentur. Quae sit haec consummatio sive per^ fectio, quam non sine nobis acceperunt vel accepturi sunt antiqui justi, et consequenter, quaenam intelligatur in parte superiori promissio, quam negat eos accepisse, di.-.putant interpretes. Et quidem Graeci schismatici consummationem intelligi volunt, quae in Dei visione consistit. Atque hinc statuunt suum errorem, quo docent, sanctorum animas non fruituras visione Dei anle consummationem generalem omnium electorum, qaae futura est in fine saeculi. Qua in re eos sequuntur haeretici nostri temporis. Caeterum orthodoxi de sensu variant. Nonnulli promissionem intelligunt patribus factam de iucavnatione et adventu Christi. Hanc enim promissionem sine nobis, id est, ante nos non acceperunt, quia demum in plenitudine temporis, et non ante oportuit incarnari Filium Dei. Sensum hunc commendare volens Erasmus, ausus fuit aoristos commutare in temporaplr.squamperfecta, dum itavertit: Ko7i acceperani promissionem, quod Deus de nobis melius quiddam providerat, ne sine nobis consummati fuissent. Sed quomodo in Christi incarnatione nobiscum consummati sint aut fuerint, ab auctoribus hujus sententiae non explicatur. Igitur alii exponunt Apostolum de promisbione coelestis beatitudinis, quae consistit in Dei visione; sed hoc sensu: Patres antiqui non acceperunt illam promissionem statim a morte, eicut nunc sancti accipiunt; sed exspectare debuerunt tempus novae legis, ut non sine nobis, qui in tempora novae legis incidimus, consummarentur, id est, beati fierent secundum animas. Pro quo sensu facere putant, quod cap. sequ. dicitur: Et spiritus justorum perfectorum, id est, animae justorum consummatorum. Est enim idem in Graeco verbum, quod hoc loco. Ex quo apparet, consummationem, intelligi, quam nucchabent animae sanctorum. Alii vero plerique, t»».m Graeci, quam Latini sic exponunt Apostolum: l^on acceperunt promissionem, scilicet perfecte seu consummate. Perfecte enim accipietur promissio, quando, resuscitatis ad immortalitatem corporibus, sancti homines cum Christo regnabunt in coelis. Nam ante id tempus animae solae regnant et beatae sunt, ncn homines, nisi synecdochice; loquitur autem Apostolu8 de hominibus. Hic sensus, ut communior est aliis, ita et multo probabilior; quem et Augustinus tradit in Epist. 99. ad Evodium, et tract. 49. in Joan., et Chrybostomus in comment. pulchre explicat, et Erasmus, sententia in melius mutata, sequitur in paraphrasi. Probabilior, inquam, primum, quia id vult extrema pars, qua non dicit: Ne sine nobis remunerarentur, sed: ut non sine nobis consummarentur, id est, consummatam ac totam. quae promissa est, acciperent remunerationem. Deinde, quia paulo ante de quibusdam dixit: JJt meliorem invenirent resurrectionem. Agit ergo de consummatione, quae per resurrectionem fisri debeat. Denique sensum hunc postulat exhortatio capitis praecedentis, a qua transiit ad fidei commendationem, et ad excitandam imitationem eorum, qui per fidem Deo placuerunt. Erat enim illa exhortatio ad ferendos patienter afflictiones contemplatione remunerationis in fine saeculi recipiendae. Qaod probant illae sententiae: Tanto magis, quanto videritis appropinquantem diem; item: Patientia vobis necessaria tstj ut reportetis promissionem. Adhuc enim modicum aliquantulum, qui venturus est, veniet, et non tardabit. Quae verba pertinere ad remunerationem in glorioso Christi adventu exspectandam, eo loco ostendimus. Ex his jam patet refutatio argumenti Graecorum. Fatemur enim ac dicimus, Apostolum loqui de consummatione generali sanctorum hominum, futura in fine sacci-di; sed quam praecedat