God pleading against idolaters, sheweth his powre and goodnes by his benefites bestowed vpon the Iewes; 17. With promise of perpetual protection. 21. Wheras their vaine idols can no way profite them.
1Let the islands keep silence before me, and the nations take new strength: let them come near, and then speak, let us come near to judgment together.Si tacciano le isole dinanzi a me, e le genti si riconfortino; si accostino, e allora parlino, andiamo insieme in giudizio.LET the ilands hold their peace before me, and the Gentiles change their strength: let them come neere, and then speake, let vs approche to iudgement together.Taceant ad me insulæ, / et gentes mutent fortitudinem: / accedant, et tunc loquantur; / simul ad judicium propinquemus. 2Who hath raised up the just one from the east, hath called him to follow him? he shall give the nations in his sight, and he shall rule over kings: he shall give them as the dust to his sword, as stubble driven by the wind, to his bow.Chi suscitò dall'oriente il giusto, e chiamollo perchè lo seguisse? Egli umiliò nel cospetto di lui le nazioni, e lo fe' superiore ai regi, divenuti come polvere dinanzi alla sua spada, e come stoppia traportata dal vento dinanzi all'arco di lui.Who hath raysed the iust from the East, hath called him that he should folow him? he shal geue the Gentiles in his sight, and he shal obteyne kinges: he shal geue them as it were dust to his sword, as stubble taken violently with with the winde, to his bow.Quis suscitavit ab oriente Justum, / vocavit eum ut sequeretur se ? / Dabit in conspectu ejus gentes, / et reges obtinebit: / dabit quasi pulverem gladio ejus, / sicut stipulam vento raptam arcui ejus. 3He shall pursue them, he shall pass in peace, no path shall appear after his feet.Ei li incalzò, andò avanti senza disastro, orma non si vide de' piedi di lui.He shal pursew them, he shal passe in peace, there shal no path appeare after his feete.Persequetur eos, transibit in pace: / semita in pedibus ejus non apparebit. 4Who hath wrought and done these things, calling the generations from the beginning? I the Lord, I am the first and the last.Chi tali cose operò, e condusse a fine? Chi fin da principio tutte ordinò le generazioni? Io il Signore, il primo, e l'ultimo son io.Who hath wrought and done these thinges, calling the generations from the begynning? I the Lord, the first and the last I am.Quis hæc operatus est, et fecit, / vocans generationes ab exordio ? / Ego Dominus: / primus et novissimus ego sum. 5The islands saw it, and feared, the ends of the earth were astonished, they drew near, and came.Le isole videro, e n'ebber timore: le più rimote genti rimasero stupefatte, e si ravvicinarono, e si unirono.The ilands haue seene, and haue bene afrayd, the ends of the earth haue beene astonied, they haue approched, and come neere.Viderunt insulæ, et timuerunt; / extrema terræ obstupuerunt: / appropinquaverunt, et accesserunt.
6Every one shall help his neighbour, and shall say to his brother: Be of good courage.Ciascheduno spalleggerà il suo vicino, e al suo fratello dirà: Fatti animo.Euerie one shal helpe his neighbour, and shal say to his brother: Be strong.Unusquisque proximo suo auxiliabitur, / et fratri suo dicet: Confortare. 7The coppersmith striking with the hammer encouraged him that forged at that time, saying: It is ready for soldering: and he strengthened it with nails, that it should not be moved.Il bronzista, che lavora al martello, faceva coraggio a quello, che lavorava allora senza incudine, dicendo: La saldatura è buona: e assicura con chiovi la statua, perchè non sia smossa.The coppersmith striking with the hammer encouraged him that forged at that time, saying: It is good for sodering: and he strengthened it with nailes, that it should not be moued.Confortavit faber ærarius / percutiens malleo / eum, qui cudebat tunc temporis, / dicens: Glutino bonum est; / et confortavit eum clavis, ut non moveretur. 8But thou Israel, art my servant, Jacob whom I have chosen, the seed of Abraham my friend:Ma tu, o Israele, mio servo, tu Giacobbe eletto da me, stirpe di Abramo amico mio;And thou Israel my seruant, Iocob whom I haue chosen, the seede of Abraham my frend:Et tu, Israël, serve meus, / Jacob quem elegi, / semen Abraham amici mei: 9In whom I have taken thee from the ends of the earth, and from the remote parts thereof have called thee, and said to thee: Thou art my servant, I have chosen thee, and have not cast thee away.Tu, cui io trassi dagli estremi confini della terra, e dalla rimota patria di lui ti chiamai, e ti dissi: Servo mio se' tu, io ti ho eletto, e non ti ho rigettato.in whom I haue taken thee from the ends of the earth, and from the fat parts therof haue called thee, and sayd to thee; Thou art my seruant, I haue chosen thee, and haue not cast thee away.in quo apprehendi te ab extremis terræ, / et a longinquis ejus vocavi te, / et dixi tibi: Servus meus es tu: / elegi te, et non abjeci te. 10Fear not, for I am with thee: turn not aside, for I am thy God: I have strengthened thee, and have helped thee, and the right hand of my just one hath upheld thee.Non aver paura; perocché io son teco: non torcer di strada; perocché io sono il tuo Dio: ti ho fortificato, e ti ho aiutato, e la destra del giusto mio ti sostenne.Feare not, because I am with thee: decline not, because I am thy God: I haue strengthened thee, and haue holpen thee, and the right hand of my iust one hath susteyned thee.Ne timeas, quia ego tecum sum; / ne declines, quia ego Deus tuus: / confortavi te, et auxiliatus sum tibi, / et suscepit te dextera Justi mei.
11Behold all that fight against thee shall be confounded and ashamed, they shall be as nothing, and the men shall perish that strive against thee.Ecco che saranno confusi, e svergognati quelli, che a te fanno guerra: saran come se non fossero, e periranno quei, che a te contraddicono.Behold al that fight against thee shal be confounded and ashamed, they shal be as if they were not, and the men shal perish that gaynesay thee.Ecce confundentur et erubescent / omnes qui pugnant adversum te; / erunt quasi non sint, et peribunt / viri qui contradicunt tibi. 12Thou shalt seek them, and shalt not find the men that resist thee: they shall be as nothing: and as a thing consumed the men that war against thee.Cercherai di loro, e non li troverai questi uomini ribelli a te: saranno come se non fossero, e come distruzione gli uomini, che combattono contro di te;Thou shalt seeke them, and shalt not find, the men thy rebelles: they shal be as if they were not: and as consumption the men that warre agaynst thee.Quæres eos, et non invenies, / viros rebelles tuos; / erunt quasi non sint, et veluti consumptio / homines bellantes adversum te. 13For I am the Lord thy God, who take thee by the hand, and say to thee: Fear not, I have helped thee.Perocché io sono il Signore Dio tuo, che te prendo per mano, e ti dico: Non temere, io sono tuo soccorso.Because I am the Lord thy God taking thy hand, and saying to thee: Feare not, I haue holpen thee.Quia ego Dominus Deus tuus, / apprehendens manum tuam, / dicensque tibi: Ne timeas: / ego adjuvi te. 14Fear not, thou worm of Jacob, you that are dead of Israel: I have helped thee, saith the Lord: and thy Redeemer the Holy One of Israel.Vermicciuolo come sei, non temere, o Giacobbe, né voi, o morti d'Israele: io son tuo aiuto, dice il Signore; e tuo Redentore è il Santo d'Israele.Feare not thou worme of Iacob, ye that are dead of Israel: I haue holpen thee, sayth our Lord: and thy redemer the holie one of Israel.Noli timere, vermis Jacob, / qui mortui estis ex Israël: / ego auxiliatus sum tibi, dicit Dominus, / et redemptor tuus Sanctus Israël. 15I have made thee as a new thrashing wain, with teeth like a saw: thou shalt thrash the mountains, and break them in pieces: and shalt make the hills as chaff.Io ti farò diventare come un carro nuovo da tribbiare i grani, armato di denti di ferro: tu tribbierai, e pesterai i monti, e ridurrai in polvere le colline.I haue made thee as a new threshing wayne, hauing teeth like a saw: thou shalt thresh the mountaynes, and breake them in peeces: and shalt make the litle hilles as dust.Ego posui te quasi plaustrum triturans novum, / habens rostra serrantia; / triturabis montes, et comminues, / et colles quasi pulverem pones.
16Thou shalt fan them, and the wind shall carry them away, and the whirlwind shall scatter them: and thou shalt rejoice in the Lord, in the Holy One of Israel thou shalt be joyful.Tu le scuoterai, e 'l vento le porterà, e il turbine le spergerà: e tu esulterai nel Signore, ti rallegrerai nel Santo d'Israele.Thou shalt fanne them, and the wind shal take them away, and the whirle wind shal disperse them: and thou shal reioyce in the Lord, in the holie one of Israel thou shalt be ioyful.Ventilabis eos, et ventus tollet, / et turbo disperget eos; / et tu exsultabis in Domino, / in Sancto Israël lætaberis. 17The needy and the poor seek for waters, and there are none: their tongue hath been dry with thirst. I the Lord will hear them, I the God of Israel will not forsake them.I poveri, e i mendichi cercano acqua, e acqua non è: secca è per la sete la loro lingua: io Signore li esaudirò, io Dio d'Israele non li lascerò in abbandono.The needie and the poore seeke for waters, and there are none: their tongue hath bene drie with thirst. I the Lord wil heare them, I the God of Israel wil not forsake them.Egeni et pauperes / quærunt aquas, et non sunt; / lingua eorum siti aruit. / Ego Dominus exaudiam eos, / Deus Israël, non derelinquam eos. 18I will open rivers in the high hills, and fountains in the midst of the plains: I will turn the desert into pools of waters, and the impassable land into streams of waters.Io scaturir farò ne' più alti colli de' fiumi, e delle sorgive in mezzo a' campi: il deserto cangerò in istagni di acque, e la secca terra disabitata cangerò in rivi di acque.I wil open riuers in the high hilles, and fountaynes in the middes of plaine fildes: I wil make the desert into pooles of waters, and the land not passable into riuers of waters.Aperiam in supinis collibus flumina, / et in medio camporum fontes: / ponam desertum in stagna aquarum, / et terram inviam in rivos aquarum. 19I will plant in the wilderness the cedar, and the thorn, and the myrtle, and the olive tree: I will set in the desert the fir tree, the elm, and the box tree together:Nella solitudine farò venire il cedro, il setim, e il mirto, e la pianta di ulivo: e nel deserto porrò insieme l'abete, l'olmo, e il bussolo:I wil geue into the wildernes the cedar, and the thorne, and the myrlte and the oliue tree: I wil set in the desert the firretree, the elme, and the box tree together.Dabo in solitudinem cedrum, / et spinam, et myrtum, et lignum olivæ; / ponam in deserto abietem, / ulmum, et buxum simul:
20That they may see and know, and consider, and understand together that the hand of the Lord hath done this, and the Holy One of Israel hath created it.Affinchè tutti insieme veggano, e sappiano, e ripensino, e intendano, che la mano del Signore ha fatta tal cosa, e il Santo d'Israele la ha creata.That they may see, and know, and recount, and vnderstand together that the hand of the Lord hath done this, and the holie one of Israel hath created it.ut videant, et sciant, / et recogitent, et intelligant pariter, / quia manus Domini fecit hoc, / et Sanctus Israël creavit illud. 21Bring your cause near, saith the Lord: bring hither, if you have any thing to allege, saith the King of Jacob.Date fuora la vostra difesa, dice il Signore: proponete se qualche cosa avete di forte, dice il Re di Giacobbe.Make your iudgement approche, sayth the Lord: bring hither, if perhaps you haue any thing, sayd the king of Iacob.Prope facite judicium vestrum, / dicit Dominus; / Afferte, si quid forte habetis, / dicit rex Jacob. 22Let them come, and tell us all things that are to come: tell us the former things what they were: and we will set our heart upon them and shall know the latter end of them, and tell us the things that are to come.Vengano, e annunzino a noi tutte le cose, che sono per avvenire: narrate le cose precedenti, che furon; e noi intenderemo, e sapremo quelle, che verran lor dietro; annunziate le cose future.Let them come, and tel vs what thinges so euer are to come: tel the former thinges what they haue bene: and we wil set our hart, and shal know the later ends of them, and tel vs the thinges that are to come.Accedant, et nuntient nobis / quæcumque ventura sunt; / priora quæ fuerunt, nuntiate, / et ponemus cor nostrum, / et sciemus novissima eorum; / et quæ ventura sunt, indicate nobis. 23Shew the things that are to come hereafter, and we shall know that ye are gods. Do ye also good or evil, if you can: and let us speak, and see together.Annunziate le cose, che verranno in futuro, e conosceremo, che voi siete dii: fate eziandio del bene, o del male, se pur il potete: e parliamo, e discorriamola insieme.Shew what thinges are to come hereafter, and we shal know that ye are goddes. Doe ye also good or euil, if you can: and let vs speake, and see together.Annuntiate quæ ventura sunt in futurum, / et sciemus quia dii estis vos; / bene quoque aut male, si potestis, facite, / et loquamur et videamus simul. 24Behold, you are of nothing, and your work of that which hath no being: he that hath chosen you is an abomination.Ma voi siete dal nulla, e il vostro essere viene da ciò, che non è: abbominazione è colui, che a voi rendo culto.Behold, you are of nothing, and your worke of that which is not: he is abomination that hath chosen you.Ecce vos estis ex nihilo, / et opus vestrum ex eo quod non est: / abominatio est qui elegit vos.
