The prophet lamenteth the imminent ruine of the people, by the insolent crueltie of the Chaldees: 12. especially for that the holie citie shal be ransacked by idolaters, and most wicked men.
1The burden that Habacuc the prophet saw.Annunzio grave rivelato ad Habacuc profeta.THE burden that Habacuc the prophete saw.Onus quod vidit Habacuc propheta. 2How long, O Lord, shall I cry, and thou wilt not hear? shall I cry out to thee suffering violence, and thou wilt not save?Fino a quando, o Signore, griderò io, e tu non mi esaudirai? I getterò alte strida per le violenze, ch'io patisco, e tu non darai salute?How long ô Lord shal I crie, and thou wilt not heare? shal I crie out to thee suffering violence, and thou wilt not saue?Usquequo, Domine, clamabo, / et non exaudies ? / vociferabor ad te, vim patiens, / et non salvabis ? 3Why hast thou shewn me iniquity and grievance, to see rapine and injustice before me? and there is a judgment, but opposition is more powerful.Perchè mi fai tu vedere dinanzi a me iniquità, e dolori, rapine, e ingiustizie? E i contenziosi, e rissosi prevalgono.Why hast thou shewed me iniquitie and labour, to see praye and iniustice against me? and iudgement is made, & contradiction more mightie.Quare ostendisti mihi iniquitatem et laborem, / videre prædam et injustitiam contra me ? / Et factum est judicium, et contradictio potentior. 4Therefore the law is torn in pieces, and judgment cometh not to the end: because the wicked prevaileth against the just, therefore wrong judgment goeth forth.Per questo è straziata la legge, e non arriva al suo fine il giudizio; perocché l'empio ne può più, che il giusto; per questo i giudizj sono corrotti.For this cause is the law torne, & iudgement came not to the end: because the impious preuaileth agaynst the iust, therfore doth there come forth peruerse iudgement.Propter hoc lacerata est lex, / et non pervenit usque ad finem judicium; / quia impius prævalet adversus justum, / propterea egreditur judicium perversum. 5Behold ye among the nations, and see: wonder, and be astonished: for a work is done in your days, which no man will believe when it shall be told.Gettate gli occhi sopra le genti, e osservate: resterete ammirati, e stupefatti; perocché è avvenuta una cosa a' vostri giorni, la quale da nissuno sarà creduta, quando si annunzierà;Behold ye in the nations, and see: meruel, and be astonied: because a worke is done in your dayes, which no man wil beleue when it shal be told.Aspicite in gentibus, et videte; / admiramini, et obstupescite: / quia opus factum est in diebus vestris, / quod nemo credet cum narrabitur. 6For behold, I will raise up the Chaldeans, a bitter and swift nation, marching upon the breadth of the earth, to possess the dwelling places that are not their own.Perocché ecco che io farò muoversi i Caldei, gente cruda, e agile, che scorre tutta quanta la terra, per occupare le case altrui.Because loe I wil rayse vp the Chaldees, a bitter & swift nation, walking vpon the latitude of the earth, to possesse tabernacles not their owne.Quia ecce ego suscitabo Chaldæos, / gentem amaram et velocem, / ambulantem super latitudinem terræ, / ut possideat tabernacula non sua.
7They are dreadful, and terrible: from themselves shall their judgment, and their burden proceed.Ella è orribile, e tremenda: ella da se stessa semenziera, e gastigherà.It is horrible, and terrible: out of it self shal the iudgement, and the burden therof procede.Horribilis et terribilis est: / ex semetipsa judicium et onus ejus egredietur. 8Their horses are lighter than leopards, and swifter than evening wolves; and their horsemen shall be spread abroad: for their horsemen shall come from afar, they shall fly as an eagle that maketh haste to eat.I suoi cavalli son più leggeri dei pardi, e più veloci, che i lupi sul far della notte; e i suoi cavalli si spanderanno per ogni parte; i suoi cavalieri verranno da lungi, voleranno com' aquila a far suo pasto.His horses lighter then leopards, and swifter then euening wolues; and his horsemen shal be spred abrode, for his horsemen shal come from a far, they shal flie as an eagle hastening to eate.Leviores pardis equi ejus, / et velociores lupis vespertinis: / et diffundentur equites ejus: / equites namque ejus de longe venient; / volabunt quasi aquila festinans ad comedendum. 9They shall all come to the prey, their face is like a burning wind: and they shall gather together captives as the sand.Verranno tutti al bottino: la loro presenza è un vento, che arde: e metteranno insieme gli schiavi come l'arena.Al shal come to the praye, their faces a burning winde: & he shal gather together as the sand, captiuitie.Omnes ad prædam venient, / facies eorum ventus urens; / et congregabit quasi arenam captivitatem. 10And their prince shall triumph over kings, and princes shall be his laughingstock: and he shall laugh at every strong hold, and shall cast up a mount, and shall take it.E quegli trionferà dei regi, e si farà beffe de' potentati: egli si burlerà di tutte le fortezze, e alzerà la trinciera, e le espugnerà.And he shal triumph ouer kinges, & tyrants shal be his laughing flocke, and he shal laugh vpon euerie munition, and shal cast vp a mount, and shal take it.Et ipse de regibus triumphabit, / et tyranni ridiculi ejus erunt; / ipse super omnem munitionem ridebit, / et comportabit aggerem, et capiet eam. 11Then shall his spirit be changed, and he shall pass, and fall: this is his strength of his god.Allora si cangerà il suo spirito, e svanirà, e caderà: tale è la possanza di quel suo Dio.Then shal the spirit be changed, and he shal passe, & fal: this is his strength of his God.Tunc mutabitur spiritus, et pertransibit, et corruet: / hæc est fortitudo ejus dei sui.
12Wast thou not from the beginning, O Lord my God, my holy one, and we shall not die? Lord, thou hast appointed him for judgment: and made him strong for correction.Ma non se' tu fin da principio, o Signore Dio mio, mio Santo, e noi non morremo? Signore tu hai destinato costui a far vendetta, e per correzione nostra lo hai fondato in possanza.Why wast thou not from the beginning ô Lord my God, my holie one, & we shal not dye? Lord thou hast appoynted him for iudgement: and strong to chastise, thou hast founded him.Numquid non tu a principio, / Domine, Deus meus, sancte meus, / et non moriemur ? / Domine, in judicium posuisti eum, / et fortem, ut corriperes, fundasti eum. 13Thy eyes are too pure to behold evil, and thou canst not look on iniquity. Why lookest thou upon them that do unjust things, and holdest thy peace when the wicked devoureth the man that is more just than himself?Gli occhi tuoi son mondi, né tu puoi vedere il male, e tu non potrai mirare in faccia l'iniquità. Perchè volgi tu lo sguardo a que', che fanno del male, e taci allorché l'empio divorasi chi è più giusto di lui?Thine eyes are cleane, from seing euil, & thou canst not looke toward iniquitie. Why lookest thou not vpon them that doe vniust thinges, & holdest thy peace when the impious deuoureth him that is more iust then him self?Mundi sunt oculi tui, ne videas malum, / et respicere ad iniquitatem non poteris. / Quare respicis super iniqua agentes, / et taces devorante impio justiorem se ? 14And thou wilt make men as the fishes of the sea, and as the creeping things that have no ruler.E tu fai degli uomini, come de' pesci del mare, e come degli insetti, che non hanno re.And thou wilt make men as the fishes of the sea, & as the creeping beast not hauing a prince.Et facies homines quasi pisces maris, / et quasi reptile non habens principem. 15He lifted up all them with his hook, he drew them in his drag, and gathered them into his net: for this he will be glad and rejoice.Quegli ogni cosa ha tratto fuora coll'amo, tira colla sua sagena, e ammassa colla sua rete. Di questo egli si goderà, ed esulterà:He lifted vp al in the hooke, he drew it in his traine, and gathered it into his nette: vpon this he wil be glad and reioyce.Totum in hamo sublevavit, / traxit illud in sagena sua, / et congregavit in rete suum. / Super hoc lætabitur, et exsultabit. 16Therefore will he offer victims to his drag, and he will sacrifice to his net: because through them his portion is made fat, and his meat dainty.Per questo offerirà vittime alla sua sagena, e sagrifizj alla sua rete, perchè per mezzo di queste si è accresciuta la sua porzione, e il suo cibo gradito.Therfore wil he immolate to his trayne, and he wil sacrifice do his nette: because by them his portion is fatte, and his meate chosen.Propterea immolabit sagenæ suæ, / et sacrificabit reti suo, / quia in ipsis incrassata est pars ejus, / et cibus ejus electus.
17For this cause therefore he spreadeth his net, and will not spare continually to slay the nations.Per questo stende la sua sagena, e non si resta giammai dal fare strage de' popoli.For this cause therfore spreddeth he his trayne, and alwayes to kil the nations he wil not spare.Propter hoc ergo expandit sagenam suam, / et semper interficere gentes non parcet.
1:1
Year of the World about 3404, Year before Christ 600.
Challoner
Burden. Such prophecies more especially are called burdens, as threaten grievous evils and punishments. (Challoner)
Worthington
He says not against whom, because the menace is directed to persecutors in general. (Worthington)
1:2
1:3
Haydock
Opposition. Septuagint, "the judge receives" bribes. (Haydock)
Such was the state of Juda after Josias, Jeremias 21:12.
1:5
Calmet
Among. Septuagint ye despisers. St. Paul nearly agrees with this version, Acts 13:41. The copies vary, as the Hebrew has done. (Calmet)
Worthington
The apostle gives the mystical sense; the literal is very obscure. (Worthington)
God answers the prophet's complaints, and shews that the Chaldeans shall punish the guilty, and afterwards be themselves chastised.
1:6
Calmet
Chaldeans. Nabuchodonosor was the first of this nation who attacked Joakim, and having conquered all as far as the Nile, returned to succeed Nabopolassar. He afterwards came upon Jechonias and Sedecias, etc. The prophet might have all this in view, particularly the first invasion. (Calmet)
St. Jerome
Bitter; warlike, as all the Greek historians remark. (St. Jerome)
Worthington
The Chaldeans were not yet arrived at such greatness, and of course this is not the Habacuc specified [in] Daniel xiv. (Worthington)
Haydock
Yet the same prophet might foresee it. (Haydock)
1:7
Calmet
Proceed. They admit no authority but their own. (Calmet)
Haydock
This pride will prove their ruin. (Haydock)
1:8
Calmet
Leopards: the swiftest quadrupeds. (Calmet)
Oppian
The horses near the Euphrates were swift and warlike. (Oppian.)
Swifter. Hebrew, "sharper" (Haydock) in seeing, even when there is no moon. (Elian 10:26.)
Haydock
Evening. Septuagint, "Arabian." (Haydock)
Guevar
It may denote the hyena of that country, which is most terrible. (Guevar.)
1:9
Calmet
Burning. Hebrew also, "eastern," which is hot, and raises the sand of Arabia so as to be very detrimental. (Calmet)
Haydock
Out of 2,000 travellers from Mecca to Aleppo, only twenty-nine escaped such a storm, or kamsin, in that vast desert, August 23, 1813. (Rock. 312.) (Haydock)
1:10
Prince, or "it," the nation, ver. 10. Hebrew, "They," etc.
Haydock
Laughingstock, (ridicule.) Nabuchodonosor raised or deposed princes as in jest. (Haydock)
Sennacherib's officers were or had been kings, Isaias 10:8.
Calmet
Mount. Thus cities were chiefly taken, Ezechiel 4:1. (Calmet)
1:11
Challoner
Spirit; viz., the spirit of the king of Babylon. It alludes to the judgment of God upon Nabuchodonosor, recorded [in] Daniel iv., and to the speedy fall of the Chaldean empire. (Challoner)
Worthington
It shall yield to the Medes, etc., after conquering the Assyrians. (Worthington)
Fall. Hebrew, "sin." Septuagint, "obtain pardon."
Haydock
God: "idol," Chaldean. "This is the strength of my God," Septuagint. God forced the proud king to confess that his great exploits were not to be attributed to himself or to idols. (Haydock)
1:12
Die? We hope that this scourge will not entirely ruin us.
Correction, like Pharao, Exodus 9:16.
1:13
Look, with approbation (Calmet) or connivance.
1:14
Haydock
Ruler. People are subdued by Nabuchodouosor. (Haydock)
Calmet
They make little resistance. (Calmet)
1:16
Drag, adoring his own arms and prowess, (Sanct.) like Mezentius and Capaneus: ---
Stat. x
Dextra mihi Deus, (Virgil, Aeneid x.) Te voco, te solum, superum contemptor, adoro. (Stat. x.)
Calmet
Guevare thinks fishes were adored, as they were among the Syrians. Nabuchodonosor attributed all to his own genius, or to Bel, whose statue he set up, Daniel 3:(Calmet)
Victorious nations thus honour themselves and not God.
1:17
Worthington
Nations, of every country. (Worthington)
Calmet
Few have been so much addicted to war as Nabuchodonosor. (Calmet)
1:1
Burden.... Such prophecies more especially are called burdens, as threaten grievous evils and punishments.
1:11
Then shall his spirit, etc.... Viz., the spirit of the king of Babylon. It alludes to the judgment of God upon Nabuchodonosor, recorded Dan. 4., and to the speedy fall of the Chaldean empire.
1:1
This prophet expresseth not against vvhat kingdom citie or person this burden is the reason vvherof semeth to be, because it is against very manie and diuers, yea against al persecuters of Gods seruantes.
1:5
Concordanza Act 13. v. 41.
S. Paul alleageth this place in the mystical sense Act 13 in the literal the coherence is very obscure.
1:6
The Chaldees vvere not yet comen to their greatnes; and therfore this could not be the same Habacucmentioned. Daniel. 14. v. 32.
1:11
After that the Chaldees shal haue subdued the Assirians, they shal also be ouerthrowne by others, to witte, by the Medes and Persians.
1:15
The Chaldees and other victorious nations conquering other countries attribute al to their owne industrie, & forces, honoring themselues, and not God.
1:17
Men of al nations.
1:2
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.60
… Judgment has been given against me, and the judge is a spoiler. Therefore the law is slacked, and judgment doth never go forth. Then comes the denunciation, and what follows upon it. Behold, ye despisers, and regard, and wonder marvellously, and vanish away, for I work a work.
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 1.28
Habakkuk iii. 1 . Vulgate. A prayer “for sins of ignorance” (“upon Shigionoth”), supposed to be in recognition of over-boldness in
1:5
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 16.10
… to whom He also says, See, ye despisers, behold, and wonder and perish?
1:8
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 60.16
… I have mentioned only a few cities, but these once the capitals of no mean states. The East, it is true, seemed to be safe from all such evils: and if men were panic-stricken here, it was only because of bad news from other parts. But lo! in the year just gone by the wolves (no longer of Arabia but of the whole North
1:10
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 51.6
… “He derides every stronghold, and his fare is choice, and he hath gathered captives as the sand.”
1:16
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 16.18
… Another has turned aside the way of the meek, and turned aside the just among the unjust; another has hated him that reproveth in the gates, and abhorred him that speaketh uprightly; another has sacrificed to his net which catches much,
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 22.4
… wherein all the beasts of the forest do creep forth. The young lions roar after their prey and seek their meat from God.” The devil looks not for unbelievers, for those who are without, whose flesh the Assyrian king roasted in the furnace. It is the church of Christ that he “makes haste to spoil.” According to Habakkuk, “His food is of the choicest.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 12.6
… nor is it (like the other vices) simply fatal to the virtue opposite to it (in this case, humility), but it is also at the same time destructive of all virtues: nor does it only tempt ordinary folk and small people, but chiefly those who already stand on the heights of valour. For thus the prophet speaks of this spirit, “His meat is choice.”
1:1
1. ONUS, QUOD VIDIT HABACUC. — Pro onus Septuaginta vertunt, λῆμμα, id est assumptio, qua scilicet Deus gratia prophetica mentem Habacuc corripiens, et a rebus humanis abstrahens, rapie-
1:2
2. USQUEQUO, DOMINE. — Aliqui censent Prophetam praevidisse excidium Hierosolymae mox futurum per Chaldaeos, pro eoque avertendo ardenter, et crebro orasse; cumque videret se non exaudiri, sed immotam excidii manere sententiam, de eo hic queri apud Deum, non ex impatientia, sed ex dolore et commiseratione suae gentis. Ita Vatablus et Ribera. Imo S. Hieronymus, Remigius, Albertus, Hugo et Lyranus censent Prophetam haec dixisse post vastatam Jerusalem, ac queri quod Deus permiserit eam ab infidelibus et impiis Chaldaeis ita vastari. Melius S. Chrysostomus, Nazianzenus, Theodoretus, Theophylactus, Guevara et a Castro, quos citavi in Prooemio, censent Prophetam conqueri de pravitate morum sui aevi suique populi, quod scilicet, cum Deum saepe precatus esset, ut eam inhiberet ac frenaret, non fuisset exauditus, sed potius scelera ipsa augeri et multiplicari cerneret. Hoc enim clare verba significant, cum subdit: «Lacerata est lex; quia impius praevalet adversus justum, propterea egreditur judicium perversum.» Loquitur ergo non de tyrannide et violentia Chaldaeorum qui erant exleges, sed de perversitate Judaeorum, qui legem quam a Deo acceperant, violabant opprimendo justos, eorumque causas et judicia pervertendo. Unde Septuaginta vertunt: Contra me factum est judicium, et judex accipit. Queritur itaque de populo Judaico, quod, cum is sit fidelis et a Deo electus, tamen vi, rapina et sceleribus sit plenus, atque se discruciat, eo quod Deus eum ab his non expurget et liberet. Quocirca respondet ei Deus vers. 5, se haec scelera puniturum et expiaturum per Chaldaeos. Ait ergo: «Usquequo, Domine, clamabo,» ut cessare facias has rapinas et scelera in populo tuo, «et non exaudies?» hoc est, et non exaudis me continuo clamantem, VOCIFERABOR AD TE VIM PATIENS. — Hebraice: Vociferabor ad te חמס chamas, id est iniquitas, q. d. Videns assidue tot rapinas et injurias, ad singulas clamo chamas, dicoque: En, Domine, chamas, en chamas, en nova vis, en nova rapina et novum scelus. Singula enim populi mei scelera ita me affligunt, ut ab iis vim pati videar. Unde Chaldaeus vertit: Clamito in conspectu tuo, numquid est, Domine, apud te servandi potestas? q. d. Video, Domine, in tuo meoque populo nullam esse Dei reverentiam, nullum hominum pudorem aut timorem, sed eos perfricta fronte injurias et iniquitates perpetrare, calcare divina et humana jura, opulentos et potentes affligere et opprimere inopes et innocentes, ac eorum bona nunc vi, nunc fraude corradere; quin et arte vel armis, magistratus et clavum reipublicae invadere, ac summa rerum potiri. Vides eadem tu, o Domine: cur ergo taces? cur dissimulas? cur tantis malis non mederis? itane dormit tua providentia, tua vindicta, ut insontes opprimi, sontes dominari sinas? Vim patior ego, affligor et crucior, nec ferre sustineo: zelus enim domus tuae comedit me. Vim pateris et tu: quomodo eam sustines? videris tyrannis et impiis vel non posse, vel nolle defendere et salvare innocentes. Luget enim Habacuc, et Prophetae probi et zelosi, non tantum ipsos laesos, et injuriam passos, sed etiam (imo magis) ipsos laedentes et injurios: nam, ut ait Aristoteles: «Minor est injuria injuriam pati; major injuria est injuriam inferre.» Et Socrates apud Platonem in Gorgia: «Qui injuriatur, ait, injustusque est, omnino est ante alios miser; miserior autem si injuriarum paenam nunquam luat; minus vero miser si luat, suppliciumque justum diis hominibusque reportet.» Et Cato dicebat se malle pro collato beneficio nullam reportare gratiam, quam pro perpetrato maleficio non dare paenam: significans nil esse periculosius in impunitate, quae semper ad deteriora invitat, uti refert Plutarchus in Apophth.
