Further description of the Aegyptians punishment, 17. With their conuersion to Christ in the new Testament.
1The burden of Egypt. Behold the Lord will ascend upon a swift cloud, and will enter into Egypt, and the idols of Egypt shall be moved at his presence, and the heart of Egypt shall melt in the midst thereof.Annunzio pesante contro l'Egitto: Ecco, che il Signore salirà sopra una nuvola leggera, ed entrerà in Egitto, e alla presenza di lui si conturberanno i simolacri d'Egitto, e verrà meno il cuore nel petto all'Egitto.THE burden of Aegypt. Behold our Lord wil ascend vpon a swift cloude, and wil enter into Aegypt, and the idols of Aegypt shal be moued at his presence, & the hart of Aegypt shal melt in the middes therof.Onus Ægypti. Ecce Dominus ascendet super nubem levem, / et ingredietur Ægyptum, / et commovebuntur simulacra Ægypti a facie ejus, / et cor Ægypti tabescet in medio ejus, 2And I will set the Egyptians to fight against the Egyptians: and they shall fight brother against brother, and friend against friend, city against city, kingdom against kingdom.E farò, che vengano alle mani Egiziani con Egiziani, e combatterà l'uomo contro iL proprio fratello, e l'uomo contro del suo amico, città contro città, regno contro regno.And I wil make the Aegyptians to runne together against the Aegyptians: and a man shal fight against his brother, and euerie man against his freind, citie against citie, hingdom against kingdom.et concurrere faciam Ægyptios adversus Ægyptios; / et pugnabit vir contra fratrem suum, et vir contra amicum suum, / civitas adversus civitatem, regnum adversus regnum. 3And the spirit of Egypt shall be broken in the bowels thereof, and I will cast down their counsel: and they shall consult their idols, and their diviners, and their wizards, and soothsayers.E l'Egitto resterà senza spirito nelle sue viscere, e distruggerò i suoi consigli, e consulteranno i loro simulacri, e i loro indovini, e i pitoni, e i maghi.And the spirit of Aegypt shal be broken in the bowels therof, and I wil ouerthrow their counsel headlong: and they shal aske their idols, and their diuiners, and Pythons, and Southsayers.Et dirumpetur spiritus Ægypti in visceribus ejus, / et consilium ejus præcipitabo; / et interrogabunt simulacra sua, et divinos suos, / et pythones, et ariolos. 4And I will deliver Egypt into the hand of cruel masters, and a strong king shall rule over them, saith the Lord the God of hosts.E darò l'Egitto in balia di padroni crudeli, e un re fiero gli dominerà, dice il Signore Dio degli eserciti.And I wil deliuer Aegypt into the hand of cruel masters, and a strong king shal rule ouer them, sayth our Lord the God of hostes.Et tradam Ægyptum in manu dominorum crudelium, / et rex fortis dominabitur eorum, / ait Dominus Deus exercituum.
5And the water of the sea shall be dried up, and the river shall be wasted and dry.E il mare resterà senz'acqua, e il fiume si sperderà, e si seccherà.And the water of the sea shal be dried vp, and the riuer shal be made desolate, and drie.Et arescet aqua de mari, / et fluvius desolabitur atque siccabitur. 6And the rivers shall fail: the streams of the banks shall be diminished, and be dried up. The reed and the bulrush shall wither away.E i fiumi mancheranno, caleranno, e resteranno asciutti i canali arginati, la canna, e il giunco anderanno male:And the riuers shal faile: the riuers of the ramppiers shal be diminished, & dried vp. The reede and bulrush shal wither:Et deficient flumina, / attenuabuntur et siccabuntur rivi aggerum, / calamus et juncus marcescet. 7The channel of the river shall be laid bare from its fountain, and every thing sown by the water shall be dried up, it shall wither away, and shall be no more.Il letto del canale sarà asciutto là, dove comincia, e tutta la semente, che si adacquava, seccherà, diventerà arida, e perirà.the chanel of the riuer shal be spoiled of his fountayne, and al sowne corne filde that is watered shal be dried vp, it shal wither, and shal not be.Nudabitur alveus rivi a fonte suo, / et omnis sementis irrigua / siccabitur, arescet, et non erit. 8The fishers also shall mourn, and all that cast a hook into the river shall lament, and they that spread nets upon the waters shall languish away.E saranno afflitti i pescatori, e piangeranno tutti quelli, che gettan l'amo nel fiume, e que', che stendono la rete sopra le acque, si consumeran di dolore.And the fishers shal lament, and al that cast angle into the riuer shal moorne, and they that sprede net vpon the face of the water shal pine away.Et mœrebunt piscatores, / et lugebunt omnes mittentes in flumen hamum; / et expandentes rete super faciem aquarum emarcescent. 9They shall be confounded that wrought in flax, combing and weaving fine linen.Saranno confusi que', che lavoravano il lino, e lo pettinavano, e ne facevan de' fini lavori.They shal be confounded that wrought twisting flaxe, kombing and weauing fine thinges.Confundentur qui operabantur linum, / pectentes et texentes subtilia. 10And its watery places shall be dry, all they shall mourn that made pools to take fishes.(Perocché i luoghi bagnati dalle acque saranno sfruttati), e tutti que', che facevan fosse per pigliar pesci.And the watred places therof shal be drie, al they that made pooles to take fishes.Et erunt irrigua ejus flaccentia: / omnes qui faciebant lacunas ad capiendos pisces.
11The princes of Tanis are become fools, the wise counsellors of Pharao have given foolish counsel: how will you say to Pharao: I am the son of the wise, the son of ancient kings?Stolti i principi di Tanes, i sapienti consiglieri di Faraone han dato un consiglio stolto. Come suggerirete voi a Faraone (che dica): Io figliuolo de' sapienti, io figliuolo de' regi antichi?The princes of Tanis are fooles, the wise counselers of Pharao haue geuen vnwise counsel: how say ye vnto Pharao: I am the sonne of the wise, the sonne of the ancient kinges?Stulti principes Taneos, / sapientes consiliarii Pharaonis / dederunt consilium insipiens. / Quomodo dicetis Pharaoni: / Filius sapientium ego, / filius regum antiquorum ? 12Where are now thy wise men? let them tell thee, and shew what the Lord of hosts hath purposed upon Egypt.Dove son ora i tuoi sapienti? annunzino a te, e ti espongano quello, che il Signore degli eserciti ha pensato sopra l'Egitto.Where are now thy wise men? let them tel thee, and shew what the Lord of hostes hath thought concerning Aegypt.Ubi nunc sunt sapientes tui ? / annuntient tibi, et indicent / quid cogitaverit Dominus exercituum super Ægyptum. 13The princes of Tanis are become fools, the princes of Memphis are gone astray, they have deceived Egypt, the stay of the people thereof.Stolti son divenuti i principi di Tanes, han perduto il cuore i principi di Memphi, hanno ingannato l'Egitto, capo de' popoli di lui.The princes of Tanis are become fooles, the princes of Nemphis are withered away, they haue deceiued Aegypt, the corner of the peoples therof.Stulti facti sunt principes Taneos, / emarcuerunt principes Mempheos; / deceperunt Ægyptum, angulum populorum ejus. 14The Lord hath mingled in the midst thereof the spirit of giddiness: and they have caused Egypt to err in all its works, as a drunken man staggereth and vomiteth.Il Signore ha diffuso in mezzo a loro lo spirito di vertigine, ed eglino hanno fatto, che l'Egitto erri in tutto quello, ch'ei fa, come va errando un briaco, che vomita.Our Lord hath mingled in the middes therof the spirit of gladnes: and they haue made Aegypt to erre in euerie worke therof, as he erreth that is drunke and vomiteth.Dominus miscuit in medio ejus spiritum vertiginis; / et errare fecerunt Ægyptum in omni opere suo, / sicut errat ebrius et vomens. 15And there shall be no work for Egypt, to make head or tail, him that bendeth down, or that holdeth back.È l'Egitto non farà opera, in cui si distingua il capo, e la coda, il suddito, e il superiore.And Aegypt shal haue no worke, to make the head and the taile the peruerter, and restrayner.Et non erit Ægypto opus / quod faciat caput et caudam, / incurvantem et refrenantem.
16In that day Egypt shall be like unto women, and they shall be amazed, and afraid, because of the moving of the hand of the Lord of hosts, which he shall move over it.In quel giorno gli Egiziani saran come donne, e diverranno stupidi, e paurosi al movimento della mano del Signore degli eserciti, la quale egli stenderà contro di loro.In that day Aegypt shal be as wemen, and they shal be astonied, and shal be afrayd at the face of the mouing of the hand of the Lord of hostes, which he shal moue ouer it.In die illa erit Ægyptus quasi mulieres; / et stupebunt, et timebunt / a facie commotionis manus Domini exercituum, / quam ipse movebit super eam. 17And the land of Juda shall be a terror to Egypt: everyone that shall remember it shall tremble because of the counsel of the Lord of hosts, which he hath determined concerning it.E la terra di Giuda sarà riverita dall'Egitto, e ognuno al ricordarsi di lei tremerà a motivo de' disegni formati dal Signor degli eserciti in favore di lei.And the land of Iuda shal be a feare to Aegypt: euerie one, that shal remember it shal quake at the face of the counsel of the Lord of hostes, which he hath thought concerning it.Et erit terra Juda / Ægypto in pavorem; / omnis qui illius fuerit recordatus pavebit / a facie consilii Domini exercituum, / quod ipse cogitavit super eam. 18In that day there shall be five cities in the land of Egypt, speaking the language of Chanaan, and swearing by the Lord of hosts: one shall be called the city of the sun.In quel giorno cinque città saranno nella terra d'Egitto, che parleranno la lingua di Chanaan, e giureranno pel Signor degli eserciti. Una sarà chiamata città del sole.In that day there shal be fiue cities in the land of Aegypt, speakingtongue the of Chanaan, and swearing by the Lord of hostes: one shal be called the citie of the sunne.In die illa erunt quinque civitates / in terra Ægypti / loquentes lingua Chanaan, / et jurantes per Dominum exercituum: / Civitas solis vocabitur una. 19In that day there shall be an altar of the Lord in the midst of the land of Egypt, and a monument of the Lord at the borders thereof:In quel giorno sarà nel mezzo della terra d'Egitto l'altare del Signore, e il trofeo del Signore a' suoi confini.In that day there shal be an altar of our Lord in the middes of the land of Aegypt; and a title of our Lord by the border therofIn die illa erit altare Domini / in medio terræ Ægypti, / et titulus Domini juxta terminum ejus. 20It shall be for a sign, and for a testimony to the Lord of hosts in the land of Egypt. For they shall cry to the Lord because of the oppressor, and he shall send them a Saviour and a defender to deliver them.Sarà segno, e testimonianza renduta al Signor degli eserciti nella terra d'Egitto; imperocché invocheranno il Signore contro l'oppressore, ed ei manderà loro un salvatore, e difensore a liberarli.it shal be for a signe, and for a testimonie to the Lord of hostes in the land of Aegypt. For they shal crie to our Lord at the presence of the afflicter, and he shal send them a sauiour and defendet to deliuer them.Erit in signum et in testimonium Domino exercituum / in terra Ægypti; / clamabunt enim ad Dominum a facie tribulationis, / et mittet eis salvatorem / et propugnatorem qui liberet eos.
21And the Lord shall be known by Egypt, and the Egyptians shall know the Lord in that day, and shall worship him with sacrifices and offerings: and they shall make vows to the Lord, and perform them.E il Signore sarà conosciuto dall'Egitto, e gli Egiziani confesseranno in quel dì il Signore, e lo onoreranno con ostie, e offerte, e faran voti al Signore, e gli adempiranno.And our Lord shal be knowen of Aegypt, and the Aegyptians shal knowe our Lord in that day, and shal worshipe him in hostes and in giftes: and they shal vow vowes to our Lord, and pay them.Et cognoscetur Dominus ab Ægypto, / et cognoscent Ægyptii Dominum / in die illa; / et colent eum in hostiis et in muneribus; / et vota vovebunt Domino, et solvent. 22And the Lord shall strike Egypt with a scourge, and shall heal it, and they shall return to the Lord, and he shall be pacified towards them, and heal them.E il Signore percuoterà l'Egitto con piaga, e lo sanerà, e torneranno al Signore, e si placherà con essi, e li sanerà.And our Lord shal smite Aegypt with a strooke, and heale it, and they shal returne to our Lord, and he shal be pacified towards them, and heale them.Et percutiet Dominus Ægyptum plaga, / et sanabit eam; / et revertentur ad Dominum, / et placabitur eis, et sanabit eos. 23In that day there shall be a way from Egypt to the Assyrians, and the Assyrian shall enter into Egypt, and the Egyptian to the Assyrians, and the Egyptians shall serve the Assyrian.In quel giorno sarà libero il passaggio dall'Egitto all'Assiria, e l'Assiro entrerà nell'Egitto, e l'Egiziano nell'Assiria, e serviranno (il Signore) gli Egiziani coll'Assiro.In that day there shal be a way from Aegypt to the Assirians, and the Assirian shal enter into Aegypt, and the Aegyptians to the Assirians, and the Aegyptians shal serue Assur.In die illa erit via / de Ægypto in Assyrios; / et intrabit Assyrius Ægyptum, / et Ægyptius in Assyrios, / et servient Ægyptii Assur. 24In that day shall Israel be the third to the Egyptian and the Assyrian: a blessing in the midst of the land,In quel giorno Israele sarà in terzo coll'Egiziano, e coll'Assiro; la benedizione sarà in mezzo alla terra,In that day shal Israel be a third to the Aegyptian and the Assirian: a blessing in the middes of the earth,In die illa erit Israël tertius / Ægyptio et Assyrio; / benedictio in medio terræ 25Which the Lord of hosts hath blessed, saying: Blessed be my people of Egypt, and the work of my hands to the Assyrian: but Israel is my inheritance.A cui il Signore ha data benedizione, dicendo: Benedetto il popolo mio dell'Egitto, e l'Assiro, che è opra delle mie mani, e Israele mia eredità.which the Lord of hostes hath blessed, saying: Blessed be my people of Aegypt, and the worke of my hands to the Assirian: but Israel is mine inheritance.cui benedixit Dominus exercituum, dicens: / Benedictus populus meus Ægypti, / et opus manuum mearum Assyrio; / hæreditas autem mea Israël.
19:1
Worthington
Egypt. Many refer this to the coming of Christ, (Calmet) at whose presence the idols fell down, and many saints adorned the country. (Worthington)
But the prophet may also literally refer to the wars of the Assyrians against Egypt. Sabacon having retired, after reigning fifty years, Anysis, and afterwards the priest of Sethon, succeeded to the throne. The latter was attacked by Sennacherib. After his death, twelve kingdoms were formed, but Psammitichus reunited them, and had Nechao for his successor. (Herodotus 2:141, 158.)
Behold. The prophet speaks fourteen years before the attack of Sennacherib.
Menochius
Moved. Plundered by the Assyrians. (Menochius)
19:2
Calmet
Kingdom. Under the twelve kings. (Calmet)
19:3
Haydock
Egypt. Septuagint, "of the Egyptians shall be troubled within them." (Haydock)
Soothsayers. Feeble but too common resource of superstitious people!