25I have raised up one from the north, and he shall come from the rising of the sun: he shall call upon my name, and he shall make princes to be as dirt, and as the potter treading clay.Lo chiamai dal settentrione, e venne dall'oriente: egli invocò il nome mio, e calpestò i principi come fango, e come il vasaio pesta la molle terra.I haue raysed vp from the North, and he shal come from the rising of the sunne: he shal cal vpon my name, and shal bring the magistrates as myre, and as the plasterer treading claie.Suscitavi ab aquilone, et veniet ab ortu solis: / vocabit nomen meum, / et adducet magistratus quasi lutum, / et velut plastes conculcans humum. 26Who hath declared from the beginning, that we may know: and from time of old, that we may say: Thou art just. There is none that sheweth, nor that foretelleth, nor that heareth your words.Chi tali cose ha predette fin da principio, affinchè noi lo conosciamo: e sino da tempi antichi, affinchè diciamo: Sta per te la giustizia? Ma non è chi profetizzi, né chi predica, né v'ha chi vi senta parlare.Who hath shewed from the beginning, that we may know: and from the beginning that we may say: Art thou iust? There is neyther that sheweth, nor telleth before, nor heareth your wordes.Quis annuntiavit ab exordio ut sciamus, / et a principio ut dicamus: Justus es ? / Non est neque annuntians, neque prædicens, / neque audiens sermones vestros. 27The first shall say to Sion: Behold they are here, and to Jerusalem I will give an evangelist.Il primo dirà a Sionne: Ecco che quegli son qui: e darò a Gerusalemme un apportator di lieta novella.The first shal say to Sion: Loe I am present, and to Ierusalem I wil geue an euangelist.Primus ad Sion dicet: Ecce adsunt, / et Jerusalem evangelistam dabo. 28And I saw, and there was no one even among them to consult, or who, when I asked, could answer a word.E osservai, e non era alcuno neppur tra questi, che fosse capace di consiglio, e interrogato rispondesse parola.And I saw, and neither of these was there any that would consult, and being asked would answer a word.Et vidi, / et non erat neque ex istis quisquam / qui iniret consilium, / et interrogatus responderet verbum. 29Behold they are all in the wrong, and their works are vain: their idols are wind and vanity.Tutti adunque sono iniqui, e vane sono le opere loro: e i lor simolacri son vento, e inanitàBehold al are vniust, and their workes vayne: their idols are wind and vanitie.Ecce omnes injusti, / et vana opera eorum; / ventus et inane simulacra eorum.
41:1
41:2
Just one. Septuagint, "justice." Christ, (Eusebius; St. Jerome) Abraham, (Chaldean; Grotius) or Cyrus, whose conquests were effects of God's providence, ver. 10., and Isaias 45.
Kings. Cyrus liberated Persia, conquered Babylon and all Asia.
41:3
Feet. His march and victories shall be so rapid, like those of Alexander the Great, Daniel 8:5.
41:4
Beginning. Disposing all things, as the conquests of Cyrus, announced so long before by name, evince.
Last. Alpha and Omega, Apocalypse 1:8., and 22:13.
41:5
Calmet
Islands. People of Asia Minor, Genesis 10:5. (Calmet)
Xenophon B. i
The Babylonians made a league with the most potent king Croesus, to oppose the young conqueror. (Xenophon B. i.)
41:7
Haydock
Moved. Thus the nations conspire against Cyrus (Calmet) and the Messias. (Haydock)
41:10
Upheld thee. Cyrus shall gain the victory, and give thee liberty.
41:14
Calmet
Dead. Though you were in the grave, I could protect you. Captivity is often represented under this idea. (Calmet)
Worthington
You who are despised, fear not, since Christ will protect and reward you. (Worthington)
41:15
Calmet
Chaff. Cambyses perished on the mountains of Judea, (Haydock) and the Machabees gained many victories over the Syrians, Micheas 4:13., and Ezechiel xxxix. (Calmet)
Houbigant
They are here meant, as their exploits resembled those of Cyrus. (Houbigant)
41:18
Calmet
Waters. The captives shall be refreshed in the deserts, Isaias 35:6., and 43:20. (Calmet)
41:19
St. Jerome
The thorn. In Hebrew, the shitta or setim, a tree resembling the whitethorn. (Challoner) (St. Jerome)
Calmet
A fragrant shade shall speedily rise up, Baruch 5:6. (Calmet)
41:21
Thing. Add "strong," forte, (Haydock) any good proof of idolatry.
41:23
Calmet
Good. The prescience and power of God prove his divinity. Can idols produce any thing similar? (Calmet)
Worthington
None can tell what will happen, unless God reveal it. (Worthington)
41:24
Work. All that you can do or promise. Hebrew, "your work is worse than a viper."
41:25
Eusebio † 339 d.C.
Sun. Cyrus had a Persian for his father, and a Mede for his mother; thus uniting both nations, (Calmet) so that he was styled a mule by an ancient oracle. (Eusebius, praep. 9:41.)
Calmet
These countries lay to the north-east of Judea. (Calmet)
41:26
Just, or "the just one," (Haydock) that we may recognise Cyrus at once.
Calmet
Your words. He addresses the idols. You cannot dive into futurity. (Calmet)
41:28
Menochius
1:Isaias, (Menochius) or God, (Haydock) pronounces sentence against the speechless idols. (Menochius)
41:19
The thorn.... In Hebrew, the shitta, or setim, a tree resembling the white thorn.
41:1
Gods expostulation with Ilandes, & other Gentiles liuing in idolatrie, which implieth a prophecie of their conuersion to Christ, perteyneth amongst others ••ry particularly to our great Brit〈…〉 the grea〈…〉 & most renowmed I•an• of Europe. See D. Bristo••. Mot. 11.
41:4
Concordanza Apoc. 1. & 22.
41:14
You that are as abiectes contemned, & as dead men in the world, feare not, because Christ hath care to protect, & to reward you.
41:22
Only God, and those to whom he reueleth, can tel thinges to come, and therfore idols can not foreshew what shal be, neither could tel before hand thinges that are already come to passe.
41:4
Tertulliano † 220 d.C. Against Hermogenes 6
… He is God, to be sure. God shall also attest the same; but He has also sworn sometimes by Himself, that there is no other God like Him. Hermogenes, however, will make Him a liar. For Matter will be such a God as He—being unmade, unborn, without beginning, and without end. God will say, “I am the first!”
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 19
… Inasmuch, then, as the heaven was prepared when Wisdom was present in the Word, and since all things were made by the Word, it is quite correct to say that even the Son stretched out the heaven alone, because He alone ministered to the Father’s work. It must also be He who says, “I am the First, and to all futurity I AM.”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 29
… And what utterances are these? These: God—The Word—He That Was In The Beginning and With The Beginning, and The Beginning. “In the Beginning was The Word, and the Word was with God, and the Word was God,” and “With Thee is the Beginning,” and “He who calleth her The Beginning from generations.”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 32
… and you are slain by your own principle, the names you rely on being overthrown, and therewith the wall of refuge in which you trusted. Is it not evident that they are due to passages which imply them, though the words do not actually occur? What are these passages?—I am the first, and I am the last,
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 5.1
… since the great Isaiah thus speaks of the Divine nature with reference to these doctrines, in his exalted utterance,—who speaks in the person of the Deity, “I am the first, and hereafter am I, and no God was before Me, and no God shall be after Me
41:8
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 10
… so shall thy seed be. And Abram believed God, and it was counted to him for righteousness.” On account of his faith and hospitality, a son was given him in his old age; and in the exercise of obedience, he offered him as a sacrifice to God on one of the mountains which He showed him.
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Magnesians: Shorter and Longer Versions 10
… For where there is Christianity there cannot be Judaism. For Christ is one, in whom every nation that believes, and every tongue that confesses, is gathered unto God. And those that were of a stony heart have become the children of Abraham, the friend of God;
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 2
… In short, before the Law of Moses, written in stone-tables, I contend that there was a law unwritten, which was habitually understood naturally, and by the fathers was habitually kept. For whence was Noah “found righteous,” if in his case the righteousness of a natural law had not preceded? Whence was Abraham accounted “a friend of God,”
sant'Ippolito † 235 d.C. The Refutation of All Heresies 5.3
… fear not; even though thou passest through rivers, they shall not drown thee; even though thou passest through fire, it shall not scorch thee.”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 17.11
… And so did He call children as He said:— Strange children shall hearken unto Me. And He has made us brothers unto Himself, He said:— I will declare Thy name unto My brethren. And we have become friends unto Him, as He said to His disciples:— I have called you friends, even as His Father called Abraham My friend .
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 30
… For she had three hundred and eighteen homeborn servants, at a time when to have two servants even was to be wealthy. And why do I mention the three hundred and eighteen servants? She had become possessed of the whole world in her seed and in the promises, she had the “friend of God” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 79.1
… His wealth need not stand in the way of the rich man, if he makes a good use of it; and poverty can be no recommendation to the poor if in the midst of squalor and want he fails to keep clear of wrong doing. Proofs of these things are not wanting either in scriptural times or our own; for Abraham, in spite of his immense wealth, was “the friend of God”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 1
Orth. —So when we hear the prophet saying, “But thou, Israel, art my servant, Jacob whom I have chosen, the seed of Abraham my friend,”
41:10
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.15
… For to none other than to God does it belong to implant courage in the fearful, saying to the faint-hearted, “Fear not, for I am with thee, be not dismayed
41:14
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 5.20
… For the judgment came upon Antiochus, a judgment from heaven; and he became sick with a grievous and evil sickness, and on account of the smell of him as he rotted, no man could approach him, for worms were crawling and falling from him and eating his flesh because he oppressed the worm Jacob .
41:15
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 2.5
… I will establish in the land of drought the cedar-tree and the box-tree, and the myrtle and the cypress, and the elm and the poplar, that they may see and acknowledge, and know and believe together, that the Hand of the Lord hath done these things, and the Holy One of Israel hath shown them.”
41:17
Tertulliano † 220 d.C. Against Hermogenes 34
… “And the stars too shall fall from heaven, even as a fig-tree casteth her green figs when she is shaken of a mighty wind.” “The mountains shall melt like wax at the presence of the Lord;” that is, “when He riseth to shake terribly the earth.” “But I will dry up the pools;” and “they shall seek water, and they shall find none.”
41:18
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.5
… and also hear of “a land flowing with milk and honey,” but not as if you were to suppose that you would ever gather Samian cakes from the ground; nor does God, forsooth, offer His services as a water-bailiff or a farmer when He says, “I will open rivers in a land; I will plant in the wilderness the cedar and the box-tree.”
41:22
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis iv.section24
… knowing then, that by none of these could either the beginning or the end be discovered, says, “Tell the former things which have been, and we know that ye are gods; or announce what are the last things, and then we shall see that ye are gods.”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 39.5
… Where the horrible and dark spectres of Hecate, and the underground puerilities and sorceries of Trophonius, or the babblings of the Dodonæan Oak, or the trickeries of the Delphian tripod, or the prophetic draught of Castalia, which could prophesy anything, except their own being brought to silence?
