God commandeth to remember their deliuerie from Aegypt, by the solemnitie of Pasch 2. and by consecrating to him the first-borne. 17. And so leadeth them through the desert towards the red sea (Moyses taking with him Iosephs bones) by a piller of fire in the night; and a cloud in the day.
1And the Lord spoke to Moses, saying:E Il Signore parlò a Mosè, e disse:AND our Lord spake to Moyses, saing:Locutusque est Dominus ad Moysen, dicens: 2Sanctify unto me every firstborn that openeth the womb among the children of Israel, as well of men as of beasts: for they are all mine.Consacra a me tutti i primogeniti, che aprono l'utero delle madri, tanto degli uomini, che de'giumenti, che nasceranno tra' figliuoli d'Israele: perocché sono mie tutte le cose.Sanctifie vnto me euerie first borne that openeth the matrice in the children of Israel, as wel of men as of beastes: for they are al mine.Sanctifica mihi omne primogenitum quod aperit vulvam in filiis Israël, tam de hominibus quam de jumentis: mea sunt enim omnia. 3And Moses said to the people: Remember this day in which you came forth out of Egypt, and out of the house of bondage, for with a strong hand hath the Lord brought you forth out of this place: that you eat no leavened bread.E Mosè disse al popolo: Abbiate memoria di questo giorno, in cui siete usciti dall'Egitto, e dalla casa di schiavitù; perocché con braccio forte havvi tratti fuori il Signore da questo luogo: per la qual cosa non mangerete pane fermentato.And Moyses said to the people: Remember this day in the which you went forth out of Aegypt, and out of the house of seruitude, because with a strong hand hath our Lord brought you forth out of this place: that you eate not leauened bread.Et ait Moyses ad populum: Mementote diei hujus in qua egressi estis de Ægypto et de domo servitutis, quoniam in manu forti eduxit vos Dominus de loco isto: ut non comedatis fermentatum panem. 4This day you go forth in the month of new corn.Voi uscirete oggi nel mese delle nuove biade.This day you goe forth in the moneth of new corne.Hodie egredimini mense novarum frugum. 5And when the Lord shall have brought thee into the land of the Chanaanite, and the Hethite, and the Amorrhite, and the Hevite, and the Jebusite, which he swore to thy fathers that he would give thee, a land that floweth with milk and honey, thou shalt celebrate this manner of sacred rites in this month.E quando il Signore ti avrà introdotto nella terra del Chananeo, e dell'Hetheo, e dell'Amorrheo, e dell'Heveo, e dell'Jebuseo, la quale egli promise con giuramento a' padri tuoi di dare a te, terra, che scorre latte e miele, tu osserverai questo rito sacro in questo mese.And when our Lord shal haue brought thee into the Land of Chananeite and Hetheite and Amorrheite and Heueite and Iebuseite, which he sware to thy fathers that he would geue thee, a land that floweth with milke and honie, thou shalt celebrate this maner of sacred rites in this moneth.Cumque introduxerit te Dominus in terram Chananæi, et Hethæi, et Amorrhæi, et Hevæi, et Jebusæi, quam juravit patribus tuis ut daret tibi, terram fluentem lacte et melle, celebrabis hunc morem sacrorum mense isto.
6Seven days shalt thou eat unleavened bread: and on the seventh day shall be the solemnity of the Lord.Per sette giorni mangerai azzimi: e il settimo giorno sarà giorno solenne del Signore.Seuen daies shalt thou eate azimes: and in the seuenth day shal be the solemnitie of our Lord.Septem diebus vesceris azymis: et in die septimo erit solemnitas Domini. 7Unleavened bread shall you eat seven days: there shall not be seen any thing leavened with thee, nor in all thy coasts.Mangerete azzimi per sette giorni: non si vedrà presso di te, né dentro a' tuoi confini nulla di fermentato.Azimes shal you eate seuen dayes: there shal not be seene anie leauened thing with thee, nor in al thy coastes.Azyma comedetis septem diebus: non apparebit apud te aliquid fermentatum, nec in cunctis finibus tuis. 8And thou shalt tell thy son in that day, saying: This is what the Lord did to me when I came forth out of Egypt.E in quel giorno racconterai al tuo figliuolo, e dirai: Questo, e questo fece per me il Signore, quando io uscii dall'Egitto.And thou shalt tel thy sonne in that day, saying: This is that which our Lord did to me when I came forth out of Aegypt.Narrabisque filio tuo in die illo, dicens: Hoc est quod fecit mihi Dominus quando egressus sum de Ægypto. 9And it shall be as a sign in thy hand, and as a memorial before thy eyes; and that the law of the Lord be always in thy mouth, for with a strong hand the Lord hath brought thee out of the land of Egypt.E ciò sarà quasi un sigillo nella tua mano, e come un monumento davanti a' tuoi occhi, affinché la legge del Signore sia sempre nella tua bocca: perocché con braccio forte ti trasse il Signore dall'Egitto.And it shal be as a signe in thy hand, and as a moniment before thine eyes: and that the law of our Lord be alwayes in the mouth, for in a strong hand our Lord hath brought thee out of Aegypt.Et erit quasi signum in manu tua, et quasi monimentum ante oculos tuos: et ut lex Domini semper sit in ore tuo, in manu enim forti eduxit te Dominus de Ægypto. 10Thou shalt keep this observance at the set time from days to days.Osserverai questo rito di anno in anno nel tempo stabilito.Thou shalt keepe this obseruation at the sette time from dayes to dayes.Custodies hujuscemodi cultum statuto tempore a diebus in dies. 11And when the Lord shall have brought thee into the land of the Chanaanite, as he swore to thee and thy fathers, and shall give it thee:E quando il Signore ti avrà introdotto nella terra del Chananeo, come giurò a te, e a' padri tuoi, e a te l'avrà data in dominio:And when our Lord shal haue brought thee into the Land of the Chananeite, as he sware to thee and thy fathers, and shal geue it thee:Cumque introduxerit te Dominus in terram Chananæi, sicut juravit tibi et patribus tuis, et dederit tibi eam:
12Thou shalt set apart all that openeth the womb for the Lord, and all that is first brought forth of thy cattle: whatsoever thou shalt have of the male sex, thou shalt consecrate to the Lord.Separerai pel Signore tutti i primi parti, e tutte le primizie de' tuoi bestiami: tutti i maschi, che avrai, li consacrerai al Signore.thou shalt separate al that openeth the matrice vnto our Lord, and al that is brought forth in thy cattel: whatsoeuer thou shalt haue of male sexe thou shalt consecrate to our Lord.separabis omne quod aperit vulvam Domino, et quod primitivum est in pecoribus tuis: quidquid habueris masculini sexus, consecrabis Domino. 13The firstborn of an ass thou shalt change for a sheep: and if thou do not redeem it, thou shalt kill it. And every firstborn of men thou shalt redeem with a price.Al primogenito dell'asino sostituirai una pecora: che se nol riscatti, lo ucciderai: ma i primogeniti de' tuoi figliuoli li riscatterai tutti con denaro.The first borne of an asse thou shal change for a sheepe: and if thou doe not redeeme it, thou shalt kil it. And euerie first borne of men among thy children, thou shalt redemne with a price.Primogenitum asini mutabis ove: quod si non redemeris, interficies. Omne autem primogenitum hominis de filiis tuis, pretio redimes. 14And when thy son shall ask thee to morrow, saying: What is this? thou shalt answer him: With a strong hand did the Lord bring us forth out of the land of Egypt, out of the house of bondage.E quando in appresso domanderà a te il tuo figliuolo: Che è questo? gli risponderai: Con braccio forte ci trasse il Signore dalla terra d'Egitto, dalla casa di schiavitù.And when thy sonne shal aske thee to morow, saying: What is this? thou shalt answere him: With a strong hand did our Lord bring vs forth out of the land of Aegypt, out of the house of seruitude.Cumque interrogaverit te filius tuus cras, dicens: Quid est hoc ? respondebis ei: In manu forti eduxit nos Dominus de terra Ægypti, de domo servitutis. 15For when Pharao was hardened, and would not let us go, the Lord slew every firstborn in the land of Egypt, from the firstborn of man to the firstborn of beasts: therefore I sacrifice to the Lord all that openeth the womb of the male sex, and all the firstborn of my sons I redeem.Imperocché essendosi Faraone ostinato a non voler lasciarci partire, uccise il Signore tutti i primogeniti nella terra d'Egitto, dal primogenito dell'uomo fino al primogenito dei giumenti: per questo io offerisco al Signore tutti i primi parti maschi, e riscatto tutti i primogeniti de' miei figliuoli.For when Pharaoes hart was indurate, and would not dismisse vs, our Lord slew euerie first-borne in the Land of Aegypt, from the first-borne of man to the first borne of beastes: therfore I sacrifice to our Lord al that openeth the matrice of the male sixe, and al the first borne of my sonnes I doe redeme.Nam cum induratus esset Pharao, et nollet nos dimittere, occidit Dominus omne primogenitum in terra Ægypti, a primogenito hominis usque ad primogenitum jumentorum: idcirco immolo Domino omne quod aperit vulvam masculini sexus, et omnia primogenita filiorum meorum redimo.
16And it shall be as a sign in thy hand, and as a thing hung between thy eyes, for a remembrance: because the Lord hath brought us forth out of Egypt by a strong hand.Questo adunque sarà come un sigillo nella tua mano, e come un ricordo, che penda tra l'uno e l'altr'occhio, e ti avverta come il Signore con forte braccio ci trasse dall'Egitto.It shal be therfore as a signe in thy hand, and as a thing hanged before thine eyes, for a remembrance: because our Lord by a strong hand hath brought vs forth out of Aegypt.Erit igitur quasi signum in manu tua, et quasi appensum quid, ob recordationem, inter oculos tuos: eo quod in manu forti eduxit nos Dominus de Ægypto. 17And when Pharao had sent out the people, the Lord led them not by the way of the land of the Philistines, which is near; thinking lest perhaps they would repent, if they should see wars arise against them, and would return into Egypt.Avendo adunque Faraone fatto andar via il popolo, Dio nol condusse per la vicina strada de' Filistei, sul riflesso, che egli forse non si ripentisse, e tornasse in Egitto, quando avesse veduto suscitarsi guerre contro di lui.Therfore when Pharao had sent forth the people, our Lord ledde them not by the way of the Philisthijns countrie which is neere: thinking lest perhappes it would repent them, if they should see warres arise against them, and would returne into Aegypt.Igitur cum emisisset Pharao populum, non eos duxit Deus per viam terræ Philisthiim quæ vicina est: reputans ne forte pœniteret eum, si vidisset adversum se bella consurgere, et reverteretur in Ægyptum. 18But he led them about by the way of the desert, which is by the Red Sea: and the children of Israel went up armed out of the land of Egypt.Ma fece lor fare un giro pel deserto, che è presso al mar Rosso: e i figliuoli d'Israele uscirono armati dalla terra d'Egitto.But he ledde them about by the way of the desert, which is besides the Red sea: and the children of Israel went vp out of the Land of Aegypt armed.Sed circumduxit per viam deserti, quæ est juxta mare Rubrum: et armati ascenderunt filii Israël de terra Ægypti. 19And Moses took Joseph’s bones with him: because he had adjured the children of Israel, saying: God shall visit you, carry out my bones from hence with you.E Mosè prese seco anche le ossa di Giuseppe: perché questi se l'era fatto promettere da' figliuoli d'Israele con giuramento, quando disse: Dio vi visiterà: trasportate di qua con voi le mie ossa.Moyses also tooke Iosephes bones with him: because he had adiured the children of Israel, saying: God shal visite you, carrie out my bones from hence with you.Tulit quoque Moyses ossa Joseph secum: eo quod adjurasset filios Israël, dicens: Visitabit vos Deus; efferte ossa mea hinc vobiscum.
20And marching from Socoth, they encamped in Etham, in the utmost coasts of the wilderness.E partiti da Socoth posero gli alloggiamenti in Etham, che è nell'estremità del deserto.And marching from Socoth they camped in Etham in the vtmost coastes of the wildernesse.Profectique de Socoth castrametati sunt in Etham, in extremis finibus solitudinis. 21And the Lord went before them to shew the way, by day in a pillar of a cloud, and by night in a pillar of fire; that he might be the guide of their journey at both times.E il Signore li precedeva per insegnar loro la strada, di giorno con una colonna di nuvola, e di notte con una colonna di fuoco, la quale nell'uno e nell'altro tempo fosse loro scorta nel viaggio.And our Lord went before them to shew the way by day in a piller of a cloude, and by night in a piller of fire: that he might be the guide of their iourney both times.Dominus autem præcedebat eos ad ostendendam viam per diem in columna nubis, et per noctem in columna ignis: ut dux esset itineris utroque tempore. 22There never failed the pillar of the cloud by day, nor the pillar of fire by night, before the people.Non mancò mai la colonna di nuvola di giorno, né la colonna di fuoco la notte dinanzi al popolo.There neuer failed the piller of the cloude by day, nor the piller of fire by night, before the people.Numquam defuit columna nubis per diem, nec columna ignis per noctem, coram populo.