19:4
Masters. Twelve kings. Psammitichus, one of them, shall gain the ascendancy.
19:5
Calmet
Dry. The lakes and the Nile shall not afford sufficient moisture. (Calmet)
Pliny
If the Nile rose less than twelve or more than sixteen cubits famine ensued. (Pliny, [Natural History?] 18:18.)
19:7
Calmet
Fountain. The Nile rises in Ethiopia. But the canals alone were left dry. (Calmet)
Haydock
Septuagint, "the achi, every green herb along the river, and every," etc. (Haydock)
19:8
Fishers. The lake Moeris produced a talent every day for the revenue, and so great was the abundance of fish, that they could hardly be salted. The Nile was also well supplied with fish.
19:9
Calmet
Linen. Greek, "silk." Ezechiel 16:10. (Calmet)
19:10
Haydock
All they. Septuagint, "and all who make strong drink (secer) shall be in sorrow, and shall afflict their souls." (Haydock)
Calmet
This version is perhaps the best, as the Egyptians used much ale or wine distilled from barley. (Calmet)
19:11
Haydock
Tanis. Or of the twelve kings, ver. 1. They are disconcerted at the approach of Psammitichus, (Calmet) or at the want of water. (Haydock)
19:13
Memphis. The seat of many kings, and a very ancient city. Hebrew, "Noph."
Stay. Literally, "angle," denoting the chiefs, or all the land, Judges 20:2.
19:15
Calmet
Back. King and subject are equally confused, Isaias 9:14. (Calmet)
19:17
Terror. Hebrew also, "a rejoicing," (St. Jerome) on account of Sennacherib's defeat there, Isaias 18:7.
19:18
Chanaan. Hebrew. The Israelites had a connection with Egypt, which the prophets often blame, Isaias 30:2. Ezechias trusted in their aid, when he refused to pay tribute to the Assyrians. Many at that time, or afterwards, retired thither, and served God unmolested, Isaias 11:2., and Jeremias xlii. More established themselves in the country under Alexander [the Great] and the Ptolemies. (3 Machabees viii.) But this prediction was more fully accomplished by the propagation of the Christian religion. Grace no where shone forth more brightly than in this country, once the seat of superstition.
Calmet
Sun. Hebrew, "of desolation." But the copies have varied. It is supposed to denote the city On, Genesis 41:45. (Calmet)
Kennicott
Prideaux (p. 2. b. 4.) accuses the Jews of willfully corrupting this text in the Septuagint. (Kennicott)
19:19
Josephus
Altar. If the Jews were forbidden to have any other than the one at Jerusalem, how can the prophet announce this as a blessing? Onias being excluded from the high priesthood, retired into Egypt, and obtained leave to build the temple Onion, in the Nome, though not in the city of Helipolis, above Bubaste, on the Nile, alleging that Isaias had foretold this event, and that one was already built at Leontopolis. (Josephus, Jewish Antiquities 12:15., and 13:6.)
But we must allow with the fathers and Jews in the days of St. Jerome, that this prediction regarded the Messias, when altars might be lawfully erected in every nation. See Misna, tr. Moneuth, 13:10.
Calmet
Monument. The cross is set up wherever Christ is adored. (Calmet)
Haydock
The Egyptians shall embrace Christianity, and St. Anthony of Thebes, etc., shall live a holy (Worthington) and austere life. (Haydock)
19:20
19:21
Haydock
Egypt. The kings often caused sacrifices to be offered for them; but they were not acceptable, as long as they continued idolaters. The country was converted to Christianity, (Calmet) and the Anchorets performed their vows and penitential exercises, to the admiration of all. (Haydock)
19:22
Calmet
Scourge. By means of Sennacherib, Cambyses, and Ochus. Afterwards the country was quietly subject to the kings of Persia, Alexander the Great, the Ptolemies, and the Romans. (Calmet)
19:24
Haydock
Land. The apostles, who were true Israelites, (Haydock) procured the blessing of faith for these nations, (Calmet) to serve God with concord. (Haydock)
19:1
VVhen our B. Sauiour was caried in his infancie by his mother into Aegypt the idoles of that countrie lost their powre. And the inhabitantes vvere specially blessed, & afterwards very manie beleued in Christ, and sincerely serued him.
19:19
Both Iewes and Christians vnderstand this prophecie of the conuersion of the Aegyptians to Christ. But the Ievves expect it as yet to come, vve know that it is already fulfilled. At least in part. For there vvere sometimes manie Christians in that countrie, yea manie most excellent Sainctes. S. Paul. S. Antonie. S. Hilarion, and innumerable others.
19:1
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 9
… “I have generated and exalted sons.” So, too, Egypt is sometimes understood to mean the whole world in that prophet, on the count of superstition and malediction.
sant'Ippolito † 235 d.C. On Isaiah 2
Under Egypt he meant the world, and under things made with hands its idolatry, and under the shaking its subversion and dissolution.
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. On the Incarnation of the Word 32
… “Before the Child know how to call father or mother, he shall take the power of Damascus and the spoils of Samaria before the king of Assyria.” 5. That a man, then, shall appear is foretold in those words. But that He that is to come is Lord of all, they predict once more as follows: “Behold
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 10.10
… for the Scripture saith not, they succoured Him, but they ministered unto Him , that is, like servants. When He was about to be born of a Virgin, Gabriel was then His servant, having received His service as a peculiar dignity. When He was about to go into Egypt, that He might overthrow the gods of Egypt made with hands
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 54
Wherefore out of the cloud? Thus doth God ever appear. “For a cloud and darkness are round about Him;” and, “He sitteth on a light cloud;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 2
… “Who maketh the clouds His chariot” ( Ps. civ. 3 ); it is of the Father Himself that this is said. Therefore he says, “on a cloud;” in the symbol, he would say, of the Divine power, for no other Power is seen to appear on a cloud. For hear again what another Prophet says: “The Lord sitteth upon a light cloud” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 8.23
… place, “And it shall come to pass in that day, saith the Lord, that I will cut off the names of the idols out of the land, and they shall no more be remembered.” But the holy Isaiah prophesies expressly concerning Egypt in reference to this matter, saying, “And the idols of Egypt shall be moved at His presence, and their heart shall be overcome in them,”
Sozomeno † 450 d.C. The Ecclesiastical History of Sozomen 5.21
… It was moved of its own accord; for at the presence of Christ the idols of Egypt were shaken, even as Isaiah
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 1
Of the same from his discourse on the beginning of Isaiah:
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 152
… while the journey of the magi and the guiding of the star and the company of the angels proclaim the Godhead of the unseen. In like manner He makes His escape into Egypt and avoids the fury of Herod by flight, for He was man; but as the Prophet says “He shakes the idols of Egypt,”
19:11
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.56
… even though from Jerusalem and round about unto Illyricum he had fully preached the Gospel, even though he had been prematurely caught up to the third heaven, and had a vision of Paradise, and had heard unspeakable words. Such was Paul, and everyone of like spirit with him. But we fear that, in comparison with them, we may be foolish princes of Zoan,
19:18
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 108.14
… Then skirting the country of the Horites and Gittites, Mareshah, Edom, and Lachish, and traversing the lonely wastes of the desert where the tracks of the traveller are lost in the yielding sand, I will come to the river of Egypt called Sihor, that is “the muddy river,” and go through the five cities of Egypt which speak the language of Canaan,
19:19
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 97.1
… “I sat down under his shadow with great delight and his fruit was sweet to my taste.” ) Now truly is Isaiah’s prophecy fulfilled: “In that day shall there be an altar to the Lord in the land of Egypt.”
19:20
Teodoto † fl. 160 d.C. Excerpts of Theodotus 1
XVI. For as cures, and prophecies, and signs are performed by the agency of men, God working in them, so also is Gnostic teaching. For God shows His power through men. And the prophecy rightly says, “I will send to them a man who will save them.”
19:24
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 123
… ‘In that day shall there be a third Israel among the Assyrians and the Egyptians, blessed in the land which the Lord of Sabaoth hath blessed, saying, blessed shall my people in Egypt and in Assyria be, and Israel mine inheritance.’
19:1
1. Onus Aegypti. Mystice S. Bernardus, De Onere Aegypti, serm. 5, sic philosophatur: Aegyptus interpretatur tenebrae. Sunt autem tenebrae ignorantiae, sunt et iniquitatis. Eia, fratres, non est leve hoc onus, quod de ignorantia nostrae caecitate portamus, nescientes in multis quid expediat, quid laudemus, quid improbemus; ita ut saepe dicamus malum bonum, et bonum malum. Sed et quid oremus sicut oportet nescimus, et in luce Scripturarum sicut in nocte incedimus. Qui ergo hujusmodi sunt, ab Aegypto onerantur, sed cum Aegypto non onerantur, cum illis scilicet qui Aegyptus sunt et tenebrae, filii tenebrarum, de quibus Dominus in Evangelio: Omnis qui male agit, odit lucem. Et Apostolus: Qui dormiunt, inquit, nocte dormiunt: et qui ebrii sunt, nocte ebrii sunt. Hi nimirum eo pondere poenae punientur, quo Aegyptum Propheta docet esse puniendum. ECCE DOMINUS ASCENDET SUPER NUBEM LEVEM. Nubes symbolice et poetice hoc dicitur: solent enim Poetae, ut celeritatem et coelestem majestatem, Resp. robur, pugnam et victoriam Dei significent, dicere, Deum nubibus vehi, nubibus insidere et inequitare, quasi inde procellas, ventos, grandines et tonitrua in hostes jaculetur, si velit. Ita facit Psalmista, Psalm. XVII, 11. Unde S. Athanasius, lib. De Incarn. Verbi, legit, super nimbum levem. Secundo, "nubes levis" significat exercitum Assyriorum velocissimum, cujus quasi dux et ductor fuit Deus, qui eos in Aegyptios celerrime et potentissime immisit, ut instar nubis densae fulmina, id est tela et sagittas, in Aegyptios vibraret, eosque prosterneret. Ita S. Hieronymus, S. Thomas, Haymo, Hugo et Lyranus. Vastata fuit Aegyptus, tum a Sennacherib, ut patebit cap. sequent.; tum a Nabuchodonosore, ut praedixit Jeremias, cap. XLVI, et Ezechiel, cap. XXX. Allegorice, S. Cyrillus, Hieronymus, Procopius, Theodoretus hic, Eusebius, libro II Demonstrat. Christi, cap. IV, S. Athanasius, Augustinus, Bernardus, et alii quos citat Leo Castrius: Veniet Christus in nube levi, vel, ut Aquila vertit, in crassitudine levi, id est in corpore concepto de Spiritu Sancto, ex sacra Virgine Maria; sicut enim nubes ex spiritu et vapore terrae generatur: sic Christi corpus formatum est ex Spiritu Sancto, et terrena substantia deitatis solem temperante, quo vectus est Christus puer, fugiens Herodem in Aegyptum, quasi pariens pluviam, id est doctrinam spiritualem, qua paulo post Aegypto impluit tot sancta germina Monachorum, totque flores illustres Ecclesiae Alexandrinae sub S. Marco, et deinceps. Secundo, idem S. Hieronymus, Cyrillus, Procopius et S. Ambrosius, Exhortat. ad Virgines, docent "nubem levem" esse B. Virginem, cujus ulnis Christus puer delatus est in Aegyptum, ibique statim deorum simulacra confregit, uti S. Hieronymus et alii multi tradunt. Vide dicta Jeremiae cap. XLIV, in fine. Unde Palladius in Lausiaca, cap. LII, et Ruffinus, lib. II, cap. VII: "Vidimus, inquit, in Thebaide in finibus Hermopolis templum, in quo ingresso urbem Salvatore ceciderunt omnia simulacra in faciem super terram." Porro B. Virgo dicitur nubes levis, quia nullius concupiscentiae, aut conjugii onere praegravata, inquit S. Hieronymus, super omnes res terrenas, quasi nubes, ait Procopius, eminebat, mundumque suo peccatorum foenore et onere alleviabat. Haec nobis pluit Christum, et per eum interna mentis nostrae humectat, ac concupiscentiam restinguit. Ita S. Ambrosius, lib. De Instit. Virginis. Tertio, Procopius per nubem accipit baptismum. Christus ergo primum ingressus est in Aegyptum in nube levi, cum incarnatus corpore ex Virgine assumpto, ejus brachiis veluti curru Cherubico eo delatus est. Postea vero ingressus est, veluti in nube gravi aquis onerata, quae rorem pluviamque baptismi coelestem, post ascensionem in Aegyptios effudit. Egregie ergo solvit hospitium Christus Aegypto, quando illa tot idolorum monstris superstitiose addictam, ad Dei unius cultum salutemque traduxit, imo tot Religiosorum et virginum examina in ea erexit, ut dicat S. Chrysostomus, homil. 8 in Matth., Aegyptum a Christo in paradisum esse conversam, ibique innumerabiles Angelorum coetus in corporibus fulgere mortalibus: "Non ita varii, inquit, astrorum choris coelum refulget, ut Aegyptus innumeris monachorum ac virginum distinguitur et illustratur habitaculis." Mercurius Trismegistus apud S. Augustinum, lib. VIII De Civitate, cap. XIV: "Aegyptus, inquit, imago est coeli, imo totius mundi templum." Hoc verum fuit tempore non Trismegisti, sed Christi: tunc enim ipsa fuit imago coeli, et vitae angelicae, Deique templum. ET COMMOVEBUNTUR SIMULACRA AEGYPTI. q. d. Assyrii spoliabunt et diripient templa, deosque aureos et argenteos Aegyptiorum, eosque cum Aegyptiis in Babylonem captivos abducent, uti ait Jeremias cap. XLIII, vers. 12. Porro ex Aegypto quasi ex fonte fluxisse idololatriam in Graecos, docet Herodotus in Euterpe. Allegorice, idola Aegypti corruerunt, cum Christus puer illam ingressus est, uti jam dixi: sed perfecit id Theodosius Imperator, qui in Aegypto templa Canopi, Isidis, Serapidis, et in toto orbe delubra idolorum evertit, anno Christi 379. Vide Baronium. Rursum Aegyptus est mundus, quem debellavit Christus, cum ejus idola, errores et vitia per Apostolos dejecit et contrivit: "Aegyptus totus orbis intelligitur superstitionis et maledictionis elogio," ait Tertullianus, lib. Contra Judaeos, cap. IX. ET COR AEGYPTI TABESCET. Vatablus, liquescet, q. d. Sicut cera tabescit, liquescit et defluit coram igne: ita animus et spiritus Aegyptiorum frangetur, mollescet et concidet coram Assyriis et Babyloniis.
19:2
2. ET CONCURRERE FACIAM AEGYPTIOS ADVERSUS AEGYPTIOS. Quia, cum Assyrii Aegyptum invaderent, facta est inter Aegyptios discordia, primo animorum, deinde armorum: cum enim alii se Assyriis dedere, alii repugnare vellent, orta est inter eos seditio, ut mutua se caede conficerent. REGNUM ADVERSUS REGNUM. Septuaginta, νομὸς ἐπὶ νομόν, quod non bene vertit Interpres Bibliorum Regiorum, lex contra legem. Nam Septuaginta νομὸν metonymice vocant provinciam, vel dioecesim, quae vulgo territorium, vel jurisdictio dicitur: haec enim quaeque suas habet peculiares leges et jura. Ita ex Procopio et Epiphanio Leo Castrius. Unde Plinius, et ex eo Ortelius in Theatro, nomos interpretatur praefecturas, quas in Aegypto Ortelius numerat sexaginta sex.