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 32
… Because even in the old covenant the matter has this order. For example, when Isaiah was discoursing with the Jews, and exhibiting a demonstration of the power of God, and bringing forward the evidence of the worthlessness of the demons, he stated this also as the greater evidence of his divinity, his foretelling things to come. (
41:1
1. TACEANT. — Theodotion, mutiant et sileant. « Taceant » ergo, id est tacite me audiant: est metalepsis. Non enim omnimodum Gentibus indicit silentium, nam eos provocat vultque juridice cum eis contendere, sed postulat ut tacite se suæ causæ et divinitatis argumenta proferentem auscultent. Deinde iis, si quid habent libere respondeant. Hoc est enim quod ait, « mutent fortitudinem, » id est roborentur animis, viribus, et argumentis, ut mecum disceptent; animose fortiter et audacter me refellant, suamque causam stabiliant si possint. « Accedant » ergo, et ubi me audierint « tunc loquantur. Simul ad judicium propinquemus. » Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Procopius, Theodoretus. Est hysterologia, sive ordo verborum inversus; nam plano ordine sic dixisset: Commutent Gentes fortitudinem, accedant, pariter ad judicium propinquemus, tacite auscultent me, tunc loquantur. Ita Forerius. Pro taceant Symmachus vertit, arate (hoc enim quoque significat Hebræum חרש charas) ad me insulæ, id est, ut Procopius, servite mihi insulæ, sicut arator servit suo hero. Septuaginta pro חרש charas, legentes חדש chadas, id est innovavit, ædificavit, vertunt ἐγκαινίζεσθε, id est encænia celebrate, vel, ut Nazianzenus, orat. in novum Dominicum, interpres vertit, enenianini, q. d. Innovate novale gentilitatis aratro fidei et prædicationis Christi. Rursum innovate novale cordis vestri, arate, serite in eo novas virtutes, et bona opera, itaque dedicate cor vestrum in novum Dei templum, et hujus dedicationis agite encænia. Simili modo ait Jeremias cap. IV, 3: « Novate vobis novale, et nolite serere super spinas. » Tertio, Hebræum charas verti potest, fabricate, et ædificate vos ad me insulæ, ut scilicet mihi sitis in domum spiritualem. INSULÆ. — Insulas vocat insulanos, hoc est gentes remotas, Judæis trans mare sitas, ut Græcos, Italos, Hispanos, etc.
41:2
2. QUIS SUSCITAVIT AB ORIENTE JUSTUM? — Primo, Hugo, Adamus et Pagninus per « justum » intelligunt Cyrum, qui divinæ justitiæ et vindictæ fuit exsecutor, tyrannos Chaldæos evertendo, et Hebræos ab iis liberando, quem Deus ad hoc evocavit ab Oriente, hoc est e Perside. Huic expositioni favent verba Isaiæ, quibus ejus victorias graphice describit æque ac cap. XLV, ubi Cyrum diserte notat vers. 1. Illud enim caput huic simile, et ejusdem argumenti esse videtur. Secundo, S. Hieronymus, Cyrillus, Procopius, per « justum » accipiunt Christum, q. d. Christus a Deo hominibus datus est quasi sol quidam justitiæ oriens in Oriente. Sicut enim sol ibi oriens mundum illustrat et vivificat, ita Christus, ut ait Zacharias, « visitavit » et illustravit « nos oriens ex alto, » scilicet oriente lucis divinæ; inde enim eum nobis oriri fecit Deus Pater. Tertio et genuine ad litteram « justum » vocat Abrahamum, quia ipse inter infideles et impios solus pene fidelis et justus vixit: hinc vocatur « justus, » Sapient. X, 5, æque ac Lot inter Sodomitas vocatur « justus, » ibidem, vers. 6. Rursum Abraham vocatur justus quia fuit fidei et justitiæ quasi pater, eam in Chananæos et in posteros suos propagando. Denique quia genuit Christum justum, et justificatorem mundi. Unde Hebraice pro justum צדק tsedec, id est justitiam: hanc enim emortuam in mundo per Abrahamum Deus suscitavit, et quasi ædificavit. Deus ergo vocavit Abrahamum ab Oriente, id est ex Mesopotamia, quæ orientalis est Palæstinæ, « ut sequeretur se; » secutus est enim Abraham Deum vocantem, cæca obedientia, « nesciens quo iret, » Hebr. XI, 8. Pro se hebraice est לרגלו leraglo, id est ad pedem suum, q. d. Deus ostendebat, et quasi præibat viam Abrahamo, eumque Abraham quasi cæcus pede ad pedem insistens ejus vestigiis, secure et fidenter sequebatur. Ita Chaldæus, S. Thomas, Hugo, Lyranus, Forerius, Sanchez et alii. Vatablus paulo aliter vertit et explicat hoc modo: Quis excitavit ab Oriente justitiam (id est justum Abraham)? proclamavit illam ad pedem suum, id est, Abraham prædicabat justitiam in omnibus locis per quæ transibat et in quibus versabatur. Justitiam, ait, vocat cultum unius Dei. Nam et qui non tribuit aliis quæ sua sunt, injustus est; ergo et qui fraudat Deum honore suo, q. d. Abraham gloriosus ille Patriarcha inter vos idololatras agebat, cum tamen eum idola nobilem non reddiderint, sed Deus: quod cum noveritis, non tamen reliquistis idola, ut Abraham justum et a Deo benedictum sequeremini. Hucusque Vatablus. DABIT IN CONSPECTU EJUS GENTES. — « Dabit, » id est dedit; omnia enim hæc futura per præteritum exponenda sunt, tum quia præcessit præteritum « suscitavit, » illi enim ea quæ sequuntur per et copulantur; unde pari tenore et tempore exponenda sunt; tum quia sequentur præterita. « Quis hæc operatus est, » etc. Vide Canon. XIII. Ita Chaldæus, Forerius et Vatablus, qui apte sic vertit: Tradidit, vel tradebat coram eo Gentes, et imperitare faciebat cum regibus, ut daret eos quasi pulverem in gladio suo, et velut stipulam arcui suo. Persequebatur eos, et evasit incolumis via quam pedes ejus antea nunquam fuerant ingressi. Loquitur primo, de victoria Abrahæ, quam retulit celerem, facilem et incruentam de Chodorlahomor et aliis tribus regibus liberando Lot nepotem suum, Genes. cap. XIV, 15, q. d. Quis Abrahamum fecit superiorem istis quatuor regibus victoria superbis? hocne idolorum cultus præstitit? minime; sed ego: et vos ergo me colite, non idola, et similia experiemini. Secundo, loquitur de victoriis, quas Abrahæ posteri, scilicet Moses, Josue et Hebræi sæpe miraculosas ab Amalecitis, Chananæis, Philistinis aliisque Gentibus retulerunt. Censetur enim Abrahæ datum, quod ejus posteris collatum est. Sic enim ipsi non in se, sed in posteris promissa est terra Chanaan, Genes. cap. XIII, 15. Vide Canon. XXXIV. DABIT QUASI PULVEREM GLADIO EJUS. — « Pulverem, » scilicet « vento raptum, » ut sequitur; hoc enim per zeugma hic supplendum est, q. d. Quam facile ventus rapit et dispellit pulverem et stipulas, tam facile Abraham et Hebræi trucidarunt suos hostes.
41:3
3. TRANSIVIT IN PACE. — Forerius et Vatablus vertunt, transibit pax, seu integritas, hoc est, integer et incolumis Abraham cum suis e prælio evasit. Hebræi enim sæpe ponunt abstracta pro concretis. Secundo, Noster subintelligendo bet, id est in, quod Hebræis est frequens, vertit « transivit in pace, » id est pacifice, integre et feliciter, nemine ex suis amisso. Sic pacifice Hebræi, duce Josue, occuparunt Chananeam, Deo pro eis pugnante, et Chananæos percellente et fugante. SEMITA IN PEDIBUS EJUS NON APPAREBIT. — Primo, potest esse hypallage, quasi, conversis verbis, dicat: Ita velociter pertransiit invadendo reges, ut pedes ejus in semita non apparuerint, ut pedum vestigia in semita non relinqueret; familiaris enim est Hebræis hypallage. Secundo, proprie, q. d. Deus Abrahamum et Hebræos ita sanos, vegetos et integros, tum per desertum, tum per Chanaan victores deduxit, ut nullum semitæ et tantæ viæ vestigium in pedibus eorum appareret. Nam nec pedes callum obduxerunt, nec calcei aut vestes vetustate consumptæ sunt, perinde ac si nihil viæ confecissent; hoc est enim quod dicitur Deuter. XXIX, 5: « Adduxit vos quadraginta annis per desertum: non sunt attrita vestimenta vestra, nec calceamenta pedum vestrorum vetustate consumpta sunt; » et Deuter. cap. VIII, 4: « Pes tuus non est subtritus. » Ita Sanchez. Aliter vertunt Forerius et Vatablus, scilicet: Viam hanc pedes ejus ante nunquam fuerant ingressi, q. d. Abraham ibat via incognita, et bellum insolitum gessit, nunquam enim prælium ante inierat: eo ergo major fuit hæc ejus victoria, et major Dei in eum favor et præsidium. Deo enim duce victoriam obtinuit. Denique S. Hieronymus, Cyrillus, Theodoretus, qui de Christo hæc accipiunt, exponunt, q. d. Christus tam facile et celeriter victor transibit, hostesque et gentes passim suæ fidei subiget, ut non tam ambulasse quam volasse, aut, ut sol, in momento omnia sua luce pervasisse et occupasse videatur; victoria enim ejus spiritualis describitur per arma et res corporales, quia alludit ad arma et victorias vel Abrahæ, vel Cyri, qui etiam typus fuit Christi. Specialiter per pedes Procopius et S. Augustinus, in Psalm. XC: « Ne forte offendas ad lapidem pedem tuum, » accipiunt Apostolos quibus Christus peragravit orbem, quos Saulus conculcare volebat: sed frustra. De his enim dicitur, cap. LII, 7: « Quam pulchri pedes annuntiantis... pacem! » Christus ergo est celer prædator; unde nomen ei dedit, cap. VIII, 3: « Accelera spolia detrahere: Festina prædari. » Hic sensus appositus est, sed allegoricus potius quam litteralis.