beatitado animarum, juxta ejusdem Apostoli doctrinarj, 1 Cor. 13., 2 Cor. 5., Phil. 1., quam et aliae Scripturae liquido confirmant, quas omnes commemorare longum esset. Quod vero pro secundo sensu adfeiebatur ex cap. sequ., non probat. Nam consummare et consummatio non uno prorsus modo semper accipitur in hac Epistola; sed, pro subjecta materia, latius aiit strictlns, manente tamen generali significatione perfectionis. Consnmmantu.r enim peccatores, diim justificantur. Et ita saepe locutus est Apostolus in praecedentibus hujus Epistolae. Consummantur autem justi, vel secundam animas, dum in coelum recipiuntur post mortem, et Hccipiunt eam beatitudinem, quae apimabus competit. Et hoc modo loquitur cap. sequente. Vel simpliciter et sine synecdoche, quomoJo accipiendus est praesens locus, ubj de justis hominibus absolute loquitur. Juxta quem modum etiam Christus legitur per passiones a Patre consummatm, supra cap. 2. et 5. Nam profecto adversus secundam orthodoxorum expositionem potest opponi, quod Enoch nondum sii consummatus secundum animam, ut neque Elias: hi tamen comprehendnatur illo generali Apostoli sermone: Et hi omnes testimonio fidei probati etc. Sed potest objici adversus tertiam expositionem, de Jis, qui resurrcxeriint tempore resurrectionis Dominicae. Respondeo, fuisse illud paucorum privilegium speciale, datum non propter ipsos, sed propter totam Ecclesiam, ut resurrectio Chiisti promptius crederetur. Sed etiam quaeritur, quomodo dicat, Deum nobis melius aliquid providisse per hoc, quod priores justi non sine nobis consummantur; cum haec consummatio.•it illis nobiscuui communis. Nam sicut illi non sine nobis, ita neque nos sine illis. Respondeo cum Chrysostomo, Aportolum loqui more humano, ubi censentur honoratiores, qui exspectantur, quam qui exspectant, velut in conviviis. Ita quodammodo melior est conditio nostra, onam antiquorum; quia, cum iFii tanto ante laboraverint, tamen ad convivium regni coelestis exspectant nos, qui postremi venimus. Sic et Augustinus intellexit, lib. de spirit. et liter. cap. 24. ita scribens: Et ideo velut priores reperiuntur mincres (id est, tempore posterioresj, quia minus dilati sunt; sicut in illo Evangelico denario per similitudinem dicitur, quem prius accipiunt, qui posterius venerunt ad vineam. Loquitur autem ad hunc modum Apostolus, ut Hebraeos suos magis animet ad ferendam patienter dilationem praemii promissi; quasi dicat: Longe faciiins est vobis habere patientiam, quam justis antiquis. Nam illi multo diutius exspectarunt et adhuc exspectant, dum vos sitis parati; non autem contra illi erunt vobis exspectandi; sed simul atque tempus, quod jam propinquat, arlvenerit, una cum illis accumbetis in regno Dei. CAPDTDOODECIMUM.
11:1
… promessa che, pur riferendosi al futuro (la prima e l'ultima hanno ἄστιν, che doveva mancare nella forma aramaica primitiva), conferisce un diritto e una certezza attuale che, con la fede e la speranza, traspone il tribolato nella felicità (cf. Rom. 5, 3-5; Hebr. 11, 1). Ogni proposizione consta di due stichi: un oxymoron, cui segue un'apodosi introdotta da ὅτι (piuttosto asseverativo, come l'ebr. hī, con il « enso di γῆρ) che è la spiegazione e …
… La f. infatti, secondo l'Apostolo, è «la realtà delle cose che speriamo, la prova delle cose che non vediamo» (Hebr. 11, 1). Per conseguenza la f. soprannaturale o infusa è specificamente differente dalla conoscenza naturale di Dio e delle cose morali. …
… In s. Paolo significa appunto fondamento («i. delle cose sperate», Hebr. 11, 1), principio («immagine del suo principio», ibid. 1, 3) e anche essenza.