13:2
Challoner
Sanctify unto me every first-born. Sanctification in this place means, that the first-born males of the Hebrews should be deputed to the ministry in the divine worship: and the first-born of beasts to be given for a sacrifice. (Challoner)
Menochius
Sanctify, set apart. (Menochius)
Calmet
Openeth, the first male fruit of the womb. If a female was born the first, none of the children were to be redeemed. (Luke 2:23.) Jesus Christ submitted to this law; though many of the fathers have asserted that, on account of his miraculous conception and birth, he was not subjected to it; while others maintain the contrary. (Calmet)
13:4
Calmet
Corn. Hebrew Abib; which was styled Nisan after the Babylonian captivity. At this time, peculiar names were not yet given to the months, by the Hebrews or Egyptians. (Calmet)
Haydock
They were distinguished by their respective order, productions, or appearances. (Haydock)
13:5
Menochius
When. These regulations did not therefore take place in the desert. (Menochius)
13:9
Haydock
And it, etc. The festivals appointed by God and his Church, naturally remind us of the favours which we have received, and help us to meditate on the law. (Haydock)
The Jews, understanding the precept literally, write verses taken from this chapter, and Deuteronomy 6. and xi., upon parchment, and bind these tephilins, or phylacteries, on their forehead. But if these scrolls were requisite, why do they not also put them in their mouth and in their heart? Jesus Christ condemns the vanity of the Pharisees, who wore these bandages extremely large, Matthew 23:5. The Mahometans teach their scholars, by writing the Coran upon a tablet, and exposing it to their view: (Calmet) a plan lately introduced in England with great success by Mr. Lancaster.
13:13
13:14
Menochius
To-morrow. At any future period, Matthew 6:2. (Menochius)
13:15
Worthington
Hardened. Hebrew, "by himself," or by his own malice. (Worthington)
13:16
Haydock
It. This ordinance shall cause thee never to forget the goodness of God. (Haydock)
13:17
Worthington
Lest. God maketh use of precautions, to shew the free-will of man. (Worthington)
Calmet
The Philistines had before made a great slaughter of the Ephraimites, 1 Paralipomenon 7:21. The Chanaanites would also be ready to oppose the Hebrews, if they had attempted to enter by the road of Pelusium, and perhaps the Idumeans and Amalecites also would have met them in front, while the Egyptians attacked their rear. (Calmet)
Menochius
This journey, Philo says, would not have taken up above three days. The battle with Amalec took place only 40 days afterwards, and God protected his people. (Menochius)
13:18
Calmet
Armed, in order of battle. Hebrew chamushim, "by fives," or in five battalions. (Josue 1:14; Judges 8:11.) (Calmet)
Haydock
Calvin asks where the Hebrews could procure arms, as if to cavil with this translation. But surely they might get them in the same manner as the vessels of gold; and they undoubtedly were not destitute of arms when they encountered the Amalecites, ver. 17. (Haydock)
13:19
Worthington
Joseph's. This attention to the dead is commended, Hebrews 11. (Worthington)
13:20
Etham. A city on the banks of the Red Sea, giving its name to one of the gulphs, which the Greeks called after the city of Heropolis. (Pliny, Natural History 6:29.) The Septuagint translate, "They encamped at Othon, which is near the desert;" and (Numbers 32:6,) the Hebrews marched three days in the desert of Buthan, before they arrived at Mara.
13:22
Calmet
Never. From the station of Etham; or, if we follow St. Jerome, from that of Socoth, or even from Ramesses, according to Bonfrere, till the passage of the Jordan, when the ark supplied its want, Josue 3:11. This cloud assumed different appearances, as the exigencies of the Hebrews required. It was a figure of baptism; (1 Corinthians 10:1) the fire designated Jesus Christ, and the cloud the Holy Ghost. (St. Ambrose, de Sac. 6.) (Calmet)
13:2
Sanctify unto me every firstborn.... Sanctification in this place means that the firstborn males of the Hebrews should be deputed to the ministry in the divine worship; and the firstborn of beasts to be given for a sacrifice.
13:2
• The first lesson at Mattins on Candlemasse day.
13:5
The old Testament proposed cōmonly temporal rewardes. S Hierom. l•p. ad Dardanum.
13:15
In the Hebrew. vvhen Pharao had indurated himselfe.
13:17
Gods preuention to auoid tentations sheweth free wilin man
13:19
By this appeareth how much Moyses estemed Iosephs charge concerning translation of his bones. Also S. Paul commendeth it. Heb. 11.
13:2
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 1.3.4
4. They moreover affirm that the Saviour is shown to be derived from all the Æons, and to be in Himself everything by the following passage: “Every male that openeth the womb.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Flesh of Christ 23
… it was the same sex that opened her womb. Indeed, hers is the womb on account of which it is written of others also: “Every male that openeth the womb shall be called holy to the Lord.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 107.3
… You have exchanged a fertility bound up with sorrow for offspring which shall never die. For I am confident that having given to the Lord your first-born you will be the mother of sons. It is the first-born that is offered under the Law.
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
Ps. lviii. 3 . Sinners are estranged from the womb; that is, either, as St. Paul says ( Rom. v. 14 ), they sin “after the similitude of Adam”; or, “when Christ, as the firstborn, opened the virgin’s womb” (
13:3
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 41.2
… Were not the holy prophets led into captivity? And again, did not that very nation, when making bricks in Egypt, also serve hard rulers, not only in gold and silver, but also in clay? If you were never in bondage to any man, ungrateful people, why is it that God is continually reminding you that He delivered you from the house of bondage?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 81.8
But when thou shalt have passed the Red Sea, when thou shalt have been led forth out of thine offences “with a mighty hand and with a strong arm,”
13:6
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.23
… and so the number of the days goes up to seven and then circles back again and begins at the first. This is the precious number with the Jews, God having ordained that it should be held in honour, and that in no chance fashion but with the imposition of most heavy penalties for the transgression
13:18
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 35.3
3. How is Gen. xv. 16 , “in the fourth generation they shall come hither again,” to be reconciled with
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 36
… Paul, Samuel, David, Elisha, all make mistakes, and holy men only know what God reveals to them.” He then goes on to give a mystical interpretation of the passage suggested by the martyr Hippolytus. Written the day after the previous letter.
13:19
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 8.8
… And according to the word of Joseph his brethren did, and kept the oath a hundred and twenty-five years. At that time when the hosts of the Lord went out from the land of Egypt, then Moses took up the bones of Joseph when he went forth.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. On the Holy Martyr, S. Babylas 2
… Yea Ezekiel standing near the bones themselves was not only not hindered by them, but added flesh, and nerves and skin to them, and brought them back to life again. But the great Moses did not stand near the bones of the dead, but bearing off the whole dead body of Joseph, thus foretold things to come.
13:20
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 45
… If thou doest this, and comest out of Egypt thus, I know well that thou shalt be guided by the pillar of fire and cloud by night and day.
13:21
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 2.6
… “And the Angel of the Lord spake unto me in dreams, I am God, whom thou sawest in the place of God where thou anointedst me a pillar of stone, and vowedst to me a vow.” Also in Exodus: “But God went before them by day indeed in a pillar of cloud, to show them the way; and by night in a pillar of fire.”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 40
… And, to mention more Lights—it was Light that appeared out of Fire to Moses, when it burned the bush indeed, but did not consume it, to shew its nature and to declare the power that was in it. And it was Light that was in the pillar of fire that led Israel and tamed the wilderness.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Letters of St. Augustin 169.9
9. As for the sound of the voice, however, and the bodily form of a dove, and the cloven tongues which sat upon each of them, these, like the terrible wonders wrought at Sinai, and like the pillar of cloud by day and of fire by night,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 2.6
… A particular significative action was added to those already existing things; they did not, as that dove and fire, suddenly come into being in order simply so to signify. The dove and the fire, indeed, seem to me more like that flame which appeared to Moses in the bush, or that pillar which the people followed in the wilderness,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 68.8
… “the earth was moved,” to the faith earthly men were stirred up. But whence was it moved? “For the heavens dropped from the face of God.” Perchance here some one calleth to mind that time, when in the desert God was going over before His people, before the sons of Israel, by day in the pillar of cloud, by night in the brightness of fire;
13:2
2. SANCTIFICA MIHI OMNE PRIMOGENITUM, q. d. Separa a communi usu omne primogenitum, ut mihi dicetur et offeratur. Nota: Non præcipit hic Deus, ut id fiat hoc tempore, quo omnes occupati erant in egressu, sed ut fiat postea, cum opportunum fuerit, videlicet, cum possederint terram Chanaan, ut patet vers. 11; subnectit tamen Deus hanc legem præcepto de agno, quia, sicut agni immolatio, ita et primogenitorum oblatio, Hebræis jugiter refricare debebat memoriam suæ liberationis ex Ægypto: hanc enim effecit et procuravit Deus per cædem primogenitorum totius Ægypti; quia ergo tunc cecidit Deus primogenita Ægypti, ut Hebræos quasi primogenitos suos inde liberaret, et quia tunc intacta servavit primogenita Hebræorum habitantium in Ægypto, hinc hac lege eadem sibi offerri, ac quasi sua, et a se conservata sibi reddi depoposcit. Unde hæc agni æque ac primogenitorum oblatio sunt primæ legis veteris, sive Mosaicæ cæremoniæ. OMNE PRIMOGENITUM QUOD APERIT VULVAM, — quod primo, vulvam matris reserando, naturali more in lucem hanc egreditur, quodque principium est generationis maternæ. Unde Cyrillus Hierosolymitanus, homil. De Occursu Domini, negat hoc Christo convenire: Christus enim nascens non reseravit vulvam matris, sed clausum matris virginis uterum penetrando, prodiit in lucem; ideoque hac lege non tenebatur, licet sponte sua illi se subjecerit, eamque servarit. Ita Cyrillus et Hormisdas Papa, epist. I, cap. III, quanquam contrarium doceant Rupertus, Abulensis, Jansenius, qui putant aperiri vulvam non significare aliud, quam primo nasci, et sic Christum quoque aperuisse vulvam matris suæ. Verum plus significat apertio vulvæ, uti patet ex terminis. Tertio, plane ex adverso Origenes, S. Ambrosius, S. Chrysostomus, S. Hieronymus, Theophylactus, Euthymius in Luca II, putant hac lege solum Christum comprehendi, eo quod ipse solus natus sit ex virgine, ideoque solus in partu matris uterum aperuerit, id est, ex eo hactenus clauso prodierit; nam in aliis mulieribus uterus aperitur primo, non in partu, sed in congressu maritali ante conceptum. Verum hic sensus subtilior est, et litteram videtur evertere. Præcipitur hic enim Hebræis, ut singuli suos primogenitos Deo offerant: non ergo lex hæc Christum solum spectat, sed potius eum excludit. Itaque dico, to quod aperit vulvam hic additur primogenito: primo, ut ab hac lege excludatur Christus; secundo, ne quis patris solius primogenitos offerendos putaret: nam in pecoribus manifestum est primogenitum matris, non patris, debere spectari et offerri: idem est in hominibus. Unde notat S. Augustinus, Quæstione XXIII, primogenitum hic a Septuaginta vocari πρωτότοκον a primo matris partu, non autem πρωτογενή a prima patris generatione. Hic vice versa Scriptura cum de æterna et increata Filii a Patre generatione loquitur, eum vocat non μονότοκον, sed μονογενῆ, id est unigenitum Patris. Quare ex hac lege primogenitus non erat, si pater virgo viduam aliunde jam habentem proles duxisset, ex eaque primum sibi filium generasset; hic enim primus ejus filius non primo aperuisse matris vulvam, utpote ex qua alii jam ante prodiissent. E diverso, qui plures habebat uxores, singularum primogenitos ex hac lege Deo offerre debebat. Unde Hebræus, Chaldæus et Septuaginta habent, aperiens omnem vulvam; et Lucas, cap. II, vers. 23: «Omne masculinum adaperiens vulvam, sanctum Domino vocabitur.» Hinc et Christus quasi matris suæ primogenitus Deo oblatus est; esto hac lege non teneretur, ut dixi. Rursum, primogenitus hic aperiens vulvam matris Deo consecrandus, debebat esse masculus, ut patet vers. 12, qui primo ex ea nascebatur; nam si femina primo ex ea fuisset nata, deinde masculus, is masculus non censebatur hac lege primogenitus, quia is non primo aperiebat vulvam matris, utpote quæ per sororem feminam jam ante fuerat aperta. Discant hic parentes novi Testamenti, non obsistere filiis, etiam primogenitis, si Religionem ingredi, Deoque se consecrare velint; in veteri enim lege parentes omnes ex Dei lege primogenitos, etiamsi unigeniti essent futuri, Deo offerre tenebantur. Si id fecerunt Judæi, Deo jubente, quidni idem faciant Christiani Deo consulente et vocante? Libenter parentes primogenitos suos offerunt regibus et principibus, ut iis in aulis ipsorum serviant: quidni libentius offerant eos Regi regum, et Domino dominantium, ut sint cives Sanctorum, domestici, imo aulici Dei? Imitentur B. Annam, quæ suum Samuelem Deo tam libenter obtulit, ideoque quinque proles pro uno Samuele, a Deo remuneratore recepit. Allegorice, Christus primogenitus omnis creaturæ Deo sanctificatus et consecratus est, et per eum omnis creatura. Tropologice, primogenita damus Deo, cum ipsi primordia operum nostrorum offerimus, ut cedant in ejus laudem et honorem, utque ab eo prosperentur et benedicantur; quod sane non tantum mane, sed et per diem sæpe in initio operis cujusque viri sapientes et pii faciunt: ita Rabanus. Rursum, primogenitum nostrum est cor, quia illud ante alia membra primo in embryone formatur. Accipitribus dari solet cor avium, quas prædantur. Christus e cruce prædatus est cor nostrum: ipsi ergo illud offeramus: ipse illud nobis reddet purum, sanctum, quietum, lætum et beatum. Socrati (ait Seneca, lib. I De Beneficiis, cap. VII) cum multa multi pro suis quisque facultatibus offerrent, Æschines pauper auditor: «Nihil, ait, dignum te, quod dare tibi possim invenio, et hoc modo pauperem me esse sentio. Itaque dono tibi, quod unum habeo, me ipsum: hoc munus rogo, qualecumque est, boni consulas, cogitesque alios cum multum tibi darent, plus sibi reliquisse.» Cui Socrates: «Quidni tu, ait, magnum munus dederis? nisi forte parvo te æstimes: curabo ergo ut te meliorem tibi reddam, quam accepi.» Hæc Seneca. Tu vero Æschinem imitare: non Socrati, sed Deo totum dona teipsum. Si donaveris, multo te tibi meliorem reddet. IN FILIIS, — inter filios. Hebræice, littera bet, id est in, ponitur pro ben, id est inter. MEA SUNT ENIM OMNIA, — non tantum titulo creationis et dominii, quod in omnia a me creata habeo et possideo; sed etiam, et vel maxime, titulo liberationis et redemptionis, qua ab exterminatore primogenita vestra tutatus, ea quasi a morte redemi, eaque vobiscum ex Ægyptiaca servitute eduxi: hinc tertio, mea sunt, titulo justi hujus præcepti, quo ea a vobis æquissime exigo, imo repeto.