1:3
3. QUARE OSTENDISTI MIHI INIQUITATEM? — Aliqui vim ponunt in voce ostendisti, quasi haec connectat sequentia praecedentibus, q. d. Tam iratus es populo tuo, ut non satis habeas precibus et clamoribus meis non annuere: vis etiam mihi os obstruere, ne clamem; ne forte, quae tua bonitas et clementia est, furorem tuum avertas. Nam cum mihi tot tantaque populi scelera ostendis, et ante oculos proponis, quasi frenum et vincula mihi in labia injicis. Quis enim cum tantam populi iniquitatem cernat, atque injurias, quibus nomen tuum sanctum affecit, et afficere pergit, audeat se pro eo deprecatorem interponere, aut etiam aspectum tuum subire? Visne igitur populum istum nemine intercedente delere? Ita Martinus de Roa, lib. I Singul. cap. II. Secundo et simplicius, «ostendisti,» id est exhibuisti, hoc est exhiberi et fieri permisisti, q. d. Cur permittis, cur fieri sinis tantam iniquitatem, quae oculis meis ostensa et exhibita, dire me cruciat? ET LABOREM. — Labor hic tum passive accipi potest pro dolore et molestia patientium vim et injurias impiorum; unde Septuaginta vertunt: Quare mihi ostendisti labores et dolores afflictorum? hi enim mihi compassionem movent, suique similem dolorem; tum potius active pro afflictione quam nocentes innocentibus inferunt. Unde Chaldaeus vertit: Conspicio operantes laborem falsitatis, q. d. Quare video impios affligentes pios? tuum enim, o Domine, est de iis paenas sumere. Ita Vatablus et Pagninus, qui pro laborem vertunt, perversitatem. Vis enim et injuria, adeoque quodvis peccatum in Scriptura vocatur עמל amal, id est labor, tum quia cum labore incipit et agitur, atque in laborem et dolorem desinit. Quot enim quantosque labores et dolores subit avarus, currens per terras et maria ad Indos usque, ut opes congerat? luxuriosus, ut libidinem; gulosus, ut gulam; iracundus, ut iram et vindictam expleat? Sane modicam voluptatem magno labore emunt, quae deinde in aeternos labores et tormenta vertitur; tum quia aliis quos vel affligit, vel scandalizat, dolorem et laborem infligit: labor enim agentis et injuriantis, labor quoque est patientis et injuriam sustinentis: haec enim sunt connexa et correlativa; tum denique, quia Prophetis et viris sanctis pro Deo et justitia zelantibus, ingentem concitat dolorem injuria tam activa injuriantis, quam passiva sustinentis. Unde laborem hunc suum explicans Habacuc, subdit: VIDERE PRAEDAM ET INJUSTITIAM (hebraice chamas, id est vim, violentiam, injuriam, oppressionem) CONTRA ME, — id est coram me, ut habent Hebraeus et Chaldaeus, q. d. me vidente, gemente et renitente. Sic peccatum vocatur labor vel dolor, Psalm. VII, 15: «Ecce parturiit injustitiam, concepit dolorem, et peperit iniquitatem.» Psalm. X, 7: «Cujus maledictione os plenum est, et amaritudine, et dolo: sub lingua ejus labor et dolor.» Psalm. LIV, 11: «Die ac nocte circumdabit eam super muros ejus iniquitas, et labor in medio ejus, et injustitia.» Psalm. CXXXIX, 10: «Labor labiorum ipsorum operiet eos,» q. d. Suis fraudibus et dolosis labiis capientur, doli in caput eorum recident. Eccles. X, 15: «Labor stultorum affliget eos.» Isaiae LIX, 4: «Conceperunt laborem, et pepererunt iniquitatem.» Hoc est quod in die judicii improbi gementes dicent: «Lassati sumus in via iniquitatis et perditionis, et ambulavimus vias difficiles, viam autem Domini ignoravimus. Quid nobis profuit superbia? aut divitiarum jactantia quid contulit nobis?» Sapient. V, 7. Labor enim magnus impiorum desinit in majorem, imo aeternum dolorem: labor vero piorum parvus desinit in immensum et aeternum gaudium. ET FACTUM EST JUDICIUM ET CONTRADICTIO POTENTIOR. — Hebraice: Et fiet ut lis, et contentio exultet, vel exaltet se, ut scilicet fiat potentior, et aliis praevaleat. Pro judicium enim hebraice est ריב rib, id est litigium, jurgium, hoc est, ut explicans subdit, contradictio; Pagninus, contentio, q. d. Perversi, qui lites et jurgia serunt urgentque, potentiores sunt justis, simplicibus et quietis, eosque in judicio et jurgio supplantant et expilant. Unde Chaldaeus vertit: Direptores et raptores coram me sunt, atque contentione et superbia ipsi praevalent. Sic saepe videmus superbos et impudentes contentione et jurgio obtinere, quod jure et ratione assequi nequeunt: quia viri graves et modesti nolunt cum iis rixari, nolunt eorum importunis clamoribus sibi caput obtundi. Unde ut ab iis se liberent, dant eis quod postulant. Vatablus vertit: Quare est qui suscipiat rixam et contentionem? subaudi contra me.
1:4
4. PROPTER HOC LACERATA EST LEX. — Septuaginta, dissipata est lex; Vatablus, debilitata est lex; Chaldaeus, languescit lex; Tigurina, idcirco lex non viget, tum quia iniqui sua potentia leges et jura, judicia et judices pervertunt: ita S. Hieronymus, Theodoretus, Hugo et Lyranus; tum quia pii videntes impios sua impietate praevalere, in studio legis et pietatis languescunt, atque in impiorum partem et sortem inclinant. Ita Clarius, Arias et alii. Sic ait Seneca in Hercule Furente: Jus est in armis, opprimit leges timor. Et Ennius: Tollitur e medio sapientia, vi geritur res. Non ex jure manu consertum sed mage ferro rem repetunt. ET NON PERVENIT USQUE AD FINEM JUDICIUM. — Ita et Septuaginta, q. d. Propter hanc iniquorum potentiam et perversitatem, judicium non potest assequi suum finem, qui est, ut justitia in lite evincat et dominetur, injustitia vero et violentia vincantur et proscribantur, ut justi defendantur, injusti puniantur: ut juste et pacifice vivatur, imperante lege et justitia. Judicii enim finis est justitia, ait S. Ambrosius serm. 16 in Psalm. CXVIII. Tigurina vertit: Nec habet efficacem exsecutionem judicium; quia eam suis muneribus, suaque vi et potentia impediunt et invertunt potentes et iniqui. Secundo, aliter exponit Clarius, Arias et Vatablus, q. d. Propterea homines impii lacerant violantque legem, quia putant quod ad eos non perveniet judicium, id est justa ultio et vindicta Dei, usque ad finem, id est in aeternum; quod scilicet Deus nunquam eos puniet, vel quod nullus sit, sed casu omnia regantur; vel quod non curet res humanas, vel quod daemoni alicui perverso eas regendas tradiderit. Tertio, pro ad finem hebraice est לנצח lanetsach, quod verti potest, ad victoriam. Unde clare sic vertas: Et non pervenit judicium, scilicet justum, ad victoriam; quia ab injustitia exundante, puta ab injustis potentibus, vincitur et obruitur. Primus sensus est genuinus, eumque exposcit Latina versio et Septuaginta. QUIA IMPIUS PRAEVALET ADVERSUS JUSTUM (Hebraice, quia impius circumdat instar coronae (id est, ut Tigurina, circumvenit, arctat, opprimit justum), PROPTEREA EGREDITUR JUDICIUM PERVERSUM, — q. d. Quia impii opprimunt pios, propterea pervertuntur judices et judicia, ut iniquas ferant sententias in favorem iniquorum, et noxam justorum. Idem repetit et inculcat. Aliter Vatablus, q. d. Quia homines vident impios praevalere piis, propterea perverse putant judicium Dei esse injustum, hoc est, Deum non curare justos, nec punire injustos, ob causas paulo ante dictas. Loquitur non de Nabuchodonosore opprimente Judaeos, ut vult S. Hieronymus ejusque asseclae; sed de Hierosolymitis et Judaeis opprimentibus suos cives simplices et pauperes. Ita Theodoretus, Theophylactus et alii superius citati. Hic finitur querela Prophetae de impiorum tyrannide et dominio in pios cum Deo expostulantis: sequitur Dei ad eam responsio. Moraliter, disce hic non scrutari, sed admirari arcanum judiciorum Dei, quo pios opprimi, impios prosperari et dominari permittit. Hoc enim multi scrutari volentes, nec penetrare valentes, eo prolapsi sunt, ut dubitarent de Dei providentia, an scilicet esset Numen aliquod universo praesidens, an Deus curaret res hominum, an vero circa cardines coeli perambulans, eas negligeret, et velut indignas se despiceret. Ita Ovidius lib. III Amor. eleg. VIII: Cum rapiant mala fata bonos, ignoscite fasso, Sollicitor nullos esse putare deos. Porro causa ob quas Deus has impiorum in pios injurias et scelera permittit, praeter secretas quas Deus in mente sua servat, manifestae et ab eo revelatae nobis sunt variae. Prima, ut ostendat suam longanimitatem, impassibilitatem et celsitudinem, scilicet se his sceleribus non tangi, non pungi, non affligi, non turbari; sed in serenissima gloria longe super jura et injurias mortalium eminere. Sicut enim sol, cloacas illuminans, earum sordibus non foedatur: sic nec Deus impiorum, quos alit, sceleribus inquinatur aut tangitur. «Sicut lux a nullo illustratur, sed se ipsa ostendit: sic Deus, qui nullis hominum operibus illustrari (uti nec offuscari) potest, divina sua essentia seipsum solus illustrat,» ait Philo lib. I De Monarchia. Rursum S. Anselmus, lib. Cur Deus homo: «Deum, ait, impossibile est honorem suum perdere. Aut enim peccator solvit sponte quod debet, aut Deus ab invito accipit. Sicut autem homo peccando rapit quod Dei est, ita Deus puniendo aufert quod hominis est.» Secunda, ut piis det materiam patientiae, constantiae et virtutis, dum eos sinit per impios vexari, affligi, cruciari. Quocirca Seneca lib. De Providentia: «Nihil, ait, infelicius eo cui nihil accidit adversi: quia male judicaverunt dii de ipso.» Et rursum: «Illos merito dixeris miseros, qui nimia felicitate torpescunt, quos velut in mari lento tranquillitas iners detinet.» Diodorus philosophus apud Antonium et Maximum serm. De fortuna bona et mala, felicioris ingenii esse dicebat infortunia cum dexteritate ferre, quam ingentem prosperitatem regere prudentia. Nam, ut ait Epictetus in Enchirid., «stultus prosperitatis, tanquam ebrietatis voluptate nimium fruens, stultior efficitur.» Praeclarius S. Augustinus lib. IV De Civit. cap. III: «Justis, ait, quidquid malorum ab iniquis dominis irrogatur, non est paena criminis, sed virtutis examen. Proinde bonus etiamsi serviat, liber est; malus autem etsi regnet, servus est: nec unius hominis, sed, quod gravius est, tot dominorum, quot vitiorum.» Idem, lib. XIII, cap. IV: «Nunc, ait, majore et mirabiliore gratia Salvatoris, in usus justitiae, peccati paena conversa est. Tunc enim dictum est homini: Morieris, si peccaveris; nunc dicitur martyri: Morieris, ne pecces.» Rursum impii sunt virga et flagellum Dei, quibus quasi pater filiorum suorum peccata castigat et emendat, uti per Alanos, Wandalos et Gothos punivit peccata christianorum: qua de re multa scribit Salvianus octo libris De Providentia. Sic de Sennacherib dicitur Isaiae X, 5: «Virga furoris mei Assur.» Sic Attila rex Hunnorum dicebat se esse flagellum Dei. Sic Nabuchodonosor fuit virga vigilans, vel, ut alii vertunt, vigilantis, scilicet Dei, Jerem. I, 11. Tertia, quia Deus impios longa et divina patientia ad poenitentiam exspectat, ideoque eos castigat remorsu conscientiae, quae non parva scelerum est poena. Nam, ut ait Pythagoras apud Stobaeum, serm. 24: «Vir malus plus mali patitur afflictus conscientia, quam ille qui in corpore castigatur, et flagris caeditur.» Sicut ergo puer virgis caeditur, ut vitium emendet; ita et impius a conscientia flagellatur, ut mentem mutet moresque corrigat. Quod si poenitere nolint, tandem eos adeo graviter punit, ut tarditatem supplicii gravitate compenset. Recte Zonaras, lib. III: «Etiamsi, ait, providentia tardius invadat injurios, concessu poenitentiae spatio; tamen nisi a malitia discesserint, lento gradu eos assequitur, et paenas exigit.» Et Virgilius, I Aeneid.: At sperate deos memores fandi, atque nefandi. Divinius vero Apostolus Rom. II, 4: «Ignoras, inquit, quoniam benignitas Dei ad poenitentiam te adducit?» id est adducere conatur: «secundum autem duritiam tuam, et impoenitens cor, thesaurizas tibi iram in die irae.» Quarta, ut ostendat omnes hujus mundi opes, pompas, prosperitates velut res parvi momenti esse contemnendas: ideo enim eas saepe dat suis hostibus, negat vero suis amicis. Vere S. Augustinus in cap. XXVII S. Matth.: «Si haberes, ait, sapientiam Salomonis, si pulchritudinem Absalonis, si fortitudinem Samsonis, si longaevitatem Henoch, si divitias Craesi, si felicitatem Octaviani: quid prosunt haec, cum tandem caro datur vermibus, et anima daemonibus, cum divite sine fine crucianda?» Idem in Psalm. XXXVI: «Fumus, ait, a loco ignis erumpens in altum extollitur, et ipsa elatione in globum magnum intumescit; sed quanto fuerit globus ille grandior, tanto fit vanior: sic impius quo magis exaltatur, tanto citius deficit.» Et Constantinus Manasses Annal. pag. 160: «Prosperitas, ait, est similis gravi plumbo; si hominem robustum non nanciscatur qui oneri ferendo par sit, pronum in terram praecipitat et proterit.» Et Sallustius in Catilin.: «Secundae res sapientum animos fatigant.» Et Tacitus lib. I: «Secundae res acrioribus stimulis animum explorant; quia miseriae tolerantur, felicitate corrumpimur.» Hinc Menander: «Miser, ait, est improbus, felix licet.» Et Publius: «Cito improborum laeta in perniciem cadunt.» Et Ausonius: «Felix criminibus nullus erit diu.» Psaltes: «Vidi, ait, impium super exaltatum et elevatum sicut cedros Libani: et transivi, et ecce non erat: quaesivi eum, et non est inventus locus ejus,» Psalm. XXXVI, 35. Quinta, ut permittat impios suae libertati, ostendatque quanta sit vis concupiscentiae ex lapsu Adami contractae, utpote quae homines in tot rapinas, violentias et scelera, magis injurianti quam injuriato nocitura, adigit: utque ex eo mortales agnoscant suam insipientiam, infirmitatem et miseriam, ac Christi redemptoris sapientiam et gratiam requirant et efflagitent. Praeclare S. Athanasius, serm. De Passione Domini: «Sicut, ait, si quis serpentem apprehendat manu, dumque conatur in alterum projicere, prorsus ipse mordetur: aut si quis ignem manu tenens, dum vult hostem laedere, non intelligit quod ipse prorsus exuritur; sic malitia militat adversus eos qui ipsa utuntur, magisque laedit eos a quibus habetur, quam eos in quos intenditur.» Idem eadem ignis, et alia foveae et veneni similitudine docet et declarat S. Augustinus in Psalm. XXXIV. Quin et Seneca: «Illud venenum, inquit, quod serpentes sine sua pernicie continent, in alienam effundunt: at malitia maximam sui veneni partem bibit ipsa.» Peccatum enim est dulce venenum, quod amaram peccatori necem affert. Peccatum est acerbissimum vulnus naturae. Peccatum est maxima febris, pestis et mors animae. Peccatum est infensissimus hominis hostis, qui eum a Deo segregat, et diabolo in servitutem mancipat. «Omnes (iniquitates) quasi quibusdam compedibus nos premunt, et peccatorum nos retibus ligare contendit,» ait S. Augustinus serm. 175 De Temp. Idem, serm. 139: «Malorum omnium nostrorum causa peccatum est.» Sexto, ut ostendat praesens tempus esse operandi bene vel male merendi, vel demerendi. Sequens vero fore judicii, praemiorum et paenarum, quo omnia perversa hominum judicia reformabit, corriget et aequitati restituet, juxta illud: «Cum accepero tempus (judicii), ego justitias judicabo.» Unde S. Augustinus in Psalm. VII: «Nemo, ait, gratuletur homini qui prosperatur in vita sua, cujus peccatis deest ultor, et adest laudator. Major hic ira Domini est: irritavit enim Dominum peccator, ut ista patiatur, id est ut correctionis flagella non patiatur.» Et S. Gregorius lib. V Moral.: «Deus, ait, nonnulla percutit, et nonnulla inulta derelinquit. Quia si nulla resecaret, quis Deum res humanas curare crederet? et rursus si haec cuncta percuteret, extremum judicium unde restaret?» Dixit vir sapiens tantam esse gloriam quae sanctos et patientes manet, ut mirum sit omnes daemones et homines impios, quin et saxa et elementa, contra eos non insurgere, eosque affligere et excruciare, quo tantam gloriam promereantur; ex adverso tantas esse poenas quae impios manent, ut mirum sit eos maximis deliciis non abundare, omniaque eis in mel et rosas non converti, ut aliqua voluptatula tantum gehennae pondus pensetur. Sicut enim non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in sanctis; ita non sunt condignae voluptates et pompae hujus saeculi ad futuram gehennam, quae revelabitur in impiis et damnatis. Vir ergo prudens potius condolebit praesenti eorum felicitati, quam invidebit.