… Ma ha fondamentalmente un carattere intellettuale, come rispondenza alla predicazione della verità evangelica (cf. Rom. 8, 13-17; II Cor. 10, 5; I Tess. 3, 13; Hebr. 11, 1), che importa la sottomissione della mente a Dio, un raddrizzamento della ragione, sicché sia la visione della vita, sia la pratica morale diventino teocentriche, finalistiche, quasi …
11:2
… Da una parte vi è la serie dei primi trasmettitori (i «presbiteri» corrispondono probabilmente agli Abhith, cf. Hebr. 11, 2) e accanto a loro stanno i testimoni ('edut) che confermano la verità della tradizione orale (sui testimoni nella tradizione ebraica cf. Jos. Ranft, Der Ursprung des katholischen …
11:3
Talvolta la Bibbia si pone in maniera pratica il problema dell'esistenza di Dio e lo risolve con il principio di causalità (Hebr. 11, 3; Rom. 1, 20; Sap. 13, 1-15, 19; Ps. 18, 2; Iob. 12, 7 sgg.; Jer. 10, 11; Is. 37, 16; 40, 7). Di solito la dimostrazione è basata sull'argomento cosmologico. …
11:4
ABELE (EBR. HÉBEL; GRECO DEI SETTANTA ἈΒΕΛ)
… Il motivo della compiacenza divina era l'interna religiosità del sacrificante sorretta (Hebr. 11, 4) da una viva fede. …
… Offrendo con animo gretto e privo di fede (Hebr. 11, 4) i prodotti dell'agricoltura cui si era dato, vide respinti da Dio i suoi doni, a differenza dei graditi sacrifici di agnelli offerti dal fratello pastore. …
11:5
… Di lui, che secondo Gen. 5, 23 raggiunse l'età di 365 anni (numero dei giorni dell'anno solare), si dice che «camminò con Dio» (i Settanta traducono: «piacque a Dio»; cf. Hebr. 11, 5). A 65 anni ebbe il figlio Mathusalem (v.). …
11:6
DONI SOPRANNATURALI E GIUSTIZIA ORIGINALE
… Quindi il primo uomo ebbe certamente la Grazia santificante, la fede infusa, credette certamente a Dio fine ultimo e supremo remuneratore (Hebr. 11, 6), ebbe la speranza soprannaturale, la carità infusa e i doni dello Spirito Santo: dono di sapienza, d'intelletto, di scienza, di consiglio, di fortezza, di pietà e di timore filiale …
… Quelli che non hanno ancora imparato i misteri della Trinità e dell'Incarnazione, devono almeno credere esplicitamente a queste due verità « primordiali » che Dio esiste e che è rimuneratore di quelli che lo cercano (Hebr. 11, 6). Credere esplicitamente a queste due verità rivelate, è credere implicitamente alle altre, ma si deve essere sinceramente dispositi a credere esplicitamente alle altre, quando saranno …
Che si tratti poi di vere v. è chiaro dai caratteri che accompagnano questi doni di Dio: 1) sono qualità stabili, e cioè abiti operativi: a) «senza la fede è impossibile piacere a Dio» (Hebr. 11, 6): in questo testo non si tratta di una attività, ma di una qualità abituale, altrimenti i fanciulli incapaci di attività, non la potrebbero avere e non potrebbero piacere a Dio; b) …
11:7
Hebr. 11, 7 («Fide Noe... metuens aptavit arcam in salutem domus suae, per quam damnavit mundum») illustra l'a. come rifugio di salvezza per i credenti e segno di perdizione per il «mondo». …
Il d. è ricordato nel Vecchio e nel Nuovo Testamento: Sap. 10, 4; 16, 6 sg.; Eccli. 16, 7; 44, 17-19; Is. 54, 9; Mt. 24, 37-39; Lc. 17, 26 sg.; I Pt. 3, 20 sg.; II Pt. 2, 5; Hebr. 11, 7. Questi passi affermano la storicità non solo del fatto, ma ancora delle circostanze narrate in Genesi. …
11:8
… (Rom. 9, 7-9; Gal. 3, 29; 4, 22-31). A. è l'esponente dell'economia della promessa (ἐπικτωσία) — opposta al patto bilaterale mosaico — che ha piena attuazione nel Nuovo Testamento (Gal. 3, 16-18). L'esaltazione della fede di A. (Rom. cap. 4; Gal. 3, 6-9; Hebr. 11, 8-19; Iac. 4, 21-23) e la dimostrazione della superiorità del sacerdozio di Cristo su quello aaronitico in base all'accaduto tra A. e Melchisedec (Hebr. cap. 7), sono due capitoli classici …
11:13
Sull'esempio di Abramo (Gen. 21, 23; 23, 4), di Mosè (Ex. 2, 22; Act. 7, 29), d'Israele sottratto da Dio al mondo pagano (Sup. 18, 3; Hab. 3, 16: παρενία è sinonimo di x.), ogni cristiano è e deve sentirsi «straniero» (ξένος) e «forestiero» (παρενός): 1 Pt. 1, 1; 2, 11; Hebr. 11, 13; 13, 14); la sua patria è la città di Dio e dei santi (Eph. 2, 19; Phil. 3, 20). Molti asceti dell'antichità praticarono la x. volontaria, peregrinando sempre. …
11:17
… Jahweh, ingiungendo ad Abramo di offrirgli in olocausto il diletto figlio I., mise a dura prova la sua fede ed obbedienza (cf. Hebr. 11, 17-19). La prova fu felicemente superata, ed il Signore ricompensò il patriarca accettando per l'olocausto un ariete in sostituzione del figlio, e confermando solennemente le promesse già fatte. …
NOÈ (EBR. NŌAH, SETTANTA NŌE; CF. ANTICO BABIL. NUHIJA)
Nella tradizione biblica N. fu elogiato come « giusto » (Ex. 14, 14.20), « speranza del mondo », che per la fiducia in Dio conservò la stirpe umana (Sap. 14, 6), « rinnovatore al tempo dello sterminio » (Eccl. 44, 17-18), modello di fede (Hebr. 11, 17), « araldo della giustizia » punitrice di Dio nella corruzione universale (II Pt. 2, 5). Vi si riconosce poi una immagine di Cristo nella speranza che portò con la sua nascita, le virtù che praticò,
11:19
… nomine Patris et Fili et Sp(iritu)s s(an)c(ti) Amen »; quindi si legge: « spes mihi multa manet nam venturum spero D(omi)-n(u)m qui cuncta creasti tibi ut cineres istos suscites ipse potens (reminiscenze della I Cor. 4, 13; 13, 13, e Hebr. 10, 37; 11, 19), h(a)ec est speciosior sole et super omnem stellarum dispositionem luci comparata inbenitur prior (Sap. 7, 29), dum sit una omnium potens et in se permanens omnia innodans (Sap. …
11:28
Nel Nuovo Testamento, wāqīx significa per lo più la festa pasquale ebraica: Mt. 26, 2 e paralleli Mc. 14, 1; Lc. 22, 1; cf. Lc. 2, 41; Io. 2, 13-23; 6, 4; 11, 55; 12, 1; 18, 39; 19, 14; Act. 12, 4; Hebr. 11, 28). Ha però talvolta senso di cena pasquale, come in Mt. 26, 18 sg.; Mc. 14, 16; Lc. 22, 8-9, 13. Con il senso di cena pasquale, o meglio di agnello pasquale, si trova nell'espressione: …
11:31
… e la promessa fu mantenuta (Ios. 2, 2-21; 6, 17-25). Convertita alla religione israelitica, sposò Salmon della tribù di Giuda ed ebbe per figlio Booz, futuro sposo di Ruth (Ruth 4, 21; Mt. 1, 5). La sua fede fu lodata in scritti del Nuovo Testamento (Hebr. 11, 31; Iac. 2, 25).
11:32
GEDEONE (EBR. GIDH'ŌN; SETTANTA ΓΕΒΈΩΝ, VOLG. GEDEON)
Le vicende di G. sono narrate in Indc. 6-8; anche altrove, però, la Bibbia allude alle sue gesta (cf. Ps. 82 [ebr. 83], 12) ed alla sua fede (cfr. Hebr. 11, 32, 33).
I. è un jahwista fervente; per lui Jahweh sa proteggere il suo popolo contro gli altri popoli e i loro dèi (Iudc. 21, 11, 24-27; cf. Hebr. 11, 32 sg.). …
… decadenza della sua Casa (I Sam. 2,27); Samuele (v.), dopo il quale, dati i gravi pericoli dello jahwismo e le connesse vicende della nazione, il messaggio profetico si sussegue ininterrottamente come ministero costante (I Sam. 3,1; Act. 3,24; Hebr. 11,32). Al tempo di David: Gad (I Sam. 22,5; ecc.) e Nathan (II Sam. 7,2; ecc.); sotto Salomone: Ahia (I Reg. 11,20; ecc.); Semeia sotto Roboam; un « uomo di Dio » sotto Ieroboam; …
11:35
GIOVANNI, APOSTOLO, EVANGELISTA, SANTO
… Ecumenio, Teofilatto ed Eutimio Zigabeno, spiegando Hebr. 11, 35, uniscono il martirio che Giacomo e Giovanni subirono per decapitazione. …
11:37
GEREMIA (EBR. JIRMÉJÂH[Â] = « JAHWEH INNALZA O STABILISCE »)
… Forse a tale tradizione allude anche Hebr. 11, 37.
ISAIA (EBR. JĒŠA-JĀH[Ā] «SALUTE [È] JAHWEH», SETTANTA 'HOZĪZ)
Racconta infatti l'Ascensione d'I. (5, 1 sg.) che il profeta morì tagliato con una sega di legno (cf. Hebr. 11, 37) per ordine dell'empio Manasse (cf. II Reg. 21, 16), a cui aveva rimproverato l'idolatria.
11:39
… cielo era chiuso, che nessuna beatitudine è possibile al di fuori del Cristo (Hebr. 6, 20); solo al mattino della Risurrezione i giusti, con la glorificazione del Cristo, ebbero il premio atteso e gli empi il castigo meritato (Dan. 21, 1 sgg., 13; Hebr. 11, 39 sg.; cf. A. Feuillet [v. bibl.]; F. Spadafora [v. bibl.]).
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Reims 1582), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.