19:5
5. Et arescet aqua de mari. Scriptura mare vocat aquarum copiam. Nilus ergo hic vocatur mare; hic enim, nisi supra duodecim cubitos intumescat, et oppleat Aegypti agros, famem inducit Aegypto, ut alibi dixi ex Plinio, lib. V, cap. IX, q. d. Inducam raritatem aquae Nilo, ut non exundet, itaque sterilitatem et famem afferam Aegypto. Addit S. Hieronymus: Naturale, inquit, est, ut Dei iram et gentis cladem sequantur siccitas et pestilentia, atque adversus peccatores omnia elementa desaeviant. Secundo, haec uti et sequentia usque ad vers. 11, accipi possunt metaphorice et figurate, scilicet ut in fluvio regnum, in rivis duces, in virore, calamo, junco, papyro, cunctam Aegypti abundantiam et opes intelligamus, inquit S. Hieronymus, q. d. Haec omnia ab Assyriis siccanda, id est vastanda et rapienda, sunt. Nominat calamum (id est arundinem) et juncum, quia his abundat Aegyptus, iisque vestitur et ornatur in ripis Nili: atque ex iis naves, vela, funes, stragula, chartam, quin et saccum ad cibum conficit, teste Plinio lib. XIII, cap. XI. Sicut ergo palma Indis est cornu copiae, omniaque eis suppeditat: ita calamus est Aegyptiis.
19:9
9. CONFUNDENTUR QUI OPERABANTUR LINUM. Linum praestans et subtile producebat Aegyptus, teste Plinio lib. XIX, cap. 1, eratque ejus usus in sacris: unde sacerdotes Aegyptii a Martiali vocantur linigeri. Dicit ergo arescentibus aquis viridia omnia, ac linum quo gloriatur Aegyptus, interitura, ut lini carminatrices, netrices, et textores depauperandi sint et confundendi: et, id est quia, irrigua ejus erunt arida et flaccentia, hoc est flaccida, vel flaccescentia. Idem mox dicit de piscatoribus, qui lacunas faciunt juxta Nilum, ut in eas ex Nilo exundante deferantur pisces, ibique eo refluente capiantur: hi enim pariter deficiente Nilo ejusque exundatione, depauperandi sunt et confundendi, atque fame et aerumnis tabescent et marcescent. Nota: Pro texentes subtilia hebraice est חוֹרַי chorai, quod Vatablus et alii vertunt, texentes plagas foratas, vel foraminulentas (חוּר chur enim significat foramen), id est texentes retia. Verum de retibus jam dixit, et hebraice non est churai, sed cherai: quod significat vestes subtiles et byssinas, quales sunt heroum et principum. Unde Septuaginta vertunt, operantes byssum. Et notum est telas pretiosissimas fuisse confectas in Aegypto. Forte etiam notat indecorum et inhonestum luxum feminarum, quae tam subtilibus vestibus sese induebant, ut nuditas membrorum per illas transpareret et ostentaretur.
19:11
11. STULTI PRINCIPES TANEOS. Tanis erat metropolis Aegypti, et regia Pharaonis, unde ibi Moses olim cum Pharaone disceptavit, decemque plagas ei et Aegypto inflixit, de quo plura Exodi VII, in fine, q. d. Superbi et stulti consiliarii et principes Pharaonis superbum, ideoque stultum consilium dederunt Pharaoni, scilicet illud quod sequitur. Verum est illud Ciceronis in Officiis: "Parva sunt arma foris, nisi consilium sit domi;" et illud Vegetii: "Dux belli callidior sit quam fortior;" facilius enim et tutius hostis arte quam armis vincitur. Quomodo dicetis (persuadetis) Pharaoni (ut ipse cogitet, et dicat (est enim mimesis): FILIUS SAPIENTIUM EGO, FILIUS REGUM ANTIQUORUM, q. d. Haereditaria et quasi naturalis ex prosapia tot saeculorum, mihi est sapientia aeque ac regia majestas; ergo ea excidere, aut ab Assyriis vel Chaldaeis dejici non possum. Ita Haymo, Forerius et Sanchez. Tacite ridet Aegyptios, qui suam antiquitatem jactabant, quasi ipsi fuissent hominum primi, et ante multa annorum millia exstitissent. Sic Lucianus, in lib. De Astrologia, tradit Arcades ob eam causam stupidos habitos, quod astrologiam contempserint, seseque fecerint antiquiores ipsa luna. Unde et προσελήναιοι, id est antelunares, sunt dicti. Aristophanes, in Avibus, variis titulis irridet eos qui jactant antiquitatem suam, aitque: Antiquiores et Chrono et Titanibus fuistis. Et alius: Antiquior quam chaos, et Saturnia regna. And another: Alii putant consiliarios haec dicere de seipsis, quasi ipsi suam sapientiam ab avis acceptam, et stemma regium apud Pharaonem depraedicent, itaque apud eum sibi auctoritatem concilient; nam, ut ait S. Hieronymus, Aegyptii sui generis conditores, heroes et deos esse putant, nempe Oron, Isin, Osiridem, Tryphonem; et ob id se, non jam ex regio, sed ex divino semine productos jactant; unde et Septuaginta vertunt, quomodo dicitis regi, Filii sapientium nos. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, S. Thomas et Hugo. Vere Satyricus: "Noli respicere ad faleras et nomina vana Catonum." Et rursum: "Et genus, et proavos, et quae non fecimus ipsi: Vix ea nostra voco." Grande est nobilem esse, non videri; nobilem vivere, non nasci; nobilem esse non gente, non genere, sed virtute et gestis.
19:13
13. DECEPERUNT AEGYPTUM, ANGULUM POPULORUM EJUS. Angulus, quia in aedificio principem tenet locum, et utrumque parietem continet et stringit; hinc metaphorice ab Hebraeis usurpatur pro principe, qui populum suis legibus stringit et continet, estque firmamentum, columna et decus regni ac reipublicae. Ita Christus dicitur "factus in caput anguli," et esse lapis angularis Ecclesiae, Psalm. CXVII, 22, et Matth. cap. XXI, 42. Sic Helvetiorum respublicae vocantur Cantones, id est anguli. Sensus ergo est, q. d. Consiliarii deceperunt Pharaonem, dicentes Aegyptum esse angulum, id est principem populorum, qui scilicet vicinis populis praeemineat, cujusque sit, eos in officio et pace continere, eosque contra hostes tueri, q. d. Tuum est, o Pharao! tueri Judaeos contra Nabuchodonosor, hic tuus est titulus, hoc tuum avitum stemma; scilicet Pharao est angulus populorum, Pharao est defensor et protector Judaeorum aliarumque vicinarum gentium. Hoc est consilium eorum stultum, de quo dixit vers. 11; nam hac ratione Pharaoni et Aegypto exitium attulerunt; irritarunt enim et provocarunt Chaldaeos, eorumque potentissimum et bellicosissimum regem, qui proinde invaserunt et vastarunt Aegyptum. Alii, ut Leo Castrius, Arias et Lyranus haec accipiunt de excidio Aegypti per Romanos. Unde argute Lyranus: "Angulus, ait, qui duabus lineis concurrentibus efficitur, hic dicitur conjunctio Antonii et Cleopatrae." 14. Spiritum vertiginis, quo caput turbatum verti solet, ut putet omnia quae videt gyrari et rotari. "Spiritus ergo vertiginis" est spiritus perturbatus et erroneus. Unde Chaldaeus et Septuaginta vertunt, spiritum erroris. Hinc et Noster mox explicat, subdens: "Et errare fecerunt Aegyptum in omni opere suo," q. d. Deus excaecavit eos. Deus invertit et infatuavit consilium eorum: quomodo id faciat Deus, dixi Can. XXVII.
19:15
15. ET NON ERIT AEGYPTO OPUS, QUOD FACIAT CAPUT ET CAUDAM, q. d. Consilia et opera Aegyptiorum erunt imprudentia, inutilia et noxia; ita ut non sit opus eorum aliquod "quod faciat," id est arguat et demonstret in eo gerendo fuisse "caput," id est senem et sapientem virum; et "caudam," id est juvenem vegetum ac validum, qui exsequeretur ea quae senes et sapientes prudenter decreverant. Nota hebraismum: facere caput, id est principem, est facere opus principis, dignum principe, ob quod mereatur fieri vel esse princeps, ita ut opus illud videatur quasi ipsum facere principem. Unde Antiochena versio habet: Non erit Aegyptius vir qui fiat primarius (princeps) neque cauda, et in illa die erit Aegyptius quasi mulier, timebit et pavebit a manu Dei potentis. Et Arabica Alexandrina: Non erit Aegyptio vir, quem constituat caput et caudam, primum et ultimum. INCURVANTEM ET REFRENANTEM. Idem est cum eo quod praecessit caput et caudam. Ita Arabica et Syriaca jam citata. Unde Septuaginta vertunt, principium et finem, q. d. Opus Aegyptiorum, quasi Assyriorum, erit imprudens, insulsum et mancum, non habens caput et caudam, principium et finem. Audi S. Hieronymum: "Dominus, ait, miscuit eis spiritum erroris, et errare fecerunt Aegyptum in omnibus operibus suis, sicut errat ebrius, et vomens, qui inebriatus est vitiis, de quibus ebriis Joel loquitur: Vae qui ebrii estis absque vino! Et non solum ebrii, sed et vomentes furorem draconum, et furorem aspidum insanabilem, ut postquam hujuscemodi vinum evomuerint, intelligant ebrietatem suam, atque cognoscant, quod quamdiu ebrii fuerint, nec principium habuerint nec finem, id est nec caput nec caudam, sed truncum ex utraque parte animal. Unde Septuaginta et Symmachus transtulerunt, ἀρχὴν καὶ τέλος: Aquila, incurvum atque perversum: in incurvo senes intelligi volens, in perverso lascivientes pueros qui omnia perversa faciant, ac per hoc esse sensum, quod in Aegypto non solum caput desit et cauda, sed et senes et pueri, id est et principium et finis. Juvenes ergo et pueri vocantur perversi et refrenantes, quia aguntur aestibus passionum, quae frenari debent. Pagninus et Vatablus haec vertunt in nominativo, hoc modo: Nec erit Aegypto opus, quod faciat, sive caput, sive cauda; sive ramus, sive juncus, sicque explicant, q. d. "Neque magnates, neque plebeii agent quidquam, quod prosit reipublicae, neque eorum opera aut industria liberari poterit Aegyptus ab Assyriis: caput et ramus sunt homines primi ordinis; cauda et juncus, plebeii et ignobiles." Vide dicta cap. IX, 14.
19:17
17. Erit terra Juda Aegypto in pavorem. q. d. Etiam ipsum Judae nomen pavori erit Aegyptiis, eo quod cum illi opitulari voluerunt, tantam cladem ab Assyriis acceperunt. Unde Aquila pro pavorem vertit, γύρωσιν, "cum qui pavidus et tremens circumfert oculos, et advenientem formidat inimicum," ut ait et explicat S. Hieronymus; secundo, S. Cyrillus: Juda, inquit, erit terror Aegyptiis, propter Christum ex se natum, qui postea sub Josia, quem praelio vicerunt, Judaeam oppresserunt, et regem quem voluit praefecit illis Pharao. conteret idola Aegyptiorum; tertio, et optime Sanchez: Pavor, inquit, significat reverentiam, religionem, observantiam et admirationem. Unde S. Hieronymus in Comment. pro pavorem vertit solemnitatem, q. d. Veniet tempus, cum Aegyptus Christiana sacra suscipiet, tuncque eamdem religionem, eademque festa colet, quae colit terra Juda, id est Ecclesia, quae coepit in Sion et Juda. Illa diserte explicat Zacharias, cap. XIV, 16. Transit enim hic Propheta a clade Aegypti ad ejus restaurationem per Christum, ut de more laeta tristibus subnectat, et vetera omnia patrum facta Christi liberatoris consolatione et redemptione concludat: patet ex sequentibus.
19:18
18. IN DIE ILLA ERUNT QUINQUE CIVITATES. "Quinque," id est multae; ponitur enim numerus definitus pro indefinito, q. d. Aegyptii nunc valde abhorrent a Judaeis, eorumque lingua et religione, licet eis contermini sint; sed futurum est, ut ipsi studiosi sint linguae Hebraicae (quae hic Chananaica vocatur; quia Hebraei incolebant terram, quae olim fuit Chananaeorum), vel Syriacae illi affinis, et non tantum linguae, sed et religionis. Perinde ac si ex adverso hodie in Hungaria urbes aliquae ita impiae inveniantur, ut Christiani nominis perfaesae usque adeo ad Mahometismum aspirent, ut ipsam etiam linguam Arabicam, in qua scriptum est Mahometis Alcoran, vulgo discant et loquantur: "Lingua Chanaanitis, inquit S. Hieronymus, media est inter Aegyptiam et Hebraeam, et Hebraeae magna ex parte confinis." Mystice S. Hieronymus: Aliqui, inquit, per has quinque civitates, intelligunt quinque Ecclesiae ordines tempore Christi: scilicet Episcopos, presbyteros, diaconos, fideles et catechumenos. Tropologice, Procopius, Ambrosius, Augustinus, et ex iis Leo Castrius, quinque civitates, inquiunt, sunt multae Religiosorum familiae, laurae et mandrae, id est monasteria in Aegypto; adeo ut in una ejus urbe, scilicet Oxirincho, fuerint viginti millia monachorum: unus Abbas Or habuerit sub se tria millia, Abbas Serapion decem millia monachorum; in aliis pluribus Thebaidis urbibus, multa eorum fuerunt millia; ita ut urbes, non tam laicorum essent, quam Religiosorum habitacula, in quibus ipsi quasi formicae innumerabiles degebant, operi manuum et orationi dediti. Hi corporis et animi sensibus quinque toti ferebantur in Deum, et lingua loquebantur Chanaanide, id est Judaica, qua psalmos Deique eloquia assidue canebant, Deumque laudabant; quinario enim perfectio, et plenitudo servorum et Religiosorum Christi significatur, ut docet S. Ambrosius in Psal. CXVIII, serm. 22, ad illa verba: "Erravi sicut ovis quae periit;" et S. Augustinus, tom. X in Matth., serm. 23, ubi pariter mystice sic explicat quinque virgines prudentes, de quibus Christus in Evangelio. Addit S. Hieronymus, quinque sensus loqui lingua Aegyptia, cum carnales voluptates sectantur; Chanaanitide vero, cum spirituales. Vide eum. JURANTES PER DOMINUM, id est Dominum colentes et invocantes. Scriptura enim per juramentum, omnem Dei cultum significat, scilicet ex parte totum per synecdochen. Porro inter illas Aegypti civitates erit una Heliopolis (id est civitas solis; quia in ea erat templum solis: unde solis, quasi dei sui, cultui erat dicata). Hoc, inquit S. Hieronymus, usque hodie factum esse patet: Ostracina enim civitas, et caeterae juxta Rinocoruram, et Casium, quae conterminae sunt Judaeae, loquuntur syriace, et putant nonnulli vicinos Syros a Nabuchodonosore eo esse translatos; secundo, verius et clarius haec impleta sunt tempore Christi, et S. Marci, uti patebit vers. 19. Quasi dicas: Aegyptus suscipiet fidem et cultum Christi, loqueturque pie et christiane, uti loquuntur Apostoli aliique Judaei ad Christum conversi. Ita S. Cyrillus et alii passim. Numerat quinque civitates, quia quinque erant primariae urbes, et quasi metropoles in Aegypto, quas nominat Ezechiel cap. XXX, scilicet Memphis, Tanis, Alexandria, Bubastus et Heliopolis. Prae aliis autem nominat Heliopolim, quae sita est inter Alexandriam et Coptum, tum quia Heliopoli vigebat solis et deorum cultus; unde erat illa civitas sacerdotum, teste Strabone lib. XVII: quocirca maxime illa initio restitit Evangelio Christi, tum quia subacta a Christo et Apostolis, tantum Christo quantum soli et idolis addicta fuit, mireque in ea floruere Christiana religio et Monachismus. Unde Heliopolis, ejusque monasteriorum et monachorum toties apud Palladium, Ruffinum et alios fit mentio. Turpiter ergo errat Calvinus, qui pro civitas solis, vertit: Civitas desolationis una vocabitur, huncque dat sensum: "His verbis sextam quamque urbem exitio designat, significans omnes sine spe restitutionis perire, qui non convertuntur ad Deum, ut ipsum colant. Opponit enim urbes Aegypti quae incipient eum agnoscere, aliis quae exitio devotae sunt. Dan cherem enim exsecrationem et maledictionem significat, quam desolatio, id est excidium et mors aeterna, consequitur." Errat, inquam, nam pro חֶרֶם cherem, id est sol, uti legunt et vertunt S. Hieronymus, Septuaginta, Chaldaeus, Symmachus, Vatablus, et alii passim, legit חֵרֶם, id est anathema; atque patet ex ipsa textus serie nullam esse hic oppositionem, sed ejusdem materiae et sententiae continuationem. Denique quia Hebraeum cheres non tantum solem, sed et testam significat; hinc aliqui ὄστρακον, id est testam, vertunt, per eamque putant significari Ostracinam urbem, ait S. Hieronymus.