41:4
4. QUIS HÆC OPERATUS EST, ET FECIT, VOCANS GENERATIONES AB EXORDIO? — Forerius notam interrogationis facit post « fecit? » quasi deinde respondeat; is facit, qui vocat generationes ab exordio. Verum Biblia Romana et alia ponunt hanc notam post « ab exordio. » Sensus ergo est, q. d. Quis fecit hæc ut Hebræi inermes et timidi tot gentes suis regionibus expellerent, tot victorias illæsi obtinerent, idque continua generationum serie ab Abrahamo parente suo usque ad modernum Ezechiam? Sane non alius quam Deus, qui vocat generationes ab exordio, qui scilicet Hebræos omnes ab Abrahamo genitos hucusque vocavit et elegit in populum suum, quique uti Abrahæ, ita et posteris ejus, quamdiu eum coluerunt et in eum speraverunt, beneficia contulit. Nota τὸ vocans generationes, id est creans, et, ut Chaldæus, ordinans perpetuum generationum decursum, ut una continuo alteri succedat. Est metalepsis. « Vocans, » id est præsciens, providens, et sigillatim quamque suo ordine collocans, ut distincte quamlibet designare et evocare possit, et de facto quamque suo tempore evocet et producat, q. d. Quis est qui facit continua serie alias generationes aliis succedere? v. g. Quis est, qui fecit ut suo tempore veniret Abraham, deinde Isaac, mox Jacob, postea Moses, Josue, David et cæteri usque ad præsentem Isaiam et Ezechiam, et post Ezechiam pari modo alios et alios inducet, ac tandem Christum, inquiunt Cyrillus et Procopius, cujus pariter generationes ordinabit, ut in ejus Ecclesia, primo Apostoli, deinde Martyres, mox Doctores, aliique aliis usque ad finem mundi suo ordine succedant? Quis, inquam, has omnes generationes ab Abrahamo, imo ab Adamo usque ad Ezechiam ordinavit; et pari modo ab eo usque ad Christum, et finem mundi ordinabit nisi Deus, qui, ut ait S. Paulus, est « Rex sæculorum, » id est auctor, creator ac moderator sæculorum, qui sua providentia disponit certa serie sæcula, et res quovis sæculo futuras? Cujus ratio est, quia, ut ait S. Dionysius, De Divinis Nomin. cap. V, in Deo et circa Deum totum et omne esse, omne ens subsistensque versatur, et quasi volvitur. Sicut enim in rota canthi circa axem, in circulo peripheriæ circa centrum, in mundo cæli circa terram volvuntur: sic omnia tempora et sæcula præterita, præsentia et futura certo ordine volvuntur circa æternitatem Dei; hæc enim stabilis semper, eademque præsens est cuivis tempori, omneque tempus ambit et amplectitur. Hoc est quod canit Boetius, lib. III De Consolatione: O qui perpetua mundum ratione gubernas, Terrarum cœlique sator, qui tempus ab ævo Ire jubes, stabilisque manens das cuncta moveri, Principium, vector, dux, semita, terminus idem! EGO DOMINUS, PRIMUS ET NOVISSIMUS, — q. d. « Ego sum α et ω, principium et finis, » Apoc. XXII, 13. « Ego ipse sum. Ante me non est formatus Deus, et post me non erit, » Isaiæ, cap. XLIII, 10, q. d. Ego creo, conservo, dispono sæcula omnia, quia ego sum primus et novissimus, sæcula omnia anteeo et sequor. Ego sum a quo omnia, in quem omnia, circa quem omnia. Hoc non faciunt idola et dii Gentium; hi enim ab ipsismet fabricantur et sculpuntur: ergo suis fabris sunt juniores, quomodo ergo sunt primi et novissimi? quomodo sæcula omnia, imo sui cultum, et cultores ab exordio ordinare potuerunt? Septuaginta vertunt, Ego Deus primus, et in ea quæ ventura sunt ego sum, q. d. Fui, sum, et ero omni ævo, sum æternus. Ita quoque ad æternitatem Dei hæc retulit Chaldæus. Sic Plato, lib. IV De Legibus, ait vetus esse de Deo proverbium, quod ipse rerum omnium principium, medium et finem contineat et complectatur. Sic Theocritus in Encomio Ptolemæi ait: Inter homines Ptolemæus vocetur primus, ultimus et medius. Ad verbum Hebræi habent: Ego Dominus primus, et cum novissimis ego ipse, subaudi futurus sum, q. d. Primus sum, quia omnia creavi: et post novissima, postque consummationem sæculi ero: sum novissimus, sum æternus, sine principio et fine. Ita Vatablus. Ac consequenter sum α et ω, sum rerum omnium summa, sum universi prora et puppis, caput et calx. Omnia proficiscuntur a me, velut a fonte, et ad eumdem omnia referuntur, tanquam ad felicitatis portum. Hinc illud Virgilii: « A te principium tibi desinet. »
41:5
5. VIDERUNT INSULÆ, ET TIMUERUNT, — q. d. Gentes remotæ audientes victorias non tantum Abrahæ, sed et Mosi in transitu maris Rubri, et deserto, ac Josue in Chanaan, aliisque eorum posteris concessas, agnoverunt Dei Hebræorum potentiam, eumque perculsæ timuerunt, ut patet Exodi XV, 15, et Josue V, 1. Attamen ex inveterata consuetudine perstiterunt in sua idololatria, et in æternum persistunt, ad eamque tuendam se invicem adhortantur; cumque nihil habeant quo sua idola solide tueantur, quoque eorum divinitatem astruant, ut aliquid firmitatis habere videantur, eorum simulacrum ex se futile et ruiturum componunt ex forti materia, atque operiunt laminis, et clavis connectunt et solidant. Qui hæc ad Christum referunt, sic explicant: Gentes viderunt gloriam et miracula Christi, et per ea ad Christum accesserunt, cesseruntque Evangelicæ prædicationi et victoriæ verbi Dei. Ita S. Cyrillus, Hieronymus, Procopius, Haymo, Adamus, et S. Augustinus, lib. De Unit. Eccles. cap. VI. Verum quia sequitur: « Unusquisque, etc., fratri suo dicet: Confortare, » ut scilicet facias idolum; hinc melius hæc accipias de Gentibus, quæ ad Christi et Evangelii famam excitæ pro suo gentilismo contra Christum insurrexerant, uti fecerunt omnes pene Imperatores primis trecentis Ecclesiæ annis usque ad Constantinum. CONFORTARE. — Est vox idololatrarum volentium sua idola contra Deum, suam divinitatem et potentiam tot victoriis et miraculis ostendentem, fortiter tueri, ad idque atque eorum fabricam firmam ac elegantem invicem se animantium, ut strenue et fortiter omnes simul idolo fabricando et stabiliendo insistant. Patet ex sequentibus. Pari modo post Christum et contra Christum, fecerunt idololatræ, ut patet Actor. XIX, 27, in fabris Dianæ. Ita Lyranus, Arias, Forerius et Vatablus.
41:7
7. CONFORTAVIT FABER, — q. d. Faber unus ærarius qui malleo utitur et incude, id est malleator, fabrum alium, socium vel administrum suum, qui pariter idem cudebat idolum (sicut enim quædam idola conflabantur ex liquefacto metallo, quædam compingebantur, sic et quædam cudebantur malleo super incude), adhortatus est, ut simul animose et alacriter pergerent in fabricando et concinnando idolo; utque partes ejus glutino unirent, dicendo per modum laudantis et adhortantis: « Glutino, » id est de glutino (hoc est enim hebræum לדבק laddebec) « bonum est; » Septuaginta, bona est solidatio; græce σύμβλημα, id est commissura aut conflatio: Symmachus, Aquila et Theodotion, εἰς κόλλαν, id est ad conglutinationem bonum est. Eia ergo, glutino hoc utamur, et optime idoli partes connectamus; ac tandem idolum ita concinnatum clavis parieti affixit, ut firmum esset ac immobile. Summa est, q. d. Faber fabrum, malleator malleatorem confirmabat et incitabat ad tuenda et fabricanda idola.
41:8
8. ET TU, ISRAEL, SERVE MEUS. — Ostensa Gentibus idolorum vanitate, quod suis cultoribus nil opis et auxilii conferre possunt, convertit se Deus ad Israelitas cultores suos, eosque in suo cultu, fide et spe confirmat, promittens se eorum, æque ac Abrahæ fore Deum et protectorem. Allegorice, per Israel, spiritualem intelligit, scilicet Christianos, qui imitantur avitam fidem Abrahæ et Israelis, hoc est Jacobi; ad eos enim sensim assurgit, imo de iis ad litteram hæc accipiunt S. Cyrillus, Hieronymus, Theodoretus, Eusebius Papa, epist. I, Decretali, et S. Augustinus, lib. De Unit. Eccles. cap. VII. Vide Canon. VIII et XXII, q. d. Ego Christianos non tantum in Judæa, sed ubilibet inter extremas gentes agentes apprehendi, et per omnia adversa, ærumnas, hostes et pericula incolumes servavi, protexi et velut manu duxi, quasi amicos meos, quibus summum amorem, affectum curamque paternam exhibeo. De quo affectu et cura Dei in suos fideles agit Propheta per sex capita sequentia, quibus mire Apostolos, nosque fideles consolatur, et in spem erigit contra omnes afflictiones, tentationes et martyria, animatque ut in iis libere verbum Dei prædicemus. Ita Patres jam citati.
41:9
9. IN QUO APPREHENDI. — Septuaginta, Chaldæus, Vatablus, Forerius, et alii clarius vertunt, quem (scilicet Israelem) apprehendi. Sed idem est sensus, imo significantior, si vertas cum Nostro, « in quo, » scilicet Abrahamo, q. d. Quando ab extremis terræ, id est ex remota Chaldæa, evocavi Abrahamum, in eo simul filios evocavi, et apprehendi totam ejus posteritatem.
41:10
10. ET SUSCEPIT TE DEXTERA JUSTI MEI. — Hebraice justitiæ meæ, q. d. Ego suscepi te dextera mea justa et fideli; qua enim fidelitate suscepi et protexi Abrahamum, eadem suscepi et protexi posteros ejus, uti Abrahæ promiseram. Ita Septuaginta, Chaldæus, Vatablus et Forerius. Verum vox justitia accipi potest pro justo, uti accipitur vers. 2, et eodem redit sensus. Quocirca per justum Lyranus Mosen, Hugo Cyrum, S. Hieronymus, Haymo et alii Christum, magis genuine ad litteram S. Thomas et alii Abrahamum accipiunt; de eo enim egit vers. 2 hucusque. Ita tamen ut per Abrahamum assurgat et tendat ad Christum. Solent enim Prophetæ sensim assurgendo a typo ad antitypum, ab umbra ad veritatem, tandem utramque sensu litterali amplecti, uti hic utramque amplectitur. Vide Canon. V. De utraque ergo hæc et sequentia ad litteram cum Forerio explicabo, q. d. Qua dextera Abrahamum, et multo magis Christum suscepi, eadem suscepi eorum filios et posteros, qui in iis, quasi in parentibus suis eorumque lumbis continebantur. Ubi ergo Abraham, pariter et Christus, Deo porrexit dexteram, id est Dei cognitionem et fidem amplexus est, ejusque opi, gratiæ et ductui se suosque commisit; in ea dextera Deus totam ejus familiam amplexus est. Ita Forerius, Sanchez et alii. EGO TECUM SUM: NE DECLINES. — Septuaginta vertunt, tecum enim sum: non fallo.
41:11
11. ECCE CONFUNDENTUR, — Deo suos tuente, et pro iis pugnante. Hæc ergo sunt quæ Deus in fidelium suorum hostes intorquet: pudor, ignominia, perditio, ac omnimoda consumptio et abolitio, uti abolevit Pharaonem et Ægyptios in mari Rubro, Chananæos in terra promissionis.
41:12
ET VELUTI CONSUMPTIO (velut id quod consumptum et deletum est, erunt) HOMINES BELLANTES (sic enim legendum cum Romanis et Hebræis, non hominis bellantis, uti legunt nonnulli) ADVERSUM TE.
41:13
13. APPREHENDENS MANUM TUAM. — Id est te animans, adjuvans, corroborans ut hostes tuos omnaque contraria vincas; hoc enim apud homines fieri solet apprehensa dextera, quæ proinde honorum ac fæderis et amicitiæ symbolum est. Ita Vatablus et Forerius.
41:14
14. NOLI TIMERE, VERMIS (Vatablus, vermicule) JACOB. — Historice et typice Judæos afflictos ab Assyriis, et paulo post vastandos a Nabuchodonosore, inquiunt S. Thomas, Hugo, Lyranus, Vatablus et Forerius: antityce vero Apostolos et Christianos (imo de his ad litteram accipiunt S. Hieronymus, Haymo et Adamus), tum ob paucitatem, tum ob contemptum et humilitatem vocat vermiculum, v. g. lumbricum, aut teredinem, qui lignum corrodit. Similes enim sunt Christo, qui dicit: « Ego sum vermis, et non homo. » Rursum: « Sicut vermis terram penetrat, ita sermo Apostolicus penetrat Gentium civitates, et ingressus est corda prius durissima, » ait S. Hieronymus; unde sequitur: « Qui mortui estis ex Israel, » q. d. Qui afflicti estis et contempti (unde Septuaginta vertunt: Parvule Israel; Forerius, Pusille Israel), exsules et extorres, ut quasi pro mortuis habeamini, imo a tyrannis morte mulctemini. Sic Job XXV, 6, dicitur: « Quanto magis homo putredo, et filius hominis vermis. » Et hæc proprie respicit Isaias, scilicet ad lumbricum, v. g. qui pedibus calcari et exteri solet. Hic enim notat hominem vilem, infirmum, afflictum et conculcatum. Et II Reg. XXIII, 8, Jesbaam, sive sedens in cathedra, primus inter fortes Davidis, vocatur « tenerrimus ligni vermiculus. » Huc allusit Christus, Luc. XII, 32, dicens: « Nolite timere, pusillus grex, quia complacuit Patri vestro dare vobis regnum; » et Paulus, I Cor. IV, 9: « Puto enim quod Deus nos Apostolos novissimos ostendit, tanquam morti destinatos. » Simili figura Ezechiel, cap. XXXVII, 14, Judæos captivos in Babylone vocat « ossa arida, » et « mortuos degentes in sepulcris. »
41:15
15. EGO POSUI TE QUASI PLAUSTRUM TRITURANS NOVUM, — q. d. Videris, imo es vermiculus, et cadaver; sed ego te elevabo et roborabo, ut, sicut plaustra dentatis et serrantibus rotis aut tribulis armata segetes conterunt et triturant, id est grana excutiunt (uti fiebat in Palæstina, et etiamnum in aliquibus regionibus fit): ita et tu tritures montes et colles, id est reges et tyrannos; nos enim Israelitæ in typo subjugarunt, Apostoli vero in veritate verbo Dei pedibus suis subjecerunt, « Destruentes omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei, » II Corinth. cap. X, 5; Apostoli enim hostes potentissimos et elatos quasi montes, vel contriverunt, uti dæmones; vel subegerunt frangendo eorum superbiam, et convertendo eos ad Christum, uti infideles, quos humillimos reddiderunt, et quasi pulverem pedibus et præceptis piscatorum subditos. Ita S. Hieronymus, Cyrillus et Theodoretus.