13:3
3. EGRESSI ESTIS, — egredimini: est enallage temporis, eaque huic loco congrua; non enim possumus meminisse, nisi præteritorum. IN MANU FORTI, — magno robore et potentia suis plagis affligens Pharaonem, itaque potenter eum cogens vos missos facere; per hanc ergo potentem suam vindictam eduxit vos Deus.
13:4
4. HODIE EGREDIMINI MENSE NOVARUM FRUGUM. — Ita Hebræa, Chaldæa et Septuaginta; unde mirum est Pagninum vertere, hodie egredimini mense julio. Nam pascha, quo Judæi egressi sunt, non in julio, sed semper in Nisan, id est martio, celebratum est. Fefellit Pagninum, quod ipse אביב abib, pro אב ab acceperit: hæc enim licet voce sint affinia, re tamen et significatione plurimum differunt. Ab enim certum mensem, scilicet julium, significat; abib vero non proprium mensis, sed appellativum est nomen, significans virens, sive culmus id sit, sive spica. Ita enim noster Interpres alibi vertit, ut patet Exodi ix, 31. Extenditur abib etiam ad segetes in grana maturescentes, necdum tamen plane maturas, ut patet Levit. II, 14. Illarum enim manipulus altera die azymorum offerebatur, tostis primum granis, deinde in farinam contusis, vocaturque abib: unde ulterius translatum est abib, ut significet mensem quo primæ hæ fruges hordeaceæ progignebantur, et Deo offerebantur: qui erat mensis pascha, sive Nisan; qua de causa Septuaginta passim vocant «mensem novorum,» et Noster «mensem novarum frugum,» vel, «primum verni temporis,» quia continebat æquinoctium vernum, Deuter. cap. XVI, vers. 1.
13:5
5. CUMQUE INTRODUXERIT TE DOMINUS IN TERRAM CHANANÆI. — Hinc patet hanc legem comedendi phase et azyma, uti et præcedentem de offerendis primogenitis, non obligasse Hebræos totis 40 annis, quibus vagabantur in deserto instabiles, et rebus omnibus incompositis: idem de sacrificiis in Levitico præscriptis dicendum est. Idem patet Deuter. cap. XII, vers. 1 et 9, ubi quoque causam hujusce rei dat Deus dicens: «Neque enim usque in præsens tempus venistis ad requiem et possessionem quam Dominus Deus daturus est vobis.» Dices: Num. III, 10, 44, 12, in Sinai sub finem anni hujus, quo egressi erant ex Ægypto, Deus exigit ab eis primogenita. Respondeo, novum id esse præceptum, et diversum ab hoc, quod tamen ab hoc occasionem et originem accepit. Unde et nova ibidem oblationis primogenitorum fuit forma: nam ibi vers. 43, Moses jussu Domini recensuit primogenitos filiorum Israel, invenitque eos esse numero viginti duo millia et 273; quorum loco Deus ascivit sibi et suo cultui Levitas omnes, qui inventi sunt pene totidem, scilicet viginti duo millia; cæteros 273 primogenitos, qui in populo supererant, et numerum Levitarum superabant, jussit Deus redimi persolutis in singula capita quinque siclis; primogenita vero pecorum voluit Deus dari Levitis, qui jam sui erant, suoque cultui addicti. Ibi ergo non præscribitur proprie oblatio, sed tantum numeratio primogenitorum Israelis, idque eo fine ut eorum vice substituantur Levitæ, qui totidem erant, ad serviendum Deo in tabernaculo. Tunc ergo primo hæc lex impleta, et in Levitas commutata est: deinceps vero singuli primogeniti Deo offerri, et quinque siclis redimi debuerunt, Num. XVIII, 46.
13:9
9. ET ERIT QUASI SIGNUM IN MANU TUA, ET QUASI MONUMENTUM ANTE OCULOS TUOS. — Corrige cum Bibliis Romanis, Hebræis et Chaldaicis, inter oculos tuos; Septuaginta tamen vertunt, ante oculos tuos; sed eodem res redit. Judæi hæc crasse accipiunt, utque huic Dei præcepto satisfaciant, legem decalogi membranulis inscriptam brachio, fronti, fimbriis, aut ostiis domus affigunt; et hæc sunt phylacteria ac fimbriæ, quæ dilatabant Pharisæi, quæque carpit Christus, Matth. XXIII, 5. Non enim hoc voluit hic Deus, nec loquitur de lege decalogi, sed paschatis et azymorum. Præcepit ergo tantum hac phrasi Deus Hebræis, ut jugem beneficii, et legis jam dictæ servent memoriam, ut illa tanquam res pendula inter oculos iis perpetuo obversetur, idque ad hoc, ut ejus intuitu et consideratione ad Dei reverentiam, amorem, gratitudinem accendantur: hunc sensum significat to quasi, cum ait: «Erit quasi signum, et quasi monumentum.» Unde S. Hieronymus in Matth. XXIII, sic explicat: «Præcepta erunt in manu tua, ut compleantur; erunt ante oculos tuos, ut die et nocte mediteris in eis.»
13:10
10. A DIEBUS IN DIES, — id est, ab anno in annum, q. d. Certa et continua annorum serie. Hebræum enim ימים iamim, id est dies in plurali, significat annum.
13:11
11. CHANANÆI. — Sub hac cæteras intelligit gentes in terra promissa habitantes; harum enim omnium pater fuit Chanaan, Gen. X, 5.
13:12
12. SEPARABIS, — Hebraice העברת haabarta, id est transire facies, ad Dominum scilicet, hoc est, offeres Domino omne quod aperit vulvam tam in hominibus, quam in jumentis. Tropologice, S. Ambrosius, lib. I De Cain et Abel, cap. x: «Mentis, inquit, generationes et proles aliæ sunt femineæ, ut malitia, petulantia, luxuries, intemperantia, aliaque hujusmodi vitia, quibus animi nostri quædam enervatur virilitas: aliæ sunt masculinæ, ut castitas, patientia, prudentia, temperantia, fortitudo, justitia, quibus mens nostra et caro ipsa firmatur, et ad impigre obeunda virtutis munia erigitur, et ideo ait Isaias: In utero accepimus, et peperimus spiritum salutis; masculum ergo parturivit et peperit, qui spiritum salutis effudit.» ET QUOD PRIMITIVUM EST IN PECORIBUS TUIS. — Hebraice est בהמה behema, q. d. In jumentis tuis; jumenta proprie sunt animalia bajula, quæ homines, vel sarcinas portant, ut equi, asini, cameli: pecora sunt, quæ pastum et cibum præbent, uti sunt oves, boves, capræ. Verum Scriptura non semper hoc discrimen observat, sed subinde hæc confundit. Hinc putant aliqui, lege hac primogenita non tantum pecorum, sed et jumentorum omnium, puta equorum, mulorum, camelorum, debuisse Deo offerri; idque docet Philo, initio lib. De Sacerdotum honoribus, ubi addit primogenita equorum, asinorum, camelorum redimenda esse pretio, idque jure divino; unde aliqui putant ea quinque siclis æque ac primogenitos hominum, fuisse redempta. Verum nil tale exprimit Scriptura, sive jus divinum; imo primogenitum, v. g. capræ, vel ovis, non valebat illo tempore quinque, sed tantum duos, vel tres siclos. Dico ergo hic tantum præcipi oblationem primogenitorum pecorum, id est ovium, caprarum et boum, non autem jumentorum, puta equorum, camelorum, etc. Id patet: nam vers. 15, significat omnia hæc primogenita jumentorum, id est pecorum, Deo immolari, et, ut Hebræi habent, sacrificari solere; atqui Hebræi poterant tantum sacrificare oves, capras et boves, non autem equos, mulos, camelos, ut patet Levit. I, 2 et 10. Ergo ovium tantum, caprarum et boum primogenita Deo erant offerenda; offerebantur enim ad sacrificium. Adde, de solo primogenito asini statuit Deus vers. sequenti, illum cum ove commutandum esse; ergo equorum, camelorum aliorumque jumentorum primogenita hic neglexit et exclusit. Objici hic posset aliquid ex vers. 15, sed illud ibi dissolvam. Rursum objici posset id quod dicitur Numer. XVIII, 15: «Omne animal immundum redimi facies;» sed bene respondet Abulensis animal immundum ibi vocari, non id quod tale est secundum speciem, uti est equus, camelus, etc., sed quod tale est ex accidente, puta quod immundum est, quia cæcum, claudum, morbidum, ut proinde Deo immolari non possit, juxta legem Levit. XXII, 22. Hinc sequitur quinque tantum animalium, puta ovis, bovis, capræ, hominis et asini primogenita debuisse Deo offerri, uti docet Abulensis. Plura vide apud Franciscum Suarez et Sebastianum Barradium, tract. De Purificat. B. Virginis. QUIDQUID HABUERIS MASCULINI SEXUS, CONSECRABIS DOMINO. — Masculi enim digniores sunt feminis.