1:5
5. ASPICITE IN GENTIBUS, — id est aspicite gentes, ut vertit Chaldaeus: Hebraei enim verba contactus, vel adhaesionis, sive corporalis, sive spiritualis, qualis est aspectus, construunt cum beth, id est in, regente ablativum, vel accusativum. Hic respondet Deus expostulationi Habacuc, cur sinat impios Judaeos praevalere piis. Respondet enim se non diu id permissurum, sed mox ipsos per Chaldaeos puniturum: atque hoc est onus quod vidit, quodque prophetiae suae velut titulum praefigit Habacuc. Quaeres, quaenam hae gentes quas aspici jubet? Primo, S. Hieronymus cum suis, censens haec dicta esse post excisam Jerusalem ad consolationem Judaeorum, gentes accipit Moabitas, Ammonitas, Aegyptios, aliasque quas subegit Nabuchodonosor, q. d. Ne miremini, o Judaei, vos excisos a Chaldaeis, quia ab iisdem excisae sunt aliae gentes omnes vobis vicinae, quae robore, numero et gloria vobis longe erant superiores. Secundo et genuine, gentes hae sunt Chaldaei: hi enim sunt onus quod Judaeis sceleratis intentat Deus, q. d. Ne queraris, o Habacuc, de Judaeorum improbitate, quasi eam impunitam dimittam: illico enim eam puniam. En aspice gentes et agmina Chaldaeorum, quae adduco ad exscindendam impiam Judaeam. Ita auctores citati vers. 2. Unde has gentes explicans subdit: «Quia ecce ego suscitabo Chaldaeos, gentem amaram,» etc. Nota: Pro in gentibus hebraice est בגוים baggoim, et ita legerunt Aquila, Symmachus, Theodotion, Chaldaeus et Noster, qui omnes vertunt, in gentibus. Verum Septuaginta legunt בגדים bogedim, nimirum vice ו legentes affine ד; bogedim autem significat contemptores et praevaricatores; vel, ut alii apud S. Hieronymum vertunt, calumniatores, vel declinantes. Septuaginta sequitur S. Paulus Act. XIII, 40, dicens: «Videte ergo ne superveniat vobis quod dictum est in Prophetis: Videte contemptores, et admiramini, et disperdimini.» Quaeres, utra lectio est hic genuina et canonica? Respondent Ribera et alii veram lectionem esse baggoim, id est in gentibus; quia ita legit Noster, Aquila, et alii plerique jam citati; lectionem tamen Septuaginta, puta bogedim, esto minus sit ad litteram, tamen cum sensu verborum propheticorum congruere: quia ex antecedentibus et sequentibus liquet haec dici contemptoribus, puta Judaeis, qui jura Deique leges contemnebant. Verum haec responsio non satisfacit, quia ex ea sequitur Septuaginta et S. Paulum secutos esse non veram, sed falsam lectionem S. Scripturae: nam pro baggoim, quae vera est lectio, legerunt bogedim; unde consequens est eorum versionem non esse genuinam, nec canonicam; imo esse distortam et corruptam. Nam pro in gentibus, ut habet textus Scripturae, ipsi supposuerunt contemptores. Addunt alii alia, sed nodum non extricant, imo magis intricant. Secundo, alii respondent gentes hic idem esse quod contemptores, q. d. «Videte in gentibus,» id est videte gentes, puta Judaeos, qui instar gentium contemnunt jus et fas. Haec responsio esset commoda, si τὸ contemptores esset accusativi casus: jam autem est nominativi, ut patet ex graeco καταφρονηταί. Hinc tertio, melius respondeas Scripturam Hebraeam fuisse variam, vel certe ambiguam, idque ex intentione Spiritus Sancti volentis utramque trans- Dices hisce locis tantum mutari puncta, sed easdem manere consonantes, quas solas Hebraei aestimant; hic vero in baggoim et bogedim, mutari ipsas consonantes, scilicet vav in daleth. Respondeo primo, aeque magna est mutatio, sive vocales, sive consonantes mutes; nam inter mitta et matte tanta pronuntiationis et significationis est differentia, quanta est inter lectum et virgam; inter kieb et keab tanta, quanta est inter flagellat et sicut pater; secundo, Osee XIII, 14, Noster legit אהי ehi, id est ero; unde vertit: «Ero mors tua, o mors!» Septuaginta vero, et ex iis S. Paulus I Corinth. XV, 55, legunt mutatis, id est transpositis, consonantibus איה aie, id est ubi, unde vertunt: «Ubi est, mors, victoria tua?» Et tamen utraque lectio et versio est canonica. Sic Isaiae VIII, 9, Noster legit רעו rou, per res, id est congregamini; Septuaginta vero legentes דעו deu, per daleth, vertunt, scitote. Sic Isaiae III, 12: «Mulieres dominatae sunt eis;» pro נשים nascim, id est mulieres, Septuaginta et Aquila legunt נגשים nogescim, id est exactores, foeneratores. Sic Thren. II, 7, Noster legit נאץ niets, id est sprevit: «Maledixit sanctificationi suae;» Septuaginta vero legentes אור mer, vertunt: Excussit, ejecit sanctificationem suam. Plura citat Leo Castrius Prolegom. in Isaiam, cap. XXIII et XXIV. Ubi et addit, cum in Hebraeo duplex est lectio, utramque lectionem admiranda prae se ferre mysteria, ideoque ex ubertate Spiritus Sancti factum esse, ut multis locis de industria sit duplex lectio, ut duplex sit sensus, et duplex reseretur mysterium. Adjicit S. Augustinus lib. XVIII De Civit., cap. XLIV, Septuaginta non ex se suoque cerebro, sed ex instinctu Spiritus Sancti, aliter quaedam vertisse quam sint in Hebraeo. Nam scribens de loco Jonae prophetae, quem Septuaginta sic vertunt: Post triduum Ninive subvertetur; cum hebraice sic legatur: Post quadraginta dies Ninive subvertetur, subdit hic duo mysteria esse significata a Spiritu Sancto, alterum per Septuaginta, alterum hebraice per Jonam prophetam (unde sentire videtur, quod et alii viri graves senserunt, ipsos Septuaginta habuisse assistentiam Spiritus Sancti, ex ejusque inspiratione scripsisse, ac proinde ipsos fuisse quasi prophetas et scriptores hagiographos), nimirum Septuaginta significasse, quod Christus post triduum resurgeret; Hebraea vero, quod post 40 dies ascenderet in caelum: «In 40, inquit, diebus ipsum quaere, in quo et triduum poteris invenire; illud in ascensione, hoc in ejus resurrectione reperies.» Idem habet lib. I Quaest. in Genes. cap. CLXIX. Sic hic pro in gentibus Septuaginta vertunt, contemptores, quia more suo respiciunt tempora Christi et perstringunt Judaeos, qui futuri erant contemptores Christi et Evangelii, idque accepta occasione ex vicinitate vocum hebraearum baggoim et bogedim; praesertim quia baggoim sic exponi potest, ut sit idem quod bogedim in nominativo, nimirum si sic interpreteris: Aspicite, o Judaei, qui estis baggoim, id est in gentibus, hoc est instar gentium, bogedim, id est contemptores Dei et hominum. Quare si utramque lectionem admittas, utramque valde apposite sic ordinabis: aspicite bogedim, id est contemptores, baggoim, id est in gentibus, hoc est, qui inter gentes et instar gentium, imo prae gentibus contemnitis jura et jussa Dei. Aut potius, q. d. Aspicite, o Judaei contemptores Dei, in gentibus, id est gentes, puta Chaldaeos, qui vos Judaea exturbabunt; item gentes quae tempore Christi vos ex Ecclesia, et benedictione ac haereditate Abrahae, puta fide, salute et electione Dei expellent. Itaque versionis Septuaginta et S. Pauli hic est sensus. Accusat Propheta Judaeos impios, jus et fas pervertentes, audaciae et contemptus in Dominum, ait S. Hieronymus, quod ausi sint Dei contemnere majestatem, quasi ipsa non curaret suas leges, nec earum violatores esset punitura; ita enim libere grassati sunt in alios, ac si nulla esset providentia, nullum numen, quod insontium injurias vindicaret, q. d. Vos, o Judaei, qui estis contemptores Dei et hominum, aspicite opus horrendum vindictae, quo ego hunc vestrum contemptum castigabo. Adducam enim Chaldaeos, ADMIRAMINI, ET OBSTUPESCITE. — Hebraice התמהו תמהו hittammehu temahu, id est, ut Pagninus, admiramini, admiramini, hoc est valde admiramini et obstupescite; geminatio enim ejusdem verbi apud Hebraeos significat actionis vehementiam, et gradum quasi superlativum. Septuaginta et ex iis S. Paulus vertunt: «Admiramini et disperdimini,» quia pro ה legerunt ח, scilicet pro תמהו temahu legerunt תמחו timchu, vel temachu, id est delemini, disperdimini. Timchu enim est futurum cat. a radice מחה macha, id est delevit, disperdidit. Vides hic rursum duplicem lectionem et versionem, plane diversam; nimirum temahu, id est admiramini; et timchu, id est disperdimini, utramque canonicam. Jam disperdimini, id est disperdimini et delebimini, tum vos a Chaldaeis, tum posteri vestri a Tito et Romanis. OPUS. — Scilicet excidii et vastitatis Hierosolymae et templi, ac captivitatis Judaeorum in Babylone, patrandum per Nabuchodonosorem et Chaldaeos. Unde explicans subdit: «Ecce ego suscitabo Chaldaeos.» Quod allegorice typus et praeludium erat excidii Hierosolymae faciendi per Romanos, atque vastitatis spiritalis, id est excaecationis et reprobationis Judaeorum futurae tempore Christi, uti docet S. Paulus Actor. XIII, 41. Addit Leo Castrius, lib. V Apologetici, num. 147, per Chaldaeos ad litteram accipi Romanos, vastatores Judaeorum tempore Christi; quia, inquit, de Romanis hunc locum explicat S. Paulus Actor. XIII. Verum hoc parum est probabile. Nam S. Paulus et alii Apostoli non raro citant Prophetas in sensu, non litterali, sed allegorico. FACTUM EST, — id est mox fiet. Loquitur prophetice, nimirum de futuro per praeteritum, ob futuri certitudinem, ac si jam factum esset. QUOD NEMO CREDET, CUM NARRABITUR. — Hebraeus et Septuaginta, quod non credetis si enarretur, vel si quis enarraverit, scilicet antequam fiat. Nam cum fiet idipsum, non tantum credetis, sed et oculis spectabitis. Nimirum Judaei non poterant credere, templum Dei et civitatem sanctam, a Deo ipso tradendam infidelibus et impiis Chaldaeis, ab eisque funditus evertendam et concremandam. Hoc enim eis tam insolens et inopinabile videbatur, ut omnem superaret fidem, imo coelum citius ruiturum crederent. Hinc illae eorum voces obstrepuere minis Prophetarum: «Templum Domini, templum Domini, templum Domini est,» Jerem. VII, 4.
1:6
6. QUIA ECCE EGO SUSCITABO CHALDAEOS, — «suscitabo,» scilicet indirecte et objective, nimirum addendo Chaldaeis animos, arma, socios; vosque, o Judaei, iis denudando, ita ut ipsi certa spe vos vestraque devorent; atque idipsum directe ordinando ad justam vestram punitionem, meritumque supplicium. Vide Canon. XXXV et XXXVI, quos praefixi Prophetis majoribus. Verbum suscitabo habet emphasim, q. d. Chaldaei vacant quieti, otio somnoque indulgent, non cogitant de Judaea invadenda; ecce ego eos ab hoc otio et somno suscitabo; injiciam enim eis cogitationem de Judaeae opibus, sceleribus meam iram provocantibus, imbecillitate ad resistendum, aliisque similibus, quae Chaldaeos excitabunt ad eam bello appetendam. GENTEM AMARAM, — id est trucem et ferocem, quae suis armis perambulat et circumit, sibique subigit latitudinem totius terrae, puta omnium regionum in circuitu sibi adjacentium, ut eas non tantum spolient, sed et stabiliter «possideant,» quasi «tabernacula,» olim «non sua,» jam vero sua, utpote bello capta. Vere dixit Poeta: Improbos adversus improbos armat improbitas.
1:7
7. TERRIBILIS. — Septuaginta, illustris; utrumque enim significat hebraeum נורא nora. Nam si a radice ראה raa, id est vidit, deducas, idem est quod visibilis, conspicua, illustris; sin a radice ירא iare, id est timuit, derives, idem est quod terribilis, ut vertit Tigurina. EX SEMETIPSA JUDICIUM, ET ONUS EJUS EGREDIETUR. — Pro onus hebraice est שאת seet, quod primo, Symmachus vertit δόγμα, id est decretum; Chaldaeus, sententiam definitam; secundo, Vatablus, excellentiam et magnificentiam, q. d. Gloria et magnitudo imperii, quam consequetur, ab ipsa egredietur, non ab externo; hoc est, orbis imperium obtinebit gens Chaldaea propria virtute, non alienis opibus et viribus; tertio, Noster cum Septuaginta melius vertit, onus, vel pondus; hoc enim proprie significat seet, vel משא mussa, a radice נשא nasa, id est tulit, portavit. Jam S. Hieronymus, Remigius et Lyranus hoc onus passive accipiunt, q. d. Chaldaei parant sibi judicium et onus, puta Dei vindictam et excidium, quod ipsi portabunt. Nam sicut alios onerant suis cladibus,
1:8
8. LEVIORES PARDIS EQUI EJUS. — Pardus animal est saevum et maculosum, cujus femina pardalis et panthera nuncupatur, de quo Plinius lib. X, LXXIII, scribit: «Insidunt in eadem Africa pardi condensa arbore, occultatique ejus ramis in praetereuntia desiliunt, atque e volucrum sede grassantur.» Ita pardos in Brasilia ex arboribus desilire in milites Lusitanos praetereuntes, eosque discerpere, narrarunt mihi Romae Patres nostri, qui in Brasilia multo tempore vixerunt. Hinc a Claudiano pardi vocantur fulminei; quia instar fulminis ex alto in subjecta irruunt. Ita Alexander Macedo, qui belli fuit fulmen (quem proinde Apelles pinxit manu tenentem fulgur perstringens orbem; quia celerrime et potentissime eum pervasit et subjugavit), Daniel. cap. VII, 6, comparatur pardo, uti ibidem fusius explicui. Ubi politice et moraliter nota: in praeliis rebusque quibuslibet conficiendis, multum facit celeritas, ut quod mature consultaveris, velociter exsequaris. Unde Alexander, rogatus qua ratione orbis imperium obtinuisset, respondit: «Nihil cunctando,» id est celeritate, qua velut fulgur omnia perstrinxit et pessumdedit. Sic Julius Caesar, cum Pharnacem primo congressu vicisset, inquit Plutarchus in Apophth., amicis scripsit: «Veni, vidi, vici.» Quod Carolus V imperator parta de Germanis haereticis velocissima victoria, pientius sic usurpavit: «Veni, vidi, vicit Deus,» summam rei gestae celeritatem indicans. VELOCIORES LUPIS VESPERTINIS. — Pro velociores hebraice est חדו chaddu, id est acutiores (unde Arabicus Antiochenus vertit, surdi acutius quam muscae mellis; sed parergos: nec enim de surdis et muscis, sed pardis et lupis hic agitur) tum dentibus, et appetitu, ad praedam discindendam et dilacerandam; unde Tigurina vertit, avidiores; tum pedibus et cursu. Unde Noster cum Septuaginta optime vertit, «velociores.» Est metaphora ab acutis gladiis, qui leviter et velociter transire solent per rem quam secant, inquit Vatablus, aut potius a sagittis acutis, quae celeriter aerem secant et transvolant. Quaeres, quinam sint lupi vespertini? Multi, cum Gesnero in Hyaena, putant esse certam luporum speciem, quae sub vesperam magis sit famelica, ideoque tunc magis praedetur et saeviat. Guevara censet esse hyaenas. Duplex, inquit, est luporum genus: alterum quod vulgo lupus, alterum quod hyaena vocatur: illud sub auroram, utpote digestione jam peracta, famere incipiens; hoc noctu rapinas exercet, eo quod oculos habeat hebetes et caecutientes, ideoque melius noctu quam diu cernat: Quippe dies illi nox est, atrasque tenebras consequitur passim, lucem pertaesa coruscam, ait Oppianus lib. III De Venatione. Hyaena enim crudelior est, voracior et astutior (unde et in mille colores transit, si credimus Plinio lib. XI, cap. XXXVII) lupo, canumque implacabilis hostis. Vomitus quoque humanos mentitur, ut canes alliciat; falsisque singultibus sollicitatos devorat. Molitur homini etiam insidias, sequiturque stabula pastorum, et auditu assiduo addiscit eorum vocamen, quod exprimere possit imitatione vocis humanae, ut in hominem astu accitum nocte saeviat. Adeo enim carnis hominum est avida, ut vel sepulcra effodiat, eruatque cadavera. Ita Plinius lib. VI, cap. XXX, Solinus Polyhist. cap. XL, et alii. Septuaginta et Arabicus Alexandrinus pro ערב ereb, id est vespera, aliis punctis legentes ערב arab, vertunt, lupos Arabiae, id est lupos praedones et latrones. Arabes enim latrociniis erant infames: inde Arabs sumitur pro praedone, sicut Chananaeus pro mercatore, Boeotus pro hebeti, Chaldaeus pro ariolo, ait Delrio. Nam, ut ait Aristoteles lib. De Mirandis naturae auditis, est in Arabia hyaenarum quoddam genus, quod cum belluam vel hominem praevideri, eos obtumescere facit, ac sic in vestigio haerere, ut corpora mo- Huic sententiae unum obstat, quod scilicet hyaenae non sint lupi, sed species animalis a lupis diversa. Respondet Guevara hyaenas quoque luporum nomine censeri. Probat ex Oppiano, lib. III De Venatione, cujus versus graecos ita latine reddidit Joannes Bodinus: Nunc duo, Diva, refer genera exitiosa luporum, Serratis armata ferentes dentibus arma: Nempe ovium mactatores (lupos communes) caecasque hyaenas. Verum, ut recte advertit Ribera, vox luporum non est in Graeco. Oppianus ergo tantum vult dicere in Aethiopia extrema duo esse genera ferarum quae serratos habeant dentes, scilicet lupum et hyaenam. Dici tamen posset pro Guevara, hyaenas, esto proprie non sint lupi, ad eos tamen referri. Unde Gesnerus in Lupo, inter feras lupo congeneres numerat hyaenas, lynces (qui et lupi canarii vocantur), pantheras, lycaones, et thoes, qui ex hyaena et lupo generantur. Est enim hyaena lupo similis, ait Philoponus, et ex eo Niphus. Et Aristoteles lib. VI Histor. Animal. cap. XXXII: «Hyaena, ait, colore lupi prope est, sed hirsutior et juba per totum dorsum praedita est.» Quocirca Arabes hyaenam vocant alzabo, quod idem est cum Hebraeo זאב zeeb, id est lupus; al enim est articulus, quem Arabes passim nominibus praeponunt. Multa namque lupo et hyaenae communia sunt, scilicet primo, magnitudo; secundo, color; tertio, voracitas; quarto, insidiae, quas aliis animalibus moliuntur, ille gregibus ovium et caprarum, haec canibus et homini quandoque; Secundo, alii passim hic lupos proprie dictos accipiunt, iisque censent comparari Chaldaeos equites. Lupi enim generosi, feroces et insidiosi sunt, ait Aristoteles. Unde Isidorus lib. XII Origin. cap. II, censet lupos vocari quasi leopos, eo quod, quasi leonibus, in pedibus illis sit virtus; nam quidquid pedibus presserint, enecant. Insuper lupi voracissimi sunt, et pene insatiabiles: vorant potius, quam comedant: pilos et ossa glutiunt, eaque integra rursus alvo reddunt. Jam vespertini est epithetum commune luporum: hi enim vespere et noctu grassantur. Unde Virgilius Georg. I: Per noctem resonare lupis ululantibus urbes. Unde et lupus graece dicitur λυκός, id est lucens. Nam oculi ejus, aeque ac caprae, splendent, et lucem noctu jaculantur, ita Plinius lib. XI, cap. XXXVII. Lupi ergo cognominantur vespertini, quia per diem ob metum venatorum, in antris quiescunt jejuni; unde vespere noctuque fame rabidi ad praedam egrediuntur, et obvia quaeque lacerant vorantque. Ita S. Hieronymus. Alii insuper edaciores, noctu consumpta praeda vespertina, mane rursum ad praedam egrediuntur, dicique possunt lupi matutini. Porro quanta sit luporum noctu ferocitas, graphice describit Virgilius lib. IX Aeneid.: Ac veluti pleno lupus insidiatus ovili, Cum fremit ad caulas, ventos perpessus et imbres, Nocte super media, tuti sub matribus agni Balatum exercent: ille asper et improbus ira Saevit in absentes: collecta fatigat edendi Ex longo rabies et siccae sanguine fauces. Vespere ergo lupus acutissimus est, audacissimus et saevissimus, utpote qui non tantum famem, sed et crudelitatem suam exsatiare velit. Unde noctu multa milliaria conficit, ac ubi ad ovile aliamve praedam pervenit, omnia loca circumit, omnes aditus tentat, undique procurrit, omnia circumspicit, ut irrumpat et praeda potiatur. Hinc Jeremias cap. V, 6, lupum vespertinum, vocat lupum ad vesperam, scilicet saevientem et grassantem: et Oppianus lib. I De Venat., lupum vocat νυκτιπόρον, id est noctu ambulonem. Haec omnia allegorice facile est adaptare diabolo, et tropologice gulae et improbitati: utriusque enim symbolum, imago et exemplum est lupus vespertinus. Nam et diabolus nocturnus est, et in tenebris perambulat, Psalm. XC, 5 et 6. Unde in Completorio monet Ecclesia, canitque illud Signa decus belli Parthus Romana tenebat, Romanaeque aquilae signifer hostis erat. Et Lucanus lib. 1: Ut notae fulsere aquilae, Romanaque signa. Hinc Ezechiel cap. IX, et Jeremias saepe Nabuchodonosorem et Chaldaeos vocant aquilas. Nota: In pardis Chaldaeorum indicat saevitiam, in lupis voracitatem, in aquilis rapacitatem. Quocirca eosdem Jeremias, cap. V, vers. 6, comparat leoni, pardo et lupo. «Idcirco, inquit, percussit eos (Judaeos) leo de silva, lupus ad vesperam vastavit eos, pardus vigilans super civitates eorum.» Porro apposite equites et equos Chaldaeorum comparat pardo, lupo, aquilis; quia equi bellici Chaldaeorum pernicitate veloces sunt, et animositate feroces, vincendi consuetudine ferociores evadunt; gaudent sanguine effuso, ac lituis tubisque auditis exsultant, ut ait Job cap. XXXIX, 21, et Virgilius lib. III Georg.: Si qua sonum procul arma dedere, Stare loco nescit, micat auribus, et tremit artus, Collectumque premens volvit sub naribus ignem. Additque caeteris praestare equos Chaldaeorum: Armenii Siculis, Parthique Euphratis ad undas Praestant. Idem clarius docet Oppianus, dicens: Qui habitant virides Euphratis ad undas Magnanimis utuntur equis in bella leonum. Lumina glauca vibrant, et magnum in pectore robur Efferat audaces animos ad fervida bella. Accedit levitas cursus, quodque ora leonis Intrepide perferre valent, vocesque superbas: Cum reliqui fremitus nequeant tolerare minaces. S. Petri: «Fratres, sobrii estote et vigilate; quia adversarius vester diabolus tanquam leo rugiens circuit, quaerens quem devoret.» Vespere enim sollicitat homines ad crapulam, venerem, rixas, caedes; unde Poeta: Nox et amor, vinumque nihil moderabile suadent: Illa pudore caret, Liber amorque metu. Accedit, quod diabolus saepe in lupum se et magos suos transformet; tales enim sunt lycanthropi, puta homines qui per magiam ope daemonis se in speciem, aeque ac ferociam luporum transmutant, ovesque et homines invadunt et dilaniant, de quibus multa Delrio in Magicis. Inde et Gentiles per lupos contra veneficia remedia praestari opinati sunt. Unde Plinius lib. XXVIII, cap. X: «Veneficiis, ait, rostrum lupi inveteratum resistere aiunt, ob idque villarum portis praefigunt. Hoc idem praestare et pellis e cervice solida existimatur; quippe tanta est vis animalis, praeter ea quae retulimus, ut vestigia ejus calcata equis afferant torporem.» Hinc et lupus hominem raucum vel elinguem reddere vulgo creditur, si primus eum inspiciat. Unde illud Virgilii eclog. IX: Vox quoque Moerim Jam fugit ipsa; lupi Moerim videre priores. Ubi id clare docet Servius, et Isidorus lib. XII Orig. cap. 11, qui et addit: «Unde et subito tacenti dicitur: Lupus in fabula. Certe si se prius visum senserit, deponet feritatis audaciam.» Et Plinius lib. VIII, cap. XXII: «In Italia quoque creditur, ait, luporum visus esse noxius, vocemque homini, quem priores contemplentur, adimere ad praesens.» Sic diabolus fauces peccatori, injecto pudore metuque claudit, ne peccatum confiteatur, et veniam, opemve, aut consilium mali sui quaerat. Insuper diabolus, instar hyaenae et lupi, cadaveribus et mortibus hominum pascitur; canibus, id est praedicatoribus, insidiatur, ut iis eversis vel amotis, oves diripiat. Hinc et eorum voces imitatur, dum se transfigurat in angelum lucis. Multos enim sapientes decipit specie boni, qua suas fraudes obtegit. Lupi ergo vespertini tropologice sunt daemones, ait S. Hieronymus. Item rapaces praelati et judices. Adhaec haeretici: hos enim lupis comparat Christus Matth. VII, 15, qui ovium pellibus induti incautos decipiunt, et specie veri, tenebras offundunt. Hinc et sub vesperam suos coetus celebrare solent. Haeretici enim quasi lupi famelici et hiantes caulas Ecclesiae circumeunt, ut fideles ex iis avellant et perdant, atque Arabum more latrociniis et caedibus Catholicorum ditiones et regna depopulantur, uti nostro aevo in Anglia, Scotia, Hollandia, Francia, Hungaria, etc., eos factitasse vidimus. VOLABUNT QUASI AQUILA, — quae rapax et ferox, ex alto in leporem aliamve praedam festina involat cum impetu «instar tormenti,» id est bombardae, dum globum ejaculatur, ait Isidorus lib. XII, cap. VII. Alludit ad aquilas, quas Chaldaei in vexillis praeferebant.
1:9
9. OMNES AD PRAEDAM VENIENT. — Tigurina: Quisquis eorum ad hoc venit, ut vim inferat; Vatablus: Omnes venient ad rapinam, ut scilicet Judaeos expilent; Pagninus: Tota gens propter rapinam veniet. Moraliter S. Augustinus in Psalm. CXXIII: «Ideo, inquit, quaerit te raptor major, quia invenit minorem: ideo te quaerit major aquila, quia prior cepisti leporem: praeda tibi fuit minor, praeda eris majori.» FACIES EORUM VENTUS URENS. — Intellige notam similitudinis sicut, vel instar, q. d. Chaldaei instar venti urentis, vel auruginis omnia arefacient et vastabunt. Pagninus vertit: Ex adverso facierum suarum venient ad Orientem; Chaldaeus: Aspectus eorum persimilis est vento vehementi, qui colligit ET CONGREGABIT QUASI ARENAM, CAPTIVITATEM, — quasi dicat: Sicut ventus in Judaea congregat arenas, sic Chaldaei ex eadem congregabunt captivos. Ita Chaldaeus et Tigurina. Innuit plurimos fore captivos, uti plurima est arena. Est metonymia; nam abstractum ponitur pro concreto, captivitas pro captivis. Sic Christus ascendens cum triumpho in caelum, dicitur captivam duxisse captivitatem, id est captivos duxisse sanctos, quos e captivitate diaboli erutos, suos fecit, meliori jam sorte captivos, utpote qua eos in libertatem filiorum Dei asseruit, Ephes. IV, 8. Nota: De Chaldaeis nunc loquitur in plurali, dicens: diffundentur, volabunt, venient; nunc in singulari, dicens: congregabit, triumphabit, comportabit, intelligens exercitum, vel certe ducem regemque eorum, puta Nabuchodonosorem. Haec omnia tropologice facile est adaptare diabolo, cujus minister et flagellum fuit Nabuchodonosor: ipse enim saevit ut pardus, lupus et aquila, plurimosque capit, et in abyssum demergit ludens et ridens.
1:10
10. Et ipse, — scilicet Nabuchodonosor, gentis Chaldaeae princeps. Nota: Scriptura mixtim nunc de gente, nunc de ejus principe loquitur. Haec enim politice sunt unum, puta unus exercitus, unum imperium, quod totum pendet a suo principe, sicut totum corpus pendet a capite. Hoc verum est in bellis, ubi victoriae causa est animosus, vigil et sagax imperator. Unde celebre est illud: «Fortior est exercitus cervorum duce leone, quam leonum duce cervo.» TYRANNI RIDICULI EJUS ERUNT, q. d. — Reges et principes ludibrio habebit Nabuchodonosor, faciet eos suos moriones, equisones, imo scabella pedum; uti Sapores fecit Aureliano Caesari, et Tamberlanes Bajazeti Turcarum imperatori. Ita S. Hieronymus. Secundo, «ridiculi,» vel, ut hebraice, risus ejus erunt: quia ipse potentissimus deridebit eorum arma et copias. Unde explicans subdit: IPSE SUPER OMNEM MUNITIONEM RIDEBIT, — q. d. Ipse munitiones quasvis despiciet, quasi ridens et ludens eas expugnabit. Ita Theodoretus, Vatablus et Arias. Significanter vertunt Septuaginta: Tyranni erunt ejus zaiyna, id est ludibria, quomodo Zeno imperator praelio victus dixit: «Dei ludibrium est homo.» Syrus et Arabicus: Ipse reges deridebit, et principes subsannabit. COMPORTABIT AGGEREM, ET CAPIET EAM. — Agger dicitur aggerata, id est congesta terra, juxta illud Virgilii Aeneid. IX: «Et fossas aggere complent.» Ubi Servius: «Agger, ait, est cujuslibet rei coacervatio, unde fossae aut valles repleri possunt.» Significat Habacuc maxime aggerem, quem per tredecim annos comportarunt Chaldaei circa Tyrum, ut mare, quod illam cingebat, implerent, itaque ex insula facerent continentem, quam pedibus invadere et expugnare possent, uti tandem fecerunt, de quo dixi Ezech. XXIX, 18. Rursum solent duces, cum metantur castra, ea cingere et munire contra insultus hostium aggere, id est vallo et fossa instar civitatis. Unde Virgilius lib. VII Aeneid.: Primusque in littore sedes Castrorum in morem pinnis atque aggere cingit. Insuper solent per aggeres obsidere et oppugnare urbes. Unde Cicero epist. ad Catonem, lib. XIII: «Vallo et fossa circumdedi: sex castellis castrisque maximis sepsi: aggere, vineis, turribus oppugnavi.» Sic Virgilius VI Aeneid., Alpes vocat aggeres, id est muros et munimenta, Italiae. Hebraice pro aggerem est עפר aphar, id est pulverem, quod Christophorus a Castro sic exponit, q. d. Nabuchodonosor faciet altissimos aggeres ex pulvere, ut ejus inspersione, flatu oppositi venti facta, oculos, nares et fauces repugnantium offundat et enecet; qua arte Sertorium expugnasse Charatinos, narrat Plutarchus in ejus Vita. Quocirca axioma est bellicum, «duci captandum esse solem et ventum,» ut utrumque habeat sibi secundum, et hosti adversum. Verum nostra versio melior est, et communem castrorum aggerem significat: hic enim fit e terra, pulvere, saxis, lignis omnique re. Adde, Hebraeos aphar, id est pulverem, vocare quamlibet terram. Unde Adam dicitur factus e pulvere, id est e terra, juxta illud Genes. III, 19: «Pulvis es, et in pulverem reverteris.»
1:11
11. Tunc mutabitur spiritus, — q. d. Nabuchodonosor, elatus tot victoriis, se non capiet, sed spiritus altos sumet, putans se esse numen quoddam invictum, ideoque adorari volet in statua aurea quam eriget, et omnes adorare compellet, Daniel. III, 1. Quocirca, Deo ulciscente, mutabitur spiritus ejus humanus in belluinum, ut ex homine fiat quasi bos, ideoque regno expellatur, transeat et corruat, ac quasi quadrupes in silvis cum feris vitam agat, Daniel. IV, 30. Ita S. Hieronymus, Albertus et Lyranus. Simili modo ob tot victorias, tantamque monarchiam, mutabitur spiritus gentis Chaldaeae in superbiam et fastum, ideoque pertransibit ejus imperium, et corruet in Balthasare, exscindendum a Cyro et Persis, inquit Arias et Vatablus. Unde Chaldaeus vertit: Propter elationem spiritus ejus translatum est regnum. Aliter Septuaginta: Tunc mutabit spiritum, et pertransiet, et propitiabitur: Haec est fortitudo Dei mei. Quod Theodoretus sic explicat, q. d. Cum Deus sat castigaverit Judaeos per Chaldaeos, tunc iram commutabit in misericordiam, ac misericors erit, et acerbitates leniet, scilicet cum Cyrum liberatorem adducet, qui robur invictum, indeque victorias praeclarissimas dabit. ET CORRUET. — Hebraice אשם ascham, id est primo, delinquet; secundo, delictum expiabit, per metonymiam, qua delictum et peccatum in Levitico, saepe significat hostiam pro peccato: unde Septuaginta vertunt, propitiabitur; tertio, ascham, hebraice saepe ponitur pro vicino schamam, id est deficere, desolari, corruere: cognata enim sunt culpa et poena, sive delictum et desolatio: haec enim individuus illius est comes, perinde ut carnifex est rei, quem ducit ad supplicium; unde Noster recte cum Aquila et Symmacho, pro delinquet vertit, deficiet, corruet, praesertim quia defectus et ruina est delictum et peccatum, non moris et vitii, sed naturae. Ex tribus hisce significatis triplex hic oritur versio et interpretatio. Primo enim Chaldaeus vertit: Deliquit et peccavit, eo quod multiplicavit gloriam Deo suo; quia scilicet impense coluit suos deos, non Deum verum. Secundo, Septuaginta: Tunc mutabit spiritum, et pertransiet, et propitiabitur: haec est fortitudo Dei mei, q. d. ait S. Hieronymus: Deus, ultione Judaeorum per Chaldaeos peracta, mutabit spiritum irae in spiritum misericordiae: unde pertransibit eos, nec ulterius puniet, sed sat punitis propitiabitur. Tertio, optime Noster vertit, «et deficiet,» vel corruet, juxta sensum paulo ante assignatum. Sic enim ascham, id est delinquere, saepe significat deficere; ut: «Et non delinquent,» id est non deficient, «omnes qui sperant in eo,» Psalm. XXXIII, 23. Simile est Ezech. VI, 6, in Hebraeo, Joelis I, 18, et alibi. HAEC EST FORTITUDO EJUS DEI SUI, — quam scilicet jactat esse dei sui, quam deo suo acceptam refert, q. d. Tam imbellis, modica et brevis est fortitudo, victoriae et triumphi Nabuchodonosoris, quos ipse deo suo, puta Belo, adscribit. Nam, ut paulo ante dixi, haec omnis illico in Balthasare corruet, occidente eum Cyro. Est ironia et sarcasmus, sive hostilis irrisio. Aliter a Castro, q. d. Nabuchodonosor victoriis elatus superbiet, et in scelus corruet, ut veri Dei oblitus, tribuat virtuti dei sui Beli partas victorias. Septuaginta vertunt: Haec est fortitudo Deo meo, quod sic explicat Theodoretus: Propheta, inquit, obstupescens ad Dei misericordiam, ex ira commutatam in Cyro liberatore Judaeorum, exclamat: Haec est fortitudo Dei mei. Tibi soli, Domine, adest potestas et puniendi pro arbitrio, et commutandi ultionem in misericordiam. Verum Hebraea habent, dei ejus, et Chaldaeus, idoli sui. Quare nostra versio et explicatio est germanior. Unde et Syrus vertit: Devincetur virtus ejus cum Deo suo; Arabicus: Obediet virtus ejus Deo, non suo ficto, sed vero Israelis.
1:12
12. NUMQUID NON TU A PRINCIPIO, DOMINE? — Propheta post prophetiam de Chaldaeorum robore et tyrannide, ac Judaeorum per eos excidio, hic de eo dolens et ingemiscens, convertit se ad orationem, Deumque obsecrat ut tantam Judaeorum stragem avertat, nec sinat minas hasce impleri, sed populo suo misereatur et parcat, q. d. Tu, Domine, es Deus noster, tu sancte a nobis coleris in sancto templo tuo. Tu es sanctus ille noster antiquus, qui patres nostros dilexisti, et elegisti semen eorum post eos. Tu es qui sanctum foedus cum ipsis inivisti, sancteque promisisti te fore eorum et posterorum Deum. Tu nos tibi in populum sanctificasti, et ab aliis gentibus infidelibus et impiis, quasi tuum peculium segregasti, nosque sancta tua lege, prophetis, sacrificiis, miraculis, beneficiisque plurimis decorasti, ac tibi et tuae sanctitati arctissime obstrinxisti: non ergo patieris nos ab impiis Chaldaeis vastari: quare te, uti speramus et obsecramus, tutante, «non moriemur,» ut illi minantur. Aliter Joannes Alba Electorum cap. LXIV: «Numquid non tu a principio?» A ponitur, inquit, pro ante, q. d. Tu es ante omne rerum principium, tu es aeternus. Et quia aeternum Hebraeis significat quod magnum est in genere suo, hinc esse a principio, vel esse aeternum significat esse potentissimum. Potest et aeternum accipi pro misericorde, q. d. Numquid non, o Domine, tu es summe potens et misericors? Utique. Ostende ergo in nos miseros et pene consumptos tuam omnipotentiam et misericordiam, quam semper a principio hucusque in nos et patres nostros ostendisti. Haec Alba, qui et addit: sic et sanctus magnum, regem potentemque significat; et sanctum, id quod magnum est et excellens. Nota primo: Dicit, non moriemur, assertive, non autem, non moriamur, optative, esto idipsum obsecret; ad efficaciam orationis, ut scilicet certam spem, et quasi fidem non moriendi significet, eaque constringat Deum, ne eos mori sinat. Quis enim speravit in Deum, et confusus est? Nam, ut ait S. Bernardus serm. 3 De Annuntiat. Domin.: «Deus oleum misericordiae ponit in vase fiduciae.» Expeditius dicemus repetendam esse vocem numquid quae praecessit, q. d. Numquid non moriemur, cum te habeamus Deum protectorem sanctum et aeternum? Syrus Vaticanus pro non moriemur, habet, sine lege; Arabicus, sine similitudine. Sic enim vertit Syrus: Quoniam tu es a principio, Domine, Deus meus sanctus, sine lege aliqua, hoc est nulla lege, nullo decreto, nulla determinatione, nullo fato constringeris. Nota secundo: Pro לא נמות lo namut, id est non moriemur, aliqui codices legunt לא תמות lo tamut, id est non morieris, q. d. Tu Domine, uti sanctus, ita es et immortalis: quare non permittas nos mori, et a Chaldaeis occidi: illi enim, Nota tertio, quadruplicem antithesim. Opponit enim Deum idolis et hominibus: primo, quod Deus sit «a principio,» puta ab aeterno, q. d. Deus aeternus est, idola et Chaldaei temporanei sunt, modicoque tempore duraturi; secundo, Deus est omnium creator et dominus, idola et Chaldaei creaturae sunt et servi; tertio, ipse est Deus immensus, immortalis, omnipotens, etc., illi sunt hominum plasmata exigua, caduca, infirma; quarto, Deus est sanctus, ipsaque per essentiam sanctitas summa et perfectissima, illi impuri sunt et scelerati, q. d. Destrue ergo, o Domine, idola et Chaldaeos, tot nominibus tibi e diametro oppositos et inimicos. Porro ad majus pathos, majoremque affectum et obsecrationem, ut gratiam a Deo eblandiatur, vocat eum «Deus meus, sancte meus,» non, noster: tum quia Propheta hic loquitur in persona populi, qui collective est unus et singularis; personam enim populi in se suscipit et induit, utpote unus et primarius e populo, ut in se, et secum totum populum supplicem Deo constituat, itaque tot capitum numero armatas preces Deo offerat, veniamque extorqueat; tum quia Deus cujusque fidelis et justi, tam est Deus, id est pater, provisor, custos, amicus, etc., ac si ejus solius esset Deus. Sic ait S. Augustinus lib. III Confess. cap. XI: «O tu bone omnipotens, qui sic unumquemque nostrum curas, ac si solum cures; et sic omnes, tanquam singulos.» Et S. Paulus ait Christum esse suum: «Qui, inquit, dilexit me, et tradidit semetipsum pro me,» Galat. II, 20. DOMINE, IN JUDICIUM POSUISTI EUM. — Est concessio, q. d. Fatemur te, Domine, misisse Nabuchodonosorem «in judicium,» id est in justam vindictam, ut scilicet per eum, quasi per virgam, castigares peccata nostra et aliarum gentium, ideoque eum fortem effecisti. Fundasti, — firmasti et roborasti Nabuchodonosorem tot opibus, viribus, copiis, imperiis, victoriis.
1:13
13. MUNDI SUNT OCULI TUI, NE VIDEAS MALUM. — «Videas,» id est approbes et faveas. Est catachresis; quae enim approbamus, quaeque nobis placent et grata sunt, ea continue et laete aspicimus; quae vero odiosa et ingrata sunt, ab his oculos avertimus. Unde Virgilius: Diva solo fixos oculos aversa tenebat. Et vulgo dicitur: «Ubi oculus, ibi amor; ubi manus, ibi dolor.» Sensus est, q. d. Tui oculi, tuaque mens mundissima et justissima est; quare malum, id est peccatum et injuriam, aequis et benignis oculis aspicere et videre nequis, ut illi faveas, et pro illo pugnes. Cur ergo respicis super Chaldaeos iniqua agentes, violentos et injurios, ac permittis ut ipsi nos devorent? Esto enim simus peccatores et injusti: Chaldaeis tamen, utpote idololatris et tyrannis, meliores et justiores sumus. Sufficiat ergo, Domine, quod peccata nostra per eos leviter castiges; at ne sinas nos per eos exscindi et disperdi. Sic enim videberis favere tyrannis et idololatris contra tuos fideles et cultores; ac idololatrae jactabunt te favere eorum tyrannidi et idololatriae; aut certe te non posse, vel non velle auxiliari populo tibi devoto. Nota: Propheta hic non obmurmurat Deo, ut blasphemat Calvinus, sed ex dolore libere queritur, deprecatur, et amice expostulat cum Deo, quod velit Judaeos punire et vastare per Chaldaeos Judaeis pejores. Sic improborum prosperitatem indolet et admiratur David Psalm. LXXII, 12, Jeremias cap. XII, 1, Job cap. XXI, 7. Aliter respondet S. Hieronymus haec dici a Propheta: «Non quod ipse sic sentiat, sed quod impatientiam humanam in sua persona exprimat; sicut frequenter videmus Apostolum varias hominum in se recipere sententias et nunc dicere: Video aliam legem in membris meis, repugnantem legi mentis meae, et captivantem me in lege peccati,» Rom. VII. «Et quasi insipiens sit: Fratres ego non arbitror me comprehendisse. Ac rursum quasi perfectus sit: Quotquot ergo perfecti, hoc sapiamus,» Philip. III. Et: «Haec autem, fratres, transfiguravi in me et Apollo propter vos, ut in nobis discatis,» etc. MUNDI SUNT OCULI TUI, NE VIDEAS MALUM. — Cum enim sis ipsa munditia et sanctitas, extreme odis omne peccatum, ideoque: «Perdes omnes qui operantur iniquitatem,» Psalm. V. Nam sicut lux adversatur tenebris, easque naturaliter aversatur atque odit, ac pulchritudo turpitudini, et puritas maculis sordibusque, et rectitudo obliquitati, et vita morti, et bonitas malitiae, ita et sanctitas aversatur et exsecratur omne peccatum. Quare sicuti Deus necessario sanctitatem amat infinito amore, ita necessario peccatum perfectum et mortale odit infinito odio. Cujus odii signa dat multa. Nam Deus primo, ob peccatum mortale privat hominem infinito bono, nimirum possessione ipsius Dei; secundo, quia ob illud infligit peccatori infinitum cruciatum et opprobrium, nimirum incendia aeterna gehennae; tertio, quia, etiamsi quis haberet merita infinita, ea tamen omnia aboleret Deus ob unum peccatum lethale; quarto, quia Filium suum ad delendum peccatum, infinitam humiliationem et afflictionem subire voluit. Talis enim fuit ejus incarnatio et mors, quia, ut ait Apostolus: «Semetipsum exinanivit,» id est ex omni fecit se Porro sanctitas consistit in conformitate cum lege aeterna, quae est in mente Dei. Is enim perfectus et sanctus est, cujus voluntas et opera exacte conformantur legi aeternae, puta menti et voluntati Dei. Voluntas enim Dei cum reipsa sit eadem cum mente et intellectu suo, ideoque necessario et essentialiter legi aeternae conformis sit, et ex aequo respondeat; hinc pariter ipsa est mensura et regula omnis sanctitatis; et quia haec conformitas in Deo est infinita, hinc pariter infinita est ejus sanctitas. Quare secundo, sanctitas consistit in amore et conjunctione cum Deo, qui est origo et plenitudo sanctitatis. Sanctitas ergo est amor Dei: «Sanctitas enim est omnimoda puritas,» ait S. Dionysius cap. XII De Divin. Nom. Jam sicut impuritas nascitur ex contactu inferiorum, puta ex amore et adhaesione ad epulas, veneres, honores vanos, aliaque bona terrena et infima; ita puritas oritur ex contactu superiorum, puta ex amore et adhaesione ad Deum, resque divinas et caelestes. Purus ergo et sanctus est, qui toto affectu adhaeret Deo; et quo magis omnem affectum in Deum transfert, eo in dies fit sanctior, dum singula cogitata, volita et opera sua dirigit ad Deum, ut in dies magis magisque ei appropinquet. Sic enim imitatur Deum, de quo dicitur Psalm. CXLIV: «Justus Dominus in omnibus viis suis, et sanctus in omnibus operibus suis;» sequiturque ejus praeceptum: «Sancti estote, quoniam ego sanctus sum,» Levit. XI.
1:14
14. ET FACIES HOMINES QUASI PISCES. — Primo, q. d. Cur permittis, o Domine, ut, sicut piscator piscatur pisces, nemine eos tuente; sic Nabuchodonosor expiscetur, capiat et expilet omnes gentes. Hae enim illi sunt pisces. Ita Rupertus et Vatablus. Ubi nota insignem allegoriam: Piscator Dei est Nabuchodonosor, hamus sunt doli ejus et technae; sagenae et retia sunt arma, milites et aperta violentia, pisces sunt Judaei aliaeque gentes, quas ut pisces (qui nullius sunt domini, nec habent ducem aut protectorem, sed fiunt primo occupantis, puta piscatoris qui eos ex aquis expiscatur et trahit) ita sibi subjugat, calcat et occidit, quasi revera pisces et reptilia essent, non homines. Hinc et per portam piscium Chaldaei irruperunt in urbem, uti dicam Sophon. I, 40. Secundo, magis genuine et nervose, q. d. Cur permittis, o Domine, ut, sicut pisces majores et fortiores, puta balaenae, lupi, polypi, devorant minores: ita homines potentiores et tyranni, v. g. Chaldaei, devorent eos qui sunt imbecilliores; ut inter homines, aeque ac inter pisces, non dominetur justitia, sed robur, vis et tyrannis, illeque sit dominus, qui viribus praevalet? Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Remigius et Theophylactus. Hinc illud Polybii proverbium vulgo usurpatum: «Pisces majores glutiunt minores.» Praeclare S. Basilius hom. 7 Hexaem.: «Major pars piscium, ait, liguriunt alter alterum, et minor apud illos esca majoris est. Et si evenerit ut is qui minorem superaverat, alterius praeda fiat, ambo tum simul deglutiuntur, et una ultimi piscis immersi ventrem ingrediuntur. Quid igitur nos homines aliud agimus, cum vim inferimus inferioribus?» Symbolice, apposite Propheta homines comparat piscibus, ob multas analogias. Prima est: Sicut Deus creavit coetum hominum, sic et coetum piscium; pisces multi, multi et homines. Piscium valde variae sunt species; varii pariter ordines, gradus, complexiones, linguae, familiae et gentes sunt hominum; mare est mundus piscium, terra est mundus hominum. Omnes enim animalium species quae sunt in terra, proportionaliter sunt et in mari, ut porci, canes, equi, vituli, quin et homines marini, uti multis exemplis Tritonum, Nereidum et Sirenum docet Plinius lib. IX, cap. V, et Olaus Magnus lib. De Gentib. Septentr. Insuper «plurima pars piscium est gregatilis, nec ullus grex caret duce,» ait Aristoteles lib. VIII De Histor. Animal. cap. XVIII. Sic et homines suas habent respublicas et regna, et in omnibus suis est dux et princeps. Secunda: Homines in mundo variis tentationum et mutationum aestibus jactantur, uti pisces in mari; ac sicut hi in illis ludunt, ita et homines ludunt in suis, atque in utrisque ludit sapientia et potentia Dei, Prov. VIII, 30. Tertia: Pisces sunt aquei et humore luxuriant: ita et in hominibus plerisque, praesertim in hieme praedominatur pituita, qua proinde et senes fere omnes, et juvenes permulti moriuntur, ac catarro suffocantur. Quocirca Philosophus definiens hominem: «Homo, inquit, est fortunae lusus, inconstantiae imago, corruptionis speculum, temporis spolium, mancipium mortis, viator transiens, Dei ludibrium; reliquum, pituita et bilis.» Quarta: Pisces sicut ex aqua generantur, ita in eadem vivunt (nam extra illam moriuntur), ex eaque aluntur et nutriuntur, uti docet Rondeletius lib. I De Piscib. cap. XIII; licet enim aqua maris sit salsa, ac proinde inepta nutritioni, utpote cujus alimentum est succus dulcis; tamen in mediis undis salsis permultus humor dulcis continetur, admixtusque est, quem pisces in alimentum familiare transmutant; quam ob causam crebro in Pontum migrare solent, et ibi pinguescere, quod illud mare dulcibus aquis copiose alluatur, uti docet Aristoteles lib. VIII Histor. Animal. cap. XIII. Et cap. II, in mari esse dulcem liquorem, probat ex aquae percolatione. Si enim ex cera vas tenue finxeris, idque funiculo appensum in aquam demiseris die ac nocte una, Quinta: Majores pisces minores devorant, ita et homines, juxta illud: «Homo homini lupus.» Rursum, sicut cetus pisces pene omnes absorbet, etiam maximos: sic et diabolus, qui, quasi balaena in mari hujus saeculi, animas quaslibet, etiam regum et principum, quin et sanctorum, praedatur, juxta illud Psalm. CIV, 26: «Draco iste quem formasti ad illudendum ei.» Audi Aristotelem lib. IX Histor. Animal. cap. II: «Ineunt praelium pisces majores contra minores; major enim quisque et robustior minorem inferioremque devorat.» Idem, lib. VIII, cap. II: «Alter, inquit, alterum sui generis edit, excepto mugile, sed maxime congri.» Sexta: Pisces sunt muti: sic et homines coram Deo, quantumvis sapientes et sancti, quasi pisciculi obmutescunt, eoque arguente ponunt cum S. Job, cap. XXXIX, 34, manum super os suum: ac in die judicii coram Christo judice, omnes quasi pisces conticescent, I Reg. II, 9; Matth. XXV, 46. Septima: Piscibus juxta caput sunt binae pinnae, quasi binae pennarum alae, quibus velut remis mare sulcant: sic et homini bina sunt brachia, quibus omnia operatur. Insuper piscis cauda, quasi temone et clavo, navis suae gressum dirigit; unde a natatu piscium didicerunt homines fabricare naves, iisque sulcare maria. Est enim piscis quasi navis natans et velificans in mari, uti de nautilo pisce et concha, ait Plinius lib. IX, cap. XXIX, XXX et XXXIII; ita et homines pedibus se quocumque volunt promovent. Rursum, sicut aves aliquae sunt semipisces, quia volant in aere, et natant in aqua, ut merguli, anates, fulicae; ita vicissim sunt pisces, qui sunt semiaves, quia habent ingentes pinnas, quasi pennas, quibus volant super aquas instar avium, qualem vidi Romae in bibliotheca ducis de Altheimps. Symbolice, aves sunt angeli, qui in aethere versantur, et ad Deum evolant: pisces sunt homines, qui in mari hujus saeculi volutantur. Sicut ergo angeli sunt semihomines, dum corpus assumunt, et cum hominibus colloquuntur; ita vicissim homines sunt semiangeli, dum pennis per contemplationem elevati, ad Deum evolant. Octava: Pisces ventre incubant aquis; ita et multi homines incubant aqueis voluptatibus. «Quorum Deus venter est, et gloria in confusione ipsorum, qui terrena sapiunt,» Philipp. cap. III, 19. Hac de causa Christus factus homo, factus est piscis hujus saeculi, ut ex aqueis et terreis hominibus quasi piscibus, faceret aethereos et caelestes. Quocirca Christi nomen fuit ΙΧΘΥΣ, id est piscis, ut patet ex acrostichi Sibyllae, cujus primae litterae combinatae haec verba praeferebant: Ἰησοῦς Χριστός Θεοῦ υἱὸς σωτήρ, id est, Jesus Christus Dei Filius, Salvator: quarum vocum graecanicaram litteras initiales si jungas, habebis ἰχθύς. Acrostichin hanc recenset Eusebius lib. IV De Vita Constantini. Hinc et Christus piscatores elegit, fecitque apostolos, quos «cum retibus fidei ad mare hujus saeculi paucissimos misit, atque ita ex omni genere tam multos pisces, et tanto mirabiliores, quanto rariores, etiam ipsos philosophos cepit,» ait S. Augustinus lib. XXII De Civit. cap. V. Et De verbis Domini in Evangel. secundum Joan., serm. 59: «Leguntur, ait, modo verba piscatorum, et colla subduntur oratorum.» Praeclare S. Chrysostomus serm. De S. Andrea, qui exstat apud Surium die 30 novembris: Apostoli, inquit, piscatores fuerunt, sed illorum instrumenta nova et inusitata fuerunt. Nam pro arundine praedicatione utuntur, pro funiculo memoria, pro hamo potentia, pro esca miraculis, pro petra caelis, ex quibus hujusmodi piscationem exercent: pro scapha habent altare; pro piscibus reges etiam capiunt; pro sagena Evangelium expandunt; pro arte divinam gratiam adhibent; pro mari vitam humanam tractant; Nona: Piscis sale eget ne putrescat; sic et homo prudentia. Rursum, piscis primum a capite putrescit et foetet; sic et homo a ratione et voluntate, qua se sinit a cupiditate vinci et corrumpi. Sicut enim molles sunt pisces, sic effeminati et homines; hinc utrique escis et illecebris quasi laqueis capiuntur. Pari modo monasteria, collegia, Ordines, respublicae a capite vitium et ruinam trahunt. Quamdiu enim habent bonos et vigiles acresque rectores, magistratus, principes, vigent, et sarta tecta consistunt; sed ubi pravos, vel inertes et remissos accipiunt, omnis disciplinae rigor, ac consequenter reipublicae vigor, integritas et dignitas, instar salis aqua liquefacti, dissolvitur et evanescit. Decima: Pisces «vagantur et oberrant, maxime qui carne aluntur,» ait Aristoteles lib. IX Histor. Animal. cap. XXXVII. Ita oberrant et homines, praesertim lucri et voluptatum cupidi. Rursum idem, lib. VIII, cap. XII: «Ut homines, inquit, alii domicilia hieme repetunt, alii qui amplioris provinciae principes sunt, sedem pro tempore mutant, ut moram aestate, locis frigidis, hieme tepidis trahant, etc. Sic et pisces per hiemem ex alto in littora teporis gratia veniunt: contra aestate ex littore in altum, vitantes aestum discedunt.» Undecima: «Pisces pinnulas habent, ut nantes: pedibus carent, ut non pedestres, sed aquatiles.» Homo vero, quia terrestris est, pedestris est: «Pedum enim additio utilis ad motum, qui in pedo, hoc est solo agatur: unde et nomen inditum pedibus est,» ait Aristoteles lib. IV De Part. Animal. cap. XIII. Duodecima: Pisces nonnulli respirant et dormiunt, ut homo. Audi Aristotelem lib. VI Histor. Animal. cap. XII: «Spirant quae fistulam habent omnia, et recipiunt aerem: haud enim carent pulmone. Et quidem visus est delphinus dormire rostro emerso ac stertere.» Idem docet Plinius lib. IX, cap. VII, idque probat ex piscium in aestate anhelatione, oscitatione et bullantium aquarum sufflatione. Decima tertia: Pisces senescunt ut homines. Ita Aristoteles lib. VIII Histor. Animal. cap. ult.: «Vitiant, ait, senectute pisces: et quidem thunni vel ad rem salsamentariam, senes improbi sunt; multum enim carnis absumitur: quod enim in caeteris piscibus evenit, declaratur eorum senectus duritie magnitudineque squamarum. Jam captus est thunnus senex, cujus pondus erat ad Decima quarta: Homines plures et frequentes habent dentes, ac primores acutos ad cibi scissionem et masticationem: ita et pisces multos habent dentes, eosque acutos et serratos. Unde Aristoteles lib. III De Part. Animal. cap. I: «Pisces, ait, omnes serratis sunt dentibus, uno excepto qui scarus vocatur: complures etiam dentes in lingua habent, et in palato. Cujus rei causa est, quod, cum mersi in aqua degant, humorem cum cibo admittant, eumque exspuant quam primum necesse est; non enim in molendo commorari possunt, quando humor in ventrem interrumpit; idcirco omnes acuti et frequentes undique sunt; videlicet ut prae multitudine in minuta secent, quae attritu subigere nequeunt. Adunci praeterea sunt, quoniam robur fere totum piscium in dentibus situm est.» Decima quinta: Homines laborant morbis, ita et pisces; a pestilentia tamen immunes sunt. Ita Aristoteles lib. VIII Histor. Animal. cap. XIX: «Morbus, ait, pestilens nullus incidere piscibus universis videtur, etc., aegrotare tamen et ipsi putantur; et quidem piscatores pro morbi indicio capiunt; cum aliquot extenuatos languentibus similes, et colore immutatos inter multos pingues ac validos ejusdem generis ceperint.» Addit idem paulo superius aestivos imbres commodiores esse piscibus, et hiemem sereniorem: «Ad summum prope dixerim, inquit, cum bene hominibus annus cedit; tunc et piscibus feliciter degere contingit.» Porro pisces cum aegrotant, apio viridi sanari tradit Plinius lib. XX, cap. XI; idem magnum piscium in medicinis hominum esse usum docet lib. XXXII, cap. V. Decima sexta: Pisces habent cor ejusque situm similem homini. Audi Aristotelem lib. III De Partib. Animal. cap. IV: «Cor, ait, caeteris animalibus in medio pectore est, homini tantum paulo vergit ad laevam, ut ejus partis refrigerationem moderetur et compenset: omnium enim animalium maxime homo refrigeratam habet partem sinistram. In piscibus etiam cor similem situm tenet. Solis his cordis mucro ad caput spectat, cum ea pars prior sit: eodem enim agitur motus.» Rursum pisces generant ut homines; habent enim sexum distinctum, alii mares sunt, alii feminae; ac feminarum ova non perficiuntur ad generationem sine mare, uti fit in gallinis et avibus, teste eodem Aristotele lib. VI Histor. Anim., cap. XI, et lib. IV, cap. ult. ubi docet pisces feminas majores esse maribus, sed ad cibum mares praestantiores esse feminis, excepto siluro, asserit idem lib. VIII, cap. XIX. Decima septima: Piscium omne genus vorax et gulosum est, teste Aristotele lib. III De Partib. Animal. cap. XIV; item prolificum et fecundum, abundant enim humore; sic et homines in gulam et venerem propensi sunt. Rursum, piscibus «oculi sunt lubrici, propter circumfusi humoris crassamentum,» ait Aristoteles lib. II, cap. XIII; sic et hominibus. Unde multi merito gemunt, dicuntque illud Thren. cap. III, 51: «Oculus meus depraedatus est animam meam.» Et vers. 48: «Divisiones aquarum deduxit oculus meus in contritione filiae populi mei.» Decima octava: Pisces habent memoriam, et vitam agunt rationi humanae vicinam. Id negarunt nonnulli; sed certissimum esse, et experientia se didicisse testatur S. Augustinus lib. III De Genes. ad litt. cap. VIII: «Nam fons, inquit, Bullensium regionum fere plenus est piscium. Solent autem homines desuper intuentes eis aliquid jacere, quod sibi vel praripiant confluentes, vel inter se diripiant concertantes. Quo pastu assuefacti, deambulantibus super oram fontis hominibus, ipsi quoque cum eis congregatim natando eunt et redeunt, exspectantes ut aliquid jactent, quorum praesentiam sentiunt. Non ergo nulla memoria, vel sensus tardior animae inest piscibus.» Idipsum ego subinde in stagnis piscium expertus sum. Quocirca idem, tract. 123 in Joan.: «Viderunt, inquit, prunas positas, et piscem superpositum, et panem. Piscis assus, Christus est passus. Ipse est panis, qui de caelo descendit. Pisces dicuntur homines.» Hinc prisci homines temperantes et casti vescebantur, non carne, sed pisce, utpote digestu facili, et refrigerante tam calorem naturalem quam aestum irae ac libidinis; testis est Athenaeus De Coenis sapientum lib. III, IV et VIII. Vicissim, ut ait idem lib. VII: «Piscis quivis humana carne delectatur.» Augurium piscium recenset Plinius lib. IX, cap. XVI: «Siculo, ait, bello, ambulante in littore Augusto, piscis e mari ad pedes ejus exsiliit; quo argumento vates respondere: Neptunum patrem adoptantem eum sibi, Sexto Pompeio repudiato. Tanta erat navalis rei gloria, sub pedibus Caesaris futuros, qui maria tempore illo tenerent.» Idem, cap. XLII, mira habet de astutia piscium, ut pinnae, torpedinis, rhombi, pastinacae, etc. Idem, cap. LIII, refert quosdam pisces vixisse sexaginta annos, quae est aetas hominum. Idem, lib. X, cap. XLV, ait vitulos marinos multosque alios pisces cicurari et mitescere. Et cap. LXX, ait in piscinis Caesaris quosdam per nomen evocatos illico adnatare. Idem, lib. IX, cap. VIII, ex Maecenate narrat delphinos e manu hominum vesci, pueros dorso excipere et vectare, eosque amare, adeo ut cum iis morientibus emoriantur. Decima nona: S. Augustinus in Psalm. LXIV: «Mare, inquit, in figura dicitur saeculum hoc salsedine amarum, procellis turbulentum, ubi homines cupiditatibus perversis et pravis facti sunt velut pisces se invicem devorantes. Attendite mare malum, mare fluctibus saevum. Attendite quibus hominibus plenum sit. Quis optat haereditatem, nisi morte alterius? Quis optat lucrum, nisi damno alterius? Quam multi aliorum dejectione cupiunt sublimari! Quam multi, ut emant, optant alios vendere res suas? Quomodo se invicem opprimunt, et qui possunt devorant? Et cum devoraverit unus piscis major minorem, devoratur et ipse a majore. O piscis male praedam vis de parvo, praeda efficieris magno!» Denique S. Bernardus, serm. De B. Maria, pag. 394, triplicem assignat hominum piscinam et triplices pisces: «Primum, inquit, diluvium est vitiorum; secundum, tribulationum; tertium, miseriae et tenebrarum. Primum est peccati, secundum, mundi, tertium, inferni. Pisces primi sunt oblectamenta, secundi iniqua tentamenta; tertii perpetua tormenta. Hinc in Evangelio de bonis piscantibus, vitia calcantibus, tentamenta superantibus, aeterna tormenta vitantibus dicitur: Elegerunt bonos in vasis suis, malos autem foras miserunt,» Matth. cap. XIII, 47. Unde liquet ipsos reprobos et damnatos esse pisces qui natant, jactantur et aestuant in stagno ardente igne et sulphure, Apocal. cap. XXI, 8. Longe major hominum pars, imo maxima, et pene innumera, in hoc stagno volutatur et ardet. Eia, Domine, numquid facies homines quasi pisces maris? atque utinam essent pisces maris! utinam a ceto devorarentur! jam autem sunt pisces, imo folles et fomenta gehennae, raeda et laniena diaboli, imo multorum millium et millionum daemonum: ubi vermis eorum non moritur, et ignis non exstinguitur. Eia, Domine, numquid sines ut dilatet infernus animam suam, et aperiat os suum absque ullo termino, ut absorbeat tot gentes et populos, quorum non est numerus instar arenae maris? Parce, Domine, parce creaturis tuis, quas ad tui imaginem creasti, quas quasi stellas caelo destinasti, quas pretioso sanguine Unigeniti tui redemisti. Obstrue hoc immane os tartari, ne tot animas glutiat. Emitte spiritum tuum in nos, ut hujus flammantis stagni meditatione et horrore concussi peccata vitemus, concupiscentiae resistamus, poenitentiae nos dedamus, ac vitam sanctam tanquam viam in caelum capessamus; ut in illud transferri, ibique quasi pisces caelestes in fluvio paradisi, Apocal., cap. XXII, 1, puta in te tuique visione, fruitione et gaudiis sempiternis, natare mereamur, Amen. ET QUASI REPTILE NON HABENS PRINCIPEM. — Reptile est animal quod non incedit pedibus, sed ventre serpit repitque, uti faciunt serpentes, vermes, lumbrici, aut certe quod adeo exiguos habet pedes, ut iis non tam incedere, quam repere videatur, uti habet lacerta, mustela, mus, talpa, etc. Haec sunt reptilia terrae: nam reptilia maris et fluminum sunt pisces. Porro Propheta, ut Deo repraesentet hominum injurias, afflictiones et aerumnas, eas non tantum comparat piscibus, sed et reptilibus, quae piscibus infirmiora sunt, et injuriae magis obnoxia. Nam primo, pisces in maris vel fluminum vastitate aut profundo abscondere se possunt a piscatoribus et piscibus voracibus; Tropologice, rursum vide hic quam misera sit hominum conditio: homines enim sunt quasi reptilia. Unde Jesbaam, id est sedens in cathedra, primus fortium Davidis, vocatur «tenerrimus ligni vermiculus,» II Reg. XXIII, 8. Idque primo, quia homo dum nascitur, est quasi reptile; manibus enim et pedibus repit super terram. Hinc illud aenigma sphingis de homine: «Mane quadrupes, meridie bipes, vespere tripes.» Homo enim mane, id est in infantia dum nascitur, quasi quadrupes manibus et pedibus innititur: deinde in juventute incedit bipes: vespere, id est in senio, graditur tripes: quia praeter binos pedes adsciscit tertium, puta scipionem cui insistit. Secundo, quia plerique homines manibus, pedibus totoque corpore, quin et mente repunt in terra: nam nil cogitant nisi terrena, omnis eorum labor et occupatio est in terra, multi quoque in ventrem projecti, nil nisi eum terrenis deliciis implere et sarcire satagunt. Tertio, quod proprie hic spectat Propheta, quia homines, aeque ac reptilia, potentiorum injuriae et praedae expositi sunt. Turcae, Tartari, Indique reges educunt in aciem trecenta et quingenta hominum millia, eaque hostibus instar pulicum pro se mactanda objiciunt. Annon hi sunt reptilia coram suis regibus, aeque ac coram hostibus? Servi et mancipia ad aurifodinas et metalla damnati; coloni agris herorum colendis addicti; servi et opifices terrenis vilibusque dominorum imperiis et ministeriis deputati, nonne sunt quasi reptilia terrae? Denique Guevara probabiliter per reptile accipit pisces maris, qui non habent principem, scilicet potentem eos tutantem, et a rapinis vindicantem, ut sit epanaphora Prophetae usitata: nam sequentia omnia spectant pisces, et piscatorem cui hic comparat Nabuchodonosorem. Sic pisces vocantur reptilia, Psalm. CIV, 25: «Hoc mare magnum et spatiosum manibus: illic reptilia quorum non est numerus.» Sic sensus erit, q. d. Itane, Domine, nos fideles barbaro Chaldaeo quasi pisces, qui non sunt nisi vilia et misera reptilia maris, expiscandos et devorandos trades? Itane nos, qui sumus tuum peculium tuaque haereditas, immani tyranno quasi lautum piscium epulum objicies? Itane Israelem dilectum tuum, ferissimae huic bestiae glutiendum appones, ut eam tam pretiosa esca sagines? Absit, Domine, absit. Sic Pii II Pontificis gnome erat: «Litigatores sunt aves, forum area, judex rete, advocati aucupes. Quocirca dignitatibus viri dandi sunt, non dignitates hominibus. Grave est Pontificis onus; sed beatus, qui id bene fert.»