41:17
17. EGENI ET PAUPERES QUÆRUNT AQUAS, ET NON SUNT. — Historice et typice Deus Hebræis in deserto et alias hæc ipsa præstitit; desertum enim illis egentibus non fuit desertum, sed quasi paradisus deliciarum: non defuerunt aquæ, nec panis de cœlo, et pro umbrosis arboribus columna nubis castra obumbrans; imo cum miraculo non uno loco eruperint fontes quasi flumina, quæ tota Hebræorum castra sitientia satiarunt; quis dubitet quin cedrus, myrtus, olea et cæteræ arbores, quas hic nominat Propheta, illic creverint tot annorum spatio, inquit Forerius. Quod si cui novum, incertum et durum hoc videatur, is cum Sanchez hæc figurate accipiat, ut tantum significet summam felicitatem, q. d. Deus Hebræos post stragem Sennacherib, post reditum e Babylone ita amplectetur indulgenter ac molliter, ac si in deserto arenti produceret flumina, cedrum, myrtum aliasque arbores fructiferas et odoriferas, uti patribus eorum in deserto (eo enim alludit) dedit aquas largissimas e petra, quam Moses in colle Horeb virga percussit, Exodi XVII, 6. Quinimo ad litteram post sitim et inopiam, quam passi sunt in Babylone Hebræi, cum inde redierunt, dedit eis Deus largum imbrem, ut patet Zachar. cap. X, 1; idque quia speraverunt in Deo, non in idolis. Antityce vero, et spiritualiter longe verius hæc Apostolis Christique discipulis conveniunt; his enim Deus genus illud vitæ Christianæ et Apostolicæ asperum et horridum, in delicias cœlestes vertit, et tristitiam eorum in gaudium et consolationes cœlestes commutavit. Hoc est quod eis promiserat Christus, quod « flumina de ventre » credentium in se orirentur, quodque ipsimmet expertos profitentur, cum aiunt: « In omnibus tribulationem patimur, sed non angustiamur; aporiamur, sed non destituimur; persecutionem patimur, sed non derelinquimur: dejicimur, sed non perimus; » II Cor. cap. IV, 8, et cap. VI, 9: « Quasi morientes, et ecce vivimus; quasi tristes, semper autem gaudentes; sicut egentes, multos autem locupletantes; tanquam nihil habentes, et omnia possidentes. » Rursum, « egeni et pauperes, » q. d. Peccatores miseri et captivi a diabolo quærebant animæ suæ refrigerium et liberationem; sed non inveniebant, nec in lege Mosis, nec apud Philosophos; sed ego hanc eis præstabo per Christum. Ita S. Hieronymus, Theodoretus, Cyrillus et Procopius.
41:18
18. APERIAM IN SUPINIS (ita legendum cum Romanis, non supremis) COLLIBUS. — « Supinis, » id est acclivibus et montosis. Unde Horatius, lib. I Carm.: « Seu mihi, inquit, frigidum Præneste, seu Tibur supinum. » Tibur enim urbs fuit in ascensu collis, quem Roma quotidie spectamus, posita, cujus et hodie ruinas, imo vicinam urbem, novumque Tibur cernimus. Unde Septuaginta vertunt, in montibus; Hebræa vox שפי sephi significat præcipitium, q. d. Faciam ut in locis peccato aridis, sterilibus, præruptis et inviis abundet gratia, donaque Spiritus Sancti. Ita Procopius, S. Hieronymus, Cyrillus et Basilius, in illud Psalm. XXVIII: « Vox Domini concutientis desertum. » Alludit ad flumina quæ e montibus oriri solent, uti Rhenum, Mosam, Œnum, aliaque in Alpibus oriri cernimus.
41:19
19. DABO IN SOLITUDINEM CEDRUM, — q. d. Faciam ut hactenus inculta Gentilitas, Apostolica prædicatione exculta, arbores virtutum pulcherrimas, pariter et fecundissimas proferat. Ita S. Cyrillus, Procopius, Theodoretus et S. Hieronymus, qui ait: « Manus Domini perfecit, ut in ariditate Gentium invenirentur fluenta virtutum, et in terra quondam deserta plenaque salsuginis, cedrus, cyparissus, et aliæ arbores nascerentur: quarum sublimitatem et verticem ad cœlestia festinantem illuminaret lignum olivæ, quod nutrimentum lucis est, et laborantium requies. » Hæc etiam hodie in Japone, Brasilia, China aliisque Indiarum provinciis impleri magna animi lætitia conspicimus. Sic et S. Gregorius, homil. 20 in Evangel.: « Cedri, ait, sunt, quorum corda ita in æterno amore solidata sunt, ut eadem jam terreni amoris putredo nulla corrumpat. Spinæ, qui corda audientium pungunt, sicque mentem dolore compunctionis perforant. Myrti, qui proximorum tribulationem per compassionem temperant. Olivæ sunt misericordes. Abietes sunt, qui in terrenis corporibus positi cœlestia contemplantur. Ulmi quæ vites sustinent, sunt sæculares qui sanctos viros donis spiritalibus plenos sua largitate sustentant. Buxi, qui licet ex ætatis infirmitate bona opera ferre non valent, tamen parentum fidelium credulitatem sequentes, fidem perpetuæ viriditatis tenent. » ET SPINAM. — Hebraice est שטים setim, quæ est arbor in deserto odorata et imputribilis, omnesque arbores tam in nitore quam in fortitudine superans; quoad speciem similis spinæ albæ: unde Noster « spinam » vocat; ex qua arca tabernaculum ejusque vasa fabricata sunt. Ita S. Hieronymus. Vide dicta Exod. XXV, 10. ULMUM. — Ulmus tum ad alia valet, tum ad maritandas vites. Hebraice est תדהר tidhar, quod aliqui pinum vertunt, ita dictam a splendore, quem, si accendatur, edit. Radix enim זהר zahar significat splendere. Unde ab Hebræo tidhar Forerius Latinum tæda deducit. Littera enim zain valet ds, unde sæpe cum daleth sive d commutatur, uti fit in tota conjugatione Hitpael. BUXUM. — Buxus hebraice vocatur תאשור theasur a felicitate, quia semper viret, et foliis luxuriat. Ita Forerius.
41:21
21. PROPE FACITE JUDICIUM VESTRUM, — q. d. Ego argumenta meæ divinitatis hucusque proposui: vos, o Gentes! si quid habetis pro idolis vestris, nunc proferte. Ita S. Hieronymus et Cyrillus. SI QUID FORTE: — si quod forte, osseum et validum habent argumentum pro idolorum suorum divinitate, promant. « Forte » enim hic nomen est, non adverbium; Hebræi enim עצמות atsamot, id est ossa, vocant argumenta, et confirmationes validas, quas quisque pro se suaque causa in judicio profert: hæc enim in causa et oratione sunt, quod ossa et nervi in corpore. Unde Septuaginta vertunt, φέρετε εἰς μέσον τὰ ἰσχυρὰ ὑμῶν, ferte in medium fortia vestra; τὰ ἰσχυρά, robora et firmamenta vestra. DIXIT REX JACOB. — Studio vocat Deum regem Jacob, ut suggillet deos Gentium, quæ cum cultum quasi diis exhibebant, ab eis tamen neque reguntur, neque defenduntur, sicut Israelitæ a Deo suo.
41:22
22. PRIORA QUÆ FUERUNT NUNTIATE: ET PONEMUS COR NOSTRUM, ET SCIEMUS NOVISSIMA EORUM. — Τὸ eorum non refert idola, sed τὸ priora: in Hebræo enim utrobique est genus femininum. Compellat Deus hic ipsamet idola, cum iisque disceptat, q. d. O idola! o saxa! o stipites! o trunci! si estis dii, ostendite vestram divinam omniscientiam, aut saltem scientiam priorum et præteritorum, nuntiate initia rerum, principia mundi et Divinitatis. Dicite quid Deus a principio et ab æterno fecerit, cogitaverit, decreverit; inde « ponemus cor nostrum, » id est intelligemus, et « sciemus » vos quoque scire « novissima eorum, » id est ea quæ post illa priora jam dicta sequentur et evenient; inde cognoscemus vobis inesse aliquid præsagum et divinum. Ita Origenes, lib. IV Periarchon, cap. II. Hic sensus planus est et facilis. Licet enim dæmones, qui per idola subinde loquuntur, sciant initia mundi (illa enim viderunt, sunt enim creati simul cum cœlo et terra), tamen nesciunt initia Divinitatis. Rursum, loquitur Propheta ipsis idolis ligneis et saxeis, quæ per se, et ordinarie muta æque ac amentia sunt: rarius enim contingit dæmonem per ea loqui. Secundo, Sanchez sic explicat, q. d. Nuntiate, o Gentes! ea quæ prædixerunt dii vestri, et « ponemus cor nostrum, » id est considerabimus et expendemus « novissima, » id est successus et eventus eorum, et ex eventu judicabimus an vera sint locuti. Idem alium affert sensum, q. d. Priora idolorum considerate, et videbitis novissima, scilicet quod sicuti ex nihilo sunt facta, ita et in nihilum redibunt, quodque uti ex terra sunt fabricata, ita et in terram revertentur. Tertio, Forerius sic exponit, q. d. Ex rebus quas Deus cum Abrahamo aliisque patribus nostris operatus est miraculose, licet conjectare quem finem res illæ habituræ quoque sint, tanquam ex umbris veritates, uti exposui, vers. 8 et 14, nimirum Deum, sicut affuit Abrahæ, ita et posteris ejus affuturum. Pari modo, si qua priorum et præteritorum, o Gentiles! nobis annuntiaveritis, quæ dii vestri divine operati sunt, colligere poterimus eorum novissima, id est exitum et finem divinum quoque fore. Hic sensus apte respondet iis quæ supra, vers. 2, de benevolentia Dei erga Abraham ejusque posteros recensuit; et vers. 9, cap. seq., ubi hanc cum idolis disceptationem concludit. Denique S. Cyrillus et Theodoretus accipiunt « priora » et « novissima » idolorum, q. d. Dicite, o idola! o Gentium dii! priora vestra, id est vestri originem et initium, quomodo, quando, et a quibus fabricati sitis; prædicite et novissima vestra, scilicet, quid eventurum sit vobis, an et quando demoliendi sitis. Atqui hoc non potestis; ergo ignorantes estis, non dii. Verum sic dicendum fuisset: « Scimus novissima vestra; » jam autem dicit, « eorum: » quod ad idola referri nequit, uti ostendi.