13:13
13. PRIMOGENITUM ASINI MUTABIS OVE. — Asini, id est asinæ: hujus enim aperitur vulva, et asinus tam mas est quam femina; unde agno paschali additur to «masculus,» ut dixi cap. XII, vers. 5. Quæres, cur præ cæteris jumentis voluit Deus asinum, puta primogenitum asini, sibi offerri, ut scilicet pro eo offerretur ovis? Respondeo, quia ita ipsi placuit: causa tamen motiva videtur fuisse, quod Hebræi in Ægypto fere tantum habuerunt boves, et oves, et capras e pecoribus, et asinos e jumentis (ita Hebræi et Abulensis), quorum primogenitis pepercit Deus, eaque ipsi ex Ægypto salva eduxerunt: itaque horum omnium primogenita, titulo quasi compensationis postulavit sibi Deus, ut quibus tam familiaris esset asini usus, quibusque primogenita asinorum conservasset Deus, ab eis eadem deinceps reciperet. Secundo, voluit forte Deus sibi dari asinum, ut Hebræos hac ratione absterreret a cultu Priapi; huic enim immolabatur asinus: hinc illud Ovidii de asino, Fastor. cap. I: «Hellespontiaco victima grata Deo»; idque ob genitalia asinina, et inguinia, de quibus ait Propheta: «Quorum carnes sunt uti carnes asinorum:» quam ob causam et Commodus Imperator ονος, id est asinus, est dictus. Verum quia stupidum hoc animal indignum erat quod Deo immolaretur, hinc jussit Deus ut illud cum ove commutaretur. Tertio, noluit Deus asellos a matre avelli, ne matrem affligeret: nullum enim animal ita amat proles suas, ut asinus et simia. Tropologice S. Gregorius, lib. XXVII Moral. cap. XV: Asini, inquit, primogenita ove mutare, est immundæ vitæ primordia in innocentiæ simplicitatem convertere. Ita et Rupertus. Nota: Asinis (qui in Palæstina veloces et fortes sunt, ut equi) uti solent Judæi præ equis et camelis. Hinc principes eorum asinis inequitabant, ut patet Judic. cap. x, vers. 4, et cap. XII, vers. 14; unde et Christus rex Sionis asino vectus ingressus est Jerusalem: quin et equorum usus, uti volunt aliqui, vel verius equorum copia Judæis vetita fuit, ut patet Deut. cap. XVII, vers. 16; Psal. LXXI, vers. 7; Isaiæ cap. II, vers. 8, idque in Isaiæ cap. II scribentes S. Hieronymus, Basilius et Procopius diserte docent. Atque hæc Gentilibus fabulæ occasionem dederunt, ut asinos in deserto Judæis aquam ostendisse, et Judæos asinum adorare affinxerint. Horum Gentilium antesignanus fuit Apion, contra quem scribit Josephus, lib. II, cap. x. Apionem secuti sunt Cornelius Tacitus, lib. V; Plutarchus in Sympos. lib. IV, Quæst. V. Rursum, quia a Judæis prodiere Christiani primi, hinc in eos eadem calumnia derivata est, ut de ononychite, id est asino ungulato pictoris illius refert Tertullianus, Apolog. cap. XVI: erat is, inquit, auribus asininis, altero pede ungulatus, librum gestans, et togatus, cum hac inscriptione, Deus Christianorum. Idem apud Minutium Felicem Cæcilius exprobrat Octavio. Quanquam Christianis calumnia hæc atque probrum ex Gnosticis sit conflatum; Gnostici enim, teste Epiphanio, hæresi 62, dicebant Dominum sabaoth asini formam habere, eo quod Judæ dictum et promissum sit: «Ligabit ad vitem asinam suam,» Genes. cap. XLIX, vers. 11. Et Numer. cap. XXII, asina Balaam pro Judæis et Dei populo steterit; et cum equos ab hostibus captos subnervari jussisset Deus Josue cap. XI, vers. 6, asinas tamen præcepisset servari Num. cap. XXXI, vers. 28. QUOD SI NON REDEMERIS, INTERFICIES. — Si vilior sit primogenitus asini, quam ut eum pretio stato, puta ove, redimere velis, tunc eum non immolabis quidem, decervicabis tamen, et cervice præcisa interimes; hoc enim significat Hebr. ערף araph, ut vel sic primogenitorum Ægypti, tui gratia interemptorum, habeas monumentum. Mirum est in Septuaginta pro interficies, legi redimes. Sic enim habent: ἐὰν δὲ μὴ ἀλλάξης, λυτρώσῃ αὐτό, id est, si vero non commutaveris, redimes illud: forte voluerunt, si ovis, cum qua commutandus erat pullus asini, non esset ad manum, tunc pullum hunc redimendum esse pretio ovis. Ita videtur exponere S. Ambrosius, lib. II De Cain, cap. II; sed tunc deest altera conditionis pars, scilicet hæc: Si nec ove, nec pretio ovis, pullum hunc asini redimere volueris, tunc eum interficies, ut habent Hebræa, Chaldæa et noster Interpres. OMNE AUTEM PRIMOGENITUM HOMINIS IN FILIIS TUIS, PRETIO REDIMES, — quinque siclis, ut patet Num. cap. XVIII, vers. 16. Voluit Deus eos sibi oblatos iterum redimi. Primo, ut hæc redemptio refricaret eis memoriam redemptionis primogenitorum, cum hæc ab angelo et morte liberata sunt. Secundo, quia solos Levitas suo tabernaculo et cultui Deus destinaverat; alioqui enim nimis magna fuisset turba sacerdotum et ministrorum Dei, qui proinde otiosi sæpe fuissent, et tamen ali debuissent a populo: quod ingens fuisset gravamen populi.
13:14
14. CRAS, — futuris temporibus: est synecdoche.
13:15
15. USQUE AD PRIMOGENITUM JUMENTORUM. — Omnia enim primogenita, etiam jumentorum, puta equorum, asinorum, camelorum, cæsa sunt in Ægypto: in cujus rei memoriam Deus non jumentorum omnium, sed pecorum tantum primogenita sibi ab Hebræis offerri depoposcit, idque quia sola pecora sibi ad sacrificium delegit in Levitico. Pari modo, licet in Ægypto feminæ quoque, quæ erant primogenitæ, sint cæsæ, Deus tamen ab Hebræis solos exigit masculos primogenitos, ut dignior sexus Deo dicaretur.
13:16
16. ERIT IGITUR QUASI SIGNUM IN MANU TUA, ET QUASI APPENSUM QUID. — Pro appensum, alii vertunt frontale. Judæi hoc rursum crasse accipiunt de scheda, fronti super oculos affixa, et ab aure una ad aliam porrecta, cui inscriptum erat: «Sanctifica omne primogenitum,» et: «Audi, Israel, Deus tuus unus est,» etc. In hoc frontali mira est Judæorum superstitio: dicunt enim ejus membranulam accipi debere ex corio animalis mundi, debere verba jam dicta illi inscribi ea parte qua carni animalis adhæsit, idque manu dextera, lineis rectissimis, charta integra non habente ullum foramen: si ea sit in cubili, non licere conjugio uti, nisi illa intra tertium scrinium recludatur, etc. Denique signa hæc, quæ ipsi inter suos singulis diebus cum capiti, tum sinistro brachio alligant, ut admoneantur præceptorum Dei, vocant tephillin a radice תפלין taphal, id est conjungere, alligare, appendere; vel a תפלה tephilla, id est oratio, q. d. Oratoria, quia ipsi in suis precibus iis quotidie utuntur, iisque se ab omni malo tutos putant. Ita referunt P. Fagius, Oleaster, Lipomanus et alii. Verum hujus versus genuinum sensum dedi vers. 9.
13:17
17. NON EOS EDUXIT DEUS PER VIAM TERRÆ PHILISTHIIM, QUÆ VICINA EST. — Hoc iter a Chanaan in Ægyptum per Philistinos, communiter dicitur esse decem dierum; Philo ait esse trium dierum. NE FORTE PŒNITERET EUM, SI VIDISSET ADVERSUM SE BELLA CONSURGERE. — Dices: Etiam alia via pugnandum fuit cum Amalec, cap. XVII. Respondeo: Illud prælium fuit unicum, post 40 dies ab exitu ex Ægypto initum, quod non tam Hebræorum armis, quam Dei singulari ope confectum est: si autem transissent Hebræi per Philistinos, statim et assidue eis pugnandum fuisset cum hostibus bellicosissimis; tales enim erant Philistini. «Spiritualiter, inquit Rupertus, hoc Deus agit in omnibus electis suis in Ægypti exitu, id est, in principio conversionis, ut novitiis pacatam a vitiis paret viam, ut tranquille et delectabiliter egrediantur, ne subitis tentationibus pulsati a sancto proposito vix incepto deterreantur.» Pulchre quoque S. Gregorius, lib. XXIV Moral. cap. XII: «Tres, inquit, modi sunt hominum conversorum ad Deum, inchoatio, medietas atque perfectio: in inchoatione, inveniunt illi blandimenta dulcedinis; in medio tempore, certamina tentationis; ad extremum vero, perfectionem plenitudinis. Prius ergo illos dulcia suscipiunt, quæ consolentur; postmodum amara, quæ exerceant; et demum suavia atque sublimia, quæ confirment: nam et sponsam suam vir quisque prius dulcibus blandimentis fovet, quam tamen jam conjunctam asperis increpationibus probat, probatam vero securis cogitationibus possidet. Unde et plebs Israelitica cum despondente se Deo, ad sacras mentis nuptias ex Ægypto vocaretur, quasi arrharum vice prius accepit blandimenta signorum; conjuncta autem, probationibus exercetur in eremo; probata vero, in repromissionis terra virtutis plenitudine confirmatur: ita quoque vitam uniuscujusque conversi, et inchoatio blanda permulcet, et aspera medietas probat, et plena post perfectio roborat.» Subdit S. Gregorius: «Sæpe tam diutina sunt tentationum certamina, quam longa inchoationum fuerant blandimenta; sæpe etiam non: nunquam tamen laborem tentationis dispar sequitur perfectio firmitatis: quia juxta summam certaminis, remuneratur quisque plenitudine perfectionis.» Additque novitios in eo plerumque labi, quod, dum initio aliqua dona et consolationes a Deo accipiunt, mox se perfectos putant; unde dum subita tentationis procella tanguntur, consternantur, et pene se perditos putant; qui si primæ dulcedini non nimis tribuissent, didicissentque in prosperis cogitare de adversis, prævidissent hæc ita futura, nec fuissent turbati, cogitantes hunc esse Dei morem et ordinem.
13:18
18. ET ARMATI ASCENDERUNT FILII ISRAEL DE TERRA ÆGYPTI. Pro armati hebr. est חטושים chamuschim, id est quini et quini. Unde Calvinus carpit nostrum Interpretem, qui vertit, armati, vertique vult, dispositi. Verum passim Hebræi, ut R. Abraham, Aben Esra, Andreas Masius in Josue lib. I, cap. xiv, et alii chamuschim accipiunt pro חלוצים chalutsim, id est armati, vel succincti lumbos. Aquila quoque et Symmachus vertunt, καθωπλισμένα, id est armati; itaque recte versum esse ab Aquila, consonant universa synagogarum subsellia, ait S. Hieronymus ad Damasum, Quæst. II: quia enim quini incedunt in acie milites armati, hinc chamuschim, id est quini, idem est quod armati, per metalepsin Hebræis usitatam. Aliter Cajetanus: Chamuschim, inquit, idem est quod quintati, id est armati, sive accincti gladiis et armis in loco quinque costarum: ibi enim solemus gladium appendere. Negat Calvinus Hebræos hic habuisse arma: unde enim, inquit, ipsi inopes tot et tanta sibi comparassent? Respondeo, honestiores jam ante ea domi suæ habuisse; alios jam ante præmonitos de egressu, ea sibi comparasse; alios ab Ægyptiis ea commodato accepisse: nam eos habuisse arma patet ex bello, quod paulo post cum Amalecitis gesserunt. Septuaginta pro armati vertunt, quinta generatione. Chamuschim enim significat quintam, scilicet generationem, uti subaudiunt Septuaginta. Estque id quoque verum, si generationes tribus Judæ computes. Judas enim genuit Phares; Phares genuit Esron; Esron genuit Aram; Aram genuit Aminadab; Aminadab genuit Naason, qui fuit princeps tribus Juda in deserto. Alioqui si generationes Levi supputes; invenies tantum quatuor: nam Levi genuit Caath; Caath genuit Amram; Amram genuit Aaron; Aaron genuit Eleazar, qui cum patre egressus est ex Ægypto. Et hoc computu promisit Dominus Abrahæ, generatione quarta Hebræos exituros ex Ægypto, Genes. cap. xv, vers. 16. Ita S. Hieronymus ad Damasum. Aliter S. Augustinus, Quæst. XLIX: Generatio, inquit, est sæculum, puta spatium centum annorum: jam quarta generatione, id est quarto centenario annorum completo, et quinto inchoato, Hebraei egressi sunt ex Ægypto, uti promiserat Deus Abrahæ, Genes. cap. xv, vers. 16. Noto to armati: hactenus Hebræi inermes servierant Ægyptiis, lateres et lutum tractaverant; tunc liberi exituri Ægypto armantur ad bella. Sic tropologice, qui e servitute et regno mundi et diaboli eripere se cupit, armare se debet ad prælia: memento, o Christiane, te Christi esse militem, ad bellum vocari, arma tractare debere. Paulus Æmilius militibus res non necessarias curantibus, jussit ut quiescerent, nec aliud facerent, quam enses acuere, cætera sibi curæ fore. Idem militi dicebat hæc tria esse curanda: corpus, ut quam validissimum et pernicissimum habeat; arma apta; animum ad subita imperia paratum: reliqua diis et imperatori curanda relinquere. Testis est Livius, lib. IV. C. Crassus militem videns sine gladio currentem: «Heus, inquit, commilito, pugno uteris pro gladio?» Multis Othonem Imperatorem rogantibus ne, deposito imperio, exercitum ac Rempublicam desereret, quidam e gregariis militibus sublato ense dixit: «Scito, Cæsar, sic pro te omnes animatos esse;» moxque seipsum jugulavit: testis est Suetonius in Othone. Cum Antonius pararet classem cum Cæsare conflicturus, quidam tribunus militum, vir fortis et in armis exercitatus, Antonio prætereunti corpus suum multis cicatricibus insignitum ostendit dicens: «O imperator, cur his vulneribus, aut huic gladio parum fidis, inque lignis fragilibus spem reponis? Sine Phænices et Ægyptii classe pugnent: nobis Romanis terram da, in qua consuevimus vel hostem vincere, vel mortem oppetere.» Testis est Plutarchus in Antonio. Præclare Cicero, lib. III Tuscul.: «Necesse est, ait, qui fortis sit, eumdem esse magni animi; qui magni animi, invictum; qui invictus, eum humanas res despicere, atque infra se positas arbitrari. Despicere autem nemo potest eas res, propter quas ægritudine affici potest, nisi fortis. Ex quo efficitur fortem virum ægritudine nunquam affici; omnes autem sapientes fortes esse.» Applicet sibi hæc miles Christianus.
13:19
19. TULIT QUOQUE MOYSES OSSA JOSEPH SECUM. Historia Scholastica narrat quod Nilus, exundans eo anno quo Hebræi egressi sunt, operuerit loculum Joseph; cum ergo eum invenire non posset Moses, scripsit nomen Dei tetragrammaton in lamina aurea; illa autem mox enatavit ad loculum Joseph, eumque detexit. Alii hunc loculum per ovem ostensum tradunt, ovem, inquam, quæ Hebræos et loculum hunc comitata sit per desertum, illudque significari putant Psal. LXXIX, 1: «Qui deducis velut ovem Joseph.» Sed hæc sunt fabellæ Thalmudicorum. Nota: Verisimile est Mosen etiam aliorum Patriarcharum, puta fratrum Joseph, ossa secum extulisse. Nam Actor. VII, 16, constat eos omnes in Palæstinam translatos esse, et sepultos in Sichem; neque apparet, quo alio tempore, quam hoc, transferri potuerint. Hic tamen tantum ossium Joseph fit mentio, quia Joseph adjuraverat Hebræos, uti id facerent, ipseque hunc eis egressum prædixerat. Voluit autem Hebræos sua ossa efferre; quia cura pii inter suos sepulcri eum tangebat, et ut posteri horum ossium intuitu vaticini memores, certa fide et spe iter in terram promissam capesserent. Vide dicta Gen. XLVII, vers. 29 et 30.
13:20
20. PROFECTIQUE DE SOCOTH CASTRAMETATI SUNT IN ETHAM. Hebræi castra secunda fixerunt in Etham, sicuti prima fixerant in Socoth. Etham situm erat in ultima solitudine, vicina mari Rubro, et montibus prærupta: unde forte et nomen accepit. Etham enim hebraice fortem, indeque asperum et præruptum significat. Nota hic quatuor miracula Hebræis data et continuata per 40 annos. Primum fuit, quod in tanta corum turba nemo esset æger aut debilis, ut vellet aut deberet remanere in Ægypto, sed omnes essent sani ac valentes ad iter alacriter et constanter peragendum; Deus enim omnibus illis robur et alacritatem suggerebat, ne laborem itineris gravate ac moleste ferrent, et hoc est quod dicitur Psalm. CIV: «Et non erat in tribubus eorum infirmus,» hebraice הושל chosel, id est nutans, vacillans, q. d. Inter eos nullus erat æger, imo ne debilis quidem aut imbecillis, sed omnes erant alacres et expediti. Secundum, quod calcei et vestes eorum cum pueris creverint, et per quadraginta annos non fuerint attrita, nec consumpta, uti dicitur Deuter. VIII, 1, et cap. XXIX, vers. 5. Tertium fuit manna. Quartum fuit columna ignis et nubis, de qua jam sequitur.
13:21
21. DOMINUS AUTEM PRÆCEDEBAT EOS AD OSTENDENDAM VIAM PER DIEM IN COLUMNA NUBIS. «Præcedebat eos,» non in ipsa castrorum metatione: ibi enim sistebat; sed in profectione: eduxit enim eos ex Ægypto, et deinceps semper proficiscentes deduxit et præcessit. Unde sequitur columnam hanc itineris ducem primo apparuisse non in Etham, sed in Ramesses; inde enim primo egressi sunt Hebræi. S. Hieronymus videtur contrarium dicere, scilicet quod columna hæc primo visa sit in Etham; sed vult dicere, quod S. Scriptura primo hujus columnæ faciat mentionem in Etham: sic et in Etham tantum facit mentionem ossium Joseph asportatorum, cum tamen constet ex Ramesses ea esse exportata. Rursum, hæc columna præcedebat castra Hebræorum, mota non motu circulari cœlorum: ita enim in orbem raptata fuisset: non etiam ventorum flatu; sed ducente eam angelo, qui erat quasi motor et auriga columnæ, ut patet cap. XIV, vers. 19. Angelus ergo impellebat eam, ut primam tribus Judæ aciem proficiscentem præiret, quando castra erant mutanda et movenda; quando vero erant locanda et figenda, angelus eam super castra, puta supra primam aciem tribus Judæ, uti volunt aliqui, vel potius supra medium castrorum, ut volunt alii, quasi defixam detinebat; fabricato autem postea tabernaculo, illi incumbere faciebat, ut patet cap. ult. vers. 34. Nota novem proprietates hujus columnæ. Primo, hæc columna Hebræos præcessit per 40 annos, eosque ex Ægypto in Chanaan deduxit. Secundo, hæc columna viam ostendebat, ut scirent qua esset eundum per deserta avia et invia. Tertio, columna hæc jam movebatur, jam quiescebat: cum movebatur, movebant se castra Hebræorum; cum quiescebat, et incubabat tabernaculo, quiescebant et castra. Quarto, columna hæc erat ingens, longa, lata et crassa instar magnæ turris, ut a tantis castris ubilibet videri posset, puta a tricies centenis millibus hominum, quæ facile occupabant locum decem milliarium Italicorum, inquit Pererius. Quinto, motor et stator columnæ erat angelus. Sexto, per diem apparebat, ut columna nubis, per noctem, ut columna ignis ad illuminandum castra; idque vicissim et assidue singulis diebus et noctibus. Septimo, in hac columna sæpe Deus apparebat ac loquebatur Mosi et Hebræis, suamque ostendebat gloriam et magnificentiam. Octavo, hæc columna nubis tota obumbrabat castra, eaque ab æstu solis protegebat, uti dicam inferius. Nono, hæc nubes dispescuit Hebræos ab Ægyptiis, hos obtenebrando, illos illuminando, atque Dominus per eam prospiciens interfecit exercitum Ægyptiorum, cap. XIV, vers. 24. Hinc Sapient. X, vers. 17, de hac columna duce viæ dicitur: «Deduxit eos in via mirabili, et fuit illis in velamento diei, et in luce stellarum per noctem.» Allegorice, hæc omnia facile est adaptare Christo et Spiritui Sancto; Christus enim est columna propter rectitudinem et stabilitatem, et quia ipse fulcit Ecclesiam et infirmitates nostras, facitque ut et ipsa Ecclesia sit columna et firmamentum veritatis, ipsique Sancti sint columnæ. Hinc Apocal. III, 12, dicitur: «Qui vicerit, faciam eum columnam in templo Dei mei.» Rursum, Christus est columna ob crucem. «Est enim crux Christi humani generis columna,» inquit S. Hieronymus in Psalm. XCV. Secundo, Christus est nubes, qua homo; est ignis, qua Deus: nam, ut ait S. Ambrosius in Psalm. CXVIII, nubes est nebula corporis nostri, sed in Christo levis, id est, cœlesti Spiritus Sancti operatione sancta, nullaque sorde gravis, Isaiæ XIX, 1. Sol ergo, ut tolerari posset, venit in nube, id est, Deus, ut cum hominibus versaretur, venit in carne, qua deitatem suam velavit et vestivit. Tertio, Christus instar columnæ hujus fideles suos obumbrat, protegit, et ad terram viventium, quam electis suis promisit, deducit; ipse enim est dux noster, qui de se ait: «Ego sum via, veritas et vita.» Sed cur est hæc columna ignis per noctem, nubis per diem? Respondet S. Gregorius, hom. 21 in Evang., ut significetur Christum in die, id est, in vita justi, esse nubem, id est blandum; sed in nocte, id est vita peccatoris, quasi igneum, id est terribilem apparere. Rursum, Christus in die, id est in hac vita, ostendit se lenem, ut nubes; sed in nocte, id est in morte, et altera vita, puta in judicio et gehenna, se quasi ignem formidabilem ostendet. «In fulgure, inquit S. Gregorius, terror timoris est, in nive autem blandimentum candoris: hinc in resurrectione Christi angelus talis apparuit, ut sua specie et terreret reprobos, et mulceret pios. Unde Hebræos per deserta gradientes columna ignis in nocte, et columna nubis præibat in die; in igne enim terror est, in nube visionis lene blandimentum; dies autem vita justi, et nox accipitur vita peccatoris: in die igitur columna nubis monstrata est, et in nocte columna ignis, quia Deus in judicio veniens per lenitatis mansuetudinem blande justos demulcebit, peccatores autem per justitiæ districtionem terrebit.» Potest secundo, columna ignis Christum, qui lux est mundi; columna vero nubis Spiritum Sanctum, ejusque obumbrationem et sanctificationem significare: Christus enim, et Spiritus Sanctus sunt una columna, id est una deitas. Ita S. Ambrosius, lib. II De Sacram. cap. VI, et ex eo multi Interpretes in I Corinth. X, vers. 1. Recte S. Gregorius: «Spiritus Sanctus, inquit, monet, movet et docet: monet memoriam, movet voluntatem, docet rationem; nec minimam paleam intra cor quod possidet, residere patitur, quam non igne circumspectionis et compunctionis exurat: contra stultitiam suggerit sapientiam, contra hebetudinem intellectum, contra præcipitationem consilium, contra timorem fortitudinem, contra ignorantiam scientiam, contra duritiem pietatem, contra superbiam Dei timorem.» Et S. Bernardus, serm. 2 De Pentecoste: «Spiritus Sanctus, inquit, dat pignus salutis, robur vitæ, scientiæ lumen: pignus salutis, ut ipse reddat testimonium spiritui tuo, quod sis filius Dei; robur vitæ, ut quod per naturam tibi est impossibile, per gratiam ejus non solum possibile, sed et facile fiat; lumen scientiæ, ut, cum omnia bene feceris, te servum inutilem dicas, et quidquid boni in te inveneris, illi tribuas a quo omne bonum est. In his tribus Spiritus Sanctus docebit te omnia quæ pertinent ad salutem.» Et serm. 5: «Ad fervorem in cordibus perfectorum vehementius spirans, validum ignem charitatis accendit, ut non solum in spe filiorum Dei, sed etiam in tribulationibus glorientur, contumeliæ gloriam reportantes.» Et S. Basilius, De Spiritu Sancto: «Sicut, inquit, corpora illustria pellucidaque contacta radio solis, fiunt et ipsa splendida, et alium fulgorem ex se profundunt: sic et animæ Spiritu Sancto afflatæ et illustratæ, fiunt et ipsæ spirituales, et in alios gratiam emittunt. Hinc futurorum præsentia, arcanorum intelligentia, occultorum comprehensio, donorum distributiones, cœlestis conversatio, cum angelis chorea; hinc gaudium nunquam finiendum, hinc in Deo perseverantia, hinc similitudo cum Deo, et, quo nihil sublimius expeti potest, hinc est ut Deus fias.» Utinam hanc columnam in cœlum nos ducentem quotidie intueamur, et studiose sectemur! S. Carolus Borromæus cuidam e suis petenti documentum aliquod, qua ratione ad cœlum pervenire et Deo placere posset, hoc dedit: «Qui quotidie in via Dei progredi cupit, oportet primo, ut incipiat quotidie; hoc est, quotidie debet conari ut Deo serviat eo fervore, ac si eo die primum inciperet; secundo, ambulet actualiter in præsentia Dei; tertio, solum Deum statuat sibi finem omnium et singularum actionum suarum.» Hisce tribus complexus est totam vitam spiritualem, totumque statum et progressum interioris hominis. Ita refert auctor Vitæ ejus, lib. VIII, cap. XVIII, in fine. Tropologice ergo columnæ lucis sunt fortes et illustres Sancti. «Venit aliquando Abbas Hilarion ad Abbatem Antonium, et dicit ei Abbas Antonius: Bene venisti, Lucifer, qui mane orieris. Et respondit Abbas Hilarion: Pax tibi, columna lucis, qui sustines orbem terrarum;» uti habetur in Vitis Patrum, lib. V, tract. 