1:15
15. Totum, — puta totam piscium praedam, totum piscabile, nimirum omnes pisces, hoc est, omnes gentes expiscatus est magnus hic piscator, scilicet Nabuchodonosor suo hamo, sagena et reti. Vox totum notat insatiabilem ejus avaritiam et rapacitatem, ob quam dum totum rapuit, totum perdidit, juxta illud S. Cypriani, lib. V, epist. 2: «Dum insatiabiles multum volumus, totum perdimus.» Et illud: «Camelus desiderans cornua, etiam aures perdidit.» Verissimum est ergo illud paradoxum: «In dubiis, dimidium plus est toto.» De quo Hesiodus: «Stolidi, ait, ignorant quanto plus dimidium sit toto.» Fit enim saepe ut qui plus cupide appetit, etiam id quod habet amittat. Videre id est in litigantibus, qui dum totum cupiunt, saepe totum perdunt, vel per sententiam judicis, vel per immanes sumptus quos in litem insumunt, juxta illud Eccles. IV, 6: «Melior est pugillus cum requie, quam plena utraque manus cum labore et afflictione animi.» Et illud Proverb. XV, 16: «Melius est parum cum timore Domini, quam thesauri magni et insatiabiles.» Et cap. XVI, 8: «Melius est parum cum justitia, quam multi fructus cum iniquitate.» Et Eccli. XIV, 9: «Insatiabilis oculus cupidi in parte iniquitatis: non satiabitur donec consumat arefaciens animam suam.» Vere Philosophus: «Omnis virtus est mediocritas.» Et dives est animus suis contentus, sibique sufficiens: pauper, qui plura cupit. Pittacus, cum Mitylenei ei multa offerrent, pauca tantum accepit, dicens: «Parva munera sunt divina, quibus nemo invidet: locupletia solent non esse propria.» Ita Probus in Thrasybulo. IN HAMO SUBLEVAVIT. — Hamus est instrumentum aduncum cui esca appenditur; quam dum glutiunt pisces, unco se induunt et infigunt, itaque hamo a piscatore ducuntur et extrahuntur. Unde hamata munera vocantur, quae ita dantur, ut Tertio, per haec tria alludit ad tres expeditiones, quas in Judaeam fecit Nabuchodonosor. Nam primo, anno regni sui 3 invasit eam; sed paucos, puta Danielem cum sociis, abduxit, Daniel. I, 1; tunc ergo quasi hamo piscatus est. Secundo, anno regni sui 8 rediit, et Joakim regem occidit, filiumque ejus Joachin, sive Jechoniam cum multis aliis captivos in Babylonem abduxit; haec ergo fuit piscatio per sagenam. Tertio, anno regni sui 18 Jerusalem cepit et evertit, Sedeciam regem exoculavit, filios ejus aliosque principes occidit, exteros omnes in Babylonem transtulit, IV Reg. XXV. Haec ergo piscatio fuit per rete, quo uti totam Judaeam, ita et reliquas gentes conclusit, evertit, comprehendit. Denique Ribera per hamum accipit dolos et technas, per sagenas et retia apertam violentiam Nabuchodonosoris. Hamus enim, utpote exiguus, occultior est retibus, et occultius piscem expiscatur. Nota: Sagena Graecis est genus retis piscatorii: Latini verriculum vocant, eo quod pisces e mari vel flumine quasi everrat, et in se, sui scilicet angulum, congreget, de qua Manilius lib. V: Excipitur vasta circumvallata sagena. Unde explicans subdit: «Et congregavit in rete suum.» Dum enim sagena a piscatoribus per mare vel fluvium trahitur, illudque verrit, pisces eam fugientes congregantur in retia arctata et angulata, certis locis disposita, ad quae eos propellit sagena. Per hamum ergo, sagenam et rete, quibus piscatores impedicant et illaqueant pisces, significat omnes artes, copias et machinas, tum minores, tum majores, quibus Nabuchodonosor usus est ad debellandas et capiendas omnes gentes. Unde Delrio, adagio 1000: «Hamo, inquit, sigillatim captis oppidis videntur cives sublevari, sagena vero attrahi simul tota gens in captivitatem abducta.» Secundo, per hamum, utpote parvum et occultum, accipi possunt ejus technae, doli et stratagemata; per sagenam et rete publicum, aperta vis et praelia. Tertio, alii per sagenam et rete accipiunt idola, puta Belum, cui victorias suas adscribebat Chaldaeus. Unde subdit: «Propterea immolabit sagenae suae, et sacrificabit reti suo,» puta Belo. Ita Remigius et Lyranus. Quarto, S. Hieronymus et Remigius ita haec tria discriminant: «Ut piscator quod hamo non potuit, reti comprehendat, et quod evaserit rete, sagenis latioribus circumdetur; ita Nabuchodonosor quod minoribus copiis vincere non potuit, majoribus debellavit, adeo ut cuncta vastarit, et universum hominum genus praedam fecerit.» Paulo aliter Chaldaeus: Omnes, inquit, similes sunt piscatori, qui cum ceperit piscem, hamo colligit eum in sagena sua, et projicit eum in rete suum. Apposite Nabuchodonosorem comparat piscatori, quia ipse regnabat in Babylone, quae adjacet Tigri et Euphrati: exercitum ejus sagenae, quia Judaeos et gentes quasi pisces circumdedit, evertit et cepit. Praeclare Sapiens, Eccles. cap. IX, vers. 12: «Nescit, inquit, homo finem suum; sed sicut pisces capiuntur hamo, et sicut aves laqueo comprehenduntur: sic capiuntur homines in tempore malo, cum eis extemplo supervenerit.»
1:16
16. PROPTEREA IMMOLABIT SAGENAE SUAE. — Per sagenam S. Hieronymus et alii intelligunt deum Chaldaeorum, cui ipsi victorias suas acceptas ferebant, eique in gratiarum actionem immolabant: deum autem hunc esse Belum. Guevara vero censet deam hanc esse Dercetem, Semiramidis reginae matrem, quam Syri fabulantur in piscem esse conversam: quocirca eam pingebant facie mulieris, quoad caetera effigie piscis, eique insigne templum ad Ascalonem juxta lacum piscibus plenum statuerunt. Hanc proinde Plinius Atargatim prodigiosam vocavit; erat enim monstrum conflatum ex muliere et pisce. Athenaeus auctor est Atargatim syriace dictam ab atar, id est sine, et gatis, id est piscis, q. d. Sine piscibus, eo quod piscium abstinentia coleretur. Sunt qui putant Dagon deum Palaestinorum, de quo I Reg. V, 4, eumdem esse cum Dercete; nam Dagon hebraice piscem significat, et piscis formam habebat. Ita ex Diodoro, Xenophonte, Plinio, Cicerone et Ovidio Guevara, qui proinde censet hic esse metonymiam; nam sagenam ac rete pro piscibus usurpari. Cujusmodi est illud Virgilii: Nunc pateras libate Jovi, Dextra mihi Deus, et telum quod missile libro. Tales etiamnum videmus principes politicos et atheos. Et Antiochus, vel potius Antichristus, colet deum Maozim, id est fortitudinem, puta vires suas bellicas, Daniel. cap. XI, 38. Ita Ribera, Emmanuel Sa, Mariana et alii. Aliter haec explicat Joannes Alba Electorum cap. LXV, nimirum: sagenae suae, et reti suo, inquit, positum est pro, de sagena sua, et de reti suo, q. d. Immolat, scilicet diis suis, illis offert sacrificia de sagena et reti suo, id est de spoliis gentium, quas expiscatus est, id est vastavit et spoliavit. Verum hic multa supplendo evertit versionem Vulgatam: immolare enim reti est reti ipsi sacrificare, non diis de reti. Quis enim aliter hanc phrasin intelligat? Quia in ipsis incrassata est pars ejus, — q. d. Pingues lautasque epulas, scilicet omnium gentium selectas opes, quasi partem sortemque suam, sibi hac sua sagena et reti comparavit. Unde iis inescatus, non cessat eam ulterius semper expandere, ut plura regna capiat, et imperium suum longe lateque propaget. Hoc est quod ait: «et cibus ejus electus.» Tropologice S. Theophilus Alexandrinus, epist. 2 Paschali: «Cibus, inquit, diaboli, negatores Dei sunt, Habacue loquente, Escae ejus electae: cibus autem omnium impiorum exsecrabilis ipse diabolus, Prophetae vaticinio concrepante: Dedisti eum escam populis Aethiopum.» Nota: Caute hic sub finem capitis legendus est S. Hieronymus; videtur enim negare Deum habere cognitionem et providentiam piscium, culicum et rerum minutarum; qui est error manifestus: Deus enim curat et pascit passeres, lilia, foenum, etc., uti ait Christus Matth. VI, 29 et 30, et Matth. X, 29. Quare ab eo purgandus est S. Hieronymus duplici titulo: priore, quod loquatur de cognitione non qualibet, sed ea duntaxat, quam Deus de novo, novis piscibus et culicibus nascentibus, acquirat, uti nos acquirimus. Haec enim temporalis est; unde non est in Deo; Deus enim ab aeterno, simul et semel omnia futura cognovit. Posteriore, quod velit dicere Deum ex parte effectus non tantam habere providentiam et curam piscium, quantam habet hominum, quibus majora dat auxilia et beneficia, ac praesertim majorem constituit custodiam angelorum: quisque enim homo habet angelum custodem, non autem quilibet piscis. Id velle S. Hieronymum colligitur ex ipsis ejus verbis, dum ait: «Caeterum absurdum est ad hoc Dei deducere majestatem, ut sciat (ut scilicet experiendo et numerando discat, quasi ante nescisset; hoc enim dedecet ejus majestatem: nam alioqui omnis scientia aeterna eum maxime decet, illique est propria, aut potius, ut sciat, id est, ut scire curet et satagat, ut peculiari intuitu advertat, ut scientiam oculumque suum attentus et sollicitus iis affigat, sicut affigit homini) per momenta singula, quot nascantur culices, quotve moriantur, quae cimicum, et pulicum, et muscarum in terra sit multitudo, quanti pisces in aqua natent, et qui de minoribus majorum praedae cedere debeant. Non simus tam fatui adulatores Dei, ut, dum potentiam ejus ad ima detrahimus, in nos ipsos injuriosi simus, eamdem rationabilium quam irrationabilium providentiam esse dicentes. Ex quo liber ille apocryphus stultitiæ condemnandus est, in quo scriptum est quemdam angelum, nomine Tyri, praeesse reptilibus; et in hanc similitudinem piscibus quoque, et arboribus, et bestiis universis proprios in custodiam angelos assignatos.» Ecce hoc est quod intendit S. Hieronymus, scilicet singulos pisces non habere angelos custodes, aliaque singularia Dei auxilia, quae habent homines; quo sensu dixit Apostolus I Corinth. IX, 9: «Numquid de bobus cura est Deo?» Nam alioqui generalem Dei scientiam et providentiam se extendere ad pisces omnesque creaturas, etiam minutissimas, paulo ante diserte astruit S. Hieronymus, uti et in cap. X S. Matth., explicans illud: Nonne duo passeres asse veneunt, et unus ex illis non cadit super terram sine Patre vestro? «Est sensus, inquit, si parva animalia et vilia absque Deo auctore non decidunt, et in omnibus est providentia, et quae in his peritura sunt, sine Dei voluntate non pereunt; vos qui aeterni estis, non debetis timere quod absque Dei vivatis providentia.» Tantum ergo hic negat S. Hieronymus scientiam et providentiam muscarum et piscium in Deo de novo acquisitam, aut potius tam singularem quam habet de hominibus, quasi singulis momentis occupari debeat Deus in pervestigandis, curandis, alendis muscis et piscibus; sicut pastor occupatur in lustrandis et pascendis suis ovibus. Haec enim scientia et cura indigna est Deo; perinde ac Domitiano imperatori indignum fuit occupari per horas integras numerandis et captandis muscis, neglectis rebus imperii. Unde proverbium: «Ne musca quidem,» teste Suetonio in ejus Vita. Sufficit enim ad haec curanda generalis Dei providentia, conservando scilicet et continuando cursu universi et naturae, primitus ab eo institutae; ex eo enim sequitur culicum numerus et series.
1:17
17. PROPTER HOC ERGO EXPANDIT SAGENAM SUAM. — Chaldaeus: Numquid (hebraice enim est he interrogativum) propterea mittet exercitus suos (hi ergo sunt ejus sagena), ut perpetuo consumat gentes, idque sine ulla misericordia? q. d. Omnino eos mittet; ita S. Hieronymus, Theodoretus, Theophylactus, Remigius, Albertus et Hugo. Aliter Clarius, Vatablus et Arias, q. d. Numquid quia istas expilationes et victorias tribuit viribus suis, permittendus est a te, o Domine, pergere in hac sua superbia, et expilatione ac strage gentium? q. d. Minime: tempus est ut eum deprimas, coerceas et castiges. Nota: Pro expandit hebraice est יריק iaric, id est evacuabit. Solent enim piscatores retia piscibus plena evacuare, ac deinde ea rursum ad capturam expandere. Ita Nabuchodonosor unam urbem gentemque debellans, ejus opes evacuabat mittebatque Babylonem; ac rursum aliam gentem suo exercitu invadebat, eamdem simili modo evacuaturus et expiscaturus, id est expilaturus. Est ergo metalepsis: ex antecedenti enim intelligitur consequens, puta ex evacuatione expansio, ex spoliatione unius gentis invasio et spolium alterius. Moraliter, disce hic quanta sit vis ambitionis et avaritiae: hae enim tyrannos in tot rapinas et praelia impulit. Praeclare Seneca, epist. 94, sub finem: «Agebat, ait, infelicem Alexandrum furor aliena devastandi, et ad ignota mittebat. An tu putas sanum, qui a Graeciae primum cladibus, in qua eruditus est, incipit; qui quod cuique optimum est, eripit? Lacedaemona servire jubet, Athenas tacere. Non contentus tot civitatum strage, quas aut vicerat Philippus, aut emerat, et alias alio loco projicit, et toto orbe arma circumfert: nec subsistit unquam lassa crudelitas; immanium ferarum modo, quae plus quam exigit fames, mordent. Jam in unum regnum multa regna conjecit; jam Graeci Persaeque eumdem timent; jam etiam a Dario liberae nationes jugum accipiunt. Idem tamen ultra Oceanum solemque indignatur ab Herculis Liberique vestigiis victoriam flectere; ipsi naturae vim parat. Non ille ire vult, sed non potest stare: non aliter quam in praeceps dejecta pondera, quibus eundi finis est, jacuisse.» Deinde ab Alexandro transit ad Pompeium, Caesarem et Marium: «Nec Cnaeo quidem Pompeio externa inire bella aut domestica, virtus aut ratio suadebat; sed insanus amore magnitudinis falsae, modo in Hispaniam et Sertoriana arma, modo ad colligendos piratas, ac maria pacanda vadebat. Hae praetexebantur causae, ad continuandam potentiam. Quid illum in Africam? quid in Septentrionalem? quid in Mithridatem et Armeniam, et omnes Asiae angulos traxit? infinita scilicet cupido crescendi, cum sibi uni parum magnus videretur. Quid C. Caesarem in sua fata pariter ac publica immisit? gloria et ambitio, et nullus supra caeteros eminendi modus. Unum ante se ferre non potuit, cum respublica supra se duos ferret. Quid tu C. Marium semel consulem (unum enim consulatum accepit, caeteros rapuit), cum Teutonos Cimbrosque concideret, cum Jugurtham per Africae deserta sequeretur, tot pericula putas appetisse, virtutis instinctu? Marius exercitum, Marium ducebat ambitio. Isti cum omnia concuterent, concutiebantur turbinum more, qui rapta convolvant, sed ipsi ante volvantur, et ob hoc majore impetu incurrunt, quia nullum illis sui regimen est. Ideoque cum multis fuerunt mali, pestiferum illam vim, qua plerisque nocuerunt, ipsi quoque sentiunt. Non est quod credas quemquam fieri aliena infelicitate felicem.»
1:2
v. 9 « Usquequo, Domine, clamabo et non exaudies? vociferabor ad. te vim patiens, et non salvabis » ? — hebr. ita quoque intelligi potest : per quantum temporis iam clamavi ! et tu non exaudis? vocifcror ad te « violentia » neque eripis; ex duobus dolor eius stimulatur : quod iam diu, sed frustra, maxima desiderii significatione Domini opem imploraverit, et quod interea « violentia » i. e. iuris oppressio et recti ordinis eversio omnis que generis iniuria ita omnia occupaverit, ut uno hoc nomine rerum publicarum privatarumque conditio denominetur oporteat. At dum vates omni conatu eum statum studet avertere, Deus impios prospere agere sinit neque remedium afferre vidctur iniquitati terribili violatae iustitiae ultione poenisque immissis; id quod eo magis perplexitatis prae se ferre videbatur, quia ex veteris foederis norma, uti virtuti praemia erant proposita maximam partem temporalia, ita sceleribus castigaticnes (cf. Lev. 26. Deut. 28. 29). De populi sui iniquitate vatem eas querelas fundere, ex v. 5 et scq. patet, in quibus Deus se immissurum esse Chaldaeos ulteres minatur, et hunc in modum verba accipiunt Cyr. Theod. Sanct. Lep. Mcn. Tir. Gord. Calm. et recentiores plerique. Alii Chaldaeos perstringi et oppressionem ab iis illatam exagitari censent; ita Jlier. Hai-no, Rup. Rib. Mar. Ros. Ewald. At perperam ; nam Chaldaei ad ultionem immitv^ tuntur et a v. 6 tamquam futuri ultores describuntur ; quare immerito asserunt aliqui, praesentem oppressionem a Chaldaeis inflictam de- | pingi. Neque convenit inter interpretes, quo animo propheta talia protulerit. Sunt qui eum nimiae in Deum audaciae accusent. Ita fere censet S. ITier. : « nullus enim tam audaci voce ausus est Deum ad disceptationem iustitiae provocare et dicere ei : cur in rebus humanis et in mundi istius xo)se'a tanta rerum versatur iniquitas 23... vides quod temeraria vox sit et quodamm ?dlo blasphemantis, sic Creatorem suum ad iudicium provocare, et vas fragile adversum figulum, cur tale vel tale factum sit, disputare » ? Neque absimilia S. Gregorius Naz. : « quid autem Ilabacuc? hic quidem acriori etiam oratione utitur, atque adversus Deum ipsum stomachatur uc benignum Dominum propter iudicum iniquitatem velut* clameribus insequitur, dicens : usquequo, Domine, clamabo » (orat. apolog. n. 60. M. 35, 469)? Eam acerbitatem alii vel removere vel saltem emollire student interpretantes prophetam non suos prodere animi sensus, verum aliorum induere personam vel populi oppressi et impatienter gementis (ita inter alia S. Hier. quoque) vel eorum, quibus propter impiorum prosperitatem dubia de divina providentia suboriantur (Theod.). Aliis placet, non eos referri sensus, quos nunc foveat propheta, sed quos antea mente volverit et nunc, cum ab illo errore divino responso liberatus sit, ipse in se reprehendat, eo fere modo, quo psalmista Ps. 72 animi tentationem, dubia, victoriam demum voartam non sine sui castigatione referat (cf. apud Sanct. )- At neque opus est vatem impatientis animi vel violatae in Deum reverentiae incusare, neque alia eum indui persona, quam neque verba ipsa admittunt neque sequentia v. 12 ; 2, 1. 2 ullo pacto permittunt ; neque opus est ad praeterita tempora confugere, de quorum querelis iam agat poenitentiam. Verba enim non sunt adeo dura; verum est expostulatio| v^ cum Dco amica et familiaris, profecta ex animo, qui honorem Dei et| virtutis praestantiam summopere exoptet. Bene notat Sanct. : « est hocl orandi genus usitatum, quod affectum indicat non tam indignantis et offensi, quam aestuantis animi et desiderantis illa, propter quac instituitur ea' quae iudicari possit querimonia, cum tamen non sit" nisi ardens et humilis oratio ; sic Ps. 19 ». Immo Deum ardenti oratione tali et si placet audaciore delectari, quippe qua vehementissimum amici Dei desiderium magno cum dolore mixtum manifestetur, inde concludas velim, quia statim amplissima responsione conquerentem remuncratur. [nter varía, quae ex prophetae verbis ad doctrinam et mores utilia sancti Pa- tres colligunt (vide apud Sanct.), duo afferre libet. Alterum S. Cyr : « scite admodum inexplicabilem. Dei benignitatem testificatur. Demonstrat enim malorum perquam tolerantem, quamvis improbos odisse soleat. Peccantibis autem non protinus solere poenam infligere, clare ostendit, dum eo silentii et longanimitatis venisse ait, ut iam etiam expostulatione opus sit... qua enim oratione Deum ut immodice patientem incusat, eadem illi immensae benignitatis testiionium praebet ». Alterum S. /lier. : « quomodo si aegrotus et aestuans febribus aquam frigidam postulet et dicat ad medicum : vim patior, erucior, uror, exanimor, usquequo, medice, clamabo et non exaudies? et respondeat ci sapientissimus et clementissimus medicus : scio, quo tempore debeam dare quod postulas : non misereor modo, quia misericordia ista crudelitas est et voluntas tua contra te petit ; ita et Dominus noster sciens clementiae suae pondera atque mensuras, interdum non exaudit clamantem, ut eum probet et magis provocet ad rogandum ». Aegre fert, quod tam multiplicem iniustitiam oculis suis cernere debeat, « iniquitati irascens principum populi, qui multam variamque pauperibus iniuriam faciebant, magnopere quidem cognoscens digna esse suppliciis ea quae fiebant, dolens autem, quod Deo ultionem differente multa adversus pauperes vigeret iniustitia » (Theod. M.). Unde
1:3
v. 3 « quare ostendisti mihi iniquitatem et laborem, videre pracdam et iniustitiam conira me? et factum. est. iudicium et. contradictio potentior » ; — hebr. quare videre me facis iniquitatem. et cernis! molestiam? vastitas et violentia (est) coram me et fit contentio et iurgium extollitur ? Gravius et molestius est oculis cernere per singulos dies inique facta, quam talia solo rumore accipere (cf. Sanct.) ; demiratur propheta eam miseram molestamque rerum conditionem spectar? a Domino, ita ut quasi iners ac quietus eam toleret ; quae Dei patientia quo magis videatur ab humana exspectatione aliena, quattuor modis rerum omnium perturbationem, vim, iniurias, lites iniustas effert, quibus omnia circa vatem perstrepant. " Contra me ex textu hebr. idem est ac coram meised prophetam ipsum quoque iniuriis ac molestiis esse impetitum, facile concesseris. Tudicium, quod vulg. habet, sensu malo esse accipiendum, iam monet Lap. : « est enim hebr. 21i. e. litigium, iurgium, hoc est ut explicans subdit contradictio ; Pagnin. contentio, q. d. perversi qui lites et iurgia serunt urgentque, potentiores sunt iustis simplicibus et quietis, eosque in iudicio et iurgio supplantant et expilant ». Quia igitur iniusti regnant in iudiciis et e contra iustiac pii in omni 1. Textus mas. habet qj*2rj, quod perperam aliqui quasi duplex Aiphil exponunt: ceriudicio et foro conculcantur (Sanct.' Tir. sim. S. Ilier.) vel potius, id quod melius aptiusque videtur, quia Dominus iniquam rerum conditionem tacitus ac quietus spectat nec grassantem impietatem iustis poenis cohibet, res in deterius labuntur et impii impunitatem sibi polliciti audaciores ad malum perpetrandum spiritus assumunt (cf. Rib.). Unde
1:4
v. 4: « propter hoc lacerata est lex et non pervenit usque ad finem iudicium ; quia impius praevalet adversus iustum, propterea, egredictur iudicium perversum » ; — hebr. propter hoc torpescit! lez i. e. nil valet, est sine vi et efficacia ; eius observatio iacet sepulta, neque prodit in fjmem i. e. ita ut stabile sit atque firmo et perpetuo consistat iudicium vcl rectus rerum ordo ; mpii enim circumcingunt iustum i. e. dolis et insidiis eum supplantant atque deiiciunt ; unde fit ut tota rerum conditio iam sit tudicium perversum 1. e. talis status qui recto ordini plane et e contrario opponatur; quidquid scil. duris nomine venit et tali nomine ab impiis cohonestatur, contortum, perversum, iniustum est. Talem autem ambitum nacta est impietas, quia Deus patientia usus singulos passus est Suas persequi vias ; « etenim quia non profertur cito contra malos sententia, absque timore ullo filii hominum perpetrant mala » (Eccl. 8, 11). Finem ? latini exponunt de scopo : ipsum iudicium non habet finem suum ; finis autem iudicii est. iudicare iuste (cf. S. Hier.) ; sed hebr. non admittit hunc sensum. | U
1:5
v. 5. « Aspicite in gentibus et videte, adiniramini et obstupescite ! quia opus faclum est «n dicbus vestris, quod nemo credet, cum narrabitur » ; — scil. generali quodam prooemio minas primum praeparat ac veluti introducit Deus ; impios iubet oculos aitollere et respicere in longinquum et gentium agmina perlustrare, quae totidem sunt divinae ultionis instrumenta parata ad internecionem iussu Dei inferendam ; innumera enim gentium agmina Deus in promptu habet, quibus immissis Iudaeos praevaricatores conculcet, neque semel tantum id experti sunt. Verum iam non communi, sed prorsus inaudito et plane incredibili modo Dei vindictam illos esse in se suscepturos docet; quare praecipit, ut stupore et admiratione defixi haereant, quia opus operans ego (hebr.) in diebus vestris, quod punitiones eousque inflictas in tantum superabit et excedet, ut ei nuntio fidem plane non adhibeant, quippe qui nihil simile experti sint. Etaugentur minae, cum dicat eam calamitatem non adeo longe abfuturam, sed in diebus vestris fore, esse quasi iam in foribus et instare neque illos iniqua securitate tutos esse posse (cf. Cyr.). Praefatio haec al terrorem incutiendum tota est facta statimque ostendit Deum sicut quandoque mira cum longanimitate ac patientia praevaricatores peccatis insordescere sinat, ita maiorem impietatis molem etiam maioribus poenis demum esse ulturum. Stragem a Chaldaeis illatam revera inexspectato evenisse, etiam leremias testis est : « non crediderunt reges terrae et universi habitatores orbis, quoniam ingrederetur hostis et inimicus per poraS Ierusalem » (Lament. 4, 12). ad literulae unius formam paulo mutatam reducitur, si consonantes spectaveris, quibus solis scriptura hebr. olim constabat. In concilianda citatione S. Pauli cum textu hebr. operose sudant Rib. et Sanct. quos vide ;at multo operosius Lap., qui demum vult lectionem hebr. ex intentione Spiritus S. fuisse ambiguam volentis scil. utramque translationem significare et stabilire. At frustra ; nam saepe Apostolorum non interest verba referre, sed sensum ac sententiae pondus, ad quod efferendum sua quandoque verba explicationis gratia interserunt. Iam causam admirationis et stuporis subdit et quale opus operaturus sit Dominus, declarat (cf. Hier. Theod. M. ) :
Mala, de quibus conquestus est propheta, non impune grassari a Dco sinuntur. Statim enim Deus respondet monetque omnes, ut mentes oculosque dirigant ad gentes, ex iis enim fore, ut ultores exsistant, qui ultionein hucusque inauditam in iniquos perpetraturi sint. Et cum propheta de impiorum securitate, praepotentia, temeritate verba fecisset, potissimum ipsos impios alloquitur Deus eosque videre et respicere iubet, quam poenam exitio parem et stupore plenam iis sit impacturus (cf. Cyr. Theod. M. Theoph.). Yta
1:6
v. 6 « quia ecce, ego suscitabo Chaldaeos, gentem amaram et velocem, ambulantem super latitudinem terrae, ut possideat tabernacula non sua » ; — «terrificus profecto sermo ! quis enim sufferre queat a Deo excitatum ? at natura etiam acerbi sunt; et hoc ad intentionem et exaggerationem facit » (Theoph.). Chaldaei apud prophetas Dabylonii vel regni babylonici milites appellantur (cf. Is. 13, 19 ; 43, 14 ; 4'1, 1. 5; 48, 14. 20. Ier. 21, 4. 9, 22, 25; 24, 9 et saepe; Ez. 4, 3; 19, 13 etc.) ; idem in libris historicis (cf. 4 Reg. 24, 2; 23, 4. B. 10. 13. 24 etc.). De Babyloniorum! invasione etiam Habacuc loquitur. Eorum ingenium ad terrorem incutiendum factum est ; quare apti sunt, ultores ; sunt enim gens amara i. e. atrox, acerbitate, iracundia, | crudelitate plena (cf. Is. 14, 6. Ier. 6, 93) ; velor i. e. praeceps et cum impetu ad quodvis ruens, et insuper cupidissima expugnationum et occupationum alienarum regionum i. e. ambulans super latitudinem... sese diffundunt in vastissimas regiones, quas tamquam domini ingrediuntur et secure occupant. Securitatem et divinam protectionem Deus pollicitus ad Abraham dixit : « surge et perambula terram in longitudine et in latitudine sua» (Gen. 13, 17), idem iam ad hostes Chaldaeos dicit, quibus suum populum tamquam praedam committit (cf. Schegg). Dura eorum atque crudelis indoles magis declaratur
1:7
v. 7 « horribilis et terribilis est ; ex semetipsa iudicium et onus eius egredietur » ; — i. e. formidinem etterrorem ubique spargit, omnibus incutit iam solo aspectu ; veri tyranni in modum non agnoscit aliam legem vel aliud ius, nisi quod ipse pro lubitu et arbitrio statuerit ; tale ?udicium et onera, tributa, servitia et cetera servitutis officia non ad iusti iuris normam, sed pro sua libidine et beneplacito imponit'et exigit (cf. Alb. Rib.) ; ez semetipsa... ita apposite describuntur, qui iurium aliorum conculcatores non legem superiorem agnoscunt, sed cuncta pro sua voluntate atque cupidine constituunt (cf. Cyr.). In hebr. ex ?pso egreditur ius suum et maiestas sua ! Il. e. pro sua superbia omnem sibi gloriam et maiestatem vindicat, suo imperio cuncta subiiciens, et quid iuris sit, ipse sibi statuit pro libitu. Accedit ad spiritus eorum truces et tumentes, quod optimo apparatu bellico instructi sunt, praeprimis equitatu velocissimo, cuius ope et inopinato irruunt et furam omnem intercipiunt ;
1:8
v. 8 «leviores pardis equi etus et velociores lupis vespertinis et diffundentur equites eius ; equites namque eius de longe venient, volabunt quasi aquila festinans ad. comedendum » ; — verba ipsa indicant iamiam instare impletionem minarum, quibus olim Moyses contumaces terruerat : « adducet Dominus super te centem de longinquo et de extremis terrae finibusin similitudinem aquilae volantis cum impetu ; cuius linguam intelligere non possis, gentem procacissimam, quae non deferat seni, nec misereatur parvuli » (Deut. 28, 49. 50) ; unde novus quidam horror ei annuntiationi tanto cum pondere repetitae pro diebus ipsorum accedat oportet. Chaldaeorum equitatus et currus ad bellum valentissimi saepius laudantur; cf. ler. 4, 13. 29; 6, 93. Ez. 93, 23 et insuper vide Rawlinson l. c. III p. 10. Impetum, furorem, rapacitatem optime depingit propheta in lupis vespertinis ?, « siquidem lupi saeviores esse dicuntur nocte vicina ct tota die fame ad rabiem concitati » ( Hier. sim. Aib. Rib. Sanct. qui rem eam etiam ex poetis illustrat etc.). Idem alio exemplo aquilae ad praedam e longinquo volatu rapidissimo festinantis docet; « Babylonios igitur ad cursum levissimos, mire audaces et confidentes, et ab agrestibus feris nihil distantes et qui capiendis quasi involent, rursus ipsis denuntiat» (Cyr.); insuper aquilae omnia volatilia subiacere, monet S. IIier. Cum tales sint, fieri non potest, ut non maximam cladem et terrorem afferant;
1:9
v. 9 « omnes ad. praedam venient, facies eorum ventus urens ; et congregabit quasi arenam captivitatem » ; — versionem explicat S. Hier. : « quomodo ad flatum venti urentis virentia cuncta arescünt, ita ad aspectum eorum omnia vastabuntur, tantusque erit numerus captivorum et praedae, ut per üxep5oA1» etiam arenae possit aequari ». 2. Cf. Ier. 3, 6. Soph. 3, 3. LXX hic et apud Soph. legerunt non zy sed ans, unde do De vento urento cf. Os. 19, 4; 13, 15. Iob 21, 91. Simul innuitur, quanta cum facilitate captivi colligantur; sicut arena, quae corradenti non resistit, sed quae contemptui est utpote innumera et vilis multitudo. Uu S. Hier. vertit, ita Sym. quoque et Chald. et fere Syrus habet. Ventum urentem explicite efferunt Sym. et Chald. et aspectum faciei praeter illum etiam Syrus exprimit. Textus mas. fert: iwavTo On5 n222. Ditficultas estin voce TY22:2, quae hoc solum loco occurrit, quam alii turbum , coetum, alii desiderium, utrumque ex radicibus arabicis, explicant (cf. Ges. Fürst, Keil) ; unde vel : turba facierum ipsorui prona specí(at, aut orientem versus spectat ; vel : desiderium, misus facierum est in adversum ; omni conatu et impetu antrorsum nituntur (Keil, Reinke) vel oricntem versus (Hitz.). Verum hac recentiorum explicationes minime satisfaciunt. Nam turba facierum pro mullitudine exercitus est. mirus loquendi modus ; neque quid Sibi velit antrorsum niti cernitur, cum nullius facies retrorsum nitatur, atque omnis qui incedat antrorsum incedat ; quomodo autem Chaldaei orientem versus ingrediantur, si Palaestinam petant, nemo explicaverit. Quod [litz. habet, Chaldaeos a septemtrione profectos versus maris litus processisse et iam a litore, ergo ab occidente advenire, gratis dicitur, cum Habacuc Chaldaeos iam ad mare mediterraneum pervenisse indeque Iudaeam invasuros minime innuerit.— Veterum acceptio sensum praebet meliorem et vastationem à Chaldaeis illatam optime comparatione venti urentis C"TD (Gen. 41, 6. 23. Iob 27, 21; 38, 24 ctc.) exprimit, quamvis forma m'vip, non satis explicetur ; aliqui volunt agnosci 1 emphaticum seu aj£z:txóv, quo significatio intendatur (cf. ftos.). Praeplacet formam statuere duplicem Qvrp et novip ; cf. Ez. 41, 18 3 48, 3 ct vide D7p et map Ez: 27, 135 38, 13, 45, 71. — LXX habent : $ovisia Ex &osÓzt; Seer. unde legerunt n52, non 1:52 universitas eius ad violentiam veniet ; sed lectionem mas. confirmantSym. Syrus, Cha ld. praetor S. Hier. Neque impetum illum, quo omnia deiiciat et rapiat, ullius regis potestas coercere neque arces munitae inhibere possunt ; nam de omnibus victoriam reportabunt Chaldaei egregiam et facilem ;
1:10
v. 40 « et tpse. de regibus triumphabit et tyranni ridiculi eius erunt ; ipse super omneni munitionem ridebit et comportabit aggerem et capiet eam » ; — in hebr. etiam magis contemptus exprimitur, quo Chaldaei adversariorum potcstatem habent : regibus illudit et duces (principes) risusi. e. irrisioni e: despicatui e sunt; si qua munitio eis obiicitur, de ea quoque rident et collirunt pulverem (hebr.) i. e. prompte ac facillime aggerem exstruunt et expugnant omnem arcem. Qui de regibus locisque munitis ita rident, nonne tremendi erunt ultores ? nonne iure ab Ieremia vocantur malleus universae terrac (Ier. "0, 23)? Ergo praeclare oratio haec ea confirmat, quae v. 5 minaciter dicta erant. Tota sententia de Chaldaeorum gente pronuntiatur neque ullum adest vestigium, cur de Nabuchodonosor cum Lap. Tir. eliisque speciatim intelligatur ; immo versu sequenti specialis haec explicatio excluditur, cum non huius regis, sed totius gentis historia et res gestae paucis comprehendantur ; v. 11 in hebr. tunc revirescit Spirits (renovatur animus) et supergreditur (excedit limites) et delinquit ; haec eius fortitudo est deus eius i. e. ex successu prospero novos audacioresque spiritus haurit ; hisce tumens ac turgidus iam omnes limites transsilit et ita reum se reddit ; quod delictum ruinam eius necessario adducturum esse, hoc loco obiter innuitur ; qua re potissimum delinquat, declaratur ultima sententia : suam fortitudinem i. e. seipsum colit tamquam deum, id quod superbiae fastigium est. Babel sibi attribuisse numen divinum, etiam Isaias accusat : « et dixisti : in sempiternum ero domina... ego sum et non est praeter me amplius » (Is. 41, "1. 8. cf. 44, 13. Dan. 4, 271-29). Haec facem praeferunt ad rite intelligendum textum vulg.
1:11
v. 44 « tunc mutabitur spiritus et. pertransibit et. corruet ; haec est fortitudo eius dei sui » ;—i. e. audaces spiritus augentur, renovantur ; cf. Is. 40, 34 « qui sperant in Domino, mutabunt fortitudinem » ; et hoc innovato vigore ad maiores sesé accingent expeditiones vel terminos omnes ac fines perrumpent et ita se culpis illigabunt. Notat S. Hier. : « pro corruet Aquila et Symmachus transtulerunt «AqugeXáce, id est delinquet » et eodem loco hebr. GUN explicat delinquere ; quare corruere rite dices esse idem h. l. ac culpa corruere (cf. Rib. Mar.). Ultimum in versione quam dedit ei deus suus ; miserum habebunt exitum tam grandia coepta. Alii textum hebr. ita vertunt : tunc pervadit, (sicut) ventus et perlustrat (omnia) — ita ut Chaldaei tempestati omnia pervadenti comparentur (cf. Keil). At prior explicatio melior est ratione habita sensus, cum revera sermonem augeat et quomodo vires Chaldaeorum magis magisque ex parto successu crescant, bene ostendat. Secunda explanatio non continet nisi repetitionem languidam eorum, quae jam v. 8. 9 dicta erant. Neque prior verbis ullam infert vim ; nam cum EE in hiphil significet revirescere facere, vide Is. 9, 9; 40, 31; 44, 1. lob 44, 7 ; 29, 20, ea notio quam pro qal postulavimus, non potest abesse a verbo et revera invenitur Ps. 90, 5 (hebr.) de gramine virente. Textum latinum multi de Nabuchodonosor accipiünt et eam tangi censent mutationem, de qua Daniel (4, 30) ; « mutabitur spiritus eius humanus in belluinum, ut ex homine fiat quasi bos, ideoque regno expellatur, transeat et corruat » (Lap. sim. Hier. Sanct. Men. Tir. Gord. Calm.). At, ut alia omittam, iam bene Rib. monet, omnia de gente, non de uno rege dici. LXX intellexisse videntur CUN de sacrificio pro delicto ; unde vertunt xol iu cezat ; explicat Cyr. Deum consilium puniendi mutaturum, ad misericordiam transiturum et afflictis Iudaeis propitium futurum ; sim. Theod. Theod. M. Theoph. Versionem vulg. in ultimo membro ScAegg sic explicat : haec est fortitudo ejus, fortitudo scil. Dei sui i. e, talis fortitudo et talis rerum successus Chaldae- :S a Deo vero est concessus ; ita apte sermonem Dei claudi ct minas augeri censet cum Deo favente ad talem potentiam Chaldaei dicantur pervenire, quo efficacius vindictam in impios Iudaeos exerceant. Sensus quidem non est spernendus ; immo facile concesseris, tali epilogo magno cum pondere neve minore elegantia orationem absolvi; at quin ei expositioni subscribam, vehementer unpedior textu hebraico, qui eam nullo pacto admittit, ncque video neque sinili unquam exemplo didici, Iahve vocari Deum Babyloniorum.
1:12
13, 9) : v. 19 « Numquid non tu a. principio Domine Deus meus, sancte meus ? et non moriemur. Domine, in iudicium posuisti eum, et fortem, ut corriperes, fundasti cum » ; — hebr. nonne tu a principio lahve, Deus meus i. e. nonne tu es Deus foederis, fidelis, immutabilis ex prisco illo tempore, quo nos in populum tuum et peculium et hereditatem elegisti? fierine igitur poterit, ut peuitus perdas ? Minime sane (cf. Hier. Theoph. Rib. Sa, Tir. Calm.) ; nam ipsum nomen Zahve Deum dicit foederis (vide quae ad Os. 2, 92; 12, $ et Ioel 2, 32 adnotata sunt); unde solius nominis tessera Deus promissionum admonetur, quae simul pro populo certissima sunt pignora salutis. Ei foederi, quod irritum fieri nequeat, innixus propheta magno cum affectu lahve vocat. Deum meum : « haec loquitur blandientis et poenitenüs affectu » (S. Ilhier.) ; « ad maius pathos maioremque affectum et obsecrationem, ut gratiam a Deo eblandiatur, vocat eum Deus meus, sancte meus » (Lap.). Porro titulo sanctitatis alia Deo proponitur ratio, cur populi sui excidium non permittere possit. Deus enim ut sanctus necessario vult suam sanctitatem relucere in creatura rationali. Propterea enim sibi populum elegit, ut sit gens sancta (Ex. 19, 6); unde voluntas Dei et electio effectu privari nequit; quare propheta eum per sanctitatem efficaciter obsecratur, ut quia hanc in terris stabilire velit, populum sibi cónsecratum non repudiet. Unde S. Cyr. apte infert Deum misereri, utpote sanctum ; nam ut sanctus elficere vult in aliis sanctitatem, id quod Consistit entm, ut notat Lap., sanctitas in conformitate cum lege aeterna, quae est in mente Dei. Haec conformitas in Deo est infinita; hinc pariter infinita eius sanctitas. Ad quam conformitatem ut genus humanum lapsum revocaret, erudiret, efformaret, populum Israel a multitudine profana segregavit suoque servitio addixit 1. e. in populum sibi sanctificavit. Hoc autem Dei opus irritari minime posse propheta optimc perspicit ; quare Deum sanctum suum appellans obsecratur, ut operi incepto insistens populum ab illa conformitate abevrantem revocet eumque sanctum restituat. Hac simul fiducia fretus, confidenter enuntiat : et non moriemur ! i. e. non penitus exscindemur (TÀ^op/A.), fieri nequit, ut intereamus deleti a Chaldaeis ; « hic loquendi modus eius est, qui de rerum eventu ct voti complemento non dubitat : tu. es Domine Deus noster et sanctus noster, ergo non moriemur, aut propterea non moriemur » (Senct.). Praeterea vide quae ad Os. 11, 9 adnotata sunt. Non igitur Chaldaeus mitti potest, ut conterat et deieat, sed solum, ut iudicium ultionis, correptionis, eruditionis exerceat ; « positium. esse autumamus, ut impleret quod divinitus contra Israelitas eczressum fuerat 1udicium, hoc est, expugnuationem, captivitatem, urbium inflammationem et ut semel ac simul dicam, Iudaeae vastitatem » (Cyr.). Et ut Chaldaeus hoc munere rite fungeretur, fortem fundasti eum sccundum vulg. i. e. ei magnam atque inconcussam potestatem pro aliquo tempore concessisti. Hebr. verte : Jahve, in iudicium posuisti eum, petra, ad. corripiendum fundasti eum ; est perfectus parallelismus; nomen lIahve alio membro excipitur rup?s vel petrae appellatione (*3), qua Deus, utpote saxum et fundamentum inconcussum super quo populus electus fundatus sit et collocatus, saepius consalutatur ? in textu hebr. ; cf. Deut. 32, 15. 31. Ps. 31, 3; 89, 971; 94, 22, Is. 11, 10. 9 Sam. 22, 41; 23, 3 etc. Talia utique ex Dei (Iahve) notione et foedere consequuntur, quae vates v. 12 magna cum (fidei fiducia protulerat. Verum minae divinae v. 5-11 prorsus universales sunt, immo iustum in Israel et impiumeadem strage involvere videntur nullo discrimine facto ; quare non solum totius populi excidium, sed etiam iustorum simul cum impiis interitum annuntiare videntur. Haec duo prophetae animum angunt vehementer neque ea cum numinis divini sanctitate et providentia conciliare potest; unde talia deprecans Deum per suam ipsius sanctitatem et curam de populo suo providam obtestatur :
Cum tanta Chaldaeorum potestas et fortitudo insuperabilis et atrocitas summa ad omnia conculcanda et vastanda verbis Domini, sit descripta, propheta talem stragem mente iam praeoccupans supplices manus ad Deum tendit eique sacra illa foedera et promissa in memoriam revocat, quibus spoponderat se salutem et beneficia populo praestaturum ; quare inagna cum fiducia vates profitetur, Deum non excidium, sed solum castigationem et eruditionem populo posse immittere. Minis igitur divinis quae maximam stragem denuntiabant, hisce vates occurrit opponens murum pro domo Israel (Ez.
1:13
v. 43 « mundi sunt oculi (ti ne videas malum et respicere ad, iniquitatem non. poteris : quare vespicis super iniqua agentes et taces devorante impio iustiorem se?
1:14
v. 44 et facies homines quasi pisces maris et quasi reptile non. habens principem » ? — i. e. Deus malum, quod suae voluntati repugnat, approbare nequit neque iniquum ac miseriis plenum rerum statum (hebr. 5v) diutius invalescere vult ; et tamen, uti minae prolatae indicant, statuit Chaldaeos praevaricatores et contemptores prosperum nancisci successum et vult permittere, ut ipsi iusti ab impiis devorentur, i. e. tamquam a feris vexentur, scin dantur, spolientur, miserrima morte intereant. Immo statuisse videtur, ut interitus populi sui sibi tam parum cordi ac curae futurus esset, quam si pisces ac reptilia caperentur; in tantum populum suum contemnere et abiicere videtur. Haec animum prophetae perturbant et. ancipiti sollicitudine premunt ; unde fluit locutionis forma aliquid expostulationis prae se ferens : quare respicis... taces. . . facies? neque opus est cum TAeod. Theoph. — ut omnis absit vel offensio vel loquendi durities acerbitasque — assumere, prophetam non suo nomine, sed ex aliorum persona talia effari, quorum querulas cogitationes depingere velit. Atque quo efficacius Deum precibus moveat, rei indignitatem piscium comparatione elatam Deo proponit ; populum scil. electum iam ad censum et ordinem piscium esse abiectum ; « quomodo pisces qui non habent principem et irrationabilia iumenta et multitudo reptilium absquc providentia subiacet fortiori et quicumque plus valuerit viribus, dominatur in alterum ; sic inter homines, animal rationale et ad similitudinem tuam conditum, non valebit ratio, non merita, sed vires corporis et irrationabilis fortitudo » (S. Hier. sim. Theod. Theoph.) ; vel potius uti alii melius comparationem illustrant : ita contemni populum a Deo, perinde ac si essent pisces vel reptilia, quoniam quicumque eos vexare velit et spoliare, nemo prohibet et ita impune fit, ac si pisces aut reptilia occidisset ; « his reptilibus, quibus neque ex suo genere dux cst aut princeps, neque ex alieno dominus, qui illa ab aliorum iniuria tueatur, aut repetat, si per vim aut fraudem ablata fuerint, comparantur Iudaei, quos Deus ita videtur deseruisse et Chaldaeorum exposuisse telis, ac si ad se nullo pertinerent modo » (Sanct. sim. fib. Lap. Mar. Men. Calm. Trochon). hei indignitatem ulterius delineat ex duobus : ex strage universa, quam in tali rerum conditione piscator afferet, et ex ipsius piscatoris impia insolentia, quae ex copiosa praedaori etur :
1:15
v. 145 « totum in hano sublevavit, traxit illud in sagena sua et congregavit in rete suum: super hoc laetabitur et exsultabit » ; — nullo prohibente, impune, potest piscator ille Chaldaeus totum ! populum internecione delere ; licet ei omnem adhibere modum, quo exitium inferat; id quod variis piscandi instrumentis designatur (cf. Ez. 12, 13. Ier. 16, 16). De quo successu hostes ingenti laetitia et tripudio efferentur ; immo in superbia sua et cultu idololatrico, quo sibi et suo numini cuncta prospera attribuant, eximia ratione confirmabuntur. Id iam proponit propheta, ut etiam ex hac parte Deo supplex exhibeat, quantopere sibi ipsi et suo honori debeat, ut impetus Chaldaeorum cohibeatur neve eo modo irruere sinantur, quem minae divinae prae se ferant :
1:16
v. 16 « propterea immolabit sagenae suae ct sacrificabit reti suo, quia in ipsis incrassata est pars eius et cibus eius electus » ; — «inde superbia elatus, gestorum suorum causam solas proprias vires esse putat et hisce divinos honores haberi iubet» (Theod. ; sim. Theod. M. Sanct. Mar. Men. Tir, Gord.Calm.) ; sibi ipsi et numini suo, suae sollertiae et sagacitati cuncta adscribit; cf. v. 44 hebr. haec fortitudo est ipsi in deum, quatenus Chaldaei ea omnia sibi prospere succedere censent ex ope et favore deorum. Cernebant enim veteres intimo nexu inter se unita et coniuncta fata nationis prospera et gloriosa atque deorum popularium potentiam et maiestatem. Gentium spoliis divites effecti sunt, possessiones creverunt; pretiosa quaeque iis . penduntur a subiectis : hisce omnibus ad deorum suorum laudem et cultum abutuntur eaque cuncta iis accepta referunt. Quare miratur propheta, cur Deus ista omnia fieri permittat, quibus gloria idolorum adee celebretur. Aliqui alludi volunt ad morem Scytharum et Sauromatarum quem refert Herodotus (&, 59. 60), acinacem scil. Martis symbolum ab iis fuisse adoratum et sacrificiis cultum (cf. apud Reinke et Trochon). Sed nihil tale de Chaldaeis est : notum et reti vel sagenae i. e. armis fuisse oblata sacrificia vcl rete et sagenam i. e. arma symbolum fuisse numinis bellorum praesidis res est apud Chaldaeos plane inaudita. Quare explanationi inhaerendum est quae communiter et recte proponitur : omnia tribuent propriae virtuti, propriis viribus, propriae industriae (Vat.). Censet Schegg, deos Chaldaeorum a propheta per contemptum vocari rete et sagenam, quia eorum numinum favore sibi multiplicia suppeditari auxilia ad nationes conterendas opinati sint. , H |i . 1. LXX. iterum legerunt 7152, uti v. 9; undo cvvtDheixv $v &qxictpo — ávíaxaosvw sed Versus 13 - 1'] esse e textu prophetae eiiciendos, utpote perperam insertos asseruit I. v. Gumpach (cf. apud Reinke, Hab. p. 90). Ratio praecipua est, quia hisce vaticinium contineatur post eventum editum et quia tempore prophetae relicto invasiones Scytharum describantur. At immerito id affirmari, ex nexu horum versuum cum antecedentibus facile ostenditur. Árcte enim illis adiunguntur et eos magis magisque declarant. Quod dixerat vates v. 13 ab impio iustum devorari comparatione v. 14 instituta illustrat ; hanc ipsam v. 15 magis explicat, ut rei indignitas quam clarissime ostendatur; insuper ut iam monui, alia adduntur quae ad affectum augendum non parum conferunt: hostis stragem infert universam, ipse de hac omnium ruina impotenti superbia et arrogantia effertur, suis viribus omnia effici sibi, persuadet, opibus ditescit et ingenti cupiditate alias et alias subiugandi nationes stimulatur. Talia autem in oratione apte Deo proponi, quibus ad opem ferendam moveatur, quis negaverit? Ergo nisi rationes potissimas et quae maxime affectum precantis pandant resecare velimus, versus isti ex rationibus internis retineri debent. Neque obstat modus 1oquendi sublevavit etc. quasi ea ut iam gesta referrentur. Notum est enim in descriptionibus posse adhiberi tempus praeteritum apud Hebraeos et a prophetis saepe usurpari, quippe qui quae visione perceperunt et quasi gesta mentis oculis aspexerunt, eodem dicendi genere enarrant. Verte igitur sublevavit tempore praesenti (cf. Is. 19, "7 hebr. ; 43, 3. Ier. 31, :9 etc. vide Ewald, Lehrb. 2. 135, Porro ex tali successu ad alias nationes bello invadendas et occidendas incessanter exstimulantur (cf. Cyr. Rib.); quae alia est ratio, cur Deus eos impune grassari sinere non debeat: v. 1'l « propter hoc ergc expandit sagenam suam et semper interficere gentes non parcet » ; — hebr. num propter hoc ezpandet! rete suum... ? vates Deum hac interrogatione adit : num iegitur ferri potest, ut Chaldaei rebus prosperis elati insatiabili cupiditate omnes devorent et ad maiora semper appetendo prospero rerum eventu sollicitentur? Hebr. num continuo ad. gentes inter ficiendas (ita incumbet), ut non parcat? i. e. sine ulla misericordia vel venia. Sagenam metaphora relicta Chald. exercitum explicat : numquid propterea mittet exercitus suos; sim. S. Hier.: «et quia semel piscatione opulentissima saturatus est et sagenam suam i. e. suum replevit exercitum, propterea gentes interficere i. e. semper pugnare et iugulare non cessat ». In textu latino ? malus ille effectus assertione per modum expostulationis Deo proponitur et obiicitur, quem a Deo permitti indignum sit et plane intolerabile. Magnam indignationem et expostulationem prae se fert illud ergo; num S. Jlier. ita reddidit interrogationis particulam n? Hisce igitur vates obviam it minis a Deo propositis. Ipse quidem postulaverat, ut Deus scelera cohiberet cf. 1, 2- 4 ; verum Dei responsione adeo ampla et minaci totius populi interitum et simul cum impiis iustorum quoque excidium sibi audire visus cst ; quare Deum adit deprecabundus, foederis admonet et ne Chaldaeos in immensum saevire permittat, rei indignitate ex variis capitibus proposita supplex efflagitat. Neque diu caret divino responso.
1:2
… condizioni della purità, criteri della lebbra, ecc.), a quanti li interrogavano; cf. Agg. 2, 11; Mal. 2, 6-9. I depositari e dispensatori della t. erano i sacerdoti: Mich. 3, 11; Ier. 2, 8; 18, 18; Soph. 3, 4; Ez. 7, 26; 22, 16; 44, 23 (cf. Lev. 14, 57); cf. Hab. 1, 2-4 e Lam. 2, 9. Affidata al sacerdozio (cf. II Reg. 17, 27-28; II Par. 15, 3), la t. esigeva l'assoluta fedeltà a certi principi di purità morale e rituale, individuale e collettiva, …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.