41:23
23. ANNUNTIATE QUÆ VENTURA SUNT IN FUTURUM, ET SCIEMUS QUIA DII ESTIS VOS. — Aliud divinitatis et omniscientiæ idolorum poscit signum, scilicet præscientiam et prædictionem futurorum. « Testimonium enim Divinitatis est veritas divinationis, » ait Tertullianus, Apologet. cap. XX. Ergo animæ humanæ non inest vis divinandi et vaticinandi, uti multi opinati sunt, quos citavi et refutavi Canon. XXI in Minores Prophetas. Hinc ex hoc loco docent Theologi Deum, uti per se solus est cardiognostes, sive conscius cogitationum et voluntatum liberarum, quas mens in seipsa occultat, nec eloquitur aut prodit: ita solum certo prænoscere futura contingentia et libera. Proprie enim solum contingentia sunt, ea quæ libera sunt, vel a libertate alicujus pendent: quæ enim mere naturalia sunt, determinata sunt, ideoque necessario eveniunt; unde non sunt contingentia: quocirca ab eo qui totam seriem causarum naturalium videt et penetrat, certe prædici possunt, uti sunt eclipses, cometæ, venti, inundationes, pestilentiæ, etc. Libera vero quia ab arbitrio voluntatis pendent, indeterminata sunt; unde prævideri et prædici nequeunt, nisi a Deo, qui hominum et Angelorum mentes ac voluntates penetrat et comprehendit, atque certissimo scit et prævidet quid quæque voluntas, positis quibuslibet circumstantiis, libere sit volitura, electura vel factura. Ratio ergo cur Deus præsciat et prævideat futura omnia, est infinita ejus acies et vis cognoscitiva, infinitus intellectus, infinitum lumen ejus, quod omne verum ubicumque sit, videt et penetrat. Est enim Deus quasi sol quidam omnia videns, omnia lustrans. Sicut ergo lyncei in monte positi, longissime vident; sunt enim acutissimo visu: ita Deus ex altissimo æternitatis suæ monte et specula, videt omnia quæ in hac mundi valle per omnia tempora fiunt et fient. Rursum, sicut qui stat in axe rotæ, videt omnes ejus canthos omnemque eorum volubilitatem: ita Deus in æternitate, quasi in axe consistens, videt totum sæculorum omnium decursum. Omnia enim præterita, præsentia et futura volvuntur circa æternitatem Dei. Adde mundum hunc, et tempus omniaque quæ in eo sunt, vel fiunt, esse instar parvi globi, imo puncti, respectu Dei, ejusque immensitatis et omniscientiæ. Facile ergo totum quod in eo est a Deo prævideri potest: si enim quod sit in parvo cubiculo, totum ab homine qui in medio ejus consistit, facillime pervidetur, multo magis a Deo conspicitur id quod fit in toto mundo. Dices: Etiam dæmones sæpe prædixerunt futura. Respondeo: Id eos non ex certa scientia, sed ex conjecturis fecisse, ideoque fuit hæc non certa divinatio, sed probabilis tantum conjectatio. Sunt enim dæmones acri, et ad conjectandum subtili et sagaci ingenio. Modos, quibus id faciunt, recenset S. Augustinus, lib. De Divinat. Dæmon. Quocirca in hac conjectatione sæpe errarunt, vel falsa veris miscuerunt; hinc etiam sæpe ambigue responderunt, ut in utramque partem eorum oracula accipi possent: unde Apollo dictus est Loxias, id est obliquarius. Tale fuit illud ejus ad Pyrrhum regem, a quo consultus erat, an Romanos esset superaturus nec ne: Aio te Æacida Romanos vincere posse. Et ad Cræsum: « Cræsus transgressus Halym maxima regna perdet. » Perdere enim tam amittere quam vastare significat. Ita S. Hieronymus et Cicero, lib. II De Divinat. Porro dæmonem in sua conjectatione falsum esse et fefellisse multos exemplis doceri potest. Accipe pauca. Illustre est exemplum Achab regis, cui, cum omnes pseudoprophetæ et divini victoriam contra Syros prædicerent, solus Michæas contrarium, scilicet cædem et necem, quæ vere ei contingit, prædixit. Historiam vide III Reg. cap. ult. Simile fuit vaticinium Hananiæ, qui Judæis liberationem ab obsidione Chaldæorum et victoriam promisit: contrarium enim, idque vere prædixit Jeremias, qui et idcirco Hananiæ mortem jussu Dei intentavit, Jerem. XXVIII, 16. Dum de Ferrandi Flandri fortuna mater ariolos consuleret, hoc ab eis oraculum accepit: « Rex in prælio cadet, pedibus hominum atque equorum calcabitur, nec sepelietur; Ferrandus vero a Parisiensibus jucundissime excipietur. » Verum secus evenit. Nam in bello contra Philippum Francorum regem captus Ferrandus Parisios ducitur et carceri includitur, anno Christi 1214. Ita Robertus Gaguinus, lib. VI Histor. Francorum. Simile de Merovæo recensui cap. VIII, in fine. Cato major dicere solebat, « demirari se, quod aruspex aruspicem aspicere posset sine risu, » quia pervidebat totum hoc divinationis genus imposturam esse, qua populo fiebat fucus. Solent enim impostores inter se ridere multitudinis stultitiam. Denique nervose et eleganter S. Cyprianus, De Vanitate idolorum: « Hi, inquit, spiritus (dæmones) sub statuis atque imaginibus consecratis delitescunt. Hi afflatu suo vatum pectora inspirant, extorum fibras animant, avium volatus gubernant, sortes regunt, oracula efficiunt, falsa veris semper involvunt. Nam et falluntur et fallunt, vitam turbant, somnos inquietant, irrepentes etiam in corporibus occulte mentes terrent, membra distorquent, valetudinem frangunt, morbos lacessunt, ut ad cultum sui cogant, ut nidore altarium et rogis pecorum saginati, remissis quæ constrinxerant, curasse videantur. Hæc est de illis medela, cum illorum cessat injuria: nec aliud illis studium est quam a Deo homines avocare, et ad superstitionem sui ab intellectu veræ religionis evertere; cum sint ipsi pœnales, quærere sibi ad pænam comites, quos ad crimen suum fecerint errore participes. Hi tamen adjurati per Deum verum a nobis, statim cedunt et fatentur, et de obsessis corporibus exire coguntur. Videas illos nostra voce et operatione majestatis occultæ flagris cædi, igne torreri, incremento pœnæ propagantis extendi, ejulare, gemere, deprecari. » BENE QUOQUE AUT MALE, SI POTESTIS, FACITE. — Aliud argumentum divinitatis ab idolis exposcit, scilicet beneficium in suos cultores et vindictam in contemptores, uti se fecisse Abrahamo et posteris ostendit Deus vers. 2. Sic Gedeon, Judic. cap. VI, vers. 32, ait: « Si Deus est (Baal), vindicet se de eo, qui suffodit aram ejus. » Impotentiam hanc idolorum multis exaggerat Baruch, cap. VI, vers. 52 et seq.
41:24
24. ECCE, VOS ESTIS EX NIHILO, ET OPUS VESTRUM EX EO QUOD NON EST. — Obmutescentibus idolis Deus contra eos causam perurget, et quasi victor victis insultat, q. d. Quid laboro? quid argumenta conquiro? Vos stupidi et muti estis, sine lingua, sine mente, sine viribus, imo nihilum estis, tantum abest ut bene cuipiam vel male possitis facere. Porro, ex nihilo, et consequenter nihilum sunt idola, sive eorum materiam spectes: hæc enim cum reliquis rebus a Deo ex nihilo creata est; sive formam, puta divinitatem, q. d. Divinitas vobis, o idola! non est forma, sed larva affricta; fictitii estis dii; ortum habetis non ab aliqua veritate, sed ab inani, stulta et sacrilega imaginatione et adulatione quorumdam hominum: nihil ergo habetis veri numinis; omnia vestra plena sunt fucis et mendaciis; mentimini vos esse deos. Hoc sensu dixit Apostolus: « Scimus quia nihil est idolum in mundo, et quod nullus est Deus, nisi unus, » I Cor. VIII, 4. Nota: Pro eo quod Noster vertit, ex eo quod non est, hebraice est מאפע meapha, quod S. Hieronymus, Chaldæus et Vatablus vertunt, ex nihilo, sive « ex eo quod non est; » Forerius et Forsterus vertunt, præ sibilo, a radice פעה paa, id est sibilavit, q. d. Opera vestra inania et nulla prorsus sunt, et minus habent ponderis quam sibilus quidam. Nota secundo: « Opus » hic dupliciter accipi potest. Primo, passive, « opus vestrum, » scilicet, quo vos idola facta estis, q. d. Fabrica vestra, id est vos ipsa, quæ estis opus et fabrica hominum stultorum, estis ex eo quod non est, id est ex nihilo. Idem enim videtur esse, « ecce vos estis ex nihilo, » quod, « opus vestrum ex eo quod non est, » scilicet, q. d. Estis ex nihilo, ac proinde nihil. Posterius enim hemistichium, more Hebræo, explicat prius. Simili modo vers. ult., cum ait: « Vana opera eorum, » idem est cum eo quod subdit: « Ventus et inane simulacra eorum. » Secundo, « opus vestrum, » active, quod scilicet vos facitis et operamini, q. d. Opera vestra sunt ex nihilo, id est nihilum sunt, nulla sunt, quia nihil potestis operari, nihil bene vel male facere, ut ait vers. præced. Prior sensus magis planus et genuinus, ex phrasi Hebræa videtur: posterior tamen sequitur ex priore, eumque complet: quod enim nihil est, nihil potest operari, nihil opis afferre. ABOMINATIO (id est abominabilis) EST QUI ELEGIT VOS, — qui vos colit. Hoc est quod ait Osee cap. IX, vers. 10: « Facti sunt abominabiles, sicut ea quæ dilexerunt. »
41:25
25. SUSCITAVI AB AQUILONE, ET VENIET AB ORTU SOLIS. — S. Thomas, Lyranus, Vatablus et Hugo hæc accipiunt de Cyro: hunc enim Deus suscitavit Hebræorum columen ex Perside, quæ Judææ partim est Aquilonaris, partim Orientalis. Verum melius Forerius et Sanchez hæc accipiunt de Abrahamo. Est enim hic dictorum anacephalæosis et conclusio, q. d. Me ergo colere deberet orbis, quia feci, quæ in præcedentibus recensui, quæque audistis, nimirum vocavi Abrahamum ab Oriente, scilicet e Chaldæa, et e Septentrione, scilicet e Mesopotamia: de quo, cum fuerit nominis mei cultor, et me solum pro Deo coluerit, cumque ipse per se, et per posteros suos reges potentes debellaverit et conculcaverit quasi lutum, nemo dubitare potest quin id meis viribus fecerit. Symbolice, hæc accipe de Christo, q. d. Suscitavi, id est suscitabo, Christum, qui adventu suo Aquilonem, id est frigidas gentes, ortu suo calefaciet, quique magistratus, id est omnes superbos mundi principes, conculcabit, et subdet sibi quasi lutum figulo, ut faciat ex eis vasa alia in honorem, alia in contumeliam. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Procopius, Theodoretus. VOCABIT NOMEN MEUM. — Dupliciter, primo, q. d. Colet et invocabit nomen meum; secundo, q. d. Vocabitur nomine meo, id est meus servus et cultor: « vocabitur, » id est vocatus est, vocatur, vocabitur, juxta Canon. XIII. ADDUCET (Forerius, invadet) MAGISTRATUS, — hebraice סגנים seganim, id est magnates, principes et reges, sicut plastes, id est figulus, invadit et subigit lutum.
41:26
26. QUIS ANNUNTIAVIT? — q. d. Quis ex vobis, o idola! harum rerum ordinem prævidit et prædixit? ut in hac disceptatione et judicio pro eo sententiam feramus dicamusque: « Justus es, » id est tua causa justa est; jus a te stat, juste Deus haberis et coleris. Alii « justus, » id est « Deus es. » Deo enim propria est justitia; unde ejus titulus est: « Justus Israel. » Alii, « justus, » id est « verax Propheta es, » quia hæc prædixisti. NEQUE AUDIENS SERMONES VESTROS, — o idola! q. d. Muta estis saxa et ligna; ergo nullus est testis, qui dicere potest se a vobis quippiam audisse et didicisse de futuris.
41:27
27. PRIMUS AD SION DICET: ECCE ADSUNT (sic legendum cum Romanis et Hebræis, non adsum), q. d. Non idola, sed primus omnium Deus, id est ego ipse (est enim enallage personæ frequens Hebræis) dicam Sioni: Ecce adsunt (qui tibi futura prædicant): et Jerusalem evangelistam dabo, — id est lætum nuntium, scilicet Isaiam aliosque Prophetas, qui quasi Evangelistæ, ei, quæ futura sunt, maxime de Christo, Christique Evangelio, salute ac regno annuntient; hoc est enim quod dixit cap. XL, vers. 9: « Super montem excelsum ascende tu, qui evangelizas Sion. » Rursum, « ecce adsunt, » id est, brevi aderunt Prophetarum successores Apostoli et Evangelistæ, qui ventura sub Christo, et per Christum, bona annuntient, imo digito ostendant. Hi enim dæmones et idola ejicient, eruntque Hierosolymæ, imo toti orbi, Evangelii præcones, ut eum in viam veritatis vocent, ut habent Septuaginta; hoc enim est quod mandat eis Christus, Luc. cap. ult. vers. 46: « Oportebat Christum pati, etc., et prædicari in nomine ejus pænitentiam et remissionem peccatorum in omnes gentes, incipientibus ab Hierosolyma. » Ita S. Hieronymus et Theodoretus. Innuit hic Isaias, Christo veniente cessatura et tacitura omnia dæmonum oracula. Tum enim, et deinceps omnia siluisse patet ex historiis. Unde Plutarchus scripsit librum De Oraculorum defectu.
41:28
28. ET VIDI, ET NON ERAT NEQUE EX ISTIS, — scilicet idolorum prophetis et cultoribus. Sunt verba Isaiæ, qui videns, nec idola, nec Gentes quidquam ad Dei cum eis disceptantis argumenta respondere posse, aut consultare de responsione adornanda, concludit:
41:29
29. ECCE OMNES INJUSTI, — q. d. Dii, qui a stultis Gentibus coluntur, æque ac Gentiles, sunt injusti, id est injustam et iniquam causam fovent, causa cadunt, et condemnantur; τὸ enim injusti opponitur ei quod dixit vers. 26: « Justus es. » Rursum sunt injusti, quia a suis cultoribus quasi dii emungunt aurum et opes, pollicendo opem quam non præstant: opera enim eorum vana sunt, hoc est, ut sequitur, « ventus et inane simulacra eorum. » Vide dicta vers. 24. Omissis ergo ipsis transit in sequenti cap. ad Deum, Deique opera admiranda, quæ eum facturum prævidebat sequentibus sæculis, maxime sub Christo; ita tamen ut subinde ad idola redeat, eaque perstringat. Pro inane hebraice est תהו tohu, id est, ut Vatablus, res informis; alii, chaos, id est res confusa et inanis. Vide dicta Genes. I, 2.
41:1
Ille incipit eos confortare ad firmam expectationem ex Dei promittentis dilectione. Et dividitur in tres partes. In prima ostendit divinam dilectionem ex beneficiis quae patribus exhibuit; in secunda ex Filio quem eis promisit, 42 cap.: Ecce servus meus etc. in tertia consolationes quasi inter diversas angustias praedicit, 45 cap.: Et nunc haec dicit Dominus etc. Intendit autem per beneficia primo praestita, confirmationem Judaeorum et idolorum confutationem, qui talia suis cultoribus non exhibuerunt; et ideo dividitur prima pars in duas. In prima disceptat contra idolorum cultores; in secunda contra ipsa idola, ibi, Prope facite judicium vestrum. Prima in duas: primo enim per beneficia Judaeis praestita convincit adversarios; in secunda per eadem confortat Judaeos, ibi, Et tu Israel serve meus. Circa primum tria. Primo convocat gentes ad judicium, prosequens judicii ordinem, ut taentes audiant, et sic respondent. Mutent fortitudinem, idest confortent se quasi renovati in fortitudinem ad disceptandum mecum. Mich. 6.: Audient montes judicium Domini, et fortiora fundamenta terrae. Secundo narrat exhibitum beneficium, Quis vocavit? ubi narrat multitudinem beneficiorum quantum ed divinam electionem, ab oriente, scilicet Chaldaea, justum, Abraham. Genes. 12, Job 23.: Vestigia ejus secutus est pes meus. Jer. 15.: Sicut adhaeret lumbare ad lumbos viri, sic agglutinavi mihi domum Israel, Et quantum ad concessam potestatem, Habit in conspectu ejus, scilicet quando liberavit Lot, pugnans contra quatuor reges: Gen. 14. Ps. 1.: Non sic impii, non sic: sed tamquam pulvis quem projicit ventus a facie terrae.
41:3
Quantum ad exequendi facilitatem, Transibit in pace, scilicet sine labore; semita in pedibus ejus non apparebit; sicut qui leviter incedit, quasi vestigium non derelinquit: vel quia in pedibus est signum viae, cum derelictum est.
41:4
Supra 40.: «Current, et non laborabunt.» Quaerit auctorem: Quis haec operatus est, et quis, vocans, aeterna praescientia? Infra 49.: «Dominus ab initio vocavit me.» Et ponit responsionem. Ego Dominus. Apocal. 1.: «Ego sum alpha et omega, principium et finis.» Aliter ad litteram exponitur de Cyro, mystice de Christo. Tertio ponit quasi gentilium responsum, in quo per idola se defendere credebant. Et primo tangit eorum ad allegata mirabilia visa stuporem, Videbunt insulae. Psalm. 76.: «Viderunt te aquae, Deus; viderunt te aquae, et timuerunt.» Accesserunt, ad resistendum. Secundo ponit mutuam contortionem, Unusquisque.
41:7
Job 40.: «Unus uni adhaerebit.» Tertio ponit idolorum fabricationem: Confortabit percutiens, ferrum malleo, qui cudebat, formabit figuram idoli; dicens, Glutino bonum est, ad consolidandum idolum: Sap. 15.: «In pariete ponens illud, et confirmans ferro, ne forte cadat.»
Nota super illo verbo, Transibit in pace, quia Christus transivit in pace. Primo in pace carnis ad spiritum, quam habuit. Job 5.: «Sciens quod pacem habeat habitaculum tuum.» Secundo in pace hominis ad proximum, quam docuit. Infra 52.: «Quam pulchri supra montes pedes annuntiantis et praedicantis pacem!» Tertio in pace mundi ad Dominum, quam fecit. Eph. 2.: «Faciens pacem, et reconcilians ambos in uno corpore Deo.»
Et tu Israel serve meus. In parte ista confortat Judaeos ex eisdem beneficiis: et primo ponitur praeteriti beneficii repetitio in electione patrum Jacob et Abraham, quibus ab aliis distincti sunt universaliter. Jacob.
41:10
Psal. 10.: «Semen Abraham servi ejus, filii Jacob electi ejus.» Rom. 9.: «Ut secundum electionem propositum Dei maneret, non ex operibus, sed ex vocante dictum est ei, quia major serviet minori, sicut scriptum est: Jacob dilexi, Esau autem odio habui.» Secundo ponitur futurorum promissio: et primo quantum ad immunitatem malorum, excludens timorem: tum propter Dei praesentiam, De times: Jerem. 1.: «Ne times a facie eorum, quia ego tecum sum:» tum propter patrum justitiam, Suscepi te, quasi semen repropmissum, justi mei, Abraham. Vel suscepi te, defendendum, justi, Cyri.
41:11
Ps. 90.: «In manibus portabunt te, ne for te offendas ad lapidem pedem tuum.» Et po nens etiam hostium amotionem quantum ad eorum confusionem, Ecce confundentur. Jer. 17.: «Confundantur qui me persequuntur, et non confundar ego.» Quantum ad destructionem, Erunt quasi non sint. Supra 50.: «Ad perdendas gentes in nihilum.» Et repARATIONIS impossibilitatem, Quaeres eos. Psalm. 55.: «Vidi impium superexaltatum:» et infra (ibidem): «Transivi, et ecce non erat.» Ostendens etiam destructionis rationem, Quia ego Dominus. Ps. 145.: «Emite manum tuam de alto, erue me de aquis multis, et « de manu filiorum alienorum. » Secundo quantum ad abundantiam bonorum: et primo contra servitutem, ponens ipsum servitutis jugum: Noli timere vermis; quasi dicat: Qui vel habers vel calcaris sicut vermis, et pro mortuo computaris. Psalm. 21: « Ego sicut vermis et non homo, opprobrium hominum et abjectio plebis. » Ponens etiam divinum auxilium.
41:14
Infra 49: « Ego auxiliatus sum tui. » Ponens etiam exaltationis beneficium, quantum ad hostium subjugationem, Ego posui te. Supra 25: « Et triturabitur Moab sub eo, sicut teruntur paeleae in plaustro: » quod factum fuit tempore Machabaeorum. Et quantum ad eorum exaltationem, Et tu exultabis. Cant. 1: « Laetabitur et exultabit bimus in te. » Secundo contra paupertatem, ponens primo paupertatis incommodum, Egeni et pauperes.
41:18
Supra 50: « Erunt super montes rivi fluentium aquarum. » Et in locis desertis, Ponam desertum, idest terram vestram primo desertam. Psalm. 106: « Posuit desertum in stagna aquarum. » Et quantum ad pulchritudinem arborum, Dabo in solitudinem. Tertio ponit beneficii fructum, Ut videant. Eccli. 56: « Ut cognoscant quoniam non est Deus nisi tu, ut enarrent magnalia tua. »
Nota super illo verbo, Suscepi te, quia Christus suscepit nos primo quasi victor captivum ad liberationem. Gen. 49: « Ad praedam, filii mi, a« scendisti, requiescens accubuisti ut leo, et quasi « leaena. » Secundo quasi medicus infirmum ad sanandum. Psalm. 102: « Qui propitiatur omni« bus iniquitatibus tuis, qui sanat omnes infirmitates tuas. » Tertio quasi advocatus ad reum excusandum. 1 Joan. 2: « Advocatum habemus « apud Patrem Jesum Christum. » Quarto quasi fortis ad debilem defendendum. Infra 65: « Ego « qui loquor justitiam, et propugnator sum ad « salvandum. » Quinto quasi sponsus, sponsam ad congaudendum. Oseae 2: « Sponsabo te mihi in « justitia et fide. »
41:21
Prope facite judicium vestrum. Hic ponit disputationem contra ipsa idolata: et primo ponit disputationem; secundo sententiae determinationem, ibi, Et videamus simul. Circa primum duo facit. Primo disputat contra idola rationibus naturalibus; secundo per rationem a quodam particulari facto sumptam, ibi, Suscitavi ab aquilone. Circa primum tria. Primo convocat ad judicium, Prope, idest appropriquare ad me, ut simul judicemur: vos idola, vel idolatrae, afferte, idest allegate, si quid habetis, ut probetis vos Deo. Psalm. 81: « Deus stetit « in synagoga deorum, in medio autem deos di-
judicat. » Secundo ponit argumentum duplex.
41:22
Unum sumptum ex divina scientia, quae plene omnia novit, praeterita et futura, quam idola non habent: Priora quae fuerunt.
41:23
Eccl. 25: « Domino « enim Deo antequam crearentur, omnia sunt agnita. » Aliud est sumptum ex divina potentia, quae potest punire et bene facere: Bene quoque aut male, si potestis, facite.
41:24
Baruch ult.: « Neque « boni, poterunt retribuere. » Tertio concludit eorum defectum quantum ad causam materialem, Ecce vos, idola, ex nihilo, ex materia creata; quantum ad formalem, Opus, idest artificialis forma, quae figurat in vobis divinitatem, quae non est; quantum ad efficientem, Abominatio, idest abominabilis, vos artifices, opus vestrum, scilicet idola, qui elegit, cultores. 1 Cor. 8: « Scimus quia idolum nihil est. » Jer. 10: « Confusus est omniss artifex. » Suscitavi ab aquilone. Hic sumit quoddam speciale factum. Ab aquilone, Chaldaeorum; ab oriente, Persam, qui subjugarerunt primo diversas terras et principes. Plastes, figulus, vel plasma, factura. Mystice per eum qui ab aquilone, gentilem populum; per eum qui ab oriente, Christum. Ps. 17: « Ut lutum platearum delebo eos. » Secundo ex hoc sub quaestione proponit argumentum, quod qui hoc potest dicere, est juste dicens Deus; et qui non, non.
41:26
Quis annuntiavit? Infra 45: « Congregamini et audite. » Tertio excludit ab idolis divinitatis judicium: Non est annuntians, aliquis ex nobis diis, neque, aliquis cultorum, audiens, Ps. 115: « Oculos habent, et non videbunt; aures « habent, et non audient. » Quarto ostendit in vero Deo divinitatis signum. Primus, idest singularis Deus noster. Ecce adsum, in auxilium, evangelistam, annuntiantem futura. Daniel 2: « Vere Deus vester Deus deorum est. » Vel primus, primogenitus Dei filius.
41:28
Eph. 4: « De« dit quosdam quidem Prophetas, quosdam autem « Apostolos, alios vero Evangelistas. » Et vidi, et non erat ex istis quisquam qui iniret consilium. Hic ex supra posita disputatione concludit sententiae determinationem: et per se patet.
Nota super illo verbo, Quis annuntiavit? quia movet ad annuntiandum et praedicandum, primo instinctus fidei. Psalm. 145: « Credidi, propter quod « locutus sum. » Secundo stimulus zeli. Jerem. 20: « Et factum est in corde meo verbum Domini, quasi ignis aestuans. » Tertio magnitudo praemii. Matth. 5: « Qui fecerit et docuerit, hic « magnus vocabitur in regno caelorum. »
41:1
Anc. — Convocantur gentes ad disceptationem forensem, ut Deo testimonium dent de impletione vaticiuii. Ipse enim (uti praedixit) heroem - ab oriente excitat qui gentes et regna invictus sibi subiicit (41, 1-4). Gentes contremiscunt et ad idola confugiunt. Israel autem nullo modo habet quod.timeat; Deus enim antiquae electionis memor adversarios Israel plane deiiciet (41, 5-13), iisque deiectis reditum concedit felicissimum et bonorum abundantiam (41, 14-20). De hoc ergo vaticinio iudicent; ostendant num idola quidquam vaticinii quod impletum sit ediderint, Dominus vero in sui testimonium heroem illum afferre potest ; cum tale quid idola nunquam praestiterint nec praestare possint, demonstratum est ea esse prorsus inania (41, 21-29). Haec oratio arcte ad antecedentem coniungitur. Postquam enim liberatione et salute generatim annuntiata ostensum est Deo ad opus illud praestandum omnino inesse potentiam et voluntatem, ita ut omnes maxima fiducia illam liberationem debeant amplecti, iam vates ad id progreditur, ut per singula accuratius describat, quomodo labor sit finiendus, quomodo liberationem Deus efficere constituerit. Quia autem (40, 5) gloria Domini ita est revelanda, ut videat omnis caro pariter quod os Domini locutum est, Deus eam liberationem antea annuntiat, ut postquam facta sit, omnes numen divinum vaticinio illo edito atque eventu completo agnoscant et venerentur. Quem in finem forma disceptationis forensis vates orationem suam vestit. In omnium gentium consessu: Deus demonstrat se perfecisse quod annuntiaverat. Exposcit a gentibus, ut idolorum causam tueantur si possint, ut scil. eodem divinitatis argumento, vaticinio scil. edito atque eventu comprobate, numen divinum idolis inesse ostendant. Cum id non possint, Dominus autem id praestiterit (id quod omnes fateri coguntur), idola nihil esse reputari oportet. Quomodo vero liberatio sit efficienda, ita describitur, ut exsistat potentissimus quidam regnorum expugnator, cui resistere nemo valet, a quo gentes tremore corripiuntur, sed quem ne timeat Israel admonetur. Id ergo quod futurum sit annuntiatur, verum ea forma, ut simul declaretur, hac annuntiatione eventus futuri palam ac publice facta et nota Iahve argumentum edidisse invictum divinitatis. Unde simul elucet vaticinium hoc de heroe et de liberatione Israel debuisse esse editum et notum diu ante impletionem ; alias disceptatio talis forensis non potuit fingi. Si enim (quod Isaiae adversarii volunt) oracula haec tum demum funderentur cum iam impleri coepta essent, quid magis ridiculum magisque absurdum fingi posset, quam de re praesenti eousque tamen inaudita ad sollemnem consessum forensem gentes convocare iisque dicere : en quae iam fiunt et quae nune primum dico, haec tamquam olim dieta accipite indeque divinitatem discite Iahve! Num ergo vates mendacio censendus est probare numen divinum, ille dico qui adeo contra mendaces indignatur? num satiram scribere contra Dominum ? et probatiónem divinitatis risui exponere, cum id assereret quod non exstitisset?
41:2
v. 2 « quis suscitavit ab oriente iustum, vocavit. eum. ut sequeretur se ? dabit in. conspectu eius gentes et reges obtinebit ; dabit quasi pulverem gladio eius, sicut stipulam vento raptam arcui eius » ; — hebr. verti potest : quis suscitavit ab oriente iustitiam (rectum, ius), (quis) vocat eum post se? Iustitia appellatur status ille recti iurisque quem Deus adesse vult. Dicitur ergo Deum ab oriente talem excitasse virum, qui illam induceret rerum conditionem quam Deus secundum iuris normam consistere vult. Hunc vocavit ad pedem suum (hebr.), ut scil. quasi Dei vestigia premens munus a Deo commissum perficeret. Hoc munus vocatur nomine generali iustitia, quo nomine illud designatur quodex norma divina singulis divinitus. attribuitur, proinde divinae providentiae consilium et opus. Qui ad hoc efficiendum divinitus eligitur, ex consequenti fustus potest, appellari. Et ita heros ille ?ustus appellatur in vulg., quia fuit minister iustitiae Dei adversus gentes et simul minister bonitatis erga populum Dei (cf. Est. Pagninus, Sasb.), simili modo Nabuchodonosor vocatur servus Domini quia Dei vindictam in Tyrios exercet et Medi appellantur sanctificati quia ad ultionem capiendam a Domino mittuntur (cf. 13, 3. Ier. 27, 6; 43, 10. Ez. 29, 28). Illi tradit Deus gentes eique subiicit (conterit hebr.) reges; et tanta quidem facilitate omnes expugnabit, quasi pulvis et stipula gladio et arcu impugnarentur, vel ut hebr. ab aliis intelligitur, gladio et arcu eius hostes in pulverem et stipulam rediguntur. Proinde victor describitur, cui nihil resistere possit, qui summa quadam celeritate regna et gentes suo subiiciai sceptro. Textus hebr. varie et iungitur et concipitur. Veteres versiones p7Y referunt ad primum membrum tamquam obieetum et verbum wp notione vocandi accipiunt. Haec duo retinenda esse videntur, quamvis recentiores plerumque discedant. Saepe enim vertunt : quis sucitavit ab oriente eum cui iustitia se obviam fert ad'gressus suos i. e. iustitia eum comitatur ubicumque incesserit (cf. RoAl. Kn. Sein. Del. Or.) ; explicant ergo w»p uti np; alii tamen magis veterum premunt vestigia : quis suscitavit rectum (ius), quis invitat eum post se (Naeg.), vel quis vocat id (ius) ad pedes eius ? Alii interrogationes poni volunt etiam in subsequentibus : quis dat? quis subiicit? Neque tamen in ea re opus est a veterum aceceplione recedere, quae praestat quia in subseq. quoque herois facinora per modum enuntiationis proponuntur et quia postquam heros ille eiusque munus prima interrogatione est propositus, aplius videtur reliqua per modum descripionis et enarrationis efferri. Accentus mas. p3y referunt ad alterum membrum. Sensus non mutatur; attamen necessario requiri videtur, ut in causae expositione statim indicetur, quid vel quis demum suscitatus sit ab oriente. Deinde uti vox Np magis nolionem vocandi iam per se innuit, ita h. l. in ea signifi catione eo magis erit retinenda, quia in parallelismo suscitare et vocare bene inter se congruunt, non autem suscitare et occurrere. Unde immerito hoc loco a veterum interpretatione receditur. — Alii vertunt : reddidit similes pulveri gladio eius, similes slipulae impulsae areui eius (Malv. III. Del.) i. e. eos qui similes sunt pulveri tradit gladio eius ; at si iam sunt similes pulveri, cur demum gladio traduntur? ad quid? vel quale facinus heroicum, eos qui similes sunt stipulae demum vincere ? Neque hebr. 32y2 etc. commode ita verti polest. Vix probari potest quod alii volunt : dat sicut pulverem gladium eius i. e. adeo celeriter gladius eius aget vel gladium hosti- Jem coram eo disperget sicut pulverem (cf. Ges. Hitz. Ewald, Umbreit, Sein. Cheyne, Or.); nam hac imagine non celeritas exprimitur, neque gladii et arcus apte dieuntur dispergi sicut pulvis; dein satis durum est eius intelligere de gentibus el regibus. LXX legisse videntur 2 pro 2 ; habent enim 66e: si; yzv «X; uxyaípas ajzov. Maior quaedam adessel conemnilas et vis orationis, si hebr. vertere liceret ita ut T" et DETY sensu conditionato sententiam subsequentem vestirent : si impelu irruerit (cf. 1» in proelium descendere, se proripere Iud. 5, 13), in pulverem rediget gladium eorum... si eos persequitur, transit etc. Ipse autem heros, uti comparationibus iam innuitur, ita victor exsistet, ut sine periculo vel fatigatione bellicas illas expeditiones subeat
41:3
v. 8 « persequetur eos, transibit in pace, semita in pedibus eius non apparebit »; —à. e. « viae laborem non sentiet nec aliquam irbecillitatis humanae lassitudinem » (S. Hier.), sim. Sanct. Sasb. Lap. Tir. cf. Deut. 8, 4; 29, 5. Tanta gaudet incolumitate, ut dum hostes persequitur, ipse in pace incedere et ubique transire dici possit. Atque in eo victoriarum cursu vias ingreditur antea plane sibi ignotas, quas pes eius antea non calcabat (ita ex hebr.). Ergo Deus miro modo eum ducere et incognitas regiones ei aperire dicitur. Hebr. verti potest : ingreditur in pace semitam qua pedibus suis non venire solebat vel non venerat (ef. Mald. Mar. Malv. For. Vat. Troch. Kn. Del.); alii : eam viam quam homines non ineunt, ergo per viam plane insolitam (Rohl. qui Cyrum per Euphratem urbem Babylonem ingressum esse monet), vel per vias aliis hominibus ignotas (Beck). Naeg. : non passus releget in eadem via, non redibit eadem via, ita ut Yv53i sit in vestigiis suis (cf. Ex. 11, 8. Iud. 4, 10; 8, 5. 1 Sam. 25, 27. 2 Sam. 15, 17 etc.): erit ergo sensus; non redibit opere non completo, ab inceptis non desistet, nunquam retro cedet. Sed vix verbum sà3a eodem modo adhiberi poterit quo 23«2 (ef. Del.). LXX omittunt Nu N5; habent : transibit in pace via pedum eius; at reliquae versiones ea verba tuentur. — Verba quoque vulg. varie accipiuntur : per loca ignota ibit, ubi nulla erat semita (Mald.), vel tam velociter ut non tam ambulasse quam volasse videatur (Sa, Mem.), vel repente irruit nullo signo sui adventus (Mar.), vel nullum itineris vestigium relinquet (Calm.). Demum Net. : viam pedibus non ingreditur, quia reges Persarum curru vehi solebant; verum in tam sollemni oraculo id efferre quod omnibus nobilibus commune est, scil. non omne iter pedibus confici, quis sibi persuadebit ? Cum igitur talis tantusque sit heros ille, iure quaeritur
41:4
v. 4 « quis haec operatus est et fecit ? vocans generationes ab exordio; ego Dominus primus et novissimus ego sum »! — hebr. ego lIahve primus et cum movissimis ego idem ; talia is perfecit, « qui est auctor cunctorum . et moderator, qui ab initio universa creavit et universorum providentiam habet » (For. sim. Mald. Tir. Rohl. Troch.) et qui uti est omnium generationum auctor atque effector, ita tum etiam erit idem ipse, quando ultimae in temporum serie generationes exsistent, qui igitur sempiternus est atque immutabilis ; quare his verbis ipsum nomen /aAve qui est declaratur. Sensum eundem cum hebr. etiam prodit versio graeca xpücog xa eig «à Exepyópeya &Yo ely:, quae verba explicat S. Cyr. : « primus igitur et solus et sine principio Deus, universorum opifex, nec alio modo erit per infinita saecula sequentia; ipse enim est et solus ». Deus ergo, ut est primus, sine initio, ita quoque sine fine (Mar.) ; quod alii explicant, Deum dici a nullo pendere, cum post ipsum nemo futurus sit, sicati ut primus a se est et non ab alio (Sanct.), vel eum esse causam finalem rerum omnium, ad quem tamquam ad ultimum finem suum et felicitatis portum omnia devolvantur (cf. Pint. Sa, Malv. Tir. Lap. Osor.)inipsis verbis directe non exprimitur, at ex doctrina proposita de Deo omnium rerum fonte facili fluit conclusione et in ipsa notione Iahve eius qu? est necessario continetur. Quis ille heros sit, de quo sermo est h. l., minime potest esse dubium, si ea quae vates postmodum de Cyro refert, ob oculos habentur. Ea enim quae nunc generalibus quibusdam lineamentis adumbrantur, postea magis magisque expoliuntur, determinantur. Quod enim saepius iam advertimus, solet Isaias si de re magni momenti sermo prolixior est faciendus, eam prius obiter et generali quodam modo innuere et delineare et quasi germen quoddam spargere quod in ia cd sua capiat incrementa et plene demum explicetur (cf. supra cap. "i. 8. 9. 11 de Emmanuele). Idem habes hoc loco. Ea quae 41, 2-4 Vice Dat ;postea accuratius evoluta et.explicata de Cyro dicuntur : cf. 45, 1-6. 13. 46, 11; quibus locis confer quoque 41, 25. Cyri ergo victoriae praedicuntur et ad Deum auctorem referuntur ; eodem modo Cyrus dicit in edicto quod refert Esdras (1, 2): « haee dicit Cyrus rex Persarum : omnia regna terrae dedit mihi Dominus Deus coeli ». Quare recentiores iure merito h. l. de Cyro fieri vaticinium agnoscunt ; ita Castalio, Pagninus, Sasb. Est. Calm. Net. Loch, Rohl. Troch.; ita interpretes protestante$ et generatim quantum scio omnes recentiores, si unum exceperis G. K. Mayer (die messianischen Prophezieen des Jesaias p. 189. 196). ita legitur in Gatakeri manuscriptis, ità exponit Calvinus, Musculus, Munsterus, Grotius, Iunius, Piscator ete » (Synopsis criticorum adornata a Matth. Polo, II. p. 389), quibus e Vitringa addendi sunt : « plerique recentiores (Brentius, Oecolampadius, Tremellius), quorum longa series est, inter quos Belgae quoque nostri..... quid? Cocceius hic in oculis habet Paulum apostolum, qui armatus verbo iustitiae ivit ad insulas » (cf. Vitringa, Comment. in libr. proph. Ies. II p. 393). Haec de Abraham expositio iam tempore S. Hier. apud nonnullos Hebraeorum (ut ipse testatur) invaluerat, et « est fere apud Hebraeos interpretatio canonica quam fuleiunt, ut Aben Ezra ait pamompn ot dgyator, eosque secuti larehius, uterque Kimchius, Abarbanel excepto tamen Aben Ezra qui hie de Cyro cogitat » (Vitringa l. c.). Verum luce clarius est de Abraham non esse sermonem. Nullibi enim eius a Chaldaea adductio, victoriae eius vel opera sunt praedicta, ita ut ex. vaticiniis olim datis et postea impletis ea posset institui disceptatio, quae hoc capite agitur. Mitto verba illa de victoriis regumque subiectione etc. ad Abraham non convenire, nec quidquam effici ab interpretibus si nos ad Gen. 14 amandant vel cum S. Thom. Sanct. Tir. Gord. totam Abrahami posteritