Moyses with the people sing a Canticle of thanks-geuing, for their deliuerie. 22. The people being three daies in the desert without water, then finding that is bitter, do murmure. 25. It is made swete. 27. Coming to Elim they finde twelue fountaines, and seuentie palmetrees.
1Then Moses and the children of Israel sung this canticle to the Lord, and said: Let us sing to the Lord: for he is gloriously magnified, the horse and the rider he hath thrown into the sea.Allora cantò Mosè, e i figliuoli d'Israele questa laude al Signore, dicendo: Diamo gloria al Signore, perocché egli si è gloriosamente esaltato; ha gettato nel mare il cavallo, e il cavaliere.THEN sang Moyses and the children of Israel this song to our Lord, and said: Let vs sing to our Lord: for he is glouriously magnified, the horse and the rider he hath throwen into the sea.Tunc cecinit Moyses et filii Israël carmen hoc Domino, et dixerunt: Cantemus Domino: gloriose enim magnificatus est, / equum et ascensorem dejecit in mare. 2The Lord is my strength and my praise, and he is become salvation to me: he is my God, and I will glorify him: the God of my father, and I will exalt him.Mia fortezza, e oggetto delle mie lodi egli è il Signore, ed è stato mio salvatore: egli è il mio Dio, e io Io glorificherò: il Dio del mio padre, ed io lo esalterò.My strength, and my praise is our Lord, and he is made vnto me a saluation: this is my God, and I wil glorifie him: the God of my father, and I wil exalt him.Fortitudo mea, et laus mea Dominus, / et factus est mihi in salutem: / iste Deus meus, et glorificabo eum: / Deus patris mei, et exaltabo eum. 3The Lord is as a man of war, Almighty is his name.Il Signore qual forte campione: il suo nome è l'Onnipotente.Our Lord is a man of warre, omnipotent is his name.Dominus quasi vir pugnator, / Omnipotens nomen ejus, 4Pharao’s chariots and his army he hath cast into the sea: his chosen captains are drowned in the Red Sea.Egli ha precipitati nel mare i cocchi di Faraone, e il suo esercito: i migliori suoi condottieri sono stati sommersi nel mar Rosso:Pharaoes chariottes and his armie he hath cast into the sea: his chosen princes are drowned in the red sea.currus Pharaonis et exercitum ejus projecit in mare: / electi principes ejus submersi sunt in mari Rubro. 5The depths have covered them, they are sunk to the bottom like a stone.Sono sepolti negli abissi, son caduti nel profondo qual pietra.The depthes haue ouerwhelmed them, they are sonke into the botome like a stone.Abyssi operuerunt eos; / descenderunt in profundum quasi lapis. 6Thy right hand, O Lord, is magnified in strength: thy right hand, O Lord, hath slain the enemy.La tua destra, o Signore, ha dimostrato una sovraggrande fortezza: la tua destra, o Signore, ha percosso il nemico.Thy right hand ô Lord is magnified in strength: thy right hand, ô Lord, hath striken the enimie.Dextera tua, Domine, magnificata est in fortitudine: / dextera tua, Domine, percussit inimicum.
7And in the multitude of thy glory thou hast put down thy adversaries: thou hast sent thy wrath, which hath devoured them like stubble.E con la molta possanza tua hai dispersi i tuoi avversarii: l'ira tua fu spedita da te, la quale li divorò come paglia.And in the multitude of thy glorie thou hast put downe thy aduersaries: thou hast sent thy wrath, which hath deuoured them like stuble.Et in multitudine gloriæ tuæ deposuisti adversarios tuos: / misisti iram tuam, quæ devoravit eos sicut stipulam. 8And with the blast of thy anger the waters were gathered together: the flowing water stood, the depths were gathered together in the midst of the sea.E al soffio del tuo furore si ammontarono le acque: l'onda corrente fermossi, si acquagliarono in mezzo al mare i flutti profondi.And in the spirite of thy furie were the waters gathered together: the flowing water stoode, the depthes were gathered together in the middes of the sea.Et in spiritu furoris tui congregatæ sunt aquæ: / stetit unda fluens, congregata sunt abyssi in medio mari. 9The enemy said: I will pursue and overtake, I will divide the spoils, my soul shall have its fill: I will draw my sword, my hand shall slay them.Il nemico avea detto: Inseguirò, e raggiungerò: dividerò le spoglie, le mie brame saran soddisfatte: sguainerò la mia spada, la mia mano gli ucciderà.The enimie said: I wil pursew and ouertake, I wil diuide the spoiles, my soule shal haue his fil: I wil draw forth my sword, my hand shal kil them.Dixit inimicus: Persequar et comprehendam, / dividam spolia, implebitur anima mea: / evaginabo gladium meum, interficiet eos manus mea. 10Thy wind blew and the sea covered them: they sunk as lead in the mighty waters.Soffiò il tuo spirito, e il mare li ricoperse: affondaron qual piombo nelle acque precipitose.The spirit blewe and the sea ouerwhelmed them: they sanke as lead in the vehement waters.Flavit spiritus tuus, et operuit eos mare: / submersi sunt quasi plumbum in aquis vehementibus. 11Who is like to thee, among the strong, O Lord? who is like to thee, glorious in holiness, terrible and praise-worthy, doing wonders?Chi de' forti è simile a te, o Signore? Chi è simile a te, glorioso nella santità, terribile e laudabile, operator di prodigii?Who is like to thee, among the strong ô Lord? who is like to thee, magnifical in sanctitie, terrible and laudable, doing meruailes?Quis similis tui in fortibus, Domine ? / quis similis tui, magnificus in sanctitate, / terribilis atque laudabilis, faciens mirabilia ? 12Thou stretchedst forth thy hand, and the earth swallowed them.Tu stendesti la mano, e la terra gl'ingoiò.Thou didst stretch forth thy hand, and the earth deuoured them.Extendisti manum tuam, et devoravit eos terra.
13In thy mercy thou hast been a leader to the people which thou hast redeemed: and in thy strength thou hast carried them to thy holy habitation.Tu nella tua misericordia fosti il condottiere del popolo, cui riscattasti: e colla tua fortezza Io hai portato fino al tuo santo soggiorno.Thou hast in thy mercie bene a guide to the people which thou hast redemed: and in thy strength thou hast caried them vnto thy holie habitation.Dux fuisti in misericordia tua populo quem redemisti: / et portasti eum in fortitudine tua, ad habitaculum sanctum tuum. 14Nations rose up, and were angry: sorrows took hold on the inhabitants of Philisthiim.I popoli si son messi in movimento, e son pieni di sdegno: gli abitanti della Palestina sono in affanno.Nations rose vp, and were angrie: sorowes possessed the inhabiters of Philisthijm.Ascenderunt populi, et irati sunt: / dolores obtinuerunt habitatores Philisthiim. 15Then were the princes of Edom troubled, trembling seized on the stout men of Moab: all the inhabitants of Chanaan became stiff.I principi di Edom sono sbigottiti, tremano i campioni di Moab: tutti gli abitatori di Chanaan sono istupiditi.Then were the princes of Edom trubled, trembling ceazed on the sturdie of Moab: al the inhabiters of Chanaan were starke.Tunc conturbati sunt principes Edom, / robustos Moab obtinuit tremor: / obriguerunt omnes habitatores Chanaan. 16Let fear and dread fall upon them, in the greatness of thy arm: let them become immoveable as a stone, until thy people, O Lord, pass by: until this thy people pass by, which thou hast possessed.Cada sopra di essi paura e spavento merce del tuo braccio grande: rimangano immobili come pietra, fino a tanto che passi, o Signore, il popol tuo, sino a tanto che passi questo tuo popolo, di cui tu sei il padrone.Let feare and dread fal vpon them, in the greatnes of thy arme: let them become vnmoueable as a stone, vntil thy people ô Lord shal passe, vntil thy people shal passe, this which thou hast possessed.Irruat super eos formido et pavor, in magnitudine brachii tui: / fiant immobiles quasi lapis, / donec pertranseat populus tuus, Domine, / donec pertranseat populus tuus iste, quem possedisti. 17Thou shalt bring them in, and plant them in the mountain of thy inheritance, in thy most firm habitation, which thou hast made, O Lord; thy sanctuary, O Lord, which thy hands have established.Tu li condurrai colà, e li pianterai sul monte di tuo retaggio, nella sicurissima abitazione tua, che tu, o Signore, ti sei fabbricata: nel tuo santuario fondato, o Signore, dalle tue mani.Thou shalt bring them in, and plant them in the mountaine of thy inheritance, in thy most firme habitation, which thou hast wrought ô Lord: thy sanctuarie Lord, which thy handes haue confirmed.Introduces eos, et plantabis in monte hæreditatis tuæ, / firmissimo habitaculo tuo quod operatus es, Domine: / sanctuarium tuum, Domine, quod firmaverunt manus tuæ.
18The Lord shall reign for ever and ever.Il Signore regnerà pe' secoli, e ancor di là.Our Lord shal reigne for euer and euermore.Dominus regnabit in æternum et ultra. 19For Pharao went in on horseback with his chariots and horsemen into the sea: and the Lord brought back upon them the waters of the sea: but the children of Israel walked on dry ground in the midst thereof.Imperocché entrò il cavaliere Faraone coi suoi cocchi e co' suoi cavalieri nel mare: e il Signore ripiegò sopra di loro le acque del mare: ma i figliuoli d'Israele camminaron per esse a piedi asciutti.For Pharao on horsebake entred in with his chariottes and horsemen into the sea: and our Lord brought backe vpon them the waters of the sea: but the children of Israel walked on drie ground in the middes therof.Ingressus est enim eques Pharao / cum curribus et equitibus ejus in mare: / et reduxit super eos Dominus / aquas maris: / filii autem Israël ambulaverunt per siccum in medio ejus. 20So Mary the prophetess, the sister of Aaron, took a timbrel in her hand: and all the women went forth after her with timbrels and with dances.Allora Maria profetessa, sorella di Aronne, prese in mano un timpano: e tutte le donne le andarono dietro coi timpani, tessendo carole,Marie therfore the prophetesse, Aarons sister, tooke a tymbrel in her hand: and al the wemen went forth after her with tymbrels and daunces,Sumpsit ergo Maria prophetissa, soror Aaron, tympanum in manu sua: egressæque sunt omnes mulieres post eam cum tympanis et choris, 21And she began the song to them, saying: Let us sing to the Lord, for he is gloriously magnified, the horse and his rider he hath thrown into the sea.Tra le quali ella intonava, dicendo: Diamo laude al Signore; perocché egli si è gloriosamente esaltato: ha gettato nel mare il cavallo e il cavaliere.to whom she beganne the song, saying: Let vs sing to our Lord, for he is gloriously magnified, the horse and his rider he hath cast into the sea.quibus præcinebat, dicens: Cantemus Domino, gloriose enim magnificatus est: / equum et ascensorem ejus dejecit in mare. 22And Moses brought Israel from the Red Sea, and they went forth into the wilderness of Sur: and they marched three days through the wilderness, and found no water.Or Mosè menò via gl'Israeliti dal mar Rosso, ed entrarono nel deserto di Sur: e camminarono tre dì nella solitudine, e non trovavano acqua.And Moyses remoued Israel from the red sea, and they went forth into the desert Sur: and they walked three dayes through the wildernesse, and found not water.Tulit autem Moyses Israël de mari Rubro, et egressi sunt in desertum Sur: ambulaveruntque tribus diebus per solitudinem, et non inveniebant aquam.
23And they came into Mara, and they could not drink the waters of Mara because they were bitter: whereupon he gave a name also agreeable to the place, calling it Mara, that is, bitterness.E giunsero a Mara, e non potevano bere le acque di Mara per la loro amarezza: donde pose egli conveniente nome a quel luogo, chiamandolo Mara, cioè Amarezza.And they came into Mara, neither could they drinke the waters of Mara, because they were bitter: wherupon he gaue a name also agreable to the place, calling it Mara, that is, bitternesse.Et venerunt in Mara, nec poterant bibere aquas de Mara, eo quod essent amaræ: unde et congruum loco nomen imposuit, vocans illum Mara, id est, amaritudinem. 24And the people murmured against Moses, saying: What shall we drink?E mormorò il popolo contro Mosè, dicendo: Che berem noi?And the people murmured against Moyses, saying: What shal we drinke?Et murmuravit populus contra Moysen, dicens: Quid bibemus ? 25But he cried to the Lord, and he shewed him a tree, which when he had cast into the waters, they were turned into sweetness. There he appointed him ordinances, and judgments, and there he proved him,Ma egli alzò sue voci al Signore, e fugli da lui mostrato un legno: il quale dopo che da lui fu gettato nelle acque, si addolcirono. In questo luogo (Dio) diede loro alcuni precetti, e leggi, e ivi fece prova di essi.But he cried to our Lord. who did shew him a peece of woode: which when he had cast into the waters, they were turned into swetenesse. There he appointed him precepts, and iudgements, and there he proued him,At ille clamavit ad Dominum, qui ostendit ei lignum: quod cum misisset in aquas, in dulcedinem versæ sunt: ibi constituit ei præcepta, atque judicia, et ibi tentavit eum, 26Saying: If thou wilt hear the voice of the Lord thy God, and do what is right before him, and obey his commandments, and keep all his precepts, none of the evils that I laid upon Egypt, will I bring upon thee: for I am the Lord thy healer.E disse: Se tu udirai la voce del Signore Dio tuo, e farai quello che è giusto negli occhi di lui, e obbedirai ai suoi comandi, e osserverai tutti i suoi insegnamenti, io non manderò sopra di te alcuno de' mali, onde ho aggravato l'Egitto: perocché io il Signore tuo medico.saying: If thou wilt heare the voice of the Lord thy God, and doe that is right before him, and obey his commandementes, and keepe al his preceptes, none of the maladies, that I layd vpon Aegypt, wil I bring vpon thee: for I am the Lord God thy curer.dicens: Si audieris vocem Domini Dei tui, et quod rectum est coram eo feceris, et obedieris mandatis ejus, custodierisque omnia præcepta illius, cunctum languorem, quem posui in Ægypto, non inducam super te: ego enim Dominus sanator tuus.
27And the children of Israel came into Elim, where there were twelve fountains of water, and seventy palm trees: and they encamped by the waters.Giunsero di poi i figliuoli d'Israele ad Elim, dov' erano dodici fontane di acque, e settanta palme: e posero gli alloggiamenti in vicinanza delle acque.And the children of Israel came into Elim, where there were twelue fountaines of water, & seuentie palme trees: and they camped byside the waters. The end of the third age.Venerunt autem in Elim filii Israël, ubi erant duodecim fontes aquarum, et septuaginta palmæ: et castrametati sunt juxta aquas.
15:1
Haydock
Canticle. Origen reckons this to be the most ancient piece of poetry. It is truly sublime, and calculated to fill the souls of those, who saw their late cruel masters, now prostrate at their feet in death, with sentiments of the greatest gratitude and piety towards their almighty benefactor. (Haydock)
Calmet
God miraculously gave utterance to the dumb on this occasion, (Widsom 10:21.) and taught the whole congregation of Israel to join in harmonious concert. (De Mirab. S. S. inter. op. St. Augustine) This mode of perpetuating the memory of past benefits by canticles, is very common in Scripture. (Calmet)
Haydock
Let us sing. So the Septuagint The Hebrew has "I will sing...for he hath triumphed gloriously." This canticle was composed by Moses, about 1491 years before Christ. (Haydock)
15:2
Kennicott
Praise. The printed Hebrew is here irregular, but some manuscripts agree with the Vulgate, Chaldean, and Arabic. (Kennicott, 1:p. 400.)
Haydock
To him my praise is due on all titles. (Haydock)
Menochius
God. Hebrew el, "the strong one." (Menochius)
15:3
Calmet
The Lord. Septuagint, "breaking wars in pieces," a man of war, a conqueror. (Calmet)
Haydock
Almighty. Jehova, I am. This is the most awful and incommunicable name. (Haydock)
15:4
Calmet
Captains. Literally, Princes. Hebrew shalishim, chiefs. The three great officers, Exodus 14:7. We find three were entrusted with the highest power in the empire of Chaldea, (Ezechiel 23:15; Daniel 5:7.) as well as at the court of David. (2 Kings 23:8; 1 Paralipomenon 11:10.) Hadino, Eleazar, and Semma, had various other princes under them. (Calmet)
15:7
15:8
Calmet
Together. "Congealed on either side," as the Chaldean and Septuagint express it. (Calmet)
15:9
Enemy. Miracles make but small impression upon the wicked. They pursue their schemes of destruction, which end in their own ruin!
Haydock
Slay. Hebrew, "despoil." Septuagint, "bring them into subjection." (Haydock)
15:10
Calmet
Wind. Septuagint, "spirit," which St. Ambrose and St. Augustine understand as the Holy Ghost. (Calmet)
15:11
Haydock
Who...Lord. The initials of these four Hebrew letters, which the Maccabees placed on their banners, (m c b i) probably gave that title, to those stout heroes, who rose up in defence of their religion. (Haydock)
Strong, may be applied either to men, or to the pretended gods of the Gentiles, which seems to agree best with the sequel. Septuagint, "among the gods...wonderful in praises."
Calmet
Terrible and. Hebrew, "terrible to praise," requiring that we should perform that duty with awe. (Calmet)
15:12
Earth. When their carcasses were corrupted, such as were not eaten by fishes, mixed with the earth at the bottom, or on the shore of the sea.
15:13
Haydock
Hast been. This is a prophecy of what should happen to the Hebrews till they should be put in quiet possession of Chanaan, (Calmet) of which they had an earnest, in the protection which they had already experienced. (Haydock)
Menochius
Holy, on account of the temple, and of the patriarchs, and Jesus Christ, who dwelt there. (Menochius)
15:15
Stiff, with consternation. See Josue 9:9. The nations of Chanaan found auxiliaries even among the near relations of the Hebrews, the children of Esau, (who were not governed by princes, Alphim, as in Genesis xxxvi.) and of Lot. We easily forget our relations, when our interest is at stake! Hebrew, instead of being stiff, says, they "melted away." Both words insinuate, that their heart was under such a violent struggle, that they could perform no duty.
15:16
In the, etc. When they shall behold thy wonders, wrought in our defence.
Haydock
Let them cease to make opposition. Hebrew, "let them be silent as a stone." (Haydock)
15:17
Calmet
Mountain. Chanaan was very mountainous, and different from Egypt. (Calmet)
Menochius
Sion was the peculiar mountain of God, consecrated to his worship. (Menochius)
15:18
Calmet
And ever. Literally, et ultra, "and beyond;" holam, which denotes a long duration, is often used to mean a time that will have an end. To add the greater emphasis to it, the latter term is sometimes used when eternity is meant. The Septuagint, "The Lord shall reign over this generation, or age of the Mosaic law, and over an age lasting from Christ to the end, and still." His kingdom shall extend over all eternity. (Calmet)
15:19
Haydock
For, etc. He is not tired with repeating this wonderful judgment, which gave him reason to hope that God would complete his work; and at the same time, give a sanction to his mission. If the most potent of the monarchs of the earth could so little withstand his power, what had he to fear from a few jarring clans of barbarians and shepherds? (Haydock)
15:20
Mary, or Mariam, as it was formerly pronounced, though the Masorets now read Miriam: may signify one "exalted, lady, star, bitterness of the sea."
Prophetess; having revelations from God, (Numbers 12:1,) and singing his praises.
Calmet
Of Aaron. Moses passes over himself out of modesty. She is known by this title, whence it is supposed she never married. (St. Ambrose) (Calmet)
Timbrels, which were already used in solemn worship.
And dances. Choris may mean companies of women, singing and dancing in honour of God. The men repeated what Moses had entoned, and the women did the same after Mary; unless, perhaps, the multitude of both sexes, respectively, repeated only the first verse by way of chorus; or Mary and her band took up each verse "in answer" to the men, as the Hebrew insinuates. This divine canticle will afford joy even to the elect, Apocalypse 15:3.
15:22
15:23
Calmet
Mara, about half-way between Suez and Mount Sinai. The waters are said to be still potable, though of a disagreeable nitrous taste. (Calmet)
15:25
Calmet
A tree, (lignum,) or piece of wood, which had the natural property here ascribed to it, Ecclesiasticus 38:4. (Calmet)
Haydock
Though we can hardly suppose, that all that collection of waters would be thus rendered sweet, unless God had given it a miraculous efficacy. (Haydock)
Theodoret
It foreshewed the virtue of the cross. (Theodoret, 9:26.)
Haydock
Him, Moses, and the people of Israel, of which he was now the sole head or king. (Haydock)
Du Hamel
God proved on this occasion the disposition of the Hebrews to enter into the alliance, of which he proposes to them the heads, ver. seq.[following: ver. 26.?] Josue 24:25, makes use of nearly the same words. God begins to take upon himself the administration of the republic, appointing the forms of judicature, Jeremias 7:22. What regarded sacrifices, was given upon occasion of their idolatry. (Du Hamel)
15:26
Healer. God delivered his people from every infirmity, which might prevent any one from joining the rest of their tribes on the night of the exit, Psalm 104:37.
15:27
Haydock
Elim, to the north-west of Sinai. Shaw says there are now only nine fountains. (Haydock)
Calmet
Strabo mentions a place of this description, five days' journey from Jericho, which was consecrated to the gods. (B. XVI. p. 511.) (Calmet)
Haydock
We might here, (at the conclusion of the third age, according to those who call the deluge the first, and Abraham's call, the second,) pause, with Dr. Worthington, to take a view of the progress of the Church, and of the true doctrine, which has at all times been believed. But the attentive reader of the sacred text, and of these notes, will find this done to his hand almost in every page. Meditate upon these things...Take heed to thyself and to doctrine, be earnest in them, 1 Timothy 4:15. The holy Job probably lived about this time, so that his book may serve to corroborate those truths, which were the objects of faith to some good men living among the Gentiles, as well as to the more favoured nation of the Jews. (Haydock)
15:1
The first of al Canticles, sacred or prophane. Origen. ho. 6. in Exod.
15:4
God only suffered them to goe into the sea. For they went of their owne accord supposing they might folowe where the Israelites went before. S. Aug. ser. 89. de temp.
15:20
Musical instrumēts vsed before the law of Moyses in the seruice of God.
15:22
These things chanced to them in figure 1. Cor. 10.
15:25
The wholsome wood of the Crosse made the bitter sea of gentiles, swete. Theodoret. q. 26. in Exod.
15:1
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 9.9.7
… horse and rider hath he thrown into the sea; a helper and a protector hath he become for my salvation;”
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Life of Constantine 1.38
… “Let us sing unto the Lord, for he hath been glorified exceedingly: the horse and his rider hath he thrown into the sea. He is become my helper and my shield unto salvation.” And again, “Who is like unto thee, O Lord, among the gods? who is like thee, glorious in holiness, marvelous in praises, doing wonders?”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 3
… But rejoicing in afflictions, we break through the furnace of iron and darkness, and pass, unharmed, over that terrible Red Sea. Thus also, when we look upon the confusion of heretics, we shall, with Moses, sing that great song of praise, and say, ‘We will sing unto the Lord, for He is to be gloriously praised
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 4
… ‘We will sing unto the Lord, for He is to be gloriously praised; the horse and his rider He hath cast into the sea
san Girolamo † 420 d.C. The Life of S. Hilarion 6
… Meanwhile all at once in the bright moonlight he saw a chariot with dashing steeds rushing upon him. He called upon Jesus, and suddenly before his eyes, the earth was opened and the whole array was swallowed up. Then he said,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 106.10
… “And praised praise unto Him;” such an expression as when we say, “This servitude he served,” “such a life he lived.” He is here alluding to that well-known hymn, commencing, “I will sing unto the Lord, for He hath triumphed gloriously: the horse and the rider hath He thrown into the sea.”
Pseudo-Clement The Second Epistle of the Same Clement 14
… With beautiful and well-ordered arrangements did they march without stumbling. For lo! the Scriptures bear testimony to my words: “When the children of Israel had crossed over the Sea of Suth, Moses and the children of Israel sang the praises of the Lord, and said: We will praise the Lord, because He is exceedingly to be praised.”
15:2
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration Concerning Simeon and Anna On the Day that They Met in the Temple 1
… Hymn with gladsome song the Lord, who is always and everywhere present, and Him who from Teman, as says the prophet, hath thought fit to appear, and that in the flesh, to the race of men. Say, with Moses, “He is my God, and I will glorify Him; my father’s God, and I will exalt Him.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 3.5
40. It would be a lengthy matter were I to pass in review each several place where we read of His being “made,” not indeed by nature, but by way of gracious dispensation. Moses, for example, saith: “Thou art made my Helper and Protector, to save me;”
15:4
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Life of Constantine 1.38
… For as once in the days of Moses and the Hebrew nation, who were worshipers of God, “Pharaoh’s chariots and his host hath he cast into the sea and his chosen chariot-captains are drowned in the Red Sea,”
15:5
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Life of Constantine 1.38
… For as once in the days of Moses and the Hebrew nation, who were worshipers of God, “Pharaoh’s chariots and his host hath he cast into the sea and his chosen chariot-captains are drowned in the Red Sea,” —so at this time Maxentius, and the soldiers and guards with him, “went down into the depths like stone,”
15:6
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 3.3
11. So , too, the Spirit is also called the Finger of God, because there is an indivisible and inseparable communion between the Father, the Son, and the Holy Spirit. For as the Scripture called the Son of God the Right Hand of God, as it is said: “Thy Right Hand, O Lord, is made glorious in power. Thy Right Hand, O Lord, hath dashed in pieces the enemy;”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 3.4
20. And this may also be gathered from the Song of Moses, for he, after leading the people of the Jews through the sea, acknowledged the operation of the Father, the Son, and the Holy Spirit, saying: “Thy Right Hand, O Lord, is glorious in power, Thy Right Hand, O Lord, hath dashed in pieces the enemy.”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.26
… Hence the Psalmist says, Save me with thy right hand ( Ps. cvii. 7 ). For he says not, with thy hand , but with thy right hand; in order, that is, to indicate, in saying right hand , that it was eternal salvation that he sought. Hence again it is written, Thy right hand, O Lord , hath dashed in pieces the enemies (
15:9
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Life of Antony. (Vita Antoni.) 16
… one, as I said before, strikes terror by speaking great things, as again the Lord convicted him saying to Job, for “he counteth iron as straw, and brass as rotten wood, yea he counteth the sea as a pot of ointment, and the depth of the abyss as a captive, and the abyss as a covered walk .” And by the prophet, “the enemy said, I will pursue and overtake
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Defence of His Flight. (Apologia de Fuga.) 23
… They cannot say, from the Saints . No, but from the Devil (that is the only answer which is left to them);—from him who says, ‘I will persue, I will overtake
15:10
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 9.9.7
7. Thus, then, the bridge over the river being broken, the passageway settled down, and immediately the boats with the men disappeared in the depths, and that most impious one himself first of all, then the shield-bearers who were with him, as the divine oracles foretold, “sank like lead in the mighty waters”;
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Life of Constantine 1.38
… And first the wretch himself, then his armed attendants and guards, even as the sacred oracles had before described, “sank as lead in the mighty waters.”
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On Virginity 18
… The Psalmist also, when expounding the doctrine of a full confession , calls this restless suffering tumultuous life, “waters coming in even unto the soul,” “depths of waters,” and a “hurricane”; in which sea indeed every rebellious thought sinks, as the Egyptian did, with a stone’s weight into the deeps
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 3.4
… “Thy Right Hand, O Lord, is glorious in power, Thy Right Hand, O Lord, hath dashed in pieces the enemy.” Here you have his confession of the Son and of the Father, Whose Right Hand He is. And farther on, not to pass by the Holy Spirit, He added: “Thou didst send Thy Spirit and the sea covered them, and the water was divided by the Spirit of Thine anger.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Mysteries 3
12. There is also a third testimony, as the Apostle teaches us: “For all our fathers were under the cloud, and all passed through the sea, and were all baptized to Moses in the cloud and in the sea.” And further, Moses himself says in his song: “Thou sentest Thy Spirit, and the sea covered them.”
15:11
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 9.9.7
… horse and rider hath he thrown into the sea; a helper and a protector hath he become for my salvation;” and “Who is like unto thee, O Lord; among the gods, who is like unto thee glorious in holiness, marvelous in glory, doing wonders.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 4.12
161. Thus far the one insult. As for the other, it lies herein, that if the Son is the Vine in respect of His eternally-begotten Person, then, He having said: “I am the Vine, ye are the branches,” that divinely-begotten One appears to be of one substance with us. But “who is like unto Thee among the gods, O Lord?”
15:16
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 2 Timothy 1
That is, we did not receive the Spirit, that we should shrink from exertion, but that we may speak with boldness. For to many He gives a spirit of fear, as we read in the wars of the Kings. “A spirit of fear fell upon them.” (
15:17
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 11.14
… But you might also say this, that even if it were the Father of Jesus who “brought in and planted the people,” when it came out of Egypt, “to the mountain of His own inheritance, to the place which He had prepared for Himself to dwell in,”
15:19
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 7.26
That your Excellency, though placed in so great a tumult of affairs, is full of the fruitfulness of the sacred word, and incessantly pants after eternal joys, for this I give great thanks to Almighty God , in that in you I see fulfilled what is written of the elect fathers, But the children of Israel walked on dry land through the midst of the sea (
15:20
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 18.28
… of holding festival, or paying funeral honours to one no longer here? O those tears! which were shed at that time by all the people. O voices, and cries, and hymns blended with the psalmody! From the temple they sought the priest, from the sacred rite the celebrant, from God their worthy ruler, with my Miriam to lead them and strike the timbrel
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On Virginity 19
But besides other things the action of Miriam the prophetess also gives rise to these surmisings of ours. Directly the sea was crossed she took in her hand a dry and sounding timbrel and conducted the women’s dance
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Virgins 1.3
12. But some one will say: “But Elijah is seen to have had nothing to do with the embraces of bodily love.” And therefore was he carried by a chariot into heaven, therefore he appeared glorified with the Lord, and therefore he is to come as the forerunner of the Lord’s advent. And Miriam taking the timbrel led the dances with maidenly modesty.
sant'Ambrogio † 397 d.C. Concerning Virgins 2.2
17. What a procession shall that be, what joy of applauding angels when she is found worthy of dwelling in heaven who lived on earth a heavenly life! Then too Mary, taking her timbrel, shall stir up the choirs of virgins, singing to the Lord because they have passed through the sea of this world without suffering from the waves of this world.
sant'Ambrogio † 397 d.C. Selections from the Letters of St. Ambrose 63.24
34. What shall I say concerning the other Mary, the sister of Moses, who as leader of the women passed on foot the straits of the sea?
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 22.41
… When, the Red Sea past and Pharaoh drowned with his host, Miriam, Aaron’s sister, her timbrel in her hand, shall chant to the answering women: “Sing ye unto the Lord, for he hath triumphed gloriously; the horse and his rider hath he thrown into the sea.”
15:21
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 54.13
… Fasting is her sport, and prayer she makes her pastime. Like Miriam after the drowning Pharaoh she takes up her timbrel and sings to the virgin choir, “Let us sing to the Lord for He hath triumphed gloriously; the horse and his rider hath he thrown into the sea.”
15:22
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 13
… For this “tree” in a mystery, it was of yore wherewith Moses sweetened the bitter water; whence the People, which was perishing of thirst in the desert, drank and revived;
15:23
san Gregorio Taumaturgo † 270 d.C. Four Homilies 2
… And “where sin abounded, grace did much more abound.” And appropriately was grace sent to the holy Virgin. For this word also is contained in the oracle of the evangelic history: “And in the sixth month the angel Gabriel was sent to a virgin espoused to a man whose name was Joseph, of the house and lineage of David; and the virgin’s name was Mary;”
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Mysteries 3
14. Marah was a fountain of most bitter water: Moses cast wood into it and it became sweet.
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 22.9
… and when all cried out with one voice: “There is death in the pot,” the man of God did not storm at the cooks (for he was not used to very sumptuous fare), but caused meal to be brought, and casting it in, sweetened the bitter mess with spiritual strength as Moses had once sweetened the waters of Mara.
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 69.6
… thou brakest the heads of leviathan in pieces.” For this reason adders and scorpions haunt dry places and whenever they come near water behave as if rabid or insane. As wood sweetens Marah so that seventy palm-trees are watered by its streams, so the cross makes the waters of the law lifegiving to the seventy who are Christ’s apostles.
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 125.10
10. Quite recently we have seen to our sorrow a fortune worthy of Crœsus brought to light by a monk’s death, and a city’s alms, collected for the poor, left by will to his sons and successors. After sinking to the bottom the iron has once more floated upon the surface, and men have again seen among the palm-trees the bitter waters of Marah.
15:24
Tertulliano † 220 d.C. On Baptism 9
… What figure more manifestly fulfilled in the sacrament of baptism? The nations are set free from the world by means of water , to wit: and the devil, their old tyrant, they leave quite behind, overwhelmed in the water . Again, water is restored from its defect of “bitterness” to its native grace of “sweetness” by the tree
15:25
sant'Efrem il Siro † 373 d.C. Ephraim Syrus: Nineteen Hymns on the Nativity of Christ in the Flesh 13.25
25. In the twenty-first year, let the waters of the desert praise Thee. They are sweet to them afar off, they are bitter to them
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Mysteries 9
… Did not grace work a result contrary to nature, so that the rock poured forth water, which by nature it did not contain? Marah was a most bitter stream, so that the thirsting people could not drink. Moses cast wood into the water, and the water lost its bitterness, which grace of a sudden tempered.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Christian Doctrine 1.2
… but things are learnt by means of signs. I now use the word “thing” in a strict sense, to signify that which is never employed as a sign of anything else: for example, wood, stone, cattle, and other things of that kind. Not, however, the wood which we read Moses cast into the bitter waters to make them sweet,
15:27
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 86
… God appeared from a tree to Abraham, as it is written, near the oak in Mamre. The people found seventy willows and twelve springs after crossing the Jordan.
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.24
He chose also seventy other missionaries besides the twelve. Now why, if the twelve followed the number of the twelve fountains of Elim, should not the seventy correspond to the like number of the palms of that place?
sant'Ippolito † 235 d.C. The Refutation of All Heresies 5.9
… power of the convulsion, which, ever in motion, and presenting the colour of water, whirls things on that are stationary, restrains things tremulous, sets things free as they proceed, lightens things as they abide, removes things on the increase, a faithful steward of the track of the breezes, enjoying the things disgorged from the twelve eyes of the law,
15:1
Quali metro conscriptum sit hoc carmen et canticum omnium antiquissimum (nam Lini, Musaei et Orphaei hymnos et carmina plus trecentis annis antecessit), modernos Hebraeos et Latinos latet: periit enim prisca Hebraeorum poesis. Josephus asserit hoc carmen hexametro versu compositum esse, sed qui ejus sint pedes, quae dimensiones, non explicat. Tantum jam in hoc carmine animadvertere possumus in Hebraeo stylum alium et venam, ac schemata poetica; ita enim paronomasiis, anaphoris, similiter cadentibus, aliisque figuris abundat, ita spiritu exultante plenum est, ut chorum subsilientem ad festivum carmen non tam audire, quam videre videaris. 1. TUNC CECINIT MOYSES ET FILII ISRAEL CARMEN HOC DOMINO, — quo exultantes de tam felici maris transitu, et Aegyptiorum submersione, gratias agunt Deo, ejusque magnificentiam et potentiam celebrant; deinde introductionem sui in Chanaan prophetant. Est ergo hoc carmen epinicium, propheticum et Eucharisticum. Allegorice, Christiani, maxime Beati, qui per baptismum et sanguinem Christi vicerunt peccatum et diabolum, ac penetrarunt in terram promissam, in coelis cantant hoc canticum; hoc est enim quod ait S. Joannes, Apocal. XV: «Vidi, inquit, tanquam mare vitreum mixtum igni, et eos qui vicerunt bestiam, et imaginem illius, stantes super mare vitreum, habentes citharas Dei, et cantantes canticum Moysi servi Dei, et canticum agni, dicentes: Magna et mirabilia opera tua, Domine Deus noster omnipotens.» O quam gloriosum, quam jucundum est et erit nobis canere hoc canticum in omnem aeternitatem! CANTEMUS. — Hebraice est אשירה ashira, id est cantabo: nam Moses hoc carmen Spiritu Sancto suggerente composuit, nomine non tam suo quam totius et unius populi, totusque populus cum Mose praecinente quasi una Republica et Ecclesia illud decantavit. Unde loquitur in singulari dicens: «Fortitudo mea (non nostra) et laus mea Dominus, et factus est mihi in salutem: iste Deus meus,» etc. Tradit Philo Mosen singulos versus dictasse et praecinuisse, quos deinde populus succinuit, ut fit in choris et tripudiis. Addit Abulensis, Hebraeos hoc carmen a Mose edoctos, postea saepius illud ipsum cecinisse. Auctor, lib. I De Mirab. S. Script. apud S. Augustinum, cap. XXI, notat hic apertum miraculum, quod scilicet pueri, senes, viri, juvenes tanto numero, uno quasi ex ore, eodem inspirati flamine, easdem voces et sententias decantarint: licet enim Moses praecineret, is tamen in tanta turba a plurimis audiri non poterat. Idem accidit in feminis, quae Maria praecinente toto coetu suo idem succinuerunt. Nota hic, et imitare priscorum Sanctorum pietatem, qui acceptis a Deo beneficiis statim in laudes et hymnos Dei prorumpere solent. Ita fecit David toto psalterio; ita fecit Anna nato Samuele; ita fecit Debora caeso Sisara; ita fecit Judith trucidato Holopherne; ita fecit Zacharias nato Joanne; ita fecit B. Virgo concepto Christo; ita fecit Simeon viso Christo, cycnaeum illud canens: «Nunc dimittis servum tuum, Domine, secundum verbum tuum in pace.» GLORIOSE ENIM MAGNIFICATUS EST. — Hebraeum ki gao gaa, quia magnificando magnificatus est, id est mire magnificatus est, quia magnam potentiam et vindictam exercuit. EQUUM ET ASCENSOREM DEJECIT IN MARE, — q. d. Equum et equites Aegyptios, et praesertim Pharaonem ipsum dejecit in mare. Ita S. Hilarion audiens luporum, leonum aliarumque bestiarum rugitus, quos effingebant daemones ut eum percellerent, signo crucis se armans, optabat eos videre quorum voces audiebat; mox vidit rhedam terribilem super se irruere, sed eo inclamante Jesum evanuit; tunc ille: «Equum, ait, et ascensorem projecit in mare,» inquit S. Hieronymus in ejus Vita. Tropologice, equus est homo carnalis, superbus, injustus; ascensor est daemon. «Si ergo te impius persequitur, scito, quia equus est, sed eques est diabolus; iste currit, hic lancea sua percutit; iste ducitur calcaribus, et invitus insanit; hic agit, et stimulat,» inquit S. Hieronymus in Psalm. LXXV, Origenes et Rupertus hic. Rursum Philo: Equi, inquit, sunt furor et concupiscentia; ille mas, haec femina. Auriga est intellectus, qui si equis hisce laxet habenas, equi hi tam se, quam aurigam, totamque animam in praeceps agunt.
15:2
2. FORTITUDO MEA, — non formalis, sed causalis, id est, fortificans me, est Dominus, q. d. Non nostrae fortitudini, sed Dei hanc victoriam ascribimus; hoc enim est, quod dicitur Psalm. XIX: «Hi in curribus, et hi in equis; nos autem in nomine Domini Dei nostri invocabimus.» ET LAUS MEA DOMINUS. — Pro laus hebraice est זמרח zimra, id est canticum, hoc est materia et objectum cantici, q. d. Deus est, quem laudare, cui hymnum canere debeo. Pro Dominus hebraice est יה Yah, quod unum est ex decem nominibus Dei, et annectitur in halleluia, estque ipsum nomen tetragrammaton, sed abbreviatum; ejus enim prima et ultima littera constat: imo Theodoretus, Quaest. XV, asserit Judaeos nomen tetragrammaton pronuntiare Iah, scilicet per abbreviationem et compendium. Nota: Deum assidue laudare debemus, tum lingua, tum mente, tum moribus, adeoque vita nostra non aliud esse debet quam continua Dei laus: primo, quia Deus est immensa et infinita majestas, liberalitas, justitia, pulchritudo, etc.; secundo, quia innumera beneficia in nos contulit, et in dies confert; tertio, quia omnes creaturae irrationales sua pulchritudine, ordine et numero testantur Creatoris sui gloriam, hominesque ad eum cognoscendum et laudandum inflammant. «Invisibilia enim ipsius a creatura mundi, per quae facta sunt, intellecta conspiciuntur, sempiterna quoque ejus virtus et divinitas,» Rom. cap. I, 20; et «Coeli enarrant gloriam Dei, et opera manuum ejus annuntiat firmamentum.» Quarto, quia hoc est opus piorum, estque nobilissimum. Ita David fecit Psalm. CXLIV: «Exaltabo te, Deus meus rex, et benedicam nomini tuo in saeculum saeculi. Laudationem Domini loquetur os meum, et benedicat omnis caro nomini sancto ejus.» Ita fecit S. Job in afflictione serenus et laudans Deum: «Dominus, ait, dedit, Dominus abstulit: sit nomen Domini benedictum.» Ita tres pueri in camino ignis omnes creaturas invitant, ut secum laudent Deum: «Benedicite, omnia opera Domini, Domino,» etc., Daniel. III. Nam, ut ait Lactantius, lib. VI Divin. Instit. cap. ult.: «Summus colendi Dei ritus est, ex ore justi hominis ad Deum directa laudatio, quae tamen ipsa ut Deo sit accepta, humilitate et timore et devotione maxima opus est.» Quinto, quia est propria Angelorum et Beatorum in omnem aeternitatem Deum collaudantium. Unde in ortu Christi cecinerunt: «Gloria in altissimis Deo;» Apocal. XIX, 5: «Vox de throno exivit dicens: Laudem dicite Deo nostro, omnes servi ejus, et qui timetis eum, pusilli et magni.» Idem faciunt 24 seniores, Apocal. IV, 10. Nota: Magis vita pia quam voce, puta charitate, humilitate, puritate, confessione suae infirmitatis, etc., laudatur Deus. S. Augustinus in Ps. XXXIV, 28: «Suggero, ait, remedium, unde tota die laudes Deum si vis. Quidquid egeris, bene age, et laudasti Deum.» Haec ergo est laetitia, et perfectio Christiani, in omnibus tam adversis, quam prosperis laudare Deum, qui suis omnia operatur in bonum. ET FACTUS EST MIHI IN SALUTEM, — q. d. Laudabo Deum, quia factus est mihi salvator, quia salvavit me in mari Rubro. Nota: to et est causale significans nam, quia. Tale est et Gen. XIV, 19, in Hebraeo: «Et ipse sacerdos Dei altissimi,» id est, nam ipse erat sacerdos. Isaiae LXIV, 5: «Ecce tu iratus es, et (id est quia) peccavimus.» Sic saepe et alibi sumitur vocula et pro quia. ISTE DEUS MEUS. — Pronomen iste, ait S. Basilius, demonstrat Deum verum, q. d. Iste Deus, qui nos salvavit in mari Rubro, est verus Deus: illum ergo unum glorificabimus, huic soli serviemus, non Api, non idolis falsisque diis, quos antea coluimus in Aegypto. Addunt Hebraei, 70 iste designare visibilem formam et speciem militaris et bellatoris, in qua Deus tunc apparuit Hebraeis in mari Rubro, ita ut ipsi universi perfectius tunc viderint Deum, quam postea viderunt eum Prophetae, adeoque digito eum ostenderint, dicentes: «Iste est Deus meus.» Sed haec sunt eorum fabulamenta: pronomen iste non alium designat, quam Deum per Angelum prospicientem in columna, super castra Hebraeorum et Aegyptiorum, qui hos perdidit, illos servavit, cap. XIV, 24. Nota: Pro Deus hebraice est אל el, id est fortis, quod unum est ex decem Dei nominibus, q. d. Dii Aegyptiorum infirmi sunt, sed iste Deus noster est Deus fortis. Rursum hunc Deum vocat Deum patris sui, scilicet Abrahae patriarchae, qui est pater credentium, et pater circumcisionis, puta Hebraeorum. ET GLORIFICABO EUM. — Hebraeum ואנוהו veanvehu, quod Chaldaeus vertit, aedificabo ei sanctuarium, in quo scilicet eum colam; unde hanc de Pharaone victoriam, perpetuo in arca et Cherubim, quasi in curru suo triumphali, repraesentari, et in templo conservari voluit Deus, uti dicam cap. XXV, vers. 18. Cajetanus vertit, habitabo eum, id est, assistam ei mente, votis, laudibus, affectibus et operibus. Tertio, Vatablus vertit, decorabo eum. Hebraeum enim נוה nava, et decorare, et glorificare, et habitare, et habitaculum construere significat: nam radix naue significat tabernaculum speciosum et decorum. EXALTABO EUM, — eum altissimum palam confitebor, et, quantum potero, praedicabo. Nota: Deus est altissimus. Primo, altitudine substantiae, quia omnes essentias rerum in immensum transcendit, easque omnes eminenter in se continet. Secundo, altitudine scientiae: haec enim in Deo est incomprehensibilis. Roman. XI: «O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei, quam incomprehensibilia sunt judicia ejus!» Tertio, altitudine potestatis, quia omnia, quaecumque voluit, fecit in coelo et in terra. Quarto, altitudine majestatis et dominationis, eo quod omnia ejus imperio sint subdita, ipsumque omnes adorare et venerari debeant: «Mihi, inquit, curvabitur omne genu,» Isaiae XLV. Quinto, altitudine habitationis, quia habitat in coelo empyreo, quasi throno gloriae suae, ubi eum celebrant omnes Angeli et Beati. Hinc monet Ecclesiasticus, cap. XLIII, vers. 32: «Glorificate Dominum, quantumcumque potueritis; supervalebit enim adhuc, et admirabilis magnificentia ejus. Benedicentes Dominum exaltate illum, quantum potestis: major enim est omni laude; exaltantes eum replemini virtute, ne laboretis: non enim comprehendetis.»
15:3
3. DOMINUS QUASI VIR PUGNATOR, OMNIPOTENS NOMEN EJUS. — Chaldaeus vertit, Dominus est victor bellorum, Adonai est nomen ejus. Hebraice est nomen tetragrammaton, Jehova, vel potius Ieheva, vir belli (maxime bellicosus est), Ieheva nomen ejus. Alludit hic Ieheva, ad radicem hova, quae contritionem et confractionem significat: unde Septuaginta vertunt, Deus conterens bella, q. d. Vere Deus est Ieheva, id est, contritor Pharaonis et Aegyptiorum. Alludit rursum ad dictum Pharaonis, cap. V, vers. 2: «Quis est Ieheva, ut audiam vocem ejus?» q. d. Quid potest vester Ieheva? quibus armis me coget, ut illi obsequar? Sic Hebraeum Saddai, quod Deum quasi mammeum et liberalissimum significat, alibi alludit ad שדד scadad, id est vastare. Ita Oleaster: imo ipse vult hoc proprium et genuinum esse significatum et etymon nominis tetragrammati Ieheva, uti dixi cap. VI, vers. 3.
15:4
4. EXERCITUM EJUS PROJECIT IN MARE. — Pro projecit, hebraice est ירה iara, id est ejaculatus est, q. d. Tam facile et valide Deus dejecit Aegyptios, quam facile et valide sagittarius sagittam emittit.
15:5
5. ABYSSI (aquarum voragines) OPERUERUNT EOS, DESCENDERUNT IN PROFUNDUM QUASI LAPIS, — q. d. Aegyptii aquis maris recurrentibus, sibique obviantibus, cum ascendere et enatare conarentur, vi fluctuum repulsi in profundum maris descenderunt.
15:6
6. DEXTERA TUA MAGNIFICATA EST IN FORTITUDINE, — palam omnibus factum est tuam dexteram, id est robur et potentiam, esse magnam, ex fortitudine fortique contritione Aegyptiorum quam exercuit. Unde Vatablus vertit, excellenti virtute eminuit dextera tua.
15:7
7. ET IN MULTITUDINE GLORIAE TUAE DEPOSUISTI ADVERSARIOS TUOS. — «Gloriae,» id est, fortitudinis, per quam gloriose glorificatus es; est metonymia: ponitur enim effectus pro causa. Ornatus et poeseos causa, vario schemate idem effert, idem dicit Moses, inquit Euthymius. Pro deposuisti hebr. est תהרוס taharos, id est, subvertisti, dissipasti. MISISTI IRAM TUAM, — puta supplicia ac poenas, quae irae tuae, id est, divinae justitiae vindicis, sunt effectus; est metonymia. Ita Euthymius. Apposite iram, sive ardorem et ignem (inde enim Hebraeis ira dicitur) jungit stipulae: hanc enim consumit ignis.
15:8
8. ET IN SPIRITU FURORIS TUI CONGREGATAE SUNT AQUAE. — «In spiritu,» id est, in impetu, in impulsu, vel in indignatione: sic enim accipitur subinde spiritus, ut Psal. CXXXVIII, vers. 7: «Quo ibo a spiritu tuo?» Isaiae cap. XXX, vers. 18: «Spiritus ejus velut torrens inundans;» Zachar. cap. VI, vers. 8: «Requiescere fecerunt spiritum meum,» iram scilicet meam. Spiritus ergo furoris est indignatio furibunda, ut hac phrasi gravem et acrem Dei iram, id est, ulciscendi justissimam voluntatem, significet; ideo enim Deus divisit, et in cumulum collegit, sive congregavit aquas maris, ut, Hebraeis transgressis, Aegyptios iis, quasi molibus et montibus obrueret. Potest secundo verti, in spiritu nasi tui congregatae sunt aquae. Nasus enim Hebraeis est symbolum irae, quia illius est index: unde illud: Iras naribus efflant. Nota: «Congregatae sunt aquae,» scilicet quae prius a Mose divisae fuerant: unde hoc substituunt hic Septuaginta vertuntque, διέστη τὸ ύδωρ, id est, divisa est aqua: deinde aquae jam divisae in acervos, et quasi muros binos utrimque aggregatae sunt. STETIT UNDA FLUENS. — In Hebraeo additur: «Sicut acervus;» unde Psal. LXXVII, vers. 13, dicitur: «Statuit aquas quasi in utre.» Nota to fluens, quae scilicet natura sua defluxisset in decliviorem alveum, ni a Deo detenta fuisset. CONGREGATAE (Hebr. קפאו capheu, hoc est coagulatae) SUNT ABYSSI, — id est, vasta illa et profunda aquarum moles instar muri erecta, quasi glacies coagulata stare est visa. Septuaginta vertunt, ἐπάγη τὰ κύματα, id est compacti, vel conglutinati sunt fluctus.