17, num. 4. Talis columna lucis fuit quoque Simeon Stylites, qui, ut omnes a terra traheret ad cœlum, stetit in columna per octoginta annos, vix comedens et dormiens, semperque vel orans, vel accedentibus dans monita salutis. Et Angelus Apocal. X, vers. 1, habebat pedes quasi columnas ignis. Sic Petrus, Jacobus, Joannes in Ecclesia «videbantur esse columnæ,» ait Paulus Galat. II, 9. Hac de causa Christus, Apocal. III, 12, angelo, id est Episcopo Philadelphiæ promittit: «Qui vicerit,» ait, «faciam illum columnam in templo Dei mei.» AD OSTENDENDAM VIAM. — Licet enim via communis ex Ægypto in Chanaan trita esset, et vulgo cognita; nemo tamen noverat eam viam, qua Deus Hebræos per deserta Arabiæ volebat deducere in Chanaan. Addit Genebrardus in Psal. CIV, vers. 39, Deum ostendisse eis viam, eo quod in Saracenicis illis desertis nulla extent viarum vestigia, ob arenas levi ventorum flabello mobiles et delebiles; ideoque viatores in illis, ut nautæ in mari, uti coguntur instrumentis quibusdam, quasi nauticis quadrantibus, ad indicandas mundi plagas, et juxta eas dirigunt suas profectiones. Quæres, an hæc columna tantum ostenderit viam, an vero etiam castra obumbrarit, et ab æstu protexerit? Cajetanus et Abulensis, Quæst. XIII, censent eam tantum ostendisse viam; ratio est, quia una columna, utpote parva et gracilis, non poterat obumbrare tota et tanta castra. Secundo, si castra tota obumbrasset, ademisset eis aspectum aeris, cœli et luminis cœlestis, quod hominibus est jucundissimum. Verum alii probabilius censent hanc columnam non tantum ostendisse viam, sed etiam castra ab æstu solis protexisse; nam, cum Hebræi iter facerent per Arabiam, quæ radiis et caloribus solis torretur, præsertim in vallibus in quibus oppositorum montium objectu radii solis reflexi, magnos calores excitant, habuissent iter molestissimum, ni Deus hos calores temperasset, radiis solis opponendo hanc nubem columnæ. Probatur: nam id dicitur Psalm. CIV: «Expandit, inquit, nubem in protectionem eorum;» et Psaltes, Psal. CXX, huc alludit dicens: «Dominus custodit te, Dominus protectio tua; per diem sol non uret te, neque luna per noctem.» Sap. X: «Deduxit eos in via mirabili, et fuit illis in velamento diei;» et cap. XIX: «Castra obumbrabat nubes;» et cap. XVIII: «Solem sine læsura boni hospitii præstitisti eis,» q. d. Fecisti ut columna illa Hebræis esset dux, et quasi sol præfulgens ad peregrinationem, et bona hospitia, id est bonas et commodas stationes in deserto per 40 annos indicandas: sol, inquam, sine læsura, id est, innocuus, non lædens, non urens Hebræos. Hinc denique Apostolus, I Cor. X, 1, ait patres omnes sub nube fuisse. Ita B. Nyssenus, Ambrosius in Psal. CXVIII, Justinus Contra Tryphonem, Lyranus, Pererius et alii. Dices: Quomodo parva columna poterat obumbrare tota castra? Respondeo: Columna hæc, cum iter agerent Hebræi, præibat castra, et simul expandebat se, et quasi aliam nubem, quæ castra obumbraret, ex se spargebat. Ubi nota, nubem hanc in sublimiore parte aeris fuisse soli e regione objectam, eique, quocumque movebatur, oppositam, ita ut ejus obtentu solis ardor, et radii in ea refracti et repressi ita modici pervenirent ad Hebræos; ut Hebræis lucem, non autem æstum afferrent: id ita esse patet Num. XIV, 14, ubi sic dicitur: «Nubes tua protegat illos, et in columna nubis præcedat eos;» ubi manifeste nubes a columna castra præeunte distinguitur, diciturque protexisse eos, ab æstu scilicet; orat enim Moses ut Deus hanc suam protectionem continuet. Idipsum significatur quoque Numer. X, 34, ubi dicitur: «Nubes quoque Domini super eos erat per diem cum incederent.» Ubi Septuaginta vertunt, καὶ ἡ νεφέλη Κυρίου ἐγένετο σκιάζουσα ἐπ᾽ αὐτοῖς, id est, et nubes Domini fuit obumbrans super eos. Unde sequitur nubem hanc soli oppositam, ingentem et immanem fuisse. Erat enim major totis castris, quæ, ut superius dixi, extendebant se ad decem milliaria Italica; ad totidem ergo milliaria extendi debebat et nubes, utpote tota castra velans, obumbrans, et a radiis solis protegens. Rursum, cum castra consisterent, nubes hæc quadrata erat. Castra enim fixa erant quadrata, ut patet Numer. II; cum vero castra moverentur, et Hebræi longo agmine se expandentes, per tribus singulas ordinata serie proficiscerentur, tunc nubes hæc, quæ antea quadrata fuerat, pariter se in longum supra omnia agmina expandebat, illisque in longitudine æque ac in latitudine æquabatur. Ambulabant enim omnes Hebræi sub nube hac quasi sub velamine, vel umbella, ideoque Deus dicitur eos deduxisse in via mirabili, Sap. X, 17. Plura de hac columna dicam Num. IX, 15.
13:1
v. 1 « Locutusque est Dominus ad Moysen dicens » :
Arg. — Iahve v. 2 antiquam primogenitorum consecrandorum legem humanam renovat. Quod mandatum Moysen nomine Iahve populo enarrasse, cum per se pateat, h. 1l. praetermittitur. Adseribitur autem v. 39-16 oratio aliqua ipsius Moysis, non Deo iubente pronuntiata, qua Hebraeos, ubi in terra promissa consederint, monet ut ritus azymorum et ritus primogenitorum sensum filüs suis gratis animis explicent. Orationis prodoses habes v. 5-7 et 11-13, apodoses v. 8-10 et 1^ sq. Cur vero haec explicare iubentur non statim in deserto, sed post plures tandem annos in terra sancta? In deserto aderat Moyses, haec eadem quotannis et saepius inculcaturus; oportebat vero, ut repetito haec a Moyse primum parentibus inculcarentur, quo hi eadem tandem liberis et vere et integre repeterent. Ea, quam suggerebamus quamque facile admittit grammatica, prodoseon et apodoseon distinctione eliminatur difficultas, legem eum primogenitorum tum azymorum tradi tantummodo in terra sancta, non vero in deserto servandam. Porro primogenitorum consecratio erat Moyse longe antiquior, cum et Abel immolaverit primogenita, ect primogenitorum fere consecratio consequatur primitiarum consecrationem, et apud ethnicos etiam reperiatur tamquam legis primitivae vestigium. Difficile credat quis, legem tam venerandae antiquitatis per quadraginta annos iubente Deo observari desiisse. Cuius in deserto etiam observandae nulla erat difficultas; imo Num. 3,11 sqqd. supponitur ea lex in deserto etiam viguisse, et Ex. 22,29 sq. nulla adscripta restrictione inculeatur. Azymorum lex, quantum novimus, Moyse non exstitit antiquior; Ex. 12,15. 19 sine ulla restrictione fertur, item Lev. 23,6 et Num. 28,17; ostendit vero Num. 9,3. 11 eam legem saltem ipso die Phase etiam in deserto fuisse observandam. Istae leges v. 9. 16 servandae statuuntur tamquam memorialia perpetua acceptorum beneficiorum : sed facile efficacia carebit memoriale, quod non nisi elapsis quadraginta annis observandum instituitur. Quomodo aequalium Moysis filii interrogaturi erant eorum rituum rationem : « Quid est hoc? » (Ex. 13,14 sq.; cf. v. 8), si eos ritus patres supponantur nequaquam observasse? Quod igitur Moyses oratione directe inculcat, non est ipsa primogenitorum et azymorum religio, sed eius explicatio a parentibus filiis in terra Chanaan proponenda, demortuo iam Moyse. 5
13:2
v. 9 « Sanctifica inihi omne primogenitum, quod aperit » omnem « vulvam in filüs Israel », ergo primam prolem matris (Cat.), et quidem masculam secundum v. 12, « tam de hominibus quam de iumentis : mea sunt [enim omnta| », mea sunt illa primogenita. Cum in bona hominis non soli homini, sed Deo etiam sit ius, hine aliqua illorum pars Deo debetur, et quidem pars prima, non enim decet hominem anteponere Deo. Hinc primitiae sacrae habitae sunt, et in animantibus primogenita. Primogenita non ideo Deo saera habita esse, quod meliora censerentur iis, quae postea gignerentur, evincit Lev. 27,27; Deut. 15,21 sq. Tamen primog*?niti filii parentibus semper fuere apprime cari (cf. etiam ^ Reg. 3,97 et Mich. 6,7), ideoque Deus pereussit primogenitos Aegyptiorum. Hinc nova fluxit ratio primogenitorum Deo post exodum attribuendorum : dum interimebat primogenitos Aegypti, tam hominum quam animalium, servaverat Deus primogenitos Israelis. Meritoigitur ait : »ea sunt; cf. 34,19 sq.; Num. 8,16 sq.; Luc. 2,23. Non erant Deo dono danda, sed iure ad eum pertinebant Lev. 27,26 : quare optime h. l. quadrat nativa verbi sanctificare significatio, quae est a profano usu segregare. Arg. — Recordationem effectae liberationis inculcat Moyses. Cuius alterum monumentum, primogenitorum consecrationem in hoc exordio, non attingit, quod non sit recens instituta, non solam exodum in memoriam revocet. Primarium monumentum, azymorum religionem, attingit, eamque quotannis observandam. v. 3 est introductio tam ad v. 5-10 quam ad 11-16 : « Et ait Moyses ad populum : mementote diei huius, in. qua egressi estis de Aegypto |et] » — copula haec in eadem expressione deest v. 1*4; 20,2; Deut. 5,6; 6,13 (12); 8,1^;
13:3
13, 10,11 ; (cf. v. 5. — Hebr. 6); Ios. 24,17 — « de domo servitutis, quoniam n manu forti eduxit vos Dominus de loco isto ». Memoria accepti tanti beneficii, ut beneficium celebrent, eos impellet. Pergit Vulg. : « ut non comedatis fermentatum panem ». v. ^ « Hodie egredimini mense novarum frugum »,seu nomine proprio retento, mense Abib. Ubi admirationem facit inserta h. 1l. animadversio chronologica superflua et manca: ubi enim de consilio tempus exodi | describebatur, oportebat praeter mensem efferri etiam diem, quae erat decima quarta mensis. Hod?;e ad priora trahit Sam., post eam vocem copulam inserens. Unice vere pro av Syr. legit 82 : Non comedetis fermentatum £n die egressus vestri, mense Abib ; habebisque planum eontextum. Dices, sic etiam desiderari diem mensis. Verum , illam non potuisse adscribi pandit v. 6. sq. Videlicet d?es v. ^ non intelligitur viginti quatuor horarum dies, sed universim £empus; aut dieas, diem ibi accipi sensu caeremoniali, qui ad octavam seu integrum septiduum pertingat. Syri lectio item eliminat difficultatem , Moysen in Socoth , uno saltem post egressum die, dixisse ^od?e egressos esse Israelitas. Arg. — Secundum ea , quae supra dicebamus, ita construe : Cumque introduxerit te Iahve in terram etc., cumque celebrabis cultum hunc mense hoc , — hic inseritur v. 6 sq. textus legis divinae 12,15 sq. eum cultum praecipientis — ?iarrabis filio tuo etc.
13:5
v. 5 « Cumque introduzerit te Dominus in terram Chananaei et Hethaei et Amorrhaet et Hevaeit et Iebusaei » , — Syr. addit Pherezaeos, Sam. LXX praeter hos etiam Gergesaeos : parum refert, cum, quotcunque tandem nomina legantur, scriptor omnes terrae sanctae populos in mente habuerit (Sylv.) — « quam turavit patribus tuis, ut daret tibi, terram fluentem lacte et melle » (cf. 3,8), « celebrabis hunc morem sacrorum mense isto ». v. 6 « Septem » — Sam. LXX sez, fortasse imitati Deut. 16,8 : re idem est, cum lectio Hebr. primum diem includat, altera excludat — « diebus vesceris azymis, et in. die septimo erit solemnitas Domini ». Inde a v. 5 à plurali descenditur ad. singularem (cf. 12,21), quo numero antiquissimae leges exprimi consueverunt (Dillm.). Hic septimus festi dies vocatur in 12,14, et Lev. 23,7 primus. heapse uterque erat festum. et, licet 3n significet « saltare », tamen nomini 3n perperam affigitur significatio « peregrinationis ». In cuius locum Deut. 16,8 subintrat vox D*3Y , xavfytogtg.
13:7
V. 1 « Azyma comedetis septem diebus » : — Hebr. comedetur — « non apparebit apud. te aiquid fermentatum , nec in cunctis finibus tuis ». 19,15 « 1n domibus ».
13:8
v. 8 « Narrabisque filio tuo tn die illo dicens : Hoc est, quod fecit mihi Dominus, quando egressus sum de Aegypto ». Verbotenus : propter 1d, quod fecit mihi Dominus, — supple: hanc azymorum legem servo (Vat.). ^3 significatione zs, gu? etiam habetur Iob 19,19;15,17. « Docirina domestica praecipitur in solemnitate paschali » (Ca?.).
13:9
v. 9 « Et erit » observatio legis azymorum « quas? signum zn mana tua », quod ipse non potes oblivisci, quia semper illud vides, « e quas? montmentum ante », seu verius, Znter, « oculos tuos » (cf. Deut. 15,1), ergo fronti impressum quodque alios nequit latere, « [e/| w£ lez Domani [semper| sit in. ore tuo », ut de illa saepe et libenter loquaris cum filiis aliisque (cf. Deut. 6,7;11,19), et hinc eam etiam habeas in corde , assidue mediteris. « /n manu enim forti eduxit te Dominus de Aegypto », et ideo meretur, ut eius beneficiorum recorderis.
13:10
v. 10 « Custodies huiuscemodi cultum statuto tempore a. diebus in dies », i. e. « deanno in annum » (Ca?.). Arg. — Construas ita : Cumque introduxerit te Iahve etc., cumque separabis omne, quod aperit vulvam etc., — hic resumitur v. 12 sq. ipsa. lex, quae, quod videatur fuisse Moyse antiquior, in praecedentibus nondum recensebatur — cumque interrogaverit te filius tuus etc., respondebis ei etc.
13:11
v. 11 « Cumque introduxerit te Dominus in terram Chananaei , sicut iuravit. [000 et patribus tuis, et dederit tib eam » :
13:12
v. 49 « separabis omne , quod aperit vulvam, Domino; et quod primitivum est in pecoribus tuis , quidquid habueris masculini sexus, consecrabis Domino ». « Ex lege primogenitorum docendi sunt parentes non obsistere filiis tametsi primogenitis, imo et unigenitis, cupientibus ad religionem transire » (Sylv.). naVyn transire facies, evgo segregabis, consecrabis : haec significatio dici vix potest derivata, sed nativa. Quod ergo Lev. 18,21 etc. scribantur (?) filii « eonsecrari Moloch », non efficit ad eam impiam consecrationem h. l1. alludi (Keil), aut textum esse recentius scriptum (Wellh.). Cf. Dillm. — 3X Vulg. Chald.intellexere idem esse atque Qnm, et signifieatio vulva reapse a radice demisit, proiecit sat facile derivatur neque video, cur eadem non possit adstrui pro Deut. 7,13; 28,4. 18. 51. Sed eam h. l. non supponebant LXX : II&v 9t«votyov gx|cpav $x QouxoA(ov 7| i» xr9jvsol cou. Ubi p:p«v non est idem atque Qm, sed uti v. 13 e contextu sapienter suppletur; *]2V vero latet in priore duorum sequentium nominum (&x QooxoAtov), quae copula colligantur. Et nota LXX ignorare copulam ante citata verba ita, ut « omne aperiens vulvam » v. 11 videatur dividi v. 12 sq. in tres classes : omne aperiens (vulvam) mana àv, omne aperiens (vulvam) asini, omne primogenitum hominis. Pro- , fecto Tana 3v LXX, uti h. L., ita etiam Deut. 7,13; 28,4. 18. 15 vertunt t& BouxóAtx 10v ov cov; Chald. "mn "pa, armenta boum; itemque Syr. A radice 3 alii derivant significationem foetus. — mana nativa acceptione designat quadrupedes domesticos gregarios (cf. Gen. 1,24 sqq.; Lev. 1,2). Vocem quandoque latius sumi, non est mirandum : v. g. Num. 32,26 sermo est de « gregibus omnibusque T2523 »; Gen. 47,18 eo nomine praeter boves videntur includi oves, caprae, equi, asini; quandoque vox arctius etiam sumitur de quadrupedibus domesticis gregariis maioribus, exclusis minoribus AW, i. e. ovibus et capris. Sed hos includi h. 1l. inferas -ex Lev. 27,26; Num. 18,15 sqq. Agi h. l. de solis quadrupedibus mundis docet v. 15 («immolo »). Equi in Aegypto fere unice tum reservabantur regi atque exercitui; Hebraei usque ad Davidis regnum illis caruere. Cameli, quorum nomen habetur Ex. 9,3, tamen in Aegypto videntur fuisse rarissimi, nulla ante Graecorum imperium inscriptio aut pictura illos habet.
13:13
v. 13 « Primogenitum asini mutabis ove ». Cur solus asinus efferatur, quaeritur. Non quia erat animal immundum, camelus quippe et alia aliqua item. erant immunda. Optimam rationem assignat Sy/v. , « quia ludaei asinorum opera maxime utebantur », et nota asinam unieum quotannis pullum parere. Ergo Deus hoc animal Hebraeis tam RUNE H APERIT V ISSPEMEN OEIL EE CEMENTO ETT eI EHE ICT NET UR « F y A ^ ] * utile futurum gratiose concessit, imo redimi permisit animali minoris pretii, ove. Quam legem suis rebus iniquam certe non effinxerunt sacerdotes. Lev. 27,91 (itemque Num. 18,15) agitur probabilius de animalibus specie quidem mundis, sed ob aliquem defectum immundis : ergo non habetur a nostro textu discrepantia. « Quodsi non redemeris, interficies » , « quia Del est et non redemptus » (Ca7.). ^v est «eoymAt- (ew, decollare, cervicem frangere. « Omne autem primogenitum hominis de filiis tuis [pretio] redimes ». Pretium h. ]l. nondum accuratius determinatur. Hic textus implicite condemnat sacrificia humana. v. 14-16 utique correspondet v. 8 sq. Cras hic et in textibus Ios. 4,6. 91, qui cum nostro textu unum sunt, evidenter idem sonat atque LXX ypexk «oca : « ponitur cras pro tempore futuro » (Tost.). v. 1^ « Cumque interrogaverit te filius tuus cras dicens : Quid est hoc? respondebis ei : In manu forti eduxit nos Dominus de terra Aegypti, de domo servitutis ».
13:15
v. 15 « Nam cum induratus esset Pharao |et nollet! nos dimittere, occidit Dominus omne primogenitum n terra Aegypti a primogenito hominis usque ad primogenitum tumentorum. Idcirco immolo Domino omne , quod aperit vulvam masculini sexus, et omnia primogenita. filiorum meorum redimo ». Hinc colligas, primogenita iumentorum v. 12, et ovem vel capram v. 13 asino substitutam, destinata fuisse quae sacrificarentur.
13:16
v. 16 « Erit igttur quasi signum tn manu tua et quas; appensum. quid [ob recordationem) tnter. oculos (uos, eo quod in manu forti edurit nos Dominus de Aegypto ». nov" evidenter simile quid sonat atque « monimentum » v. 9; quod Vulg. indicat insertis vocibus ob recordationem. Uti dicebamus ad v. 9, ex his textibus ortum sumpsit apud Iudaeos phylacteriorum usus, quod exprimens Chald. h. 1. scribit v5zn. Alii vertunt dubitantes et titubantes : LYX ào&Asuxov, immobile; Symm. Theod. cxAcoó- U.evov ; Aq. elc vaax& (?). Vox, undecunque tandem derivetur, radice una est cum Chald. ND5w*TO armilla (2 Reg. 1,10), NDS'OYO vitta vel tiara (Ez. 24,17. 23), ju vitta (Esth. 8,15). Sequentes tres versus fere sunt parenthesis instar, nomen gn5x habent, fortasse serius adiecti fuere ad supplendam piam rationem selecti itineris longioris, et ad ostendendam impletionem vaticinii Gen. 50,23 sq. —
13:17
v. 17 « Igitur cum emasisset Pharao populum , non eos duxit Deus per viam terrae Philisthiim, quae vicina est »; — audaeler verte guia vicina erat : post quadraginta fere dies dimicavere Hebraei contra Amalec : sed cum Philisthaeis, hostibus bellicosissimis, pugnandum fuisset statim et assidue (Men.). Parcebat autem Deus populi infirmitati et, qui tot contra Aegyptios miracula decrevisset, nolebat miraculis contra Philisthaeos decertare (Tost.) : Aegyptii quippe propter gentis electae oppressionem ei exosi erant, Philisthael non item — « reputans, ne forte poeniteret eum, si vidisset adversum. se bella consurgere, et reverteretur in Aegyptum ». Locutio est anthro- - pomorphica : Deus non reputabat, coniiciebat, sed certissime praesciebat conditionate futura (Tosf.).
13:18
v. 18 « Sed ctrcumduzit » gyro « per viam deserti , |quae est iuxta] Mare Rubrum. Et armati » (cf. quae diximus ad Gen. 15,16) « ascenderunt filii Israel de terra Aegypti ». Edicitur sane idem, quod 6,26; 19,41. 51; et cf. Ios. 1,1^ et 5,12. Habuerant ergo iam in terra Gessen Hebraei aliqua arma, quorum plura de cetero potuere esse simplicissima : baculi, arcus, fundae, lanceae. Initio regni dimicaverat Merenpthah in Aegypto inferiore contra Libyes aliosque : haud mirum igitur est, apud terrae Gessen incolas reperta esse arma.
13:19
v. 19 « Tulit quoque Moyses ossa Ioseph secum, eo quod. adturasset filios Israel dicens * Visitabit vos Deus, efferte ossa mea hinc vobiscum » (Gen. 50,94). tibus sippe i. e. algam, aliis sebe i. e. arundinem, aliis tufi i. e. papyrum. Iunci et papyri in aquis salsis non reperiuntur; algae in Mari Rubro sunt plurimae, pauciores tamen in parte eius septentrionali; sed quod pauciores sint nune, non sequitur pauciores item fuisse antiquitus, imprimis cum Mare Rubrum longius tum pateret ad septentrionem, quam nunc patet. Quod ita probatur. Exstructus fuerat antiquitus canalis a Nilo apud Bubasten per Wadi Tumilat fluens in Lacum Timsah, atque ita circuitu quodam Mare Mediterraneum ei lacui iungens. Ubi vero canalis lacui iungebatur, ibi exstructa est urbs Arsinoe. Porro eadem urbs scribitur fuisse in litore Kemuer, i. e. aequoris nigri magni. Ergo Kemuer est ipse Lacus Timsah. Verum in aequor Kemuer vel Ptolemaeorum aevo penetrabant naves e Mari Rubro. Unde pronum est inferre, Mare Rubrum seu Suph tum usque ad Lacum Timsah pertigisse. Cf. Mueller p. 39 sqq. 391. Hic idem lacus videtur tum aquas Salsas habuisse, cum Aegyptius aliquis illue fuga delatus narretur siti esse cruciatus. — Notatu digna est pictura apud R. Lepsius : Denkmaeler III. 128 a. b (cf. H. Brugsch : Die Geographie des alten Aegyptens, Leipzig 1857, p. 261 sqq., tab. XLVIID). Depingitur sc. iter Seti I post devictos Asiae populos in Aegyptum ab oriente revertentis. Arces aliquas puteosque praetergressus rex venit ad aequor piscibus abundans, quod lacum Kemuer seu Timsah esse crediderim, quocum angulo recto iungitur aequor alterum crocodilis abundans ideoque aquas habens dulces, cui adscriptum est nomen Ta-tenat i. e. excavatio, quod. proprium est canalis, de quo modo dicebamus (Ebers, Gosen p. 471 sqq. 507 sq.). In eius canalis utraque ripa, ponte interiecto, cernitur urbs munita, cui adscriptum nomen Chatem i. e. circumvallatio. Hoc vero nomen a nomine Etham v. 20 nihil differt. Erat igitur Etham arx exstructa prope canalis illius in Lacum Kemuer seu Mare Rubrum ostium, fortasse eodem loco quo postea condita est Arsinoe. Erat ea Aegypti clavis, qua parte terra Gessen desertum prospiciebat, cui etiam nomen inditum deserti Etham (Num. 33,8); erat simul emporium Maris Rubri; nihilque magis erat obvium, quam ut Hebraei terra Gessen egressuri per Etham transirent. Sed aliud decrevit Deus, qui non po- " pulum solum liberare, sed Pharaonem confandere in animo habebat. — Unde Maris Rubri nomen ortum duxerit, explicat Ebers l. c. p. 518 sq. : sc. dum suam regio- .nem Aegyptii appellabant terram Kam seu nigram, deserta lybicum et arabieum vocabant terram teser seu rubram (ef. Herod. II. 12), et mare adiacens vocabant « Mare terrae rubrae ». v. 20-22 tertiam stationem breviter perstringit, quae fuit Etham. Quo loco dicendum erat de columna nubis et ignis, quae tum primum apparuit : gratuito quippe coniicit Bon/r., eam primum visam esse, quando de Ramesse Moyses proficiscebatur in Socoth; via de Ramesse in Socoth erat Hebraeis notissima, at, ubi e Socoth excessere, duce. profecto opus erat.
13:20
v. 20 « Profectique de Socoth castrametati sunt in Etham in extremis finibus solitudinis », munitione in finibus deserti exstructa, uti modo dicebamus.
13:21
v. 91 « Dominus autem praecedebat eos ad ostendendam viam per diem in columna nubis, et per noctem in columna ignis » ad lucendum eis, quod ineisum etiam LXX omittunt; «d eundum du noctuque, quod liberius sed vere reddit Vulg. : « ut dux esset itineris utroque tempore ».
13:22
v. 92 « Nunquam defuit columna nibis per diem, nec columna ignis per noctem, coram populo », praecedens illum. Quae verba conscripta sint oportet aliquamdiu post exodum, quando aliqua iam experientia demonstraverat nubem illam non deficere. T*53Y certe dicit columnam, cf. Iud. 16,25. « Significat autem columna, Deum non posse imagine repraesentari » (Clem. Alex. : Strom. I. 24; M. 8.909). Haec columna nubis postmodum consedit in monte Sinai (19,9. 16) atque inde.arcae iuncta est (40,34 sqq.; Num. 9,15 sqq.; 10,11 sq; cf. Ex. 33,9) ; arca vero, uti antea sola nubes, populo in itinere praeibat. Nubes vocatur columma per comparationem; comparationes vero non solent semper eaedem adhiberi, habent natura aliquid varium atque incertum ; potuitque ea quandoque nubes ita deprimi aut ita supra solum elevari, ut non iam columnae prae se ferret similitudinem, quae et in altum procera attollitur et in solo fixas habet radices. In quibus omnibus nulla deprehenditur ratio duorum adstruendorum auctorum , quorum unus nubem illam inde ab ipsa exodo, alter nonnisi post exstructum tabernaculum adfuisse affirmct, unus columnae comparet, alter non ita. — Alexander Magnus (Curt. 5,2,7) Babyloniam et Susianam peragrans « perticam, quae undique conspici posset, supra praetorium statuit, ex qua signum eminebat , pariter omnibus conspicuum, observabatur ignis noctu, fumus interdiu ». Addunt aliqui, etiamnum in Arabia praeferri « caravanis « in pertica praealta vasa ferrea ligni ardentis plena. Sed monet Ebers 1. c. p. 530 eiusmodi praeferri, non quo itinerantium. agminibus via demonstretur, sed quo principibus viris honor exhibeatur. Nihil huiusmodi s. seriptorem narrare planum est; qui vero sentiunt, eiusmodi ignem in pertica gestatum in plebeculae mentibus mox transformatum esse in portentum columnae, ii veracitatem scripturae negant. 1. Hebraeorum et Aegyptiorum ad Mare Rubrum castra Ex. 15,1-1^. Arg. — Dominus Hebraeos iussit pedem referre et in Maris litore - castra ponere. Unde perspexit Pharao non recta illos sacrificii locum petere regnoque egressos ad se minime esse reversuros. Qui antea ut dimitterentur suaserant, iam indignatione in Hebraeos exarserunt. Pharao priorum portentorum immemor cum, universo exercitu fugientes est persecutus. Perterritis ac murmurantibus divinam Moyses promittit salutem , a solo Deo sine ipsis efficiendam. Cap. XIV.
13:1
… Uso devozionale presso i Giudei fu quello delle «fiumerie» (v.) con alcuni passi della B. (Ex. 13, 1-16; Deut. 6, 4-9), applicate durante la preghiera sulla fronte e sul braccio sinistro (cf. Deut. 6, 8); altre pergamene analoghe erano sotterrate sotto le soglie delle case giudaiche (māzūcōth).
13:2
… La soggezione alla Legge fu mostrata nell'adempire, quaranta giorni dopo la nascita, l'ordine di riscattare i primogeniti (Num. 18, 15-16) dopo averli consacrati al Signore (Ex. 13, 2). G. assume il carattere di vittima offerta al Padre (cf. il senso sacrificale della parola παραστῆσαι di Lc. 2, 22 in Rom. 12, 1; M.-J. …
Quaranta giorni dopo la nascita di Gesù, M. si presenta al Tempio per il rito della purificazione (Lev. 12, 2-8) e del riscatto di Gesù in ottemperanza alla legge sui primogeniti (Ex. 13, 2.11-16). Sebbene la miracolosa natura del suo parto escludesse M. dagli obblighi comuni, essa, restia a rivelare prematuramente i misteri compiuti
di animali non sacrificali, i precetti riguardanti la mattazione, i precetti cibari, i divieti di mattare animali malati o destinati al culto pagano, il precetto di Lev. 22, 28 e di Ex. 23, 19; 34, 26; Deut. 14, 21 e Deut. 22, 6. d) Bēkhōrōth «primo-geniti», in 9 capp.: riguarda i precetti di Ex. 13, 2.12 sg.; 34, 19 sg.; Lev. 27, 26 sg.; Num. 8, 16 sg.; 18, 15 sg. e Deut. 15, 19 sg. e) 'Arākhīn «stime»: concernenti i voti (Lev. 25, 25 sg.; 17, 2-20) e le persone che compiono i voti. f) …
PRIMOGENITO. - Ogni maschio che era il primo parto (ebr. bēkhār, che ha come sinonimo pēter rēhem, reso esattamente dalla Volgata «qui aperit vulvam»), uomo o animale, era sacro al Signore nella Legge mosaica (Ex. 13, 2. 12. 15; 22, 29 sg.; 34, 19 sg.). …
13:3
AZIMO (ἈΖΗΜΌΣ, DA À PRIV. E ΖΗ͂Ν, «SENZA FERMENTO»; EBR. MAṢṢĀH, PLUR. MAṢṢŌTH)
… ebr. maṣṣāh, plur. maṣṣōth). - Il Vecchio Testamento allude al pane non fermentato in occasione di fretta precipitosa (Gen. 19, 3; Ex. 12, 34; I Sam. 28, 24); tale motivo causò l'uso di pane a. nella fuga d'Israele dall'Egitto (Ex. 12, 8-18; 13, 3; Deut. 16, 3). In ricordo di ciò, fu unita alla festa commemorativa dell'esodo miracoloso (v. PASQUA) la legge di cibarsi di pane non fermentato durante i sette giorni della solennità …
SEDER (sēdher « ordine »). - Termine ebraico liturgico, che in particolare si riferisce all'« ordine » o cerimoniale da usarsi per la cena pasquale ebraica e che mira, secondo Ex. 13, 3, 8, a narrare in modo comprensibile la storia dell'esodo dall'Egitto.
13:4
'ABIB (Settanta: μὴν τῶν νεῶν; Volgata: mensis novorum frugum)
'ABIB (Settanta: μὴν τῶν νεῶν; Volgata: mensis novorum frugum). - Primo mese dell'antico calendario ebraico (Ex. 13, 4; 23, 15; 34, 18; Deut. 16, 1), detto 'abib « spiga » (Ex. 9, 31; Lev. 2, 14; Ex. 3, 15: « Tell Abib »): coincideva con l'inizio della primavera. …
13:5
AMORRITI. - Popolo stanziato in Canaan prima d'Israele (ebe hā-'Emōrī, sempre con l'articolo e al singolare, Settanta 'Αμορραῖοι, onde Volgata Amorrhaei). È sempre incluso dalla Bibbia nell'enumerazione dei popoli preisraelitici (Gen. 15,21; Ex. 3,8; 13,5; 23,23; 32,2; 34,11; Deut. 7,1; 20,17; Ios. 3,10; 5,1; 9,1; 11,3; 12,8; 24,11; ecc.), talora come nucleo precipuo del gruppo etnico accanto agli Hittiti (Num. 13,30), sicché …
… padroni del mondo, questi uomini, che non possono sperare nulla se non da Dio, «entreranno in possesso della terra» promessa ad Abramo (Gen. 15, 7-8, 18; Deut. 4, 38) e al popolo d'Izesele (Ex. 3, 8, 17). Questa «terra» piena di delizie («latte e miele»: Ex. 13, 5; 33, 3) rappresenta il Regno messianico.
HEVEI (ebr. hā-hīwāš sempre con l'articolo e al singolare; Settanta ὁ Εὐαῖος, qualche volta οἱ Εὐαῖοι). - Popolo stazionato nel paese di Canaan e sempre incluso nella lista del complesso dei popoli abitanti nel paese prima della conquista israelitica (Ex. 2, 11; 3, 8; 13, 5; 23, 28; Deut. 7, 1; 20, 17; Ios. 3, 10; 9, 1; 12, 8; 24, 11; Iud. 3, 5; II Reg. 9, 29; II Par. 8, 7; v. CANAAN).
13:8
… niente per il giorno seguente: ogni avanzo doveva essere bruciato (Ex. 12, 10). Non si doveva romperne neppure un osso (ibid. 12, 46; Num. 9, 12). Durante il banchetto il padre di famiglia doveva spiegare ai suoi il senso della festa (Ex. 12, 26-27; cf. 13, 8, e Pēsāhīm, X, 4-5).
13:9
FILATTERIE (GR. ΦΙΛΑΚΤΉΡΙΑ « SMULTEI »)
… Jud., IV, 21-23) e da antichi scrittori cristiani, è collegata ad una falsa interpretazione della calda raccomandazione, in Ex. 13, 9.16 e Deut. 6, 8; 11, 18, di ricordare e osservare costantemente la legge di Dio.
… Gesenius « mostrare la vita ». Partendo da questo significato fondamentale (« indicazione » del cammino da seguire), t. attraverso tre stadi semantici: « direttiva », « istruzione », infine « legge ». T. non ricorre nel documento J. raramente in E (Ex. 13, 9; 16, 4; 18, 16, 20; 24, 12); diventa frequente nel Deuteronomio, nel Levítico e altri documenti detti « sacerdotali » fino a Par.-Eid.-Neh., sempre più negli scritti profetici …
13:12
L'Esodo contempla la possibilità del riscatto del p. dell'asino, mediante il sacrificio di un agnello (Ex. 13, 12 sg.; 34, 20). Il Levitico (27, 27) prescrive il riscatto di ogni animale impuro secondo l'apprezzamento del sacerdote; il prezzo è devoluto al santuario. …
13:13
Per i p. dell'uomo Jahweh sancì il riscatto (Ex. 13, 13; 34, 20) fissato in 5 sicili d'argento (Num. 3, 47; 18, 15 sg.); la sostituzione dei leviti, al momento della loro costituzione, tenne luogo del riscatto per altrettanti p. israeliti …
… Il riscatto dei primogeniti (Ex. 13, 13), anziché provare il contrario, conferma la proibizione divina del s. di vite umane: non potendosi immolare i primogeniti (v.) dell'uomo (come era prescritto per i primi nati degli …
13:14
… Tale consacrazione era legata alla distruzione dei p. egiziani (ibid. 13, 14 sg.; Num. 3, 13; 8, 17).
13:18
ROSSO, MARE (GR. Ἡ ἜΡΥΘΡΑ ΘΆΛΑΣΣΑ; EBR. JĀM SŪPH)
di Suez (Sinus Arabicus) a ovest, e del golfo di el-'Aqabah (Sinus Aelanticus) a est. L'appellativo ebraico jām sūph « mare delle alghe » o « canne » (Ex. 10, 19; 13, 18; 15, 4) è di origine incerta; ma l'identificazione non è dubbia, poiché ne è indicata l'estremità (Ex. 23, 31; I Reg. 9, 26; Ier. 49, 21) nel Golfo Elanitico o di el-'Aqabah.
13:20
ETHAM (ebr. 'Ethām). - Seconda tappa o stazione degli Israeliti nel loro itinerario verso la Terra Promessa (Ex. 13, 20; Num. 33, 6). Il nome probabilmente è la forma ebraizzata dell'egiziano htm « fortezza », e indicherebbe il luogo detto Serapeum a nord del Grande Lago Amaro, nodo di tutte le strade …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.