19:19
19. IN DIE ILLA. Nota: Prophetae dicunt in die illa, id est in tempore illo, licet diu post futuro. Hoc autem diem vocant, licet post, vel per plures annos evolvatur, quia in praescientia Dei decursus unius regni, imo totius saeculi, unus quasi idemque est: respicit autem ad diem novi Testamenti, de quo egit vers. 17. Vide Can. IV. Nota secundo: Onias, Oniae sancti pontificis, de quo II Machab. III et IV, filius, cum tempore Machabaeorum Judaeam ab Antiochis, Demetriis, et aliis Syriae regibus vastari videret, fugit in Aegyptum ad Ptolemaeum Philometorem, eique hunc Isaiae locum allegavit, quasi juberet hic Deus, sibi exstrui templum in Aegypto, illudque ei persuasit; qui Heliopoli templum Judaeis exstruxit, ejusque pontificem constituit Oniam jam dictum. Ita Josephus, XIII Antiq. VI. Verum perperam; nil tale voluit Isaias, nam Onias vituperatus fuit a Judaeis, qui merito hoc ejus factum improbaverunt: quia non licebat in lege veteri extra Jerusalem altare vel templum Deo erigere, hi vero altaris erectores laudantur ab Isaia. Dico ergo Prophetam advolare ad tempora Christi, quem Deus misit Aegyptiis omnibusque gentibus redemptorem, adeo ut in Aegypto sub S. Marco, et deinceps maxime viguerit Christianismus, imo ibidem a S. Marco et Essaeis coeperit vita monastica et religiosa. Ita S. Augustinus, lib. I De Unitate Ecclesiae, cap. XIV. Vota enim Evangelica (id est de servandis consiliis Evangelicis), et praesertim monastica paupertatis, castitatis et obedientiae, hic notantur, foreque asseruntur in Christianismo, cum dicit Propheta: "Et vota vovebunt Domino, et solvent." Frustra ergo hic se torquet Calvinus, ut ea elidat hoc titulo, quod non sint consona verbo Dei, sed sint ἐθελοθρησκεία, quam Paulus damnat, Coloss. II, 23. Verum hoc probandum est Calvino; contrarium enim ostendi, Coloss. II. ET TITULUS DOMINI JUXTA TERMINUM EJUS. Titulos vocat, vel templa, ut Cyrillus, vel crucem Christi, vel statuas, vel columnas erectas in honorem Christi, q. d. Aegyptii per suas provincias et terminos erigent cruces, templa, altaria, etc. Christo; hunc enim, non autem idola, ut olim, invocabunt cum erunt in tribulatione, qui mittet eis salvatores, scilicet insignes Praelatos et Principes, qui eos ab hostibus tum corporalibus, tum spiritualibus liberent et defendant.
19:22
22. Et percutiet Dominus, q. d. Vastabit Deus Aegyptum, tum per Assyrios, tum per Chaldaeos; sed post 40 annos eam sibi restituet, uti praedixit Ezechiel, cap. XXIX, vers. 13; secundo, et potius, q. d. Deus Aegyptios jam Christianos effectos castigabit, tum ad expiationem peccatorum, tum ad probationem, et majorem coronam eorum.
19:23
23. IN DIE ILLA ERIT VIA DE AEGYPTO IN ASSYRIOS, q. d. Tempore Christi erit mutua pax, commercium et societas inter gentes olim hostiles, quales fuerunt Aegyptii et Assyrii. Christianismus enim est lex pacis, quae gentes inimicas in unam fidem, et charitatem, et Ecclesiam cogit et unit. ET SERVIENT AEGYPTII ASSUR, scilicet iis obsequiis, quibus Christiani per charitatem sibi invicem serviunt, praesertim mittendo eo praedicatores et sacerdotes insignes. Secundo, planius ex Hebraeo verti potest cum Vatablo et Montano: Colent Dominum Aegyptii cum Assyriis, sub quibus et Babylonios accipe. Et sic Sanchez nostram Versionem explicat, q. d. Servient (Deo) Aegyptii Assur, sive Assyria, id est simul cum Assyrio. Unde sequitur:
19:24
24. IN DIE ILLA ERIT ISRAEL TERTIUS AEGYPTIO. Tertius, qui scilicet aeque ut Aegyptii et Assyrii fidem et cultum Christi recipiat, ideoque benedictio, id est maxime benedictus, erit, q. d. Tres has nationes, scilicet, Israelitae, Aegyptii et Assyrii, quae nunc ita inter se dimicant, conspirabunt in Christianismo. BENEDICTIO IN MEDIO TERRAE. Sicut Israel erat medius inter Aegyptios et Assyrios, ita ex eo, utpote Dei populo, benedictio per Christum effundetur in Aegyptios aliasque gentes. Unde, licet aliae gentes sint a me benedicendae, tamen haereditas mea est, eritque Israel; sicut enim Israel olim fuit populus peculiariter a Deo electus, ita et nunc erit. Nam ex eo nascentur Christus, B. Virgo, Apostoli, primi Christiani, imo Christianismus et Ecclesia Dei, "opus manuum mearum (scilicet, tu es, dicet Deus) Assyrio."
19:1
In parte ista comminatur destructionem Aegyptiorum, prosequens modum et ordinem; et dividitur in partes tres: et primo describitur poenae praeparatio; in secunda, ipsa destructio, ibi, Et iradat Aegyptum; in tertia, utilitatis consecutio, ibi,
In die illa erunt quinque civitates. Praeparatio autem poenae describitur quantum ad quatuor. Primo quantum ad dispositionem hostium, Ascendet, inspirando, super nubem, ex qua tempestas, levem, propter agilitatem et promptitudinem: Ps. 96: « Nubes et caligo in circuitu ejus. » Secundo quantum ad stuporem gubernantium deorum. Et movebuntur simulacra: quia contracti sunt ab Assyriis: vel quia dare responsion non potuerunt: vel quia nec codem die apparuerunt. Cor Aegypti, idest rex et principes, ex quibus totus vigor Aegypti. Supra 1: « Omne caput languidum, et omne cor moerens. » Tertio quantum ad dissensionem resistentium: quantum ad exteriuorem contrectationem, Et concurrere, quantum ad extraneos, Aegyptios adversus Aegyptios; quantum ad consanguineos, Pugnabit vir contra fratrem suum; quantum ad notos et amicos, Et vir contra amicum suum; quantum ad diversos populos, Civitas. Ponit voluntatum diversitatem: Dirumpetur, idest dividetur, spiritus, idest voluntas in visceribus ejus, idest in incolis te rae. Matth. 12: « Omne regnum in seipsum divisum desolabitur. » Quarto quantum ad errorem consiliantium hominum, Et consilium. Job 5: « Apprehendit sapientes in astutia eorum, et consilium pravorum dissipat, » idest daemonum. Et interrogabunt, frustra. Supra 8: « Et cum dixerint ad vos: Quaerite a pythonibus, et a divinis, qui occidunt incarnationibus suis. »
Nota super illo verbo, Super nubem, quia est quadruplex nubes. Prima assumptae carnis. Job. 58: « Ubi eras cum ponerem nubem vestimentum ejus, et caligine illud quasi pannis infantiae obvolverem? » Secunda est virginalis ventris. 3 Reg. 18: « Ecce nubecula parva ascendebat de mari. » Tertia est devotae mentis. Ps. 67: « Magnificentia ejus et virtus ejus in nubibus. » Quaria judiciariae sedis. Ps. 96: « Nubes et caligo in circuitu ejus, justitia et judicium praeparatio sedis ejus. »
Item nota, quod de prima nube procedit pluvia sacramentalis vel sanctificationis. Joan. 19: « De latere (Domini) continuo exivit sanguis et aqua. » De secunda procedit cibus consolationis. Sap. 19: « Nubes castra obumbrabat, et ex aqua quae ante erat, terra apparuit arida. » Et infra (ibidem): « Videntes tua mirabilia, et mon— s’ra: tamquam enim qui deaverunt escam. De tertia procedit coruscatio praedicationis. Job 37: Frumentum desiderat nubes, et nub-s spargunt lumen suum. De quarta procedit tempestas damnationis. Ps. 67: Virtus ejus in nubibus.
Item nota super illo verbo, Nubem levem, quod prima dicitur levis propter eminentiam dignitatis. Daniel. 7: Ecce in nubibus similis filio hominis veniebat. Secunda dicitur levis propter virginitatis puritatem Apocal. 14: Et ecce nu bem candidum, et super nubem sedentem similem filio hominis. Tertia dicitur levis propter obedientiae velocitatem. Infra 69: Qui sunt isti qui ut nubes volant? Quarta dicitur levis propter executionis facilitatem. Ecclesi 45: In magnitudine sua posuit nubes, et contracti sunt lapides grandinis.
19:4
Et tradam Aegyptum in manu dominorum crudelum.
19:5
Hic prosequitur ipsam destructionem: et primo quantum ad populi servitutem; secundo quantum ad terrae desolationem, ibi, Et are-scet aqua de mari; tertio quantum ad sapientium stuporem, ibi, Stulti principes Thaneos. In manu dominorum crudelium, Assyriorum scilicet, et Chaldaeorum et Romanorum. Deut. 28: Servies inimico tuo, quem immitte tibi Dominus, in fame et siti, et nuditate, et omni penuria: et ponet jugum ferreum super cervicem tuam, donec te conterat. Destructionem autem terrae designat per siccitatem aquarum, in quibus Aegyptus ornata et dives est: vel quia ira Dei praevenit ut aquae siccarentur, et animalia morerentur: vel loquitur parabolice, quasi dicat: Tanta erit tribulatio quod videbitur etiam aquas siccae. Ponit ergo tria. Primo siccitatis modum, Are-et, idest minuetur, fluvius, Nilus, vel flumina alia. Ezechiël. 50: Faciam alveos fluminum aridos.
19:6
Secundo ponit siccitatis signum, Calamus et juncus, quae nutriuntur in aquis. Infra 55: Orietur vigor calami et jonci. Tertio ponit siccitatis dænum, Nudabitur: primo agriculturae, a fonte. Idest a principio: vel hoc ad finem. Psalm. 106: Posuit flumina in desertum, et exitum aquarum in sitim. Secundo piscatorum, Moerebunt piscatores. Ezec. 29: Proiciam te in desertum, et omnes pisces fluminis tui. Tertio diversorum artificum, Confundentur qui operantur linum, quod nascitur in locis humidis. Flaccensia, idest arenæ: lacunas, vivaria.
19:11
Stulti principes Thaneos. Hic ponit hominum stuporem: et primo quantum ad errorem in consiliis; secundo quantum ad timorem in bellis. ibi, In die illa erit Aegyptus quasi mulieres. Circa primum tria. Primo irridet sapientum stultitiam quantum ad deliberationem: Stulti principes, idest philosophi, Thaneos, ubi vigebat studium: Jerem. 51: A scientia stultus factus est omnis homo: quantum ad consilii promulgationem sapientes, quantum ad sui commendationem, Quomodo dicetis Pharaoni? idest, quomodo poteritis dicere, quando putabit vos male consultisse, hoc quod unusquisque vestrum solebat dicere ad sui commendationem, ut ejus consilio credatur, Filius sapientium; quasi dicat, he editate sapientiam possideo; vel discipulus regum, qui antiquitus Philosophi erant. Job 15: Et senes et antiqui sunt in nobis, multo vetustiores quam pares tui. Secundo irridet regis confidentiam. Ubi nunc. Et primo quaestionem: infra 47: Non est qui salvete; secundo responsionem, Stulti emarcuerunt, idest defecerunt, ut supra; tertio irridet populi decepti ignaviam, De-ceperunt. Hic tria facit. Primo ponit sapientum deceptionem, Deceperunt angulum, idest regnum, in quo multi conjunguntur sicut pariëtes in angulo. Infra 47: Sapientia tua et scientia tua deceptit te. Secundo Dei permissionem, Dominus miscevit: saepe dicitur metaphorice.
19:14
Spiritum vertiginis, idest erroris, ad modum ejus qui patitur vertiginem. 5 Reg. ult.: Dedit Dominus spiritum mendacii in ore omnium prophetarum tuorum. Tertio ipsius populi errorem, Et errare. Caput, videlicet neque quo ad principium; caudam, neque quo ad finem: incuvantem, quo ad senem; refrenant-m, quo ad juvenem, qui refrenatione indiget, vel lascivientem. 2 Tim. 5: Mali autem homines et seductores proficient in pejus. In illa die erit Aegyptus quasi mulieres. Hic comminatur timorem robustorum.
19:16
Et primo ponit timorem, Quasi mulieres, infirmi et imbecilles. Jer. 31: Devoratum est ro-bur eorum, et facti sunt quasi mulieres. Secundo rationem, Erít terra Juda, scilicet memoria malorum quae fecerunt eis avertentes eos a cultu Dei pro quo sciunt iram Dei se incurrissse. 1 Mach. 6: Nunc reminiscor malorum quae feci in Jerusalem.
19:18
In die illa erunt quinque civitates in terra Aegypti. Hic ponitur consecutio, vel consolationis, scilicet eorum conversio. Et primo conversionis signum triplex: quorum primum est juramentum, Jurantes. Infra 63: Jurabit in Deo amem: quia oblivioni traditae sunt angustiae prior-res. Civitas solis, Heliopolis. Linguam Chana-naeam, quae confinis est linguae Judæorum, ut in lingua etiam convenient cum populo Dei. In his enim translati sunt a Nabuchodonosor quidam Syri, qui linguam propriam tenerent.
19:19
Secundum signum est sacrum aedificium, Altare Domini et titulus: quia multos deos coelebant, sicut dicitur Act. 17. Hoc (ut dicunt quidam) impletum est tempore Machabaeorum, quando multis Judaeis fugientibus in Aegyptum, Onias volens implere hane prophetiam, aedificavit altare contra praeceptum legis, quod est contra illud Exod. 20: Non aedificabis mihi altare: de quo arguitur Dan. 11: Filii quoque prævaricatorum populi tui extollentur ut impleant visionem, et corrent. Unde patet quod non est iste intellectus; sed de altari aedificando ad cultum christianum. Tertium signum est quia invocant Dei auxilium, Clamabunt salvatorem, Jesum. Psalm. 90: Clamabit ad me, et ego exau-diam eum. Secundo ponit conversionis modum: et primo quantum ad fidei susceptionem, Cognoscent: Jer. 51: Omnes cognoscent me a minori usque ad maximum, ait Dominus; secundo quantum ad sacrificiorum et votorum oblationem, Et colent: Malach. 1: In omni loco offeretur nomini meo oblatio munda; tertio quantum ad peccatorum remissionem: Et percute-t, primo per multas poenas; et sanabit, a peccato. Job 3: Ipse vulnerat et medetur, percuit et manus ejus sanabunt. Tertio ponit conversionis triplicem effectum: scilicet pacem: In die illa erit via, quod ante non poterat esse per diversa regna, quae nato Domino juncta sunt sub Romanis. Servient, in mercimonis sibi invicem: vel quia milites Syri erant in legionibus Romanorum ad custodiam Aegypti. Supra 2: Non levabit gens contra gentem gladium. Secundo promittit secundum effectum, fidei veritatem: In die illa tertius; simul, et aequaliter Romanis servicens, et in unitate fidei. Joan. 10: « Fiet unum ovile et unus pastor. » Rom. 10: « Non est distinctio Judaei et Graeci. » Tertio ponit tertium effectum, scilicet benedictionem divinam: Erit, scilicet Israel, benedictio, quia per Apostolos totus mundus benedictionem Dei percipiet. Hereditas, quia ibi natus, et mysteria salutis nostrae explevit. Psal. 115: « Benedixit domui Israel. »
19:1
v. 4 « Onus Aegypti. Ecce Dominus ascendet super nubem levem et ingredietur. Aegyptum et. commovebuntur simulacra. Aegypti a. facie eius et cor Aegypti tabescet. in medio eius » ; — etiam hoc loco Isaias statim ab initio paucis complectitur quae in subseq. latius est prosecuturus. Deus iudex nubibus vehi, in nubibus descendere perhibetur (cf. Ps. 17, 10; 96, 2. 2 Reg. 22, 11); ponit enim nubem ascensum suum et ambulat super pennas ventorum (Ps. 103, 3). Nubes levis symbolum est qua celeritate et facilitate subito ad poenas repetendas adsit (Sanct. Mald. Malv. For. Men.Tir.). Quam efficax sit Domini praesentia, pulcherrime demonstratur: Dominus ingreditur Aegyptum et idola contremiscunt, aufugiunt ; cor Aegypti i. e. ea quibus sapientia et potentia et vigor Aegypti quam maxime constituitur, quasi aquae diffluent et in nihilum redigentur, ita ut Aegyptus omni vi et vita destituta iaceat ; cor enim Hebraeis ponitur pro fonte vitae et vigoris et virtutis ac vires omnes et intellectus et voluntatis complectitur. Cum Deus iam olim in deos Aegyptiorum et in Aegyptum iudicia exercuerit (cf. Ex, 12, 12. Num. 33, 4), iure optimo et non sine arte proponuntur idola terrore concuti et virtus Aegypti collabi ac deficere, quam. primum advenientem Dominum suspicantur, cuius potentiam olim adeo experta sunt. Et cum deorum popularium gloria et ipsius populi.prosperitas intime inter se ex gentium opinione connecterentur (cf. quae notavi ad Am. 1, 15. Nah. 1, 14. Hab. 1, 16. Zach. 2, 8), in strage populi clades quoque deorum agnosci debet. Quare in subseq. vates prostrationem populi describens idolorum quoque impotentiam egregie proponit. Primus quasi gressus quo populus interitui obviam fertur est magna inter cives dissensio, sunt inimicitiae et bella civilia quibus inter se discerpunt. Unde sententia iudicis fertur
Sublimi modo describitur ipse Dominus iudex descendens et ingrediens Aegyptum, coram quo idola Aegypti corruunt et omnis Aegyptiorum virtus ac potentia evanescit :
Anc. — Deus in iudicium descendet contra idola et superbiam Aegyptiorum; ipsi odiis ac bellis intestinis inter se concertantes et omnis sani consilii expertes praedae erunt tyranno duro; duram sortem describit vates imagine Nili siccati, qua metaphora omnia defutura minatur, quae usui et voluptati olim fuerint (19, 1-f0). In tale autem infortunium ruent poenas iustas luentes arrogantiae, fastus; stupiditate et terrore ingenti perculsi iam nihil remedii ad stragem avertendam excogitare poterunt, sed cum pavore duram Dei manum in se experientur (19, 41-17). Verum etiam Aegyptiis ruina haec erit in salutem : paulatim enim a parvis initiis cognitio Dei et cultus inter eos spargetur; in tribulatione cognoscent Dominum et colent et ita simul cum Assur et Israel populo Dei accensebuntur (19, 18-25). Hoc quidem pro tempore satis remoto. Quod vaticinium ut confirmetur et via ostendatur, qua impletio erit incipienda, aliud addit vates : iubetur scil. a Deo incedere publice habitu captivi, ut ipse palam omen sit et portentum exhibeat rei mox futurae i. e. Aegyptios et Aethiopes in captivitatem cum ignominia iri abductum ; unde Iudaei pudore suffundantur, quia a talibus opem efflagitaverint (20, 1-6). Quam clarissime ostenditur hoc quoque oraculo, superbiam ac potentiam humanam esse deiiciendam, ut ex illa ruina Dei sublimitas agnoscatur et salus efflorescat. Ergo hic quoque cernitur quod 2, 12 seq. dictum est et illud vincimini quia Emmanuel. Neque minus sedulo vates adnotat, quid emolumenti iam pro aequalibus suis ex vaticinio capiendum sit; id explicite effertur 20, 5. 6; quare bene S. Hier. : « ordo pulcherrimus, ut quomodo in priore visione sermo propheticus Damasco minabatur quod decem tribus in illa habuerint auxilium, sic etiam nunc Aegypto vastitas praedicetur, ob cuius auxilium Dei neglecta sit invocatio ». — Aegyptum autem et Aethiopiam distincte et separatim recenseri, ad temporis conditionem prorsus consentaneum est; simili modo Sennacherib quoque refert se in pugna apud Altaqu (Elthece) aurigas et filios regum Aegypti et aurigas regum Meroe vivos cepisse.
19:2
v. 2 « et concurrere faciam Aegyptios adversus Aegyptios et pugnabit. vir contra fratrem. suum et. vir contra amicum suwm, civitas adversus civitatem, regnum adversus regnum »; — Aegyptum internis dissidiis saepius esse discissam, iam ex pluribus dynastiis quae saepe variis in partibus imperium exercebant, facile colligitur; eius rei aperta quoque exstant testimonia et monumenta historica ; ita iam pro tempore Ramses III id narratur in papyro cui nomen Harris, terram sine rege a principibus regionum vel nomorum esse vexatam, qui inter sese caede grassarentur (cf. Vaeg.). Tempore quoque posteriore Aegyptus media et inferior et praesertim princeps saiticus Tafnecht expugnabatur a Pianchi rege Aethiopum (cf. Stade, De Is. vaticiniis aethiop. Wiedemann, 4Kgypt. Geschichte p. 563 seq.). Etiam maior rerum perturbatio exstitit, cum dynastia aethiopica expulsa Aegyptus in duodecim regna discinderetur, donec Psammetichus dodecarcha pugna ad Momemphim facta ope militam ionicorum, caricorum, graecorum unum regnum constitueret, quod ipse eiusque filius Nechao duro imperio continebant. Has et similes rerum subversiones propheta describit et quantopere Aegyptii consilii expertes impotes futuri sint calamitatibus avertendis pronuntiat
19:3
v. 9 « et dirumpetur spiritus Aegypti in. visceribus eius et. consilium eius praecipitabo et interrogabunt simulacra sua et divinos suos et pythones et ariolos » ; — hebr. evacuabitur spiritus ! i. e. affine est perire, absorberi vel deglutiri consilium, ut neque consilium capere possint neque si ceperint quidquam proficiant aut iuxta consilium efficiant (For. sim. Mar.) vel Aegyptus velut exanimata erit, hyperbole ex comparatione corporis humani desumpta (Malv.). Frustra recurrent ad locupletem idololatriae et, divinationum apparatum, quem ipsa enumeratione longiore vates ridet. Hebr. idola vocantur vana, nihil ; G"2N explicant mussitatores, hebr. nomen a secreto dicitur quod arcanis vel secretis verbis artem suam exercent, vel secreta verba susurrant (For. Malv.) et incantationum formulas mussitant; de 2w cf. 8,19. Ad id ergo sapientia et prudentia recidet Aegyptiorum, ut ad res inanes et ad praestigiatores et circulatores consilii capiendi causa confugiant — praeclaram ironiam et irrisionem falsae ac fucatae sapientiae ! In tanta vero consiliorum inopia — et si quid excogitaverint, illud se destructurum esse Dominus profitetur — facile iugo tyrannorum externorum subiicientur
19:4
v. 4 « e£. tradem Aegyptum in manu. dominorum crudelium et rez fortis dominabitur. eorum, ait Dominus Deus. cxercituum. » ; — Aegyptios multoties ab Assyriis esse devictos, monumenta testantur ; Samaria capta socios quoque Osee regis, inter quos erat Schabaka rex Aegypti, a Sargone esse punitos eiusannalibus proditur; Sennacherib quoque bellum Aegyptiis intulit eosque ad Elthecen devicit ; filius eius et eius nepos, Asarhaddon et Asurbanipal, Aegyptiis clades intulerunt (cf. Stimmen aus Maria-Laach 1873 p. 144. 153; ad Nah. 3, 8. Vigourouz, la Bible et les découvertes mod. IV. p. 198. 162. 996). Hebr. rez durus ; post Assyrios Aegyptus vexabatur a Chaldaeis et ipse quoque Psammetichus rex durus appellari meruit, qui postpositis indigenis extraneos fovebat, ita ut testibus Diodoro (1, 61) et Herodoto (2, 30) ducenta millia militum aegyptiorum in Aethiopiam immigrarent Aegypto relicta (cf. IVaeg.). Sane licet in his quoque et. similibus saltem aliquam cernere verborum prophetae impletionem, quamvis vates non tam facta particularia praedicere quam normam statuere generalem censendus sit; verum non erit inutile paucis indicasse, qua ratione norma illa eventibus mox subsecutis iam in opus deduci coepta sit. Bellis illis atque dissidiis internis etiam damnum non minimum ipsi regioni esse illatum facile liquet. Tempore enim bellorum agriculturam lacere patet, destrui canales, aquaeductus et reliqua quoque instrumenta prosperitatis ac fertilitatis regioni aegyptiacae consentanea in aperto est; unde novarum calamitatum frequens origo cernitur. Hisce si Nili inundationis defectus accesserit atque penuria, multiplici clade terram aegyptiacam iri afflictum manifestum est. Has miserias vates proponit, quibus priores illas civiles àugeat nexumque denuo ostendat qui adsit inler homines et ipsius regionis conditionem : Deus enim ipsis utitur creaturis ad ultionem de inimicis capiendam :
19:5
v. 8 «et arescet aqua de mari et fluvius desolabitur atque siccabitur» ; — maris nomine (cf. 18, 2) Nilus designatur qui eo nomine praesertim tempore inundationis vel eius ratione habita dignus reputatur, quippe qui maris instar totam late regionem occupat a medio mense Augusto usque ad Octobrem, ita ut fere sola oppida et vici insularum instar ex undis emineant. Si vero largi deficiunt imbres quibus Nili fontes alantur augeanturque, tum et ipse fluvius arescere videtur; eius autem inundatione salutifera sublata nulla iam pro Aegypto remanet spes sementis et messis; unde cum fluvio arescente arescunt omnes Aegyptiorum opes ac divitiae misere dispereunt. Simul cum eo canales aquis destituti potius perniciei sunt regioni :
19:6
v. 6 «et deficient flumina; attenuabuntur et siccabuntur rivi aggerum » ; — versionem lat. intelligere poteris de rivis qui aggeribus ad irrigandos agros deducebantur (cf. Mald. Sanct.); hebr. verte : et foetebunt rivi, attenuabuntur. et siccabuntur fluvii Matzor i, e. Aegypti i. e. Yv2 cf. Mich. 7, 12. 2 Reg. 19, 24; S. Hier. vocabulum etymologice vertit; alvei aquis carentes foetorem et putredinem exhalant et sicut antea regioni decori erant et amoenitati, ita nunc horrori et, exitio, Inde fit, ut viror omnis pereat : «calamus et iuncus marcescet ; v. '1 nudabitur alveus rivi a fonte suo et omnis sementis irrigua siccabitur, 'arescet eL non erit» ; — i. e. «neque fons aut caput Nili aquis ut antea fluminis alveum implebit et sementis varia quae a fluminis inundatione vitam et incrementum exspectabat arente Nilo ipsa quoque arescet et peribit» (Sanct.); vel explica a fonte : alveus destituetur aquis quia fons, unde fluunt, arescet (cf. Mald. Sa, Mar. Men.). Hebr. verte : v. "1 gramineta * iuxta. fluvium et ad. os fluvii et omne satum — fluvii (iuxta fluvium) exarescet, corrumpetur (LXX &vsp4702eo» quasi vento) et nullum erit; cf. Vat. For. Mar. Malv. et recentiores. Segetes ergo et prata misere interibunt; etiam ,varii hominum ordines praeter agrorum cultores illa calamitate afflicti necessariis ad vitae sustentationem carebunt. Ita primo et praecipue piscatores
19:8
v. 8 « et moerebunt piscatores et lugebunt omnes mittentes in ftumen hamum et ezpandentes rete super faciem aquarum emarcescent » ; — duos piscandi modos vocabulo generali subiungit vates hamo alterum, alterum retibus exercitum vel nassis; Nilum piscibus abundasse referunt (cf. Herodotus 2, 92); eos fuisse sapidos ex populi in deserto commorantis votis et desideriis elucet (Num. 11, 5). Ariditate et quae inde consequitur sterilitate magnum quoque detrimentum capiunt opifices linorum pexorum
19:9
v. 9 « confundentur qui operabantur limum pectentes et tezentes. subtilia » ; — hebr. qui operantur lina pectinata et. texentes candidum i.e. qui pannos conficiunt ex lino sedula cura pectinibus purgato vel pectinato et qui texunt byssum vel linum album, candidum, pannos byssinos eosque subtiles, Eiusmodi opificiis insignes erant Aegyptii iisque pannis commercia exercebant (cf. Ez. 91, 1). Artem eam texendi apud Aegyptios antiquissimam etiam Israelitas ab iisdem didicisse testimonio sunt aulaea et vela quae v. g. pro tabernaculo foederis in deserto fiebant. Verum non solum opifices, sed optimates quoque rebus adversis affligentur ; in omnes enim serpere calamitatem vates singula complexus hanc partem absolvit in hebr. et erunt. columnae eius (1. e. potentes quibus respublica fulcitur et quasi consistit) contritae et omnes qui mercedem faciunt erunt afftictà animis. Apta est sane conclusio qua summatim comprehenditur quod in antecedentibus de ruina potentiae et culturae opificiorumque Aegyptiorum dictum est. Versio vulg. unam partem ex antecedentibus retractat :
19:10
v. 10 «eterunt irrigua eius flaccentia; omnes qui faciebant lacunas ad capiendos pisces» ; — ad prius membrum vide v. 5. 6 ; alterum explicatur de piscinis vel vivariis (cf. Mald. Mar. Malv. For. Osor. Sasb.) aut deseptis vel caveis ad piscaturam factis vel de stagnis excavatis quae inundatione Nili aquis piscibusque implentur, ex quibus autem aqua recedente pisces iam non exire possunt (cf. Sanct.). Versio S. Hier. inde explicari poterit, quod nn bibere significat et alterum membrum ait se iuxta sensum interpretatum esse; profitetur enim in hebr. et in cunctis interpretibus in loco piscium poni animas; ob oculos ergo habuit Dax paludem, lacum ; interpretationem lacunas fere etiam Chald. exhibet, et similiter hebr. quoque intellexerunt de obicibus quibus aquae concluduntur (cf..*^5D Gen. 8, 2. Ps. 63, 12) et aggeribus Iarchius, Saadias, quos vide apud Ros. — Hebr. 32i de potu intellexerunt LXX et Syrus ; de illis notat S. Hier. : « notandum quod pro lacunis LXX tó6ov transtulerunt quod genus,est potionis ex frugibus aquaque confectum et vulgo in Dalmatiae Pannoniaeque provinciis gentili barbaroque sermone appellatur sabaium ». — Celerum magna cernitur varietas in expositione texlus hebr.; LXX zi Écovza oi Épyatópsvo: £v ó22vm ; videntur intellexisse fextores cf. nn, "nu; Aq. «i &xoünao: «wá; vsraxiivoguiyvai ; fortasse a nw ponere; ad idem respexisse videtur Theod. Tati; ali interpretati sunt de machinis textoriis contritis; ita iam Chald. ; alias explicáüones vide apud Malv. Ros. Ges. Hodie eam sequuntur omnes quamsupra dedi, quae est apta et simplex et facile verbis accommodatur ; nno esse fundamenta, columnàs ; idque dici de proceribus (cf. 3, 1); de DAN cf. Is. 58, 5 et may afflictum esse.
19:11
v. 114 « Stulti principes Taneos, sapienles consiliarii Pharaonis dederunt consilium insipiens ; quomodo dicetis Pharaoni : filius sapientium ego, filius regum antiquorum » 9? — hebr. solummodo stolidi principes Zoan, sapientes consiliariorum Pharaonis ; consilium infatuatum est (obbrutuit; cf. Malv. Vat.). Sapientia Aegyptiorum in proverbium abierat ; unde Salomon laudatur, quod praecedebat eius sapientia sapientiam omnium orientalium et Aegyptiorum (3 Reg. 4, 30) ; eorum sapientiae laudem quoque commemorat Herodotus (2, 6. 11. 160). Tanis vel Zoan, urbs antiquissima (Num. 13, 23), in Delta inter septemtrionem et occidentem spectante sita, inter Nili partem sebennyticam et pelusiacam, eo maiore iure hic nominatur, quia saepius sedes eratregiae dynastiae (21. et 23. secundum Manethonem). Etiam ininscriptionibus assyriacis extempore Sargonis mentio fit regis ex Zoan (cf. Revue arch. Oct. 1871 p. 214). Principes ac consiliarii regis suam iactant sapientiam ex eo quod illam iure quasi hereditario longa generationum serie in suis familiis habeant propriam, immo ex suo ordine, sacerdotali scil., olim reges exstiterint, quibus ipsa antiquitate splendor quidam ac gloria uti fieri solet, facile conciliatur. Quantopere vero aestimata sit sapientia antiquorum, quaein una sapientium stirpe aliena ab extraneorum commixtione ad posteros longa aetate propagetur, lege Iob 8, 8 ; 15, 10. 19. Adnotat Malv. : « nam sacerdotes aegyptii iactabant a primo rege ad Sethonem progenies hominum fuisse trecentas quadraginta unam et totidem in terra pontifices et reges; vide Herodotum 2, 142, et alioqui Aegyptii omnium hominum se primos exstitisse arbitrabantur, ut idem 2, 2 tradit ». Plerique magistratus civiles ex ordine sacerdotali eligebantur ; ex eodem ordine consiliarii regis (qui in monumentis rerum gnari designantur) et iudices assumebantur, a quorum agendi ratione ipse rex ! quam plurimum dependebat (cf. Riehm, Handwoerterb. I p. 326). Ad prima regni aegyptiaci tempora SS. Hier. refert filium. regum antiquorum ; « significat quod Aegyptii heroas et deos auctores suae gentis simulent Oron et Isin et Osirin et Typhonem »; ceterum in dynastia vigesima post Ramses XII Her Hor summus sacerdos thebanus, rerum potitus nomen et insignia regis usurpavit et post ipsum a Pinetsem I et deinceps per septem generationes familia sacerdotalis thronum aegyptiacum (dynastia 21. tanitica) occupabat, contra quam tamen postmodum alia dynastia tanitica bellum gerere incipiebat et demum familiam sacerdotalem throno deiecit. Quare sacerdotes consiliarii merito se dicunt filios regum antiquorum, neque opus est cum Sanct. ea verba ab ipso rege dicta esse affirmare. Verum sapientia eorum egregie confunditur ipsa regni aegypiiaci ruina, cui mederi vel quam cohibere nulla ratione valent. Unde vates mente cernens rerum perturbationem et difficultates, quas modo exposuit, cam ironia regem exagitat
Quod vates in v. 10 hebr. indicaverat de primoribus, iam latius prosequitur; ita enim v. 10 et antecedentia suo modo comprehenduntur et subsequentia praeparantur. Uti Deus Aegyptiorum potentiam et culturam conteret, ita sapientiam et prudentiam de qua superbierunt confundet. ' Est igitur eadem iudicii denuntiatio alio modo facta ;
19:12
v. 49 « ubi munc sunt sapientes tui ? annuntient. tibi et. indicent. quid. cogitaverit. Dominus exercituum. super Aegyptum » ! — si vere sapientes sunt, saltem nunc cum eventus iamiam compleri coepti sint, doceant regem, quo consilio et quo rerum exitu haec fieri incipiant. At cum rerum omnium sortes apud unum Dominum exercituum conditae sint, qui universa pro sua moderatur sapientia et eos prosequitur fines iisque adiumentis quae longissime ab humana prudentia et sapientia absint, fieri nequit, ut sacerdotes idololatrae aptum dent regi consilium. Id enim Deus agit, ut confundat sapientes ; quare illi suis consiliis miseriam non modo non minuunt, verum augent
19:13
v. 13 « stulti facti sunt principes Taneos, emarcuerunt principes Mempheos, deceperunt Aegyptum, angulum populorum eius » ; — Memphis celebris urbs regia Aegypti inferioris est ; unde qui in sedibus regiis sapientia conspicui erant stulte egisse et decepti esse dicuntur, et qui ipsis confidebant, pariter decepti sunj ; angulum populorum explicat S. Hier. : « idioma Scripturarum est, ut angulum pro regno ponant, eo quod populos contineat et quasi in tota domo fortissimus sit » ; alii : deceperunt Aegyptum et praesidia populorum eius, eos qui populis sunt fulcro et adiutorio (Sa, Mar. Calm.) ; alii arete id ad Aegyptum referentes exponunt : quae (Aegyptus) omnium populorum quos sibi subiugaverat aut foedere adiunxerat firmamentum erat et decus (Sanct. Men. Tir. sim. Schegg). Hebr. verte : Aegyptum errare fecerunt anguli tribuum eius i. e. qui putabantur esse angulus et firmamentum, illi sapientes quibus ut angulis firmissimis Aegyptus nitebatur, qui qua$i erant lapides angulares in republica, illi ipsi misere omnem fefellerunt spem (cf. Malv. For. Vat. et recentiores). In hebr. pro Memphis habetur 75 quam vocem multi volunt eandem esse ac zj2 et utramque esse contractam ex 732. Memphin h. l. explicant LXX, Syrus, Chald. et sequuntur Troch. Del. Kn. Drechsl. Naeg. — Sed iam. Brugsch monuit formam n haud posse conciliari cum hieroglyphico Men-nefr, Mennef, nomine urbis Mempheos, sed formam requiri Nepu vel Nep (Die Georisphie des alten Aeg. I p. 290) et revera satis erebro mentio fit in hieroglyphicis urbis Nap, Napi, Napit, Napata (cf. Brugsch |. c. p. 65. 14. 100. 152. 161. 163); erat Nap, Napat metropolis decimae regionis Nubiae aegyptiacae (cf. Brugsch, Dictionnaire géogr. de l'ancienne Égypté p. 336); unde per totam late regionem aegyptiacam usque in Aethiopiam omnia perturbari et. consilia sapientium infatuari asseritur. Vide Revue arch. l. c. p. 215. Cur vero ipsi sapientes in tales miserias populum protruserint, ratio affertur
19:14
v. 14 « Dominus miscuit ài medio eius spiritum vertiginis et errare fecerunt Aegyptum in omni opere suo, sicut errat ebrius et vomens »; — hebr. sicut errat ebrius in vomitu suo ; Deus scil. iramittit in animos eorum spiritum vertiginis; uti alias porrigere dicitur calicem furoris sui, ut bibant et inebrientur et prae terrore et angustiis stupefacti tamquam ebrii omnisque consilii expertes corruant (cf. Ier. 25, 18 ; 49, 12; 51, 1. Ez. 23, 32. Ps. "14, 9), ita hoc loco etiam potum iis miscere perhibetur, quo vertigine correpti ipsi omnia susque deque vertant; in rebus arctis ea capient consilia quibus magis magisque ruinam sibi attrahant, et si ipsi duces ita mente capti sunt, reliquum vulgus nihil quod salutisit vel emolumento posse perficere per se patet. Sunt duces caeci et duces caecorum ; quare utrique in foveam cadent. In ebrio eiusque vomitu cernitur et ablatio omnis considerationis, stupor, hebetudo, omnium sensuum perturbatio et foedissimae ruinae indignitas. In tali autem conditione non adfore remedium, declaratur
19:15
v. 45 « et non . erit Aegypto opus, quod faciat caput et caudam, incurvantem et refremantem » ; — ad verba vide quae notavi ad 9, 14. Hebr. verte e£ non erit Aegypto opus, quod. facit (expedire potest et perficere) caput et cauda, ramus et iuncus i. e. neque principes et nobiles neque plebeii et infimi aliquid quod emolumento sit consilium vel opus excogitare vel efficere possunt (cf. Vat. Pagninus, Malv. Mald. Sanct. Lap. For. Mar. Calm. et recentiores). Secundum quem sensum etiam explica textum lat. : non erit opus, quod vel primoribus et plebeiis, vel subiectis et imperantibus subsidium afferat ; paulo aliter verba interpretatur sua S. Hier. : « nullum habebit Aegyptus opus sive consilium quod aut caput habeat aut finem aut senibus conveniat aut pueris » ; quae tamen explicatio longius recedit a textu originali. Alii verba latina hoe modo sano donare sensa conantur : et non erit in Aegypto opus quod faciat seu ostendat fuisse inter eos caput, hoc est virum cordatum, aut subditos obedientes, aut esse aliquem dominum et servum obsequentem (ef. Lap. Sanct. Men. Tir. Gord.). Etiam LXX habent à zoríset xegaMy xo oügkv, doy?» xoi T5Aog ultima verba eliam ex Sym. afferuntur, dum Theod. verba retinuit hebr. xezok xc àyuiv. S. Cyr. ita sententiam graecam concipit : « nec iuvenilia facinora aggredientur, hoc enim est principium et caput, nec in optatissimum finem occurrent quae geruntur, lioc enim est cauda et finis; omnis enim humana consultatio infructuosa et omne praesidium imbecillum nec ulla ex parte iuvare potest, si Deus poena afficit ». Alii textum lat. ita enodant, ut caput et caudam, incurvantem et refrenantem velint dependere a v. 14 errare fecerunt ; ita Sasb. Pint. Schegg, qui ea de causa reliqua quae interponuntur parenthesi includi vult vel lextum lat. ita corrigere ut scribatur cauda etc. Quanta futura sit deiectio et humiliatio Aegyptiorum qui olim adeo erant, superbi, audaces, immites (S. Cyr.), et per quem sit inferenda, denuo inculcatur
19:16
v. 16 « in die illa erit Aegyptus quasi mulieres et stupebunt et timebunt a facie. commotionis manus Domini exercituum quam ipse movebit super eam » ; — cf. 10, 32. Pulcherrime iam insinuat vates, quomodo etiam illis summa deiectio et imbecillitas via futura sit salutis : incipient enim ac discent timere manum Domini ; iam in tali causa metus et terroris quam sentire et agnoscere docentur germen latet salutis; initium enim sapientiae timor Domini, et vates eo modo docet, uti hominem miseriis afflictum, ita populum quoque gravi calamitate pressum facilius ad Dei cognitionem et cultum adduci, proinde non solum pro Iudaeis valere, verum normam constitui generalem : sola vexatio dabit intellectam (Is. 28, 19). Iis enim nihil valere idola perspicient et calamitates suapte natura hominem inducunt, ut inopiae suae conscius a potentiore numine se percuti sentiat et ad illud supplex confugiat. Hanc autem viam qua ad salutem praeparandi sunt, accuratius delineat
19:17
v. 471 « et erit terra [uda Aegypto in. pavorem ; omnis qui illius fuerit recordatus pavebit a. facie consilii Domini exercituum, quod ipse cogitavit super eam »; — uti olim Aegyptii exclamarunt : fugiamus Israelem, Dominus enim pugnat pro eis contra nos (Ex. 14, 25), ita tunc timor Domini regionem aegyptiacam pervadet, timor scil. Domini irati, adeo ut ipsum [udaeae nomen, ubi scil. Deus colitur et habitare et unde ad ceteras orbis partes proficisci concipitur (For.), iis fiat terrori eisque ultionem Domini quem foeda sua idololatria provocaverant (cf. Ier. 46, 10. 23. Ez. 29, 3-10 ; 30, 13 ; 31, 10 etc.) in memoriam cum pavore reducat. : Vaticinium hoe modo generali illam describit viam et rationem qua Aegyptii sint humiliandi, ut iis quoque aditus ad salutem pateat. Id iam eo ostenditur quia statim fructus ille salutaris subiungitur (praesertim a v. 18), quia vaticinio huie aliud subditur particulare ae determinatum cp. 20 et quia oraculum hoc prophetae subsequentes Ieremias et Ezechiel denuo recolunt et quomodo paulatim et per partes saeculorum decursu implendum sit docent. Porro indolem esse generalem etiam tota hae oraculorum serie suadetur (vide quae dicta sunt ad cp. 13). Unde in invasione Assyriorum aliquid sane cernitur impletionis, neque tamen illa vaticinium exhauritur. Significationem generalem iam rite cernimus intellectam in glossa : multis dominis Aegyptus tradita est : Assyriis, Nabuchodonosori, Alexandro, Romanis. Nihilominus ita conformatum est oraculum, ut in denuntiatione iudicii ea proponatur rerum conditio qua imago quaedam eventuum qui mox in Aegyptum erant devolvendi repraesentetur. Cum enim Schabaca (Sua), a Sargone apud Raphiam devictus fugam cepisset (cf. Vigourowx ]l. c. p. 164), in ipso regno aegyptiaco magna rerum perturbatio est subsecuta (cf. Schrader, Keilinschriften u. A. T. ad Is. 19, 1; JVet. p. 128; Wiedemann, Aegypt. Geschichte p. 584 seq.); ex fastis Asarhaddonis et Asurbanipali pari modo colligitur iis temporibus Aegyptum internis quoque dissidiis fuisse vexatam. Terrae autem proventum et varia quae instituta erant ad regionis fertilitatem promovendam, canales ad aquas Nili inundantis apte distribuendas et longinquis quoque agris. advehendas, opificia et similia multum cepisse detrimenti ex bellis continuis et invasione hostium, nemo negabit. Et si ad haec — id quod cum saepius in Aegypto accidat probabilitate non caret — alia accesserint infortunia v. g. imbrium in regionibus superioribus defectus, ita ut Nili inundationes vel penitus omitterentur vel debitam non attingerent mensuram, iam habes terrae aegyptiacae conditionem talem qualem vaticinatus est Isaias. Verum donec fructus ille salutaris exsisteret, de quo in subseq., eadem norma iudicii et calamitatis et eruditionis iterato erat applicanda, uti oraculis quoque Ieremiae et Ezechielis demonstratur.
19:18
v. 18 « In die illa erunt quinque civitates in terra Aegypti loquentes lingua Chanaan et iurantes per Dominum exercituum; civitas solis vocabitur una » ; — lingua Chanaan loqui est loqui lingua populi electi, veri Dei cultoris, et significatur sensus induere atque animos illius. Loquela enim animi sententiae et affectus panduntur et praeterea unaquaeque lingua peculiaribus vocibus exprimit et declarat gentis indolem et fidem. Unde abiicere notiones idolorum, proscribere superstitiones, novis de Deo rebusque divinis conceptibus animum imbuere et totam loquendi sentiendique de rebus altioribus rationem mutare, verbo fidem terrae Chanaan amplecti apte. exprimitur per metaphoram loqui lingua Chanaan. Gentiles enim etsi sonos verborum eosdem retinent ad unius Dei fidem adducti, tamen iisdem verbis iam alias addunt notiones puriores, sublimiores, haustas ex institutione per veri Dei cultores accepta; unde uti ex modo fidelium iam cogitant, sentiunt, iudicant, ita eorum quoque lingua loqui iure dici possunt. Et cum in vetere foedere veri Dei cultores ex instituto stabili solum invenirentur in gente iudaica quae primarie incolebat Chanaan ut sedem propriam, cum ergo solum in Chanaan theocratia exsisteret, iure adoptatur lingua Chanaan tamquam symbolum et testimonium, quo quis religionem ac fidem Dei amplecti perhibeatur. Vere quoque dicitur lingua populi electi lingua Chanaan ; maiores enim populi israelitici eam usu adoptarunt linguam posterisque legabant, quam in terra Chanaan usu tritam repererunt patrio suo sermone relicto (cf. Gen. 31, 47; uti iam ex rabbi Elia Mar. adnotat et vide Cornely, Introd. I p. 233). Proinde sensus idem est qui habetur apud Soph. 3, 9: reddam populis labium electum. Quam fideliter verosensus religiosos retenturi et opere ostensuri sint, declaratur, dum vocantur iuramento adstricti Domino exercituum (hebr.) ei obstricti, ei fidem dantes (cf. For. Malv. Troch. Drechsl. Kn. Del. Naeg.) eamque fidem sollemni asseveratione et sacro iuramento obsignantes ; textus lat. unum cultus divini genus pro toto effert. Verum etiam in Aegypto salus a parvis initiis orietur; quod pro Israel iam toties vates inculcaverat : reliquiae convertentur, etiam pro Aegypto in quinque civitatibus proponitur. Cum enim plurimae essent urbes Aegyptiorum (cf. Brugsch, Die Geographie des alten Aegypten I), quinque sane pro paucis habendae sunt, ita ut numerus quinarius per modum locutionis fere proverbialis pro aliquibus iisque paucis usurpetur, uti usuvenire videmus Lev. 26, 8. 4 Reg. 21, 3. Is. 30, 17.1 Cor. 14, 19. Sed in parvo etiam numero non deerit eximius religionis ac pietatis splendor. Una enim ex istis paucis vocabitur i. e. erit civitas solis; talem in se exprimet et exhibebit indolem, ut merito appellari possit eo nomine — ea est enim vis phrasis hebr. vocari cf. ad "1, 14 et praeterea 4, 26; 4,3; 9, 6; 32, 5; 35, 8; 41, 4; 54, 6 etc. — Erit igitur una prae ceteris fide àc religione insignis, lucens uti sol et splen - dorem suum longe lateque diffundens ; aliis verbis : in coetu illoaegyptiaco aderunt qui sanctitate fulgebunt. Atque re quidem vera, si in mentem revocaveris quam eximie in primis rei christianae saeculis sanctitas emicuerit anachoretarum in Thebaide, non erit difficile civitatem solis in Aegypto invenire. : Cur numerus ponatur quinarius, alii aliter explicant; ibi enim cernunt expressas aut multas urbes vel omnes (cf. Sanct. Mald. Lap. Men. Tir.) aut quinque urbes determinatas ; ita apud S. Hier. aliqui intelligi volebant civitates iuxta Rhinocoruram et Casium, « quas usque hodie in Aegypto lingua chananitide, hoc est, syra loqui manifestum est, et putant e vicino Syros atque Arabas a Nabuchodonosor in illam terram fuisse translatos » ; sim. S. Cyr. ; alii recensent sex illas urbes in quibus ex Herodoto (2, 69) praecipue celebrantur sollemnitates et coetus festivi (Malv.); alii alias (cf. Hitz.). Alii in numero quinario qui sit dimidia pars denarii, numeri perfectionis, notionem cernunt expressam rei imperfectae, per partes et fragmenta solum exsistentis (Del. RoAl.) vel rei iam dimidiatim acquisitae (Naeg.). Verum expositio simplicissima et aliis locis commendata ea est quam supra dedi. Textus mas. nomen civitatis effert DY11 "7, quae lectio num sit genuina momen istud civitatis solis Iudaeis esset cognitum, et insuper leremias eius destructionem praediceret, facile intelligitur, quomodo fudaei odio illius templi instigati urbem solis in urbem destruetionis, cheres in heres, mutare potuerint. Immo in 6 codd. legitur ann urbs maledictionis. — Hisce igitur rationibus censeo cum veteribus illis testimoniis contra textum mas. o^ esse legendum ; hanc autem vocem cum iisdem ex hebr. esse explicandam, non ex radice arabica urbs custodiae vel protectionis (id quod Ges. Ewald, Maurer, Kn. volunt). LXX habent x6 docóix, i. e. p*3n iustitiae civitas. Censet A4. Scholz (Die alexandrin. Uebersetzung d. Is. p. 10) hanc lectionem esse genuinam. Verum haec sententia id incommodi habet, quod nomen pro salute messianica usitatum et ideo omnibus commune uni tribuitur civitati. Aliud est, si lerusalem simili appellatione decoratur, quia lerusalem non unam aliquam civitatem in regno messianieo exhibet, verum ut theocratiae centrum ipsius regni messianici typum ac figuram in se exprimit. Quod Scholz praeterea addit bà1 ex norma canonis athbasch (de quo. vide Cornely, Introd. I p. 600) esse ortum, est valde mancum ; nam pro tertia litera id nullo pacto valet, pro secunda solum, si schin et sin ut duae literae numerantur ; quod si pro prima litera quoque feceris, non habebis quod haberi oportet. — Sym. legit móc fov; Aq. et Theod. praebent des, quod ex eod. syr. hes. D seribitur (cf. Middeldorpf p. 93. Field ad h. l.). Syrus quoque pro D? testimonium fert. Vocem eam $. Ephr. explicat urbem iustitiae. Hoc sane mirum ; videtur ergo illud 4ccó:x LXX ob oculos habuisse. Barh. vocem explicat Arisch, quam urbem Severus Ant. primam occurrere dicit e Palaestina Aegyptum ingredienti; sequiore aetate ab incolis dictam fuisse Rhinocoruram, postea Phacus vel Phacussam ; in Scripturis vero vocari Bethschemes et positam essein ea Aegypti parte quae subiaceat Heliopoli (cf. S. Ephr. opp. II p. 51). — Longiorem de hoc loco dissertationem scripsit Reinke, Tüb. Quartalschrift 1870 p. 1-31; vide quoque Geiger, Urschrift und UÜbersetz. p. 18. 19. Posiquam v. 18 generali quadam ratione cognitionem Dei et religionem in Aegypto fore dictum est, iam peculiarialquaedam cultus documenta et pietatis testimonia proponuntur
Denuo fit quod vates iam 2, 1'1 statuerat, incurvata hominum sublimitate et altitudine virorum humiliata elevabitur Dominus solus; sed haec gloria Dei est salus hominum vera ablatis humanae superbiae impedimentis ; valet enim illud: vincimini quia Emmanuel (8, 9. 10). Quare propheta postquam v. 16. 11 parva salutis initia ex timore Dei vindicis orta innuit, ea iam per gradus quosdam explicat et quomodo paulatim maiora sint captura incrementa ostendit formula in die illa saepius repetita (cf. v. 16. 18. 19. 23. 24). Et primo quidem aliquos sensus et mentem cultorum Dei esse in se expressuros vates dicit
19:19
v. 19 « n die illa erit altare Domini inm medio terrae Aegypti et. titulus Domini iuxta. terminum eius » ; — cum terra media et terminus, finis terrae, nominetur, cultum Dei per totam late Aegyptum passim esse propagatum innuitur, Mentione facta altaris Domini, 09cwxccáo:co 7372, arctos veteris foederis limites auferri et tempus declarari messianicum constat, cum id terrae alienigenarum attribuatur, quod ex legis mosaicae norma uni solum loco cultui sacro peculiare esse poterat. Ti(ulus i. e. monumentum, columna, memoriale cultus Domini in eius honorem et gloriam erectum ac consecratum exprimit, Dei cognitionem et cultum magni aestimari, laudes Dei publice celebrari, ipsam regionem iam professione publica Deo consecrari. In his duobus igitur religio designatur quae sacrificiis et orationibus laudis ac gratiarum actionis continetur et exercetur. Cum Aegyptus habeat altare Domini. et monumentum eius, quod in laudem ipsius ad victorias celebrandas vel ad gratam beneficiorum recordationem erigi solet, Dominum victoriam reportasse dicitur de idolis, adesse significatur illud tempus quo etiam gentes in suo quaeque loco (cf. ad Soph. 2, 11) Dominum colent cultu sacrificali (cf. ad Mal. 1, 11) et supplicationibus et publicis monumentis magnalia Dei profitebuntur. Unde locus hic insignis quoque est ad indolem religionis cultasque tempore messianico describendam. — Hunc locum Onias IV explicite allegat ad templum leopolitanum aedificandum. . Quia igitur altari et titulo Domini erectis Dominum occupasse Aegyptum et de idolis triumphum egisse manifestum sit,
19:20
v. 20 « erit in signum et in testimonium Domino exercituum in terra Aegypti »; —i.e. ipse ille cultus eiusque professio sollemnis et publica et terra Aegypti, olim solum idolorum templis et monumentis obsita, sed iam divina in se ostentans documenta aperte profitetur miram Dei potentiam et operationem, signum, miraculum a Deo patratum et ita £estimonium redditur praeclarum coram gentibus potentiae ac maiestatis divinae. Tunc autem cultu Dei assumpto iam non frustra, uti antea laboreinutili idola supplices adibant, supplices deprecabuntur : « clamabunt enim ad. Dominum a facie tribulantis et mittet eis salvatorem et pro pugnatorem qui liberet eos» ; —hebr. verte si clamabunt... mittet eis salvatorem et vindicem et liberabit eos ; commercium indicatur familiare inter Deum et populum fidelem ; supplicantibus opem laturus occurrit, uti olim populo iudaico miserat salvatores i. e. iudices, qui eos eriperent ab hostili oppressione; mittet vindices i. e. qui oppressorum causam agant et valide tueantur (cf. Mich. 5, 3. Abd. 21). Ea ratione se Aegyptiis ut Deum potentem opere exhibebit, Aegyptii autem hisce muneribus divinis ditati fervore pietatis eum religiosissime colent ;
19:21
v. 21 « et cognoscetur Dominus ab Aegypto et cognoscent Aegyptii Dominum in die illa et colent eum in hostiis et in muneribus et vota vovebunt Domino et solvent » ; — hebr. explica Deus sese manifestabit Aegyptiis, iis dabit, ut sciant eum i. e. eum tamquam talem experiantur qualis vi nominis sui est (cf. quae notavi ad Os. 2, 20); familiaris ac mutua quasi bonorum communicatio indicatur, qualis inter amicos exsistere solet : Deus se, potentiam, benignitatem, gloriam iis suam exhibebit, illi intimis eum animis cognoscendo et amando complectentur eumque hostiis et oblationibus colent et ultra ea quae debent sponte sua vota vovebunt et. voluntaria illa pietatis officia fideliter persolvent. Tempora cogita Isaiae et Aegyptum ea aetate foeda idololatria foedissime opertam et intelliges, cur vates tanta cum voluptate immoretur deseriptioni pietatis aegyptiacae olim futurae, quae insigni est documento omnibus, quid Deus efficere possit '. In ipsa autem enumeratione considera cultum exhibitum per sacrificia denuo commemoratum (cf. v. 19) et pietatem votis susceptam et declaratam ; habes in utroque quasi imagine depictum illud adorationis genus quod revera Deo offert Ecclesia catholica, quodque cum iam in vetere foedere i. e. in umbra exsisteret, perfectiore ac sublimiore modo in novo exhiberi debet, uti ipsa ratione typi ad impletionem, umbrae ad veritatem suo iure exigitur. Consequuntur autem vi verborum sacrificia et vota Dei cognitionem, idque merito, nam quo perfectius cognoscitur Deus, eo sublimior desideratur cultus quo homo quam maximum Deo rependat honorem et quam plenissime suam testetur devotionem ; utrumque autem perfectissime fieri per sacrificia et vota, ex ipsa horum notione facile colligitur. Unde simul perspicitur verbis prophetae non designari pro tempore messianico cultum solum oratione vel verbi Dei annuntiatione constantem, sed describi adorationem actibus sacrificii ? et votorum praeclaris exhibitam. Cernit vates Aegyptum nunc idolis quam maxime maculatam tempore futuro insignem pietate. Revera haec mutatio dexterae excelsi ! Quam quo pacto Deus sit effecturus paucis complectitur, denuo declarans normam Dei v. 21 servient (hebr.) in hostiis ete. idemque ex v. 93 eruitur. Per viam et mutuum commercium pax et amicitia et familiare inter eos commercium declaratur, neque servitus, sed aequalitas designatur; unde id autem efficiatur, aptissime subiungitur, eo scil. quia in unius Dei cultu ac servitio animi eorum coniuncti sunt; una iam mente et fide eadem Domino servient; inde ergo omnis pendet ibique vertitur pacis atque amiciiiae populorum cardo (cf. Is. 2, 4). Haec sane est pax illa Christi, ut dicit S. Cyr., «non enim modo superioribus administris et sanctis spiritibus terrae incolas coniunxit, sed gentes cum gentibus congredi et celebrare coetus inler se instituit ; antequam enim hoc commercium aliorum cum aliis venirei, separatae erant provinciae et urbes, crebrae seditiones ac turbationes ... et quosvis quibuscumque modis opprimere nobile quiddam et sane quam admirabile ducebatur». Hac pacis imagine post maximam perturbationem (v. 4 seq.) proposita animi alliciantur oportet el edoceantur, ubi tandem vera sit exquirenda beatitas. Via ex Aegypto in Assur sterni debet per terram Iuda et Israel ; quare illa iam imagine familiam Dei quasi in centro constitui ac contineri et iungi per populum electum satis innuitur. Haec autem magna Dei familia iure aequali iam gentes complectens et sollemni Dei declaratione agnita et proclamata nobis exhibetur
19:22
v. 22 «et percutiet Dominus Aegyptum plaga et sanabit eam et revertentur ad Dominum et placabitur eis et sanabit eos»; — ex iudicio scil. salus orietur; « plagam dicit regni privationem, sanationem vero cognitionem Dei; postquam enim illorum regnum evertit, pietatem docuit»; punit enim Deus, ut misereatur (Pint.), qui tandem est omnium iudiciorum Dei finis : vincimini quia Emmanuel (8, 9. 10). Sententia hac ea denuo comprehendi quae toto hoc vaticinio proposita sunt, ipsis verbis iam suadetur : nam percutere plaga 731 vehementem illam ac multiplicem percussionem significat, de qua in priore parte vaticinii sermo fiebat ; sanare vero morbum illum letalem auferri et veram coram Deo donari sanitatem explicat ; converti autem ad Dominum opponitur conditioni aversionis et. ignorantiae rerum divinarum, in qua antea obstringebantur. Neque si revertere dicis, aliam indieas notionem. Nain idola colere semper etiam pro gentibus est idem ac desciscere a Deo ; quare eadem ratione qua Israel idololatra meretrix vocatur, etiam Ninive meretrix appellatur apud Michaeam (1, 7) et Ezechiel Deum a gentibus esse abiectum et spretum dicens foedus illud etiam cum iis olim initum significat (16, 45). Alii versum intelligunt de Aegyptiis iam Deum 1. Bene id sensit S. Cyr. : « emphasim magnam et vim habet haec oratio quippe non siue admiratione dictum. Annon euim est ab opinione ac fide alienum et plane paradoxuin in ipsa regione Aegyptiorum altare Domini videri » ? 2, Bene Theod. : « sacrificium et donum vocat «5» uucctzny Xstcoupyíav ». colentibus, uti a v. 18 describuntur, sed qui si aliquid in Deum peccaverint denuo, ab eo erudientur ac paterne castigabuntur et castigati in gratiam recipientur ; ita Drechsl. Del. Naeg. Net. Hohl. Sed percutere plaga multo plus dicit quam paternam ac benignam castigationem ; qui necesse habent, ut convertant sead Dominum, aversi sunt ab ipso ; quare prior explicatio cum S. Cyr. Theod. Sanct. For. Calm. Troch. est praeferenda ; alii. utramque ex aequo proponunt (Lap. Men. Tir.); S. Hier. verba non ad punitionem, sed ad. probationem piorum refert; « quem enim diligit Dominus corripit, castigat autem omnem filium quem recipit ; persecutio non ad negationem credentium sed ad probationem pertinet et coronam ». Qualis futura sit sanatio, ulterius declaratur ita ut tres illi populi, de quibus in antecedentibus vel implicite vel explicite sermo erat, in summa inter se pace et bonorum communicatione vivere et unum populum Dei constituere dicantur (v. 23-23). In priore oraculi parte implicite As- Syrii qui Aegyptios oppressuri sint designantur, terra Iuda Aegyptiis erit in pavorem (v. 17), sed Deus auctor pacis in suo regno omnes verae amicitiae vinculo inter se adunabit. Si tempora spectantur vel quae fluxerunt vel quae Isaiae aetate fluunt, duo populi Aegyptiorum et Assyriorum quam maxime consistere conspiciuntur inimici theocratiae et ' etiam inter se bellis mutuis grassantes; unde quo maior est illorum a regno Dei abalienatio et inter se infensissimi odii bellorumque discordia, eo sublimius et magnificentius evadere cernitur vaticinium, quo mira illá mutatio et sanatio per dexteram excelsi efficienda praedicitur
19:23
v. 23 « in die illa erit via de Aegypto in Assyrios et intrabit Assyrius Aegyptum et Aegyptius in. Assyrios et servient Aegyptii Assur» ; — ultimum membrum in hebr. potest intelligi et servient Aegyptii cum. Assyriis (scil. Domino), et eo modo commodius explicatur cum Vat. Mald. Osor. Malv. Sanct. Sa, Lap. Men. Tir. Loch, Troch. Net. Rohl. Kn. Drechsl. Naeg. Del. (contra UXX, vulg. Syr. Chald. et aliquos etiam recentiores, uti For. Grotius, Hitz.); respicitur enim ad
19:24
v. 94 « in die illa erit Israel tertius Aegyptio et Assyrio, benedictio in medio terrae,
19:25
v. 25 cui benedixit Dominus exercituum dicens : benedictus populus meus Aegypti et opus manuum mearum. Assyrio, hereditas autem mea Israel » ; — en Dei foedus aequo iure gentes comprehendens; iam non solum Israel est populus Dei, gens electa, sed Israel est tertia pars cum Aegyptio et Assyrio i. e. populus Dei iam pari ratione coalescere cernitur ex iis qui eousque idolorum cultores et inimici theocratiae fuerant et ex populo Israel. Id ergo quo eousque solus Israel erat insignitus iam aequa ratione commune esse intelligitur gentibus; ita Israel in medio populorum collocatus (in umbilico terrae, Ez. 38, 12) revera attulit. benedictionem omnibus promissione quae Abraham facta erat iam opere impleta : in te benedicentur omnes gentes. Etiam nostro loco praeclare innuitur, quomodo benedictio haec primitus patriarchis data etin Israel quasi reposita per Israel cum aliis communicetur ; habes enim v. 41 cognitionem Dei per Iuda aliis indi, habes in via ex Aegypto in Assur terram Iuda tamquam mediam et familiare illud commercium promoventem. Unde quia Dei cognitio in Israel reposita simul cum reliquis bonis in ea una inclusis ad gentes promanavit, iure Israel benedictio dicitur in medio terrae i. e. foedere Dei universali concluso vates populum in eo cernit fastigio ac culmine positum, quod vaticiniis olim patribus benigne concessis erat assignatum. Hac vero benedictionis cum aliis communicatione reliquae gentes ad. eandem cum populo Dei dignitatem evehuntur ; id quod hoc loco ita exprimitur, ut Israel dicatur esse tertia pars cum Aegypto et Assur; ergo separatio illa est amota, « incireumcisi » iam non sunt immundi atque impuri, et simul admonemur ea appellatione et aequiparatione, ne alios locos de servitute vel subiectione perperam intelligamus (cf. ad 44, 2). Huic populo ex tribus illis conflato Dominus iam triplici benedictione bene precatur in modum benedictionis triplicis quam pontifex in populum pronuntiare iussus erat. (Num. 6, 24) : benedictus populus meus Aegyptus et opus manus meae Assur et hereditas mea Israel (hebr.); tituli honorifici eousque Israeli proprii iam etiam in gentes transferuntur : adoptionis gratia tribuitur Aegypto, Assur nova quadam creatione et transformatione a Deo ita constituitur, ut. opus Dei, opus manu divina restitutum dici possit et tamquam tale a Deo agnoscatur; Israeli perpetuo titulus ille servatur qui ei in patribus iam est inditus. Integram hanc familiam una benedictione i. e. aequo favore eademque gratia et benignitate Dominus prosequitur ac complectitur. Ecce ad quem tandem terminum ex Dei voluntate omnium populorum sortes tendunt! Post maximam illam cladem, miseriam, perturbationem summa hic nobis proponitur benedictio quam Dominus in eos pronuntiat quos duris castigationibus prosecutus erat. Uti 14, 32 Philisthaei et 16, 5 Moabitae ad salutem in Sion repositam amandantur, ita hoc loco postquam in antecedentibus et Israeli foedifrago et Assyriis (cp. 17. 18) et Aegyptiis (19, 4 seq.) clades est annuntiata, iisdem vera salus praedicitur. Et quemadmodum in cap. 18 epinicion Domini hostibus prostratis et maiestate Dei iu terris longinquis agnita celebratur, eadem ratione nostro loco in descriptione pacis, in cultus Dei unitate, in beata gentium inter se communicatione, in Dei amore ac benedictione praeclare ostenditur, Dei gloriam ac victoriam quam maxime redundaturam esse in omnium felicitatem et salutem. Nam vincimini, quia Emmanuel (8, 9, 10); ad salutem messianicam omnes gentium sortes divina providentia dirigi et in ea salute omnium reponi bonorum copiam ac summam beatitatem, etiam boc oraculo vates praeclare exhibuit ipsa miseriae priscae et salutis futurae inter se oppositione ac descriptione. Qua in re pro aequalibus Isaiae iam magnum continetur documentum. Aderant enim in aula et Achaz regis et Ezechiae sat multi, qui foedus cum extraneis, cum Assur, cum Aegypto, sibi saluti fore sperabant et summis appetebant votis; iis eo oraculo panditur, qua demum ratione Deus conciliaturus sit foedus Israel cum gentibus in cognitione et cultu Dei firmiter stabilitum ; unde simul elucet ante talem gentium conversionem nihil ab eis exspectari posse nisi miseriam et ruinam; hac enim cum ipsae involvantur ac ruant, etiam eos prosternent qui socieiem fatalem inierint. Quare in onere Aegypti opportunum pro Iuda proponitur documentum. Sensus non mutatur vel si benedictio refertur ad Israel, uti communiter faciunt interpretes et ipsa verborum conformatione et collocatione suadetur, vel si refertur ad numerum ternarium (Naeg.). Eo ipso enim quod [srael sit tertia pars, benedictio adesse dicitur terrae illi, cui antea maledictio erat inflicta ; unde benedictionem in Israel adesse et per Israelem gentium societate effecta in alios redundaturam esse asseritur. Alii quoque verba absolute posita esse concipiunt : exsistet benedictio in medio terrae i. e. in tribus illis regionibus (ef. Kn.). Quod additur cui. benedixit, in textu lat. commode refertur ad terram, cui a Deo benedictio illa in gentium adoptione conclusa iam promittitur ; alii referunt ad Israel vel vertunt : quoniam Dominus ei (Israeli) benedicit (cf. For. Rohl. Del.) ; « expectaret fortasse quispiam ut diceret propheta ; dicendo : Lenedictus populus meus Israel ; verum cum exponere vellet, quo pacto foret media benedictio et ceteri eius benedictionis futuri essent participes, dixit : benedictus populus meus Aegyptius... insinuans ex benedictione [sraelis profectum ut Aegyplii essent benedicti et Assyrii opus manuum Dei dicerentur » (For.).
19:6
(ibid. 7, 17-22; cf. 4, 9; Ps. 44). Altra volta si allude alla possibilità che il fiume rimanga asciutto (Is. 19, 6); anzi tra le gravi minacce che risuonano nelle parole di Ezechiele (29, 1-16) è quella di Jahweh di rendere arido, deserto, inabitabile l'Egitto a causa della superbia del faraone, …
19:8
… fatto che Alessandria è tutta circondata dalle acque del fiume oltre che dal mare (Nah., III, 8), all'ippopotamo e al coccodrillo del N. (Iob. 40, 10-28) e forse al dragone (Ex. 32, 2; Am. 9, 4); come pure ai pescatori con la rete e con l'amo (Is. 19, 8) e alle barche di papiro che vengono dall'Etiopia verso il settentrione (ibid. 18, 2). Aristide Calderini
19:11
… Gesù, pur asserendo che si dia a Cesare quanto gli compete (Mt. 22, 21), pur ammettendo in Pilato giudice la potestà di giudicare (Is. 19, 11), parla insieme di doverosa resistenza (Mt. 10, 17 sgg.) e di abuso del potere. …
… Durante la XXI dinastia T. fu per più di un secolo capitale del paese, sicché Is. 19, 11 e 13 dà particolarmente importanza ai « principi di T. ». Nel 667 a. C. fu saccheggiata da Assurbanipal e più tardi da Nabuchodonosor (onde la profezia di Ez. 30, 14-18). Al tempo …
19:19
… Nella Bibbia è commemorativo di un beneficio divino (Gen. 28, 18, 22; 31, 13; 35, 14), o di un patto (tra Giacobbe e Laban: Gen. 31, 45, 51 sg.; del patto del Sinai: Ex. 24, 4); è simbolo del culto del vero Dio (Is. 19, 19). Come stele funeraria (II Sam. 18, 18; Gen. 35, 20), è in uso ancor oggi tra i musulmani. …
a) Scrittura. — Nel Vecchio Testamento i Padri hanno riscontrato figure (p. es., l'agnello pasquale: Ev. 12, 17; Deut. 16; 17) e allusioni (p. es., Ps. 21, 23: « adorabunt et manducabunt »; Is. 19, 19: « in illa die erit altare Domini in medio terrae »; Dan. 3, 39; 12, 11) al Sacrificio eucaristico. …
19:21
… Difatti già in un testo di Is. 19, 21 il far v. e l'adempierli viene espressamente posto tra i modi di onorare Dio; questo appartiene appunto alla virtù della religione (v.). …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.