15:9
9. IMPLEBITUR ANIMA MEA, — desiderium meum saturabitur. Sic enim saepe anima capitur pro desiderio, spe, voto. Unde levare animam est desiderare, vel sperare, ut Jerem. cap. XXII, vers. 27: «In terram ad quam levant animam suam (quam sperant, ad quam anhelant), non revertentur;» Psalm. CXLII, vers. 8: «Ad te levavi animam meam,» q. d. In te speravi. INTERFICIET EOS MANUS MEA. — Hebr. est torischemo, id est expellet, exterminabit, et, ut Vatablus, perdet, et, ut Chaldaeus, consumet eos: hic enim est actus gladii; quare frigide Cajetanus vertit, depauperabit. Neque dubium est quin Pharao tyrannus, licet Hebraeos in servitutem revocare conaretur, primo tamen furoris sui impetu et insultu plurimos eorum neci daturus fuisset.
15:10
10. FLAVIT SPIRITUS TUUS, ET OPERUIT EOS MARE. — Cajetanus semper per spiritum hic accipit ventum, quo putat divisas, et rursum revocatas esse aquas. Verum jam dixi cap. XIV, vers. 21, nullo vento, sed virga Mosis protensa statim per Angelum fissum esse mare. Idem ergo, quod ante vers. 8 dixerat, hic per anaphoram poeticam repetit et inculcat Moses, Deum scilicet immisisse suam vindictam, qua mersit Aegyptios: spiritum quippe suum potentiam ultionis nominat, ait S. Hieronymus in Proverb. cap. II, de qua dicitur Job cap. IV, vers. 9, impios a flante Deo perisse, et spiritu irae ejus esse consumptos. Quanquam verisimile est Deum cum fulminibus, tonitruis et procellis, ventum quoque validum excitasse, quo horribiliore et validiore impetu aquae impellerentur, ut obruerent Aegyptios; hoc enim significat verbum flavit. Mystice S. Augustinus, Quaest. LV, et Ambrosius, lib. III De Spiritu Sancto, cap. IV, per spiritum intelligunt Spiritum Sanctum, ut mysterium Trinitatis hic insinuetur: nimirum Filius in dextera Dei, id est Patris, Spiritus Sanctus in spiritu.
15:11
11. QUIS SIMILIS TUI IN FORTIBUS, DOMINE? — id est, ut Septuaginta: Quis similis tui in diis, Domine; nomen enim Dei est אל el, id est, fortis: inde elim, id est fortes, vocantur dii, id est, qui habentur dii, licet revera non sint dii, ut dicitur I Cor. cap. VIII, vers. 5, q. d. Quis inter idola et deos Gentium tibi, o Domine, in fortitudine comparari potest? sane nullus, et ratio est quia tu magnificus es in sanctitate, terribilis atque laudabilis, id est, ut Symmachus vertit: «Neque in sanctitate, neque in potestatibus quisquam aequiparandus est tibi;» sanctitate enim et potestate ita decoraris, ita praecellis, ut obstupescant omnes homines et angeli. Tradunt Hebraei Machabaeos hunc versiculum usurpasse, quasi insigne belli et victoriae, eumque castris et praeliis in vexillis praetulisse, eoque hostes fortissimos et numerosissimos parva manu prostravisse, indeque eos dictos esse hebraice מכבי machabi, id est, Machabaeos: nimirum a litteris Hebraicis, quae sunt initiales singularum dictionum hujus versiculi, qui in Hebraeo sic habet מי כמך באלים יהוה mi camocha baelim iehova: si enim a prima dictione mi capias primam litteram m, a secunda primam ch, a tertia primam b, a quarta i, easque conjungas, facies machabi, id est, Machabaeus. Ita tradit R. Isaac ben Hole, Reuchlinus lib. III Cabalae, Mercerus in abbreviaturis Hebraicis, Sixtus Senensis, lib. I Biblioth., et Genebrardus in Chronologia. Simili crasi Hebraei R. Mosen ben (id est filium) Macon, quatuor initialibus litteris in unam dictionem conflatis, vocant Rambam. TERRIBILIS ATQUE LAUDABILIS. — Hebraice נורא תהלת nora tehillot, id est, terribilis laudibus, quia laudes ejus formidini sunt non solum hominibus, sed et angelis: omnium enim laudantium vires, linguas et mentes superant, ideoque magno cum timore et tremore eum laudant omnes Angeli et Sancti; unde quasi explicans quod dixerat, dictique causam assignans subdit, «faciens mirabilia.» Ita Cajetanus, Vatablus, Lipomanus. Hinc Dei nomen est פלא pele, id est admirabilis, Judic. cap. XIII, vers. 18. Invocent ergo Deum pele, qui magna cogitant et moliuntur, ut per eos Deus faciat magna et mirabilia.
15:12
12. DEVORAVIT EOS TERRA. — «Terra,» id est mare terrae immixtum, puta alveus maris: terra enim et aqua unum conficiunt globum, et solet Scriptura mundum cum omnibus elementis exprimere nomine coeli et terrae. Ita Augustinus Quaest. LIV. Secundo, Vatablus proprie accipit, sicque explicat: «Non solum absorpti sunt (Aegyptii) aquis, sed etiam terra se aperuit, et absorbuit eos; quod si verum est, novum fuit hic prodigium, quo non tantum mare, sed et terra Aegyptios absumpsit.» Tropologice Origenes: «Impios, inquit, etiam hodie terra devorat: qui semper de terra cogitant, terrena faciunt, de terra loquuntur, litigant, terram desiderant, et in ea spem suam ponunt; ad coelum non respiciunt, futura non cogitant, judicium Dei non metuunt, nec promissa ejus desiderant; talem cum videris, dicito: Quia devoravit eum terra; et si quem videris luxuriae et voluptatibus corporis deditum, in quo nihil animus valet, sed totum libido possidet, dicito: Quia devoravit eum terra,» et mox devorabit eum infernus.
15:13
13. POPULO QUEM REDEMISTI, — quem liberasti ex servitute Aegyptiaca. ET PORTASTI EUM IN FORTITUDINE TUA AD HABITACULUM SANCTUM TUUM: — Hinc incipit altera carminis pars, nimirum prophetica, quae protenditur usque ad vers. 16, qua praedicit et pertexit victorias Hebraeis contra Idumaeos, Moabitas et Chananeos obventuras, eorumque ingressum felicem in Chanaan. Hinc utitur praeterito pro futuro more prophetico, ob futurorum certitudinem. Ita Euthymius in hoc canticum. Nota: «Habitaculum sanctum,» vocat terram Chanaan, quia illa olim habitata fuit a sanctis patriarchis, Abraham, Isaac et Jacob. Secundo, quia eorum semini fideli et sancto fuit promissa. Tertio, quia in ea futurum erat templum, sanctusque Dei cultus. Quarto, quia in ea nasciturus et moriturus erat Christus, qui est Sanctus sanctorum. Quinto, quia in ea victuri erant B. Virgo, Apostoli, omnesque primi Christiani, totaque Ecclesia primitiva, quae fuit sanctissima; unde etiamnum Judaeam vocamus Terram sanctam.
15:14
14. ASCENDERUNT POPULI, ET IRATI SUNT. — Hebr. audierunt populi, et fremuerunt, id est, audient hunc transitum Hebraeorum per mare, et Aegyptiorum submersionem, ideoque frement contra Hebraeos; necdum enim praesens et recens factum gentes remotae audisse poterant. Noster pro audierunt, vertit, ascenderunt, ut unico verbo omnia perstringat; audierunt enim haec populi, consultarunt, et tandem ascenderunt, sive egressi sunt in praelium contra Hebraeos: prophetice haec omnia dicuntur, ideoque praeterita pro futuris accipienda sunt.
15:15
15. OBRIGUERUNT, — spiritu vitali, et viribus ex pavore evanescentibus, similes effecti sunt stupentibus, et rigidis apoplecticis: hoc enim significat Hebraeum נמגו namoggu, id est, dissoluti sunt, liquefacti extabuerunt instar cerae igni admotae.
15:16
16. FIANT IMMOBILES. — Hebr., sileant ut lapis; Septuaginta, ἀπολιθωθήτωσαν, id est lapidescant, fiant ex timore et stupore immobiles, ut lapides, qui ingressu terrae promissae nos arcere non possint, quique in praeliis nos impetere, seque defendere non valeant: ita Lyranus. Orat Moses ne hostes Hebraeorum moveantur; plus praestitit Deus, quando eos Hebraei ope Dei vicerunt, et ceciderunt pene ad internecionem. DONEC PERTRANSEAT POPULUS TUUS, — in terram promissam Chanaan.
15:17
Ies. 17. Introduces eos, et plantabis (ut stabilem, firmam et naturalem instar plantarum et arborum fixis radicibus ibi figant sedem) in monte HAEREDITATIS TUAE, — puta in monte Sion sive Moria, in quo Moses spiritu prophetico praevidebat extruendum esse Deo templum, ideoque cum vocat hereditatem Dei. Unde Chaldaeus vertit, locum domus majestatis Dei; unde et sequitur: «sanctuarium tuum, Domine,» scilicet est, vel erit hoc habitaculum, de quo loquor. Nota: Moses hic montem Sion et Jerusalem, ac consequenter totam Judaeam vocat, primo, «habitaculum Dei,» quia in eo, puta in populo suo, quasi in Ecclesia sua Deus erat habitaturus. Secundo, «montem haereditatis Dei,» quia templum in Sione aedificandum futurum erat domus et haereditas Dei. Tertio, «sanctuarium Dei,» quia in eo peragenda erant omnia sacrificia, omnis populi sanctificatio, omnisque sacer Dei cultus. Rursum, praeterita hic ponuntur pro futuris: «quod operatus es,» id est, quod operaberis; «quod firmaverunt,» id est, quod firmabunt, «manus tuae:» stetit enim templum a Salomone aedificatum in Sion per mille et amplius annos: tot enim sunt anni a Salomone ad Titum et Vespasianum, qui templum cum urbe everterunt. Anagogice, melius haec conveniunt Sioni et Jerusalem coelesti, in qua est Domus Dei beata et gloriosa, a Deo fundata et firmata in aeternum, de qua dicitur: «Beati qui habitant in domo tua, Domine, in saecula saeculorum laudabunt te.»
15:18
DOMINUS REGNABIT IN AETERNUM, ET ULTRA. — Vers. 18. Dices: Nil esse aut fingi potest ultra aeternitatem. Respondeo primo, aeternum saepe vocatur saeculum longissimum, cujus finis et terminus non pervidetur, etiamsi ipsum vere et proprie aeternum non sit; hoc enim significat Hebr. עולם olam, ut dixi cap. IV. Quando ergo Hebraei volunt significare absolutam aeternitatem, ut omne tollant dubium, aeterno addunt vaed, id est, et ultra, vel, ut Chaldaeus vertit, in saecula saeculorum, et, ut Septuaginta, in saeculum et adhuc, et, ut Pagninus, in saeculum, et usque in perpetuum, id est, in omnem aeternitatem. Ita Lyranus, Cajetanus, Lipomanus et alii. Unde et aliqui sic explicant: Dominus regnabit per totum praesens saeculum, et ultra, scilicet per saeculum futurum post diem judicii, puta per omnem aeternitatem. Secundo, si quis per aeternum, absolute aeternum intelligere velit, dicat cum Abulensi, vi ultra addi per hyperbolen, ex abundantia cordis, et ingenti desiderio desiderantis plane perennem, immensam et interminam Dei durationem, regnum, gloriam et laudem; quasi dicat: Opto ut Deus regnet in aeternum, et si dari aut fingi possit ulterior duratio, per illam ulterius semper, et ulterius sine fine regnet; quia enim homines aeternitatem concipiunt per modum alicujus finiti (infinitum enim definite concipere nequeunt), quasi aeternitas sit duratio aliqua limitata, ideoque a mente nostra comprehensibilis: concipimus enim aeternitatem quasi durationem maximam, quae plurimos annorum milliones complectatur: hinc ut ostendatur aeternitatem omnem nostram comprehensionem et conceptum transcendere, additur to et ultra, q. d. ait Origenes: «Putasne in saeculum saeculi Deum regnaturum? Regnabit adhuc, vel ultra; et quodcumque dixeris, illud de regni ejus spatiis semper tibi Propheta dicet: Et adhuc, sive ultra.» Vide hic quanta, quam longa sit aeternitas. Quamdiu regnabit Deus et Sancti? quamdiu ardebunt damnati in gehenna? in aeternum. Quantum est aeternum? cogita centum millia annorum, nihil cogitasti respectu aeterni: cogita decies centena millia annorum, imo saeculorum, nihil adhuc ex aeternitate decerpsisti: cogita mille milliones annorum, aeque integra adhuc restat aeternitas: cogita mille cubos millionum annorum, necdum inchoasti aeternum: cogita tot milliones cuborum, quot sunt guttae in mari, necdum ad principium aeternitatis pervenisti, aeque aeterna restat aeternitas gaudiorum Sanctis, et tormentorum damnatis. Si Deus diceret damnatis: Impleatur terra arena minutissima, ita ut totus orbis hisce arenae granulis repleatur a terra usque ad coelum empyreum; et millesimo quoque anno angelus veniat, dematque ex hoc arenae cumulo unum granulum, cumque post tot millenarios annorum quot sunt granula, exhauserit ea, liberabo vos a gehenna: o quam exultarent damnati! damnatos se non aestimarent; nunc autem post omnes hos millenarios restant et alii millenarii in infinitum, in aeternum et ultra. Hoc est pondus grave aeternitatis, quod opprimit damnatos. Cogita, o peccator, hoc pondus tibi imminere, nisi resipiscas. Sanctos vero hoc pondus quam recreat et dilatat! regnabunt enim cum Deo, cum Christo, cum B. Virgine, cum angelis, in omni gloria et laetitia, in omnibus deliciis et honoribus, in saecula saeculorum, in aeternum et ultra. O felix aeternitas, o aeterna felicitas! qui fit quod tam raro, tam modice, tam obiter de te cogitemus? qui fit quod de te non magis laboremus, non magis simus solliciti? stupor hic noster est, hebetudo nostra est. Si enim te penetraremus, diceremus cum S. Paulo: «Momentaneum et leve tribulationis nostrae, supra modum in sublimitate aeternum gloriae pondus operatur in nobis.» Tertio, S. Thomas, I Part., Quaest. X, art. 2, ad 2, respondet Deum dici ultra, vel supra aeternitatem esse et regnare, quia habet aeternitatem sine principio, et quia habet eam a se, et quia totum esse suum habet simul sine ulla varietate. Audi eum: «Dicitur, inquit, Deus ultra aeternum regnare, quia licet aliquid aliud semper esset, sicuti motum coeli quidam philosophi faciunt aeternum, nihilominus tamen Deus ultra regnat, in quantum ejus regnum est totum simul. Similiter auctor lib. De Causis dixit Deum esse ante aeternitatem, intelligentias esse cum aeternitate, animam vero nostram esse post aeternitatem, et supra tempus: nam licet poneremus intelligentias ab aeterno, tamen, quia Deus habet in se omne et totum esse simul, intelligentiae vero habent suum esse limitatum, et participatum a Deo: idcirco vere Deus diceretur esse ante aeternitatem, participatam videlicet a creaturis.» Sed haec responsio acutior est et subtilior quam germanior. Nota: Pulchro hoc epiphonemate: «Dominus regnabit (cum inter Aegyptios aliosque populos, tum maxime inter Hebraeos aliosque fideles, idque tum in terra, tum maxime in coelo) in aeternum et ultra,» carmen hoc claudit Moses; quod enim sequitur: «Ingressus est enim,» etc., tantum est repetitio materiae carminis, quam uti primo versu proposuit, ita eamdem hoc versu ultimo repetit.
15:20
20. Sumpsit ergo Maria prophetissa. — Vers. 20. Nota to ergo, quasi dicat: Quia Maria videbat viros Deo psallentes, hinc ne feminae ad devotionem fere proniores, viris quidquam de Dei laudibus concederent, ipsa eis carmen praecinuit, quod ipsae succinerent. Maria. — Circa hoc nomen nota primo, Massoretas corrupisse puncta; legunt enim Miriam, cum tam Septuaginta quam S. Hieronymus, Syrus et omnes veteres legerint Mariam, per a, non per i. Secundo, hoc nomen in Hebraeo esse dissyllabum, atque habere litteram m in fine, dicique Mariam; sic enim habent Hebraei, Chaldaei et Septuaginta. Sed Graeci et Latini posteriores hoc nomen ad suae linguae idiotismum deducentes, litteram m omiserunt, et ex dissyllabo Mariam fecerunt trisyllabum Maria, uti et in aliis multis nominibus fecerunt, quae communis omnium jam terit usus. Tertio, Angelus Caninius in Nomin. Hebr. novi Testamenti, docet m in Maria esse servile, non radicale. Radicem enim nominis Maria esse ait rum, id est exaltare, ut Maria idem sit, quod exaltata, excelsa. Verum sic littera resch, quae est prima radicalis verbi rum, in nomine Maria divelleretur a sua radice, et conjungeretur cum m servili: dicunt enim Hebraei Mariam dissyllabe: quae radicalium, praesertim quiescentium, divisio hiulca est et insueta Hebraeis. Dico ergo: Nomen Maria compositum est ex מור mor, id est myrrha, vel potius ex מורה mera, id est, magistra et domina, et iam, id est, maris; m enim initiale hic posse esse radicale (quod sine ratione negat Caninius) patet ex nominibus, ut Mara, Melcha, Messias, Moses, Machir, Melchisedech, in quibus patet m esse radicale: Maria ergo idem est quod myrrha maris, eo quod, ut tradunt Hebraei, dum nasceretur Maria, coeperit amara tyrannis Pharaonis praecipientis mergi infantes Hebraeorum. Vel potius Maria idem est, quod magistra vel domina maris: hoc enim nomen fuit quasi prognosticum in mente Dei (licet parentes in ortu Mariae nil tale de ea scirent vel cogitarent), primo, quod Maria haec futura esset dux feminarum Hebraearum, eisque praeiret tum in transitu maris Rubri, tum in hoc carmine epinicio Deo decantando: unde hoc loco primum ipsa Maria vocatur; nam cap. II, vers. 4 et 7, non Maria, sed soror Mosis vocatur, q. d. Congrue vocata est soror Mosis Maria, id est domina et magistra, quia talem jam eam experimur. Secundo, quod Maria haec virgo typus foret (uti docet S. Ambrosius, Exhort. ad virgines) virginis matris, puta B. Mariae Deiparae, quae magistra et domina est maris hujus saeculi. Mora enim hebraice, et syriace Mara, tam dominam, quam magistram significat, maxime apud Syros. Hinc enim descendit illud Maran atha, id est, Dominus noster venit: Syri enim magistrum vocant Dominum. Sic et Hebraei Dominum vocant Rab, Rabbi, Rabboni, quae communiter magistrum significant. Hanc esse veram etymologiam nominis Maria, ut dominam significet, patet primo, ex eo quod ita nomen Maria interpretatur Epiphanius, serm. De laudibus Virginis; Damascenus, lib. IV De Fide, cap. XV; Eucherius, lib. II Instruct.; Chrysologus, serm. 146, Beda in cap. I Lucae; secundo, quod R. Haccados doctrina et sanctitate celeberrimus ante Christum Hebraeorum doctor, Messiae matrem (scilicet B. Mariam) dominam nuncupandam praedixit; tertio, quod liturgiae S. Jacobi, Basilii, Chrysostomi ad etymon Mariae alludentes, eam δέσποιναν ἡμῶν, id est, dominam nostram indigitant; quarto, quod Christiani omnes B. Virginem omni lingua, Dominam nostram, notre Dame, nuestra Senora, onse Lieve Vrouwe, quasi proprio nomine compellant. Est enim ipsa mater Christi, qui est primogenitus, et dominus omnis creaturae: unde et R. Haccados ipsam primam creaturarum, et primum hominem appellat. Quare perperam Victorinus Mariam interpretatur miseram, imperitissime vero Lutherus Mariam interpretatur guttulam aquae. Vide Canisium initio Marialis, et Matthaeum Galenum in suis Catechesibus, fol. 48 et 119. Prophetissa, — quia Deus cum ea collocutus, ei arcana pandebat, ut patet Num. cap. XII, vers. 2. Secundo, «prophetissa,» id est, doctrix, magistra; tertio, «prophetissa,» id est, praecentrix. Vide dicta I Corinth. cap. XIV, initio. Soror Aaron, — et consequenter Mosis; dicitur tamen soror Aaron, non Mosis, quia Aaron Mose fuit erat senior, et proxime post Mariam natus. Hinc Gregorius Nyssenus, lib. De Virg. cap. VI, Mariam hanc virginem fuisse docet: nam si fuisset conjugata, a marito, non a fratre agnominaretur, vocaretque non soror Aaron, sed uxor talis vel talis mariti. Secundo, quia nusquam mariti ejus, vel liberorum meminit Scriptura. Idem docet S. Ambrosius, Exhort. ad virg., et Apponius, VI Comment. in Cantica. Fuit ergo haec Maria typus B. Virginis Mariae, et sicut haec cecinit: «Cantemus Domino,» ita B. Virgo cecinit: «Magnificat anima mea Dominum.» Josephus tamen contrarium sentit, dicitque Mariam hanc nuptam fuisse Hur, cujus fit mentio Exodi XXIV, 14. Sed Josephus, uti et Judaei in veteri Testamento, paucis exceptis, virgines et virginitatem non cognoverunt. EGRESSAEQUE SUNT OMNES MULIERES CUM TYMPANIS ET CHORIS, — cum piis ad numeros tympani tripudiis; hi enim sunt chori. Chorus enim est multitudo canentium aut saltantium, deduciturque a χαρά, id est laetitia, ait Plato lib. II De Legibus; aut, ut Festus, a corona. Hunc puellarum in decantandis Dei laudibus apud Hebraeos fuisse morem psallendi, et choros ducendi, patet ex Psal. LXVII, vers. 26: «Praevenerunt principes conjuncti psallentibus in medio juvencularum (hebr. virginum) tympanistriarum.» Sic 1 Esdrae cap. II, vers. 65, inter Hebraeos Babylone redeuntes fuerunt cantores et cantatrices ducenti, ad itineris videlicet molestiam levandam, et reducum captivorum animos exhilarandos. Sic Salomon: «Feci, inquit, mihi cantores et cantatrices,» Eccles. cap. II, vers. 8. Sic Lacedaemonii trichoria utebantur saltatione, instituto Lycurgi. Constabat autem ea saltatio triplici choro, senum, puerorum, juvenum. Senum prima erat cantio: «Nos fuimus olim strenui juvenculi;» secunda, puerorum: «Praestantiores nos futuri olim sumus;» tertia, juvenum: «At nos sumus, vel experire si velis.» Testis est Plutarchus, comment. De Laude sui ipsius. Porro contra lascivas saltationes et choreas vide S. Basilium, serm. De ebrietate et luxu; Chrysostomum, hom. 49 in Matth.; Ambrosium, lib. III De Virgin., Augustinum in Psal. XXXII. Apte dixit quidam: «Chorea est circulus cujus centrum est diabolus, et circumferentia omnes angeli ejus.» Hinc Concilium Laodicaenum sub annum Domini 364, cap. LV, ita sancit: «Non oportet Christianos ad nuptias euntes vel balare, vel saltare; sed caste coenare, vel prandere, sicut competit Christianis.» Nota hic quomodo et cur egressa sit Maria ejusque sociae, scilicet non ad leves choreas, non ad popinas, sed ad modestos piosque choros ad laudes Dei. Audiant virgines aureum dogma Chrysostomi, serm. Quod regulares feminae viris cohabitent, in fine tomi V: «Cum in publicum, inquit, se virgo recipit, oportet ut et omnis philosophiae specimen prae se ferat, et omnes in stuporem convertat. Sicut Angelus, si nunc e coelo descenderet, et sicut Cherubim aliquis, si in terris appareret, omnes homines in stuporem converteret: sic virginem, omnes qui vident, adducere in admirationem et stuporem suae sanctimoniae oportet.» Si taliter egredi et progredi debet virgo, qua modestia, qua morum gravitate, qua pudicitia, instar angeli de coelo delapsi, incedere debet Ecclesiasticus, ac praesertim Religiosus! Cum tympanis. — Calvinus hic tympana, organa aliaque musica instrumenta inter legales veteris Testamenti caeremonias adnumerat, quae proinde Christus aboleverit quasi simplicitati Evangelicae repugnantia. Verum haec tympana et chori Mariae et Hebraeorum fuerunt ante legem caeremonialem a Deo datam; et si tunc iis uti licuit, cur non et modo liceat? Secundo, si cantus et instrumenta pertinent ad legem caeremonialem, ergo pari jure et cantus ipse ac psalmodia, qua adeo gloriantur Calvinistae, ad eamdem pertinebit. Tertio, esto daremus haec caeremonialia fuisse, potuit Ecclesia eamdem caeremoniam suis etiam usibus servientem sibi adsciscere, uti sibi adscivit ornamenta pontificum et sacerdotum, usum luminum, templa, oblationes, et alia quae erant caeremonialia in lege veteri, idque ad decorem et majestatem sacrorum legis novae. Sic quaedam judicialia legis veteris revocavit, et in lege nova sanxit: templa enim nostra, quibus tremenda illa mysteria peraguntur, potius quam vetera illa umbratica, omni decore, omni jubilo et concentu dignissima sunt, nisi Calvinus rusticus in templo videri velit, et domi aulicus, malitque musica ad suam libidinem, quam ad Dei laudem uti. Tropologice, tympanum quod fit ex corio, significat carnis mortificationem, sine qua nulla anima potest se probam Deo exhibere cantatricem; hinc dicitur: «Laudate Deum in tympano et choro;» tympanizant enim Deo, qui carnem castigant et pulsant cum S. Paulo. Ita Origenes, Rupertus, et S. Ambrosius Ad Virgines.
15:21
Vers. 21. QUIBUS PRAECINEBAT DICENS: CANTEMUS DOMINO: GLORIOSE ENIM MAGNIFICATUS EST. — Hebraice est ותען vattahan lahem, id est, et respondebat illis, scilicet Mosi aliisque viris (lahem enim est masculinum) praecinentibus. Ita Vatablus et Hebraei. Unde Philo, lib. De Agricultura, putat hic factos esse duos choros, unum mulierum, alterum virorum, ex adverso stantes, et alternis carminibus sibi invicem respondentes; et Oleaster putat viros, Mose praecinente, singulos cantici versus cecinisse; deinde Mariam cum feminis ad singulos versus respondisse succinendo et iterando intercalare hoc carmen: «Cantemus Domino: gloriose enim magnificatus est, equum et ascensorem ejus dejecit in mare.» Illud enim solum hic Mariae et mulieribus tribuitur; hoc enim fiebat in aliis subinde canticis, ut Psalm. CXXXV, chorus canebat: «Confitemini Domino, quoniam bonus, quoniam in aeternum misericordia ejus,» et deinceps prosequebatur alios versus: coetus vero ad singulos versus succinebat et repetebat: «Quoniam in aeternum misericordia ejus.» Ita et Genebrardus in Psalm. LXVII. Haec sententia valde probabilis est: illi enim favet masculinum להם lahem, et verbum תען taan, quod proprie significat respondere, responsorie sive alternatim canere, q. d. Viris praecinentibus respondebant et succinebant feminae, Maria quasi duce praeunte, et inchoante idem carmen, quod Moses et Hebraei praecinuerant: si enim seorsim a viris chorum fecissent, et cecinissent feminae, non repetiissent carmen virorum, sed aliud occurrens cecinissent. Alii tamen putant Mariam cum feminis seorsim a viris (hoc enim innuere videtur to egressae sunt) et post viros cecinisse illud idem carmen totum a capite ad calcem, quod viri cecinerant: ita ut Maria prima illud didicerit, vel a Mose, vel a Spiritu Sancto (erat enim prophetissa), illaque praecinente caeterae succinuerint, uti in choro fieri solet. Haec sententia etiam est probabilis.
15:22
22. TULIT AUTEM MOYSES ISRAEL DE MARI RUBRO. — Vers. 22. «Tulit,» hebraice יסע iassa, id est proficisci fecit, movit, duxit; «Israel,» id est populum Israel, filios Israel, puta Jacobi posteros. Noster Interpres verbo tulit, providam Mosis erga Hebraeos curam, quasi matris filios suos sinu foventis, indicat; de qua vide Num. XI, 12.
15:23
Vers. 23. ET EGRESSI SUNT IN DESERTUM SUR, — in quo angelus invenit Agar ancillam Abrahae errantem, inter Cades et Barad, Gen. XVI, 7. Ita S. Hieronymus. Atque hinc forte, scilicet ab Agar, desertum hoc Agra vocatur a Chaldaeo hic; desertum hoc Sur alio quoque nomine vocatur Etham, Num. XXXIII, 7, de quo dixi cap. praeced., vers. 29. ET VENERUNT IN MARA. — Est haec quinta Hebraeorum mansio in deserto, quae dicta est Mara, ab amaritudine aquarum, quae erant מרים marim, id est amarae. Hinc patet hunc locum per anticipationem vocari Mara: non enim vocabatur Mara, cum eo primum venerunt Hebraei; sed a Mose, postquam aquas ejus amaras gustavit, dictus est Mara, ut hic dicitur.
15:25
25. Qui (Dominus) ostendit ei lignum, quod cum MISISSET IN AQUAS, IN DULCEDINEM VERSAE SUNT. — Hebraice est, docuit eum lignum; hinc apparet hoc certum ligni genus fuisse, arcana et mirifica vi dulcorandi praeditum, praesertim si copiose aquis inspergeretur, illudque eas actu dulcorasse, tum salsuginem ex aquis exsugendo, tum eis dulcedinem sibi innatam suggerendo: sic enim glyceriziam hordeato, vel aquae, ad potum dulcorandum adhibent medici; sed hujus ligni longe celerior et efficacior fuit vis, quam sit glycerizae. Ita Cajetanus. Hinc sequitur vim hanc dulcorandi in ligno hoc naturalem fuisse, qualis est in melle et cannis sacchari; sed longe major et efficacior fuit in ligno hoc: si enim una gutta olei vitrioli, vel sulphuris integrum vitrum aquae acore et sapore suo inficit, quidni idem facere potuerit in dulcorandis aquis hoc lignum efficacissimae virtutis, nobis licet incognitum, Deo tamen notissimum? Si lignum vitae innata sua vi poterat homini prorogare vitam in aeternum, quidni lignum aliquod dare possit Deus, quod innata sua vi ingentem aquae copiam dulcorare possit? Idque sat clare significat Ecclesiasticus, cap. XXXVIII, vers. 4: «Altissimus, inquit, creavit de terra medicinam, et vir prudens non abhorrebit illam; nonne a ligno indulcata est aqua amara?» scilicet hoc loco Exodi, quo sine dubio alludit Ecclesiasticus: loquitur autem ipse de naturali proprietate et virtute, quam habent herbae, ligna et pharmaca ad medicandum hominibus. Ita Lyranus, Cajetanus et alii. Licet R. Salomon, et ex eo Abulensis secus sentiant: Hoc lignum, inquiunt, est adelpha vulgo nominata, quae ex se amara est et mortifera; voluit ergo eam Deus adhibere ad dulcorandum aquas, ut eo majus esset miraculum, quo amaritudo ejus dulcori magis est contraria, utque expressior esset typus crucis et passionis Christi amarissimae, de qua mox dicam. Sic Abbas Besarion ambulans juxta mare, cum discipulus ejus Dulas sitiret, orans salsam maris aquam in dulcem convertit, qua sitim discipulus restinxit, ut habetur in Vitis Patrum, cap. III, num. 215. Simili miraculo Elisaeus aquas steriles sanavit per sal, quod siccare et consequenter sterilia facere solet, IV Regum II, 20. Verum prius quod dixi, verius est. Allegorice, hoc lignum significat lignum crucis Christi: illius enim virtute, memoria et meditatione Sanctis omnis labor et dolor dulcescit. Ita Origenes, Theodoretus, Nyssenus, Rupertus, Ambrosius, lib. De iis qui myster. initiantur, cap. III, Cyrillus (vel potius Clictovaeus: hic enim octo medios libros Cyrilli, qui interciderunt, ex suo ingenio reparavit, ut opus Cyrilli mutilum compleret et perficeret) in Joan., lib. VIII, XVII, ubi varias sanctae crucis figuras conglobate enumerat; et Cyprianus, lib. De Zelo et livore, in fine, ubi docet, quomodo cruce Christi ira et amarulentia sit lenienda et dulcoranda: «Venena, inquit, fellis evome, discordiarum virus exclude: purgetur mens, quam serpentinus livor infecerat; amaritudo omnis quae intus insederat, Christi dulcedine leniatur. Si de sacramento crucis et cibum sumis et potum, lignum quod apud Mara profecit in imagine ad saporis dulcedinem, tibi in veritate proficiet ad mulcendi pectoris lenitatem. Ama eos quos antea oderas, dilige illos, quibus injustis obtrectationibus invidebas.» Audi et Cassiodorum in Psalm. IV: «Crux, inquit, est humilium tuitio invicta, superborum dejectio, victoria Christi, perditio diaboli, infernorum destructio, coelestium confirmatio, mors infidelium, vita justorum: de qua S. Chrysostomus: Crux est Christianorum spes, crux Romanorum victoria, mortuorum resurrectio, caecorum dux, conversorum via, claudorum baculus, pauperum consolatio, arbor resurrectionis, lignum vitae aeternae.» Et Damascenus, lib. IV De Fide, cap. XII: «Crux Christi clavis est paradisi: haec infirmorum baculus, pastorum virga, se convertentium manuductio, proficientium perfectio, salus animae et corporis, omnium malorum aversio, bonorum omnium datrix.» Et Rabanus, De Laude Crucis: «Tu sancta, ait, crux, peccatorum es remissio, pietatis exhibitio, meritorum augmentum, infirmorum remedium, lassorum refugium, sanorum incolumitas, desperatorum securitas, infortunatorum felicitas.» Merito ergo S. Bernardus: «Circumire, inquit, possum, Domine, coelum et terram, mare et aridam, et nusquam te inveniam, nisi in cruce: ibi dormis, ibi pascis, ibi cubas in meridie. Crux enim tua fides est, cujus latitudo charitas, longitudo longanimitas, altitudo spes, profunditas timor. In hac cruce te invenit, quicumque invenit: in hac cruce suspenditur anima, et dulcia poma de ligno decerpit.» IBI CONSTITUIT EI PRAECEPTA ATQUE JUDICIA. — Deus dedit Israeli in Mara aliquas leges caeremoniales et judiciales: quaenam hae fuerint, Scriptura non exprimit; quod enim Rabbi Salomon dicit haec praecepta fuisse duo: primum, de sabbato servando; secundum, de vitula rufa comburenda, ut ex ejus cinere fieret aqua lustralis, qua expiarentur immundi, de qua Num. XIX: hoc, inquam, figmentum plane fabulosum et erroneum est, uti recte ostendit Abulensis. ET IBI TENTAVIT EUM. — Populum scilicet Israel tentavit Deus, leges jam dictas ferendo et sanciendo, quibus obedientiam populi tentare et experiri statueret, patet ex sequentibus.
15:26
26. CUNCTUM LANGUOREM, — ex ulceribus, siti, peste aliisque plagis Aegyptiacis manantem. EGO ENIM SUM DOMINUS DEUS SANATOR TUUS. — Hebraice אני רפאך ani ropheecha, id est, ego sum medicus tuus. Disce hic in morbis ad Deum, quasi archiatrum recurrendum, ipsoque maxime nitendum esse. Rursum Deum saepe languores et morbos ob peccata immittere, uti hic dicitur: quae si cessent, cessabunt saepe et morbi.
15:27
27. VENERUNT AUTEM IN ELIM, UBI ERANT DUODECIM FONTES AQUARUM, ET SEPTUAGINTA PALMAE, — q. d. Venerunt in Elim, ubi erat tum mira amoenitas arborum et fontium, tum copiosus potus et cibus: palmae enim suos dactylos ad cibum praebent. Est haec sexta mansio in Elim. Tropologice S. Hieronymus ad Fabiolam: «Pulcher, inquit, est hic ordo virtutum: post maris Rubri victoriam sequitur tentatio, post tentationem refectio: de Mara, id est amaritudine, venimus in Elim, id est ad arietes et robustos principes gregis Christiani, ubi duodecim fontes doctrinae Apostolicae, et septuaginta palmae victricis fidei, septuaginta discipulorum Domini nos recreant.» Sic et Tertullianus, lib. IV Contra Marcionem, cap. XXIV, per duodecim fontes duodecim Apostolos, per septuaginta palmas septuaginta discipulos Christi intelligit. Palma non cedit oneri, non flectitur pondere, sed adversus pondus sursum nititur: hinc symbolum est viri fortis, qui non cedit oneribus, irrisionibus, detractionibus; non flectitur in inferiora, sed ad superiora enititur atque exurgit, suaque patientia vincit omnia. Rursum, nota hic vitam fidelium esse assiduam profectionem, eosque ire debere de virtute in virtutem, ut ad terram promissam in coelis perveniant, donec videant Deum deorum in Sion. Vidit Jacob scalam e terra in coelum porrectam: hac nobis ascendendum est itinere longo et molesto; festinemus ergo: grandis enim nobis restat via ad perfectionem, ad beatitudinem. Ad hoc egregia praxi usus est S. Carolus Borromaeus nuper Cardinalis. Cum enim delicate esset enutritus, contenderetque ad insignem sanctimoniam, coepit se in parvis mortificare et vincere, faciles poenitentias suscipere, singularum virtutum faciles actus obire. Deinde quotidie ulterius ad graviores et difficiliores progrediebatur; habebatque hoc fixum animo non cessare, non sistere, sed quotidie progredi, donec summum virtutis culmen attingeret, v. g. una septimana abstinebat vino, alia carne, tertia pisce, quarta ovis, etc., itaque eo tandem pervenit, ut ultimis vitae annis quotidie solo pane et aqua viveret, exceptis festis, quibus aliquid obsonii addebat, non tamen carnem, nec piscem, nec ova, nec vinum: his enim semper abstinebat. In Quadragesima etiam pane abstinebat, tantumque ficubus et fabis vivebat. In hebdomade sancta non nisi lupinis (genus est pisorum amarorum) victitabat. Lectus ejus erat saccus stramineus, aut sedes; aiebat enim episcopum super gregem vigilare debere, ac proinde parce et sedentem dormire, uti faciunt strenui duces in bello. Cilicio duro utebatur, quod etiamnum servant Mediolanenses; rudi disciplina corpus castigabat; labores continuos et maximos jugiter capessebat. Dicebat enim animi generosi et invicti esse, semper majora aggredi, et in vita spirituali magnis passibus progredi. Sicut enim mercatores intenti lucro, illi quotidie aliquid adjiciunt; et sicut hortulani quotidie hortum excolunt, pictores quotidie imaginem quam pingunt, expoliunt et perficiunt: ita multo magis quotidie virtuti aliquid adjicere debet, qui ejus est studiosus. Ita fecit ipse, donec eo perveniret, ut vix ulterius quid superesset, quo progrederetur, nisi ut diceret cum S. Paulo: «Cupio dissolvi, et esse cum Christo:» unde et paulo post hac vita defunctus est. Ita narrat auctor Vitae ejus, lib. VIII, cap. XXI.
15:2
v. 2 « Fortitudo mea et laus mea Dominus », hic primum uti 17,16 brevi forma 5 expressus. Sensus omnino is est, quem Vulg. Chald. exprimunt; sed admirationem faciunt Hebr. Sam. n?» sine suffixo possessivo. Pronum est dicere, iod suffixi sequente iod vocis ?' excidisse (Houó.) : tamen Is. 19,2 et Ps. 117 (118), 14, verba nostra repetentes, item ignorant suffixum alterum. Dicas igitur, vel n'25 esse formam archaisticam pro nv27 (Ges.), vel esse contractam e 'nwo5 (Hupfeld). LXX videntur corrupte legisse nzvo*5 *5 mn not v7, adiutor et refugium factus est mihi in salutem. Fortitudo populi hebraei est Iahve, quia ipso potissimum, multoque magis quam viribus naturalibus, roborantur : sed in transitu Maris Rubri fuit Iahve tota ipsorum fortitudo, cum ipsi viribus naturalibus nihil omnino ad portentum contulerint. Quia vero hac ratione Iahve est fortitudo, ;deo idem est laus seu canticum (Hebr.), quod scribitur per synecdochen pro cantici themate seu materia. Vox canticum huie membro adscribitur intuitu tudo, quam unam respicit sequens incisum : « ef factus est mihi in salutem », seu « salvator » (Men.). Copulam interpretare e£ ita (Dillm.) : cum sit fortitudo mea, factus est salvator. Non interpretare nam (Sylv.) : siquidem non ideo Iahve est fortitudo mea, quia me salvavit; sed vice versa, quia est fortitudo mea, ideo. factus est meus salvator. « Iste Deus meus » est solus (Bonfr.); non dii Aegyptiorum (Sylv.); « et glorificabo eum ». Verbum m3 semel Hab. 2,5 coniugatione kal legitur significatione habitandi, permanendi; et hoc uno loco coniugatione hiphil, ubi LXX Syr. vertunt uti Vulg. E contra Chald. : et aedificabo ei sanctuarium, eum habitare faciam. Hune sensum h. 1. esse dimittendum, et parallelismus docet cum sequenti inciso, et stilus cantici concinnus et vigoris plenus, ab eiusmodi quaesito sensu abhorrens. « Deus patris mei, et exaltabo eum ». Dicitur non Deus patrum, sed patris, Deus avitus, uti 3,6, ut eam expressionem JD/Im. censeat velut ex 1psius Moysis ore sonare. Deus avitus fideliter retentus eo 1pso agnoscitur Deus verus, cum genus humanum primitus verum Deum novisse supponatur. Israelitarum vero avi, paucis in Mesopotamia exceptis, hune Deum coluere. Ceterum avitus hic dicitur Deus imprimis, quod Abrahae posteriorumque patriarcharum fuerit Deus, quibus factae sunt promissiones. A generaliori ad particulariorem expressionem progreditur vates. In exodo aegyptiaca fortitudinem et salutem se praebuit Iahve pugnans pro populo suo; hine
15:3
v. 3: « Dominus [quasi| vir pugnator », Syr. heros et bellator, Chald. magister superans bello, robore et arte ad bellandum instructus. Eo secus titulo homines fortes insigniuntur Ios. 17,1; 2 Reg. 17,8; Deus Ps. 23 (94), 8 dicitur man» wai. « Omnipotens nomen eius » : non erat hie versione supprimendum id , quod omnino praeciinseritur, non mere quo intelligatur alius nemo praeter Iahven hie celebrari (Di/Im.), sed quia herois nomen herois simul est tessera bellica, quam inclamans proruit ad certamen, ipse et populus eius. Deseribitur Aegyptiorum clades.
15:4
v. & « Currus Pharaonis et exercitum eius proiecit in mare ». Hic, ubl v. 4 dieta nonnihil evolvuntur, praeter eurrus cum equis et aurigis, etiam pedites lubet commemorare. v, uti v. 1 2^, dicit proiectionem violentam, et utrumque de iacienda sagitta adhibetur : sed cave, ne cum Men. Aegyptios sagittae compares. Non sunt ipsi Domini sagittae, sed, si placet, sagittis fulgurum eius configuntur. « Electi principes eius » (cf. 14,1) « submersi sunt in Mari Rubro ». Submersione puniuntur pro submersis pueris Hebraeorum (Sylv.).
15:5
v. 5 « Abyssi operuerunt eos, descenderunt in profundum quasi lapis », seu quasi « plumbum » v. 10 : quae comparationes efferunt, eos illico et nulla relicta salutis spe esse submersos (Tost.). Arg. — Universim rursus v.6 sq. celebrat Iahve fortitudinem percutientis, deturbantis, consumentis. Cuius exemplum afferuntur v. 8-10 undae maris primum recedentes, dein in Aegyptios insequentes revertentes. . Verborum v. 6 sq. tempora produnt non agi de uno aliquo facto, sed de communi agendi ratione Dei.
15:6
v. 6 « Dextera tua, Domine, magnificata. est in. fortitudine ; dextera tua, Domine, percussit. inimicum ». Hebr. : Dextera tua, Iahve inclyte robore, dextera tua, Iahve, confringit inimicum.
15:7
v. 5 « Et in multitudine gloriae tuae » — seu magnificentiae tuae : est enim eadem atque v. 1 radix — « deposuisti adversarios tuos »; Hebr. convellis adversarios tuos : verbum alias de aedificiis demoliendis adhibetur (P. 27 [28], 5; ler. 42,10). « M;isisti iram tuam », proprie zncendiwm quod sensu translato furorem significat (2 Esdr. 13,18; Ps. 2,5; 87 [88], 17). « Quae devoravit eos sicut stipulam ». Etiam haee verba verte praesenti : mittis iram (uam, quae devorat eos sicut. stipulam. Dominus ictu confringit adversarios , convellens subvertit, spirans comburit. Hanc porro indolem egregie illustravit in transitu Maris Rubri.
15:8
v. 8 « Et in spiritu furoris tut congregatae sunt aquae », LXX &i£szn1. e. divisae sunt, Chald. cale- [actae sunt, sc. ope venti urentis 14,21. Non agitur hic de aquis post Hebraeorum transitum rursus coactis ad suffocandos Aegyptios, sed de aquis primum divisis ad accessum praebendum primum Hebraeis ac postea Aegyptiis. Sequens incisum agit de aquis instar muri consistentibus, tertium agit de contractis seu coagulatis aquarum massis in ipsum eor maris, in partes eius remotiores : totus versus est de mari siccato atque nudato, v. 9 est de Aegyptiis in mare siccatum irruentibus, v. 10 de Aegyptiorum interitu. Reapse, cum 2^7 in kal sonet nudare, non est cur in niphal loco nudari induat significationem congregari. Cf. Cai., Men. « Stetit unda fluens »; Hebr. : substiterunt instar cumuli fluentes. « Congregatae sunt abyssi in medio mari ». Eae quae antea abyssi fuerant imperviae agmini hominum, iam in secretiores oceani partes diffluxerant aquae. At, quaerunt aliqui, quomodo haec omnia effecta scribuntur 2n spritu furoris Dei, cum imprimis processerint ex eius in Hebraeos misericordia? Respondeas, duplici motivo eo in portento actum esse Deum, misericordiae in Hebraeos, furoris in Aegyptios. Ceterum nihil vetat, quominus "EN n'accipias sensu non translato : n vento narium tuorum, cf. v. 10. Sequenti versu notat Keil, asyndetis exprimi Aegyptiorum mentes vindictae avidas quietisque expertes.
15:9
v. 9 « Dixit inimicus : Persequar [et] comprehendam », 1. e. assequar, « dividam spolia , implebitur anima mea », Chald. saturabitur spoliis, greges quippe multos et res pretiosas secum Hebraei asportabant. « Evaginabo gladium meum, interficiet eos manus mea ». Repugnabat iam Ca?., quominus v", cui alias semper significatio Iribuendae et adimendae possessionis competat, hic et Num. 15,12 ad significaüionem :nterficiendi seu. destruendi detorqueatur : « Non ad occidendum Hebraeos persequebantur, sed ad redigendum eos in servitutem; et propterea evaginatio gladii non ad interficiendum , sed ad spoliandum Hebraeos rebus scribitur ». LXX xvogisócei. Verte : dabit eos in possessionem, rediget eos in servitutem manus mea. Etiam Num. 15,129 commode vertitur : et possessione eum privabo.
15:10
v. 10 « F/avit spiritus tuus, et operuit eos mare ». Hebr. : insufflasti spiritu tuo. Ventus depingitur ut flatus a Deo procedens : unico flatu Deus audacia illa consilia fallit, neque plus Aegyptii efficere valent, quam plumbum in aquas demissum. An. monet, de hoc vento nihil haberi 15,27 : nihil habetur, sed sat facile per se intelligitur (cf. 10,13.19), neque variorum scriptorum hine nascitur argumentum. « Submersi sunt quast plumbum in aquis vehementibus ». *»1N id denotat, quod praeclarum est : praeclarae videbantur Hebraeis illae aquae, quae Aegyptiorum exercitum tam subito universum oppresserant. Cur? Quia (v. 11) tam praeclare manifestabant Dei sanctitatem etc. Arg. — Thema cantici concinne enuntiatur. Chorus primus Iahven supra deos, imprimis Aegypti, extollit ratione sanctitatis; chorus secundus ratione gloriose et portentose actorum contra inimicos; chorus rursum primus ratione benignitatis, qua populum suum traducit ad locum, quo suam ei sanctitatem est manifestaturus. v.141 « Quis similis tui in fortibus » ,seu verius 2n diis, « Domine? Quis similis tui »,seu quis sicut tu, « magnificus 2n sanctitate? » Aliqua PESE INS GB ASQ e e TIER ARA Sa TRE INS CERO ION DOE TO IUS qe tend EAST AER e PNIS HO Men Sn LS PLE T. FR Lo CRI PN, Ve Ra TES AAPTHL IRI d RA qur ME E ATUS etiam in Aegyptiorum sacris sanctitas deprehendebatur, sed externa, quae constaret ablutionibus, ritibus sacrificiorum et ciborum, vox aegyptia Ue'b, sacerdos, idem sonat atque purus (Erman p. 321.391.436). At, quot morum religionisque spurcitias externa haec sanctitas adiunctas habebat! Comparatione cuius Iahve iure merito magnificus in sanctitate dicitur.
15:11
« Terribilis atque laudabilis, faciens mirabilia ». Etiam haec accipere poteris imprimis enuntiari de lahve comparatione deorum aegyptiorum. Facillime intelligitur altera expressio : comparantur Iahve portenta cum maleficorum aegyptiorum potissimum praestigiis. Et nota, N55 designare miraculum stricte divinum (ef. Knabenbauer ad Is. 9,6). Porro expressio noonn wv: omnino econformatur expressioni NDS nvy, licet aliam exigat constructionem : Zerribilis (quoad) laudes, faciens portenta. « Laudes » vero vocantur ipsa « laudabilia », veluti continens pro contento; Dei autem portenta eo aptius h. l. exhibentur tamquam « laudabilia », quod reapse laudis cantico celebrentur. Terribilem vero portentorum patratorem se exhibet Deus Aegyptiorum interitu, qui brevi formula enuntiatur :
15:12
v. 19 « Eztendisti manum tuam », non pugnantis instar (Tost.), sed quando 15,26 sq. iussisti Moysen extendere manum suam; « [ef] devoravit eos terra ». Nullo alio opus fuit, nisi ut manum extenderes iubentis ritu (Ca?.). Vox terra quandoque, uti Gen. 1, aridam et aquas designat (Aug.) monetque Caím., etiam Ps. 105 [105],30 dici terram edidisse ranas, cum eae Ex. 8,5 sq. ex aquis fluminis narrentur esse natae. Felicius LXX xazézie» , deglutivit. Portentis terribilibus opponitur suavitas, qua Deus populum electum tractavit.
15:13
v. 13 « Duz fuisti in misericordia tua populo, quem rede- Tsti ». n3, proprie dirigere, initium potius itineris eiusque rectam directionem respicit, quam terminum. « Ef portasti eum tn fortitudine ua ad habitaculum sanctum. tuum ». Sam. ronz, possedisti : sed hoc constructio non patitur. Notabat iam Caz. 5n2 non edicere completam ad terminum , sed inchoatam tantum deductionem : reapse vox significat ducere more pastoris, cum magna cura. Expressio 177p n: secus non legitur; vertenda est hab:taculum sanctum tuum ; nulla est ratio vertendi Aabztaculum sanctuarii tut. Is. 32,18 felicitas regni messianici describitur, ut homines habitaturi sint « in habitaculo pacis », mv m2, imagine sane a terra sancta, non vero a templi monte petita. Os. 9,13; Is. 35,7; 65.10; Ier. 23,3 n": significat campum, imprimis eum ubi pascuntur greges : ergo apte eadem vox Ex. 15,13 selecta est. Quod autem Deus « magnificus in sanctitate » non ad alia pascua, quam quae sint « habitaculum sanctum », gregem suum Israel ducturus sit, quis miretur? Ceterum habitaculum hoc sanctum non est necessarlo intelligenda terra sancta, sed potest commode cum Calm. intelligi mons Sinai. Arg. — Describitur iam effectus, quem illa portenta producere debent in gentibus, quae terram promissam tum obtinebant aut prope eius fines incolebant. Ubi non enumerantur eae nationes, quarum toties in Genesi mentio habebatur, sed nomina produnt poetam prope Aegyptum constitutum. Primi nominantur Philisthaei, per quorum fines, qui ex Aegypto veniebant, Chanaanitiden ingredi consueverant (cf. 13,17); dein Edomitae, Sinaitiden inter et Chanaanitiden incolen- v. 1*4 « Ascenderunt » — sed reliqui omnes audierunt — « populi et trati sunt ». 53» primitus sensum habet commotus est (cf. Bonfr.) : hine melius Symm. izap&y0noav , Áq. Exkovfoaoav. « Dolores obtinuerunt habitatores Phalisthiim », seu verius Philisthaeae. 5n proprie partus dolores (LXX) exprimit, quibus puerperae, ut quidquam agant aut a quoquam se defendant, prorsus redduntur incapaces. Pulchre his atrocibus doloribus corripi scribuntur Philisthaei, gens prae aliis bellicosa, sed quae aliis etiam propius aberat a loeis, ubi tanta Iahve egerat portenta.
15:15
v. 15 « Tunc conturbati sunt principes Edom , robustos Moab obtinuit tremor, obriquerunt » — dif fluxerunt, LXX &awnoav — « omnes habitatores Chanaan ». Ceterum cum v. 1^ sq. cf. quae p. 34 citabamus ex hymno in laudem Pharaonis Merenpthah. Censet Dillm., voce 5N demonstrari vatis tempus fuisse tempore Moysis et transitus Maris Rubri recentius, ergo vatem non esse Moysen. Sed 5N non semper de praeteritis adhiberi, sed etiam de futuris, evincunt Ps. 95 [96], 12; Soph. 3,9; Iob 3,13. Ubi in narratione certissime futurorum forma verbi perfecta adhibetur pro futura, ibi etiam futuri eventus tempus adverbio yN demonstrari potest. Frequentissime 5N in antiquissimis carminibus adhibetur (Gen. 49,4; Iud. 5,8. 11.13. 19. 22), ubi facile adverbii usus potuit esse paulo diversus ab eo, qui postmodum obtinuit. — mU5tN alii vertunt « robustos », alii « arietes ». Dillm. censet, uti principes Edomitarum D'z*N (Gen. 36,15) , ita Moabitarum D'9N vocari consuevisse. Recte v. 16-18 omnia verba dicta accipiuntur « per modum optantis et obsecrantis » (Sy/v.), licet aliqua, v. g. v. 17 dieta, ob divinas promissiones sciebat vates certissime esse eventura.
15:16
v. 16 « Irruat super eos formido et pavor in magnitudine brachii tui », dum vident hanc magnitudinem portentis manifestatam. Ceterum reliqui ultimas duas voces ad sequentia trahunt. « Fiant immobiles quasi lapis ». am significat quzetum esse, quem sensum varie varii huie loco adaptare conati sunt. Infelicius Syr. imitatus v. 5, demergantur sicut lapis; an mergendi ad tempus, donec etc.? Ag. Theod. Chald. : taceant sicut lapis. LXX petrificentur. Optime Symm. &xivqzct £ocvso«, quocum. consentit Vulg. : sane, quod maxime in votis est in hoste, non tam est ut taceat, quam ut non moveatur. Arg. — E benignitate Iahve v. 13 celebrata concipit chorus fiduciam, porro item Iahven populum fore benigne deducturum, et in terra promissa cum illo perpetuo habitaturum atque regnaturum. « Donec pertranseat populus tuus, Domine, donec pertranseat populus tuus iste, quem possedisti », « in terram promissam » (Men.). Cum nova incipiat antistropha, pro "Y puneta 7? : /n posterum etiam pertranseat populus tuus adversa omnia. Verba interpretare optativos.
15:17
v. 17. « Introduces eos et plantabis in monte haereditatis tuae , firmissimo habitaculo tuo, quod operatus es, Domine », — Hebr. : loco, quem ad requiem. tuam fecisti, Iahve — « sanctuarium. tuum, domine, quod firmaverunt manus tuae ». Plantabis, « ut stabilem, firmam et naturalem instar plantarum et arborum fixis radicibus sedem obtineant » (Men.). « Exiguum enim videretur et esset beneficium in eam induci, nisi etiam firma babitatio promitteretur » (Bonfr.). Mons seribitur in oppositione ad Aegyptum, regionem planam (705/.) : non vero intelligitur, quod suggerit Ca/m., Sinai, neque Moria (Bonfr.), sed tota terra Chanaan montuosa (Tost., Ca?.). Dicitur autem mons possessionis e& hine etiam Aaereditatis Iahve, quia ab eo patriarchis fuerat assignatus in posteris possideudus, et hine etiam haereditate transmittendus. Nota porro animadversionem Cai., a (ribus nominari terram promissam : a monte, ab habitaculo, a sanctuario. Reapse tria v. 17 membra omnia respiciunt terram sanctam : non templum (Targ.). Obiieiunt, similes expressiones postmodum de templo edici consuevisse, ergo easdem h. l. de templo esse intelligendas, extremam cantici stropham esse addititiam. Sed res aliter, et quidem facilius, explanari potest. Primum terra sancta universim dicebatur locus habitaculi Det, sanctuarium lahve etc. : ubi postea Iahve specialem terrae.sanctae locum, montem Moria suo cultui et habitationi destinavit, illarum expressionum significatio ad unum montem Moria contracta est.
15:18
v. 18 « Dominus regnabit in aeternum et ultra » in terra sancta, in saecula saeculorum. Sed eiusmodi expressiones non semper absolutam significare aeternitatem , apud omnes constat. Omnino « significare videtur Moyses regnum Dei super Israelem legi subditum » (Calm.); et pergere licet cum eodem : « sublimior sensu animum erigit ad regnum eeclesiae Iesu Christi et electorum tandem in aeternitate ». Ubi Israel excrevit in populum, voluit Deus agnosci eius populi Deus assumpto nomine Iahve, et hinc etiam eius populi rez; quare in Chanaanitide ei populo pro patria attributa Iahve regnabit seu rez erit, ibidem habitabit, requiescet, sanctuarium nanciscetur, et quidem tamdiu, quamdiu Israel regionem obtinebit et autonomia fruetur. Kn., Dillm. censuere, v. 11-18 non potuisse esse Moysis auctoris, quod ingressum in Chanaanitiden et sanctuarium ibidem erectum tamquam facta praeterita celebret. Unicum, quod aliquam probabilitatis speciem habeat, argumentum desumitur e veraevo Davidis aut Salomonis; Dillm. duas cantici adstruit recensiones, primam ab ipso Moyse profectam, ad quam certe primi tres versus pertinuerint, alteram brevi post occupatam Chanaanitiden natam. Per se, dummodo cantici summa Moysis esse auctoris concedatur, non repugnat, aut illud forma aliqua recentiore, aut appensa etiam recentiore aliqua stropha, a sacrorum documentorum coollectore aliquo, v. g. ab Esdra, canoni esse insertum. Non enim ita premere oportet verba « cecinit Moyses carmen hoc », ut singula verba, versus, imo strophae Moysi adscribantur auctori. Tamen hypotheses, quales supra describebamus, gratuito h. l. affingi, patet ex ea quam dedimus interpretatione et imprimis e cantici structura (cf. Zenner). mx. 45,9. — ! 161 Explicatio maxime obvia ceterisque praeferenda nobis videtur esse haec. Prima vice haec solemnitas habita est ipso post exodum die, repetenda deinceps quotannis ad tanti beneficii memoriam renovandam. Ad eam vero memoriam non sufficiebat recitari solummodo canticum, quod eventum supponeret magis quam narraret; sed absolutum canticum exeipiebat narratio aliqua seu fortasse mimica repraesentatio effectae liberationis, cuius v. 19 tria capita primaria indicat : Aegyptios in mare post Hebraeos irruentes, eosdem fluctibus oppressos, Hebraeos incolumes servatos. J Nominis m'v5 etymologiam nuper solide excutiebat O. Bardenhewer in : Biblische Studien I. 1, Freiburg i. B. 4895. Nomen, si e lingua hebraica explicetur, non e duabus vocibus coaluit (myrrha maris, stilla maris), neque e suffixo nomini adseripto (contumacia eorum, 6es.). Est unica vox, quam A. Caninius (De locis S. Scr. hebraicis commentarius , Antw. 1600, p. 63 sq.) a mm repetit (excelsa), M. Afiller (Onomasticum sacrum, Tubingae 1706, p. 173) a *w5 (contumax), P. Schegg (Die hl. Evangelien übersetzt u. erklárt I. 1. p. 419, München 18506) a x2 (pinguis, corpulenta, hinc formosa). Ultimam hanc derivationem praetulerim ; servatque illa suum valorem tum etiam, si nomen supponas origine aegyptium postea ad formam magis semiticam esse revocatum. Opinio vero, nomen esse e lingua aegyptia derivandum, sicut nomen Moyses et fortasse etiam nomen Aaron, suam habet probabilitatem ; mery, meryt apud Aegyptios significat dilectus, — dilecta. Mariam vere fuisse prophetissam disce ex Num. 12,2, ubi Deus ei affirmatur locutus esse; hoc autem sufficit ad veri nominis prophetiam, neque requiritur (Sylv.) eventurorum praenuntiatio. An una praeter Moysen et Aaron Maria prophetiae charismate eminebat? Et cur soror Aaron scribitur, cum ipsa aeque atque Moyses et Aaron ex Amram et Iochabed Num. 26,59 orieinem duxerit? Suggerebat Ca:., Mariam aetate Aaroni fuisse propinquiorem quam Moysi : infirma ratio, cum tamen in tota narratione Moyses super Aaron plurimum emineat et solus v. 4 nomine appelletur.. Potuit antiquissimo tempore * nv?2 e textu excidere. Quod Mariae maritus nullibi recenseatur, censuere (reg. [Nyss. (De Virg. cap. 19; M. 46. 396), Ambr. (De Instit. virg. cap. 17; Exhort. virg. cap. 5; Epist. 62; M. 106. 331. 344. 1198) aliique fuisse virginem. Econtra Z7os. Ant. III. 2. 4 et 6. 1 maritum ei tribuit Hur, filium Beseleel. Silente scriptura prudentius esse monet Bonfr., nihil affirmare.
15:20
v. 20 « Swumpsit ergo Maria prophetissa, soror Aaron, tympanum in manwu sua; egressaeque sunt omnes mulieres post eam cum tympanis et choris ». Cf. Ps. 29 (30), 12; 149,3; 150,4; cf. item Iud. 11,35; 1 Reg. 18,6; Gen. 31,27.—
15:21
v. 91 « Quibus praecinebat dicens : Cantemus Domno, gloriose enim magnaficatus est, equum et ascensorem erus deiecit in mare ». Sed Hebr. : 605 vy, et respondit eis, sc. viris : vvv (mase.), cantate. Qua lectione suggeritur fere, mulieres ipsius cantici v. 1-18 nihil pronuntiasse, non antistrophas, sed solum hunc primum versum ingeminasse. Quando id fecerint, ex data v. 19 explicatione facile colligitur; res enim, quo ordine actae sunt, eodem narrantur. Primi canticum in choros distincti decantavere viri; dein recitabatur factae liberationis historia; qua finita mulieres choros cum tympanis agentes circumfundebantur, ac tandem omnia ingeminato sexcenties primo cantiei versu resonabant. Priora, qua ratione a Moyse praescripta fuerant, peracta sunt : tum Maria, subito divino impulsu abrepta, (« prophetissa ») tympanum prehendit etc. Partim vera igitur partimque falsa scribit Proc. : « Chori erant duo, virorum alter, cuius praecentor et dux erat Moyses; alter mulierum, quem gubernabat et moderabatur Moysis soror Maria pulsans tympanum... Carmen quidem unum est, et a duplici eanitur choro vicissim canente et respondente ». A duobus choris decantabatur canticum , quorum alterum fuisse mulierum perquam improbabile est. Sed finito cantico tertius omnium mulierum chorus in medium prodiit. Arg. — Murmurante populo ob aquae inopiam, aquas amaras Moyses mutat in dulces. Praecepta inculcat, obedientiae praemium nomine « Iahve sanatoris » promittit immunitatem a plagis, quas in Aegypto conspexerant. d Plagis aegyptiis edoctus fuerat Pharao Iahven esse Deum Hebraeorum, denegati obsequii poenas tulerat. Oportebat vero Hebraeos penitius adhuc perspicere eandem veritatem « Ego Iahve Deus vester », cui mox legum omnium auctoritas erat superstruenda, eamque harum legum constanti obsequio profiteri. Ad 1d Aegypto vix egressi manuducuntur tribus divinis portentis, aquae Marae sanatae, duplicis cibi coelestis concessi, aquae rursum e petra elicitae. Marae manifestatur Deus ut « lahve sanator » (15,26), in deserto Sin ut « Iahve Deus Israel » (16,19), in Raphidim ut « Iahve tentator » (17,15). Sanando et tentando se Deum exhibet, hoc duplex Dei Israel officium. « Sanator » boni pastoris (15,17 sq.) partes agit. « Tentat » imponendo mandata, quibus et obedientiam exigit et inobedientiae occasionem praebet. Sic tentavit Israelem Marae (15,26), in deserto Sin (16,28). At quandoque vicissim tentat Israel Deum, quando vel « sanatoris » diffidentiam murmurando prodit (17,7) vel mandata negligit (16,28). Meminisse autem Israelem decet, mandata etiam non solius esse Dei tentantis, sed etiam sanantis et consolantis; quorum observatio panis sit animae et potus salutaris (Deut. 8,3). v. 92. « Tulit autem », seu fecit proficisci, « Moyses Israel de Mari Rubro , et egressi sunt in desertum Sur » (cf. Gen. 16,7; 20,1; 25,18; 1. Reg. 15,7 ; 27,8), quod idem Num. 33,8 vocatur desertum Etham, a Chald. desertum Nan ( — Bered Gen. 16,14), à Ps. Jon. desertum NYn, quod loci nomen ignoramus. Sc. eiusmodi deserta nomina accipiebant a varis urbibus vel locis, quae desertum illud attingebant. In extrema porro eius deserti meridiem versus parte situm videtur Elim, ultra quem locum 16,1 incipiebat desertum Sin. Sur vero intelligi murum a Pharaonibus exstructum ad nomadas Asiae arcendos, dicebamus ad Gen. 16,7. « Ambulaveruntque tribus diebus per solitudinem, et non inveniebant aquam ». Iter fecerunt ea ratione, qua fieri consuevit in deserto, quiescentes quantum hominum pecorumque vires requirebant, neque invenerunt nisi fortasse exiguos aliquos fontes, qui tot viatoribus reficiendis nequaquam essent satis. Fortasse aliquid aquae secum tulerant. Tres dies commemorantur, non ut temporum rationem, sed ut sitis magnitudinem edoceamur.
15:23
v. 23 « Et venerunt in Mara , nec poterant bibere aquas de Mara , eo quod essent amarae; unde [et congruum loco| nomen imposuit » , non necessario Moyses sed aliquis, quare potuit iam antea loco nomen esse Mara; « [rocans tllum]| Mara , |t. e. amaritudinem] ». Ttineris Hebraeorum stationes plures definiri vix possunt. Nominum antiquorum cum hodiernis quibusdam nominibus consonantiae deceptioni patent. Quod fontes quidam tenues hodie emittant aquas, imo videantur esse prorsus exsiccati, non efficit eos Moysis aevo aquis non abundasse. Vel nune varia in quibusdam est copia aquarum variis anni temporibus. Estque satis probabile, totam illam inter Ghanaanitiden, Aegyptum et Sinaitiden regionem antiquitus fuisse minus aridam minusque sterilem : sed iam deserti arenae omnia opplent. Notat Ebers p. 120, Beduinas consuevisse arbores in oasibus excidere procurandi carbonis gratia; qua ratione aliae quaedam regiones quondam fertilissimae in deserta sunt mutatae. Porro Mara et Elim auctores variis locis demonstrant, prout varium Hebraeorum trans mare iter descripserunt. Nobis ceteris magis arridet sententia Htzig , Mara idem esse atque 'Ain Naba vel "Ain el Gharqada, quod tribus horis distat a Suez meridiem versus habetque fontem abundantissimum aquae salsae. Ab hoc loco horae itinere meridiem versus abest 'Ain Musa (Fons Moysis), oasis fertilis, ubi plures sunt fontes aquae parum tantummodo salis habentis. Cf. Ebers p. 68sqq. Omnino crediderim "Ain Musa alterutrum esse locum, aut Maram aut Elim. Ne vero cum Calm. Maram constituamus » medio ferme itinere e Suez ad Sinai », praeter alia illud vetat, quod vix aequum videatur desertum, quod a Sur nomen sumpsit, tantopere meridiem versus producere : desertum Sur ille sane deserti tractus audiebat, qui non ita longe abesset a Sur.
15:24
v. 94 « Et murmuravit populus contra Moysen dicens : Quid bibemus? »
15:25
v. 95 « At ille clamavit ad Dominum , qui ostendit ei lignum; quod cum misisset in aquas, in dulcedinem versae sunt ». Ex Eccli. 38, sq. inferunt naturalem fuisse eam ligni virtutem : « Altissimus creavit de terra medicamenta, et vir prudens non abhorrebit illa. Nonne a ligno indulcata est aqua amara? » Qui textus, « ex professo depraedicans vim medicam variarum rerum naturalium, pro exemplo dat id, de quo hic agimus, lignum » (T7r.). E contra, an naturalis fuerit ligni virtus, ambigit Aug. et negat Ps. Aug. (De Mirab. S. Ser. I. 22; M. 35. 2167 sq.). Aquas amaras reddi dulces iniectis quibusdam foliis, fructibus, lignis, corticibus, impossibile non est : eiusmodi quid agunt Tamuli et Peruani. Cf. Ros. : Altes u. neues Morgenland II. 28 sqq. (apud Dillm.). « Qui mecum erant Arabes », inquit Ebers, Gosen p. 117 sq., « nullam norant plantam, quibus populares sui aquas amaras mutarent in dulces. Affirmat tamen Lesseps audivisse se à quibusdam Arabum ducibus, eos, quo aquas salsas potarent , immittere spinae quoddam genus (épine-vinette), quod in deserto reperiatur ». Arabes eiusmodi secretum non cuivis viatori europaeo communicare, quis miretur? E. H. Palmer (The desert of the exodus, London 1871, I. 83) ait, in Beduinorum dialecto voce « ligni » (schejer) designari medicamentum quodlibet. Lignum illud Aug. aliique crucem Christi adumbrare pronuntiant. « Ibi constituit ei », non « Moyses populo » (Mar.), sed Deus populo (Men.), quod evincunt verba v. 26, « praecepta atque 2udicia, et ibi tentavit eum ». Commoratio in Mara minime fuit otiosa; tamen, quae ibi acta sunt, ideo tantum attinguntur, quo divinam v. 26 promissionem edoceamur. Praecepta, quae ibi data sunt, non videntur fuisse nova, inquit Vat., sed vetera inculeabantur, imprimis, quod coniiciunt Cuz. alique, lex sabbati, quae illico cap. 16 vigere supponitur. Vel potest dici voce praecepta et similibus h. l. non tam intelligi leges divinas generales, quae omnes pariter et perpetuo obligarent, sed imprimis oracula particularia, qualia 18,13 sqq. deseribuntur. Tentavit Deus, ut plures volunt, non alia ratione, quam praecepta dando, quo appareret an ea acceptarent et observarent, Deique agnoscerent auctoritatem. Ca/m. comparat Ios. 24,15, ubi Iosue Dei in populum beneficiis recensitis optionem Israelitis dedit, utrum servire mallent Domino an illum abiicere, dein foedus inivit et proposuit « praecepta » atque « iudicia»; qua in re Calm. suggerit, Iosue imitatum esse acta Moysis in Mara. Idem auctor comparat textum Ier. 7,22 sq. : « Non sum locutus cum patribus vestris et non praecepi eis 1n die, qua eduxi eos de terra Aegypti de verbo holocautomatum et victimarum. Sed hoc verbum praecepi eis dicens : Audite vocem meam, et ero vobis Deus, et vos eritis mihi populus, et ambulate in omni via, quam mandavi vobis, ut bene sit vobis ». Quem textum alii ad Ex. 19,5-8 referunt; sed potest idem cum 15,26 conferri. Verbotenus neutrum textum exprimit, quoad sensum utrique affinis est et, si ad. nostrum textum referatur, edicit Deum in Mara non nova edidisse praecepta, sed ad summum vetera Noe et Abrahae imposita inculeasse, et generaliori modo obedientiam postulasse. Sieut igitur eventus cap. 15-17 illustrabant formulam illam constanter iam adhibendam « Ego lahve Deus vester », ita quae eorum occasione Deus ad populum dirigebat alloquia, ea praeter paucas leges divinas tum editas (de sabbato etc.) inculeabant illam generalem formulam item constanter repetendam « Custodite leges meas etc. ». Et cur non Marae aliquot dies subsistens Moyses suppleverit eorum, qui nondum circumcisi essent, circumcisionem (cf. 129,48)?
15:26
v. 26 « Dicens - Si audieris vocem Domini Dei tui, et quod rectum est coram eo feceris, et obedieris mandatis eius, custodierisque omnia, praecepta illius, cunctum. languorem, quem posui in Aegypto , non inducam super te : ego enim Dominus sanator tuus ». Igitur promittit Deus Hebraeos, si bene egerint, immunes fore a peste et ulceribus et hinc, quod facili illatione perspicitur, a malis omnibus. Pulchre Deus senator exhibetur is, qui modo aquas amaras sanaverat. Verbum x2* de sanatione aquarum seribitur 4 Reg. 2,22; Ez. 47,8. Etiam brevis haec oratio formula « Ego Iahve » quasi sigillo obsignatur. |
15:27
v. 21 « Venerunt autem in Elim |filii Israel], ubi erant duodecim fontes aquarum et septuaginta palmae, et. castrametati sunt quzta aquas ». Cf. Num. 33,9. De Elim diximus p. 163. Locus commemoratur ob abundantes aquas, et probabilius Hebraei ibi aliquamdiu substitere. Insumperunt mensem e Ramesse, unde profecti sunt 15* mensis primi (12,17. 41. 51), ad desertum Sinai 16,1. Ipsa illa 15* die venerunt in Socoth (12,37), 19* in Etham (13,20), summa quippe festinatione tum procedebant. At quamdiu in Phihahiroth substiterint, nescimus. A Mari Rubro ad Mara tres saltem insumpserunt dies (15,22), Marae sine dubio substiterunt. Textum huius capitis esse in quibusdam deformatum, alii ante nos i 3 f agnovere. v. 8 idem plane habet quod v. 6 sq., constructione planiore; ut videatur scriba aliquis textum v. 6 sq. voluisse clarius exprimere, | quae glossa postmodum in ipsum textum irrepserit; imprimis ille v. 8. - carnes et panes expressit, qui v. 6 sq. tacebantur, etita, ut nobis videtur, . capitis contextum obscuravit. Igitur v. 8 tamquam glossam expungimus. Haec explanatio facilior altera, quam suggerit Bonfr., v. 6-8 legi « antieipative » eo quo nunc leguntur loco; proprium eorum locum esse post v. 12. At ibi certe abundarent portentique narrationem | haud opportune discinderent. Di//m. putat v. & sq. a contextu discordare, solum panem, non carnes promittere, murmurationes non ear- . pere, sed tentationem promittere nescio quam. Nos accurata textus expositione has obiectiones diluemus, simulque narrationis unitatem demonstrabimus, quae nequaquam constet centonibus ex A et C depromptis. | Arg. — Murmurante populo ob annonae inopiam, Deus soli Moysi suum aperit eonsilium largiendi populo cibi coelestis, colligendi de. die in diem, die vero ante sabbatum pro biduo colligendi; simul finem aliquem eoncedendi beneficii indicat, velle se experimento probare populi in re sabbati fidem. Moyses populo brevi adfuturam gratiam - generatim annuntiat, finem illum prudenter reticet : illa quippe ten- - tatio si praenuntiabatur, vera tentatio iam non erat. aliam inter hane stationem et inter Elim commemorat stationem, illam se. « super Mare Rubrum » seu in conspectu eius. Potuit ea esse Wadi Gharandel, minus octodecim horarum itinere distans ab 'Ain Musa, una e maximis Sinaitidis oasibus. Aquam habet potabilem, licet amariorem. Oasis, si descriptiones peregrinorum saeculi decimi quinti consulas, videtur tum florentior fuisse, quam nunc est. Cf. Ebers, Gosen p. 119 sqq. Alii Wadi Tajibeh , quod octo fere horis a Wadi Gharandel distat, ei stationi assignarunt : illud fontes habet paucos et malos. Cap. XVI
15:1
… I primi ad essere adoperati furono il detto c. di Mosè al Mar Rosso (Ex. 15, 1 sgg.) e quello dei tre fanciulli nella fornace (Dan. 3, 52 sgg.) che sono, si può dire, i c. tipici. …
Nei canoni tipo - con metro e melodia originale - la prima strofe di ogni ode esordisce, mediante allusione o accostamenti, da un prestabilito inno biblico: la I dal canto degli Israeliti (Ex. 15, 1-8); la II - canto di Mosè presso la morte (Deut. 32, 1-43); la III - canto di Anna (I Sam. 2, 1-10); la IV - orazione di Abacuc (Hab. 3, 2-19); la V - preghiera di Isaia (Is. 26, 9-21); …
… sia di anime provate con desolazioni spirituali, come nell'orazione di Tobia (Tob. 3, 1-6), di Sara (ibid. 3, 13-23), di Cristo nel Gethsemani (Mt. 26, 39-42; Lc. 22, 42 ecc.); sia di altre in momenti di gioia e di esultanza, come nel cantico di Mosè (Es. 15, 1-8), nella preghiera di Salomone (I Reg. 8, 23-26), di Azaria (Dan. 3, 26-45), dei tre giovani nella fornace (ibid. 3, 52-90). Molti Salmi contengono affetti per altre situazioni di spirito …
ROSSO, MARE (GR. Ἡ ἜΡΥΘΡΑ ΘΆΛΑΣΣΑ; EBR. JĀM SŪPH)
ARCHEOLOGIA. - L'arte cristiana espresse la scena del passaggio del M. R. (Ex. 14, 21-36; 15, 1-6) nel sec. IV, nel prospetto di alcuni sarcofagi: ivi per lo più a sinistra da una grande porta escono cavalieri e fanti, preceduti dal Faraone sulla biga, in atto d'inseguire gli Ebrei. …
15:4
ROSSO, MARE (GR. Ἡ ἜΡΥΘΡΑ ΘΆΛΑΣΣΑ; EBR. JĀM SŪPH)
L'opinione generale, appoggiata dai testi biblici, è che il miracoloso passaggio degli Ebrei attraverso il M. R. (Ex. 15, 4-22) avvenne nel Golfo di Suez, che in quel tempo, mediante canali naturali, era riunito al bacino dei Laghi Amari. …
15:11
… In senso improprio, è anche adoperato per le false divinità degli altri popoli, allo stesso modo che il plurale 'ellm (Ex. 15, 11; Dan. 11, 36). Cf. F. Zorell, p. 51 sg.
15:13
… della teologia giudaica, riguardo all'alleanza, presentano significative divergenze e si arriva a dire che un solo israelita vale davanti a Dio tutti i popoli della terra (Siphrē sul Deut. 14, 2) e che Israele è l'unico popolo di Dio (Mē-khilthā su Ex. 15, 13-16).
15:15
EDOM (IDUMEA). - Nome con cui vengono chiamati: 1) Esaù adulto (Gen. 25, 30; 36, 19); 2) i suoi discendenti e la loro terra (Ex. 15, 15; Num.
15:18
SAMARITANI (EBR. SŌMRŌNĪM; GR. ΟἹ ΣΑΜΑΡΕΙ͂ΤΑΙ)
… Nel 1948 nel villaggio di Salbit, 3 km. ad est di Qubâb sulla via Gerusalemme-Ramleh, fu scoperta una sinagoga, volta verso il Monte Garizim, con iscrizione di Ex. 15, 18.
15:20
… Nella S. Scrittura, la d. ricorre come una manifestazione collettiva di gioia (Ex. 15, 20; Iudc. 11, 34; I Sam. 18, 6), come un atto di festa (Iudc. 21, 21) e come un segno di onore a Dio (Ps. 67, 26; 149, 3). Nell'episodio del vitello d'oro, gli Ebrei peccano danzando …
… La scuola mitica di Strauss pretese che la storia di E. fosse un mito ricalcato sul racconto della moglie di Aronne E. e di Maria, sorella di lui (Ex. 6,23; 15, 20); affermazione tendenziosa e arbitraria.
… accortamente riuscì a fargli dar sua madre come nutrice dalla figlia del Faraone (Ex. 2, 4-10). Al passaggio del Mar Rosso, M. aveva 90 anni (Ex. 7, 7) e condusse da profetessa, sotto l'influsso divino, le danze e i canti di gioia e di ringraziamento a Jahweh (Ex. 15, 20 sg.; Mi. 6, 4; cf. Num. 12, 2). Nel deserto, a Haseroth, mormorò con Aronne contro il potere di Mosè, quasi non fossero anche loro profeti, ingelosita per l'influenza che su Mosè aveva …
Le fonti bibliche ricordano, dopo Mosè, il grande p. (Os. 12, 14 [Volg. 13]; Num. 11,25; 12,6; Deut. 18, 15, 18; 34, 10): Maria sua sorella (Ex. 15, 20; Num. 12, 2; cf. Mt. 6, 4); Giosuè (Ecli. 46, 1); durante il periodo dei Giudici: Debbora e un nābhi anonimo (Iude. 4,4; 6,8), un « uomo di Dio » anonimo che annunzia a Heli …
… percussione sono di gran lunga i più importanti quelli richiesti dal rito delle danze sacre, che erano parte integrante della liturgia israelita: anzitutto il tōph, specie di tamburello con cui la profetessa Maria si accompagnava cantando il cantico di Mosè (Ex. 15, 20) e che la figlia di Iephe univa alla danza (Iud. 11, 34); altri s. del genere sono i cimbali o piattini di bronzo ṣelsēlim, suonati dai Leviti e di cui i mēsiltajim o castagnette …
15:21
… La località si trovava « sul limitare del deserto » di Sur (Ex. 15, 21; Num. 38, 8) che si sviluppava a oriente della grande muraglia (ebr. ṣār) proteggente l'istmo di Suez.
15:22
… Oltre a questo, altri tre frammenti di D. sono stati conservati da Eusebio, Praeparatio evangelica, IX, 21: storia di Giacobbe, dalla sua andata in Mesopotamia fino alla sua morte; 29, 1-3: genealogia di Sephora, moglie di Mosè, da Abramo e Cetura; 29, 15: storia dell'acqua amara (Ex. 15, 22 sg.); PG 21, 714-22, 738 sg., 746. Eusebio li desume dalla raccolta di Alessandro Polyhistor (80-40 a. C.). D. usa già la versione greca del Pentateuco, detta dei Settanta.
SUR (ebr. Šûr « muraglia »). - Deserto attraversato dagli Israeliti con tre giorni di marcia dopo il passaggio del Mar Rosso (Ex. 15, 22), detto in Num. 33, 8 deserto di Etham. È probabilmente da localizzarsi ad ovest di el-'Ariš.
15:23
MARA (EBR. MĀRĀH, SETTANTA ΜΈΡΡΑ ΠΙΚΡΊΑ)
MARA (ebr. Mārāh, Settanta Μέρρα πικρία). - Fontana di acqua amara nel deserto di Sur (v.), dove si fermarono gli Israeliti il terzo giorno dopo il passaggio del Mar Rosso (Ex. 15, 23-26). Dal sec. IV fu comunemente identificata con 'Ajūn Mūsā (« fontane di Mosè »), a 15 km. in direzione sud-est da Suez e 30 dai Laghi Amari.
15:27
Il rito romano di oggi è formato da una Missa catechumenorum, cioè da una antifona dell'Introito (Mt. 21,9; senza salmo), dall'orazione « Deus, quem diligere », dalla lezione di Ex. 15, 27 e 16, 1-7, dal responsorio Collegium (Jo. 11, 47; 49. 50,53) o In monte Oliveti (Mt. 26, 39 e 41), dal Vangelo Cum appropinquasset (ibid. 21, 1-9; anticamente anche Mc. 11, 1 sg. o Jo. 12, 12 sg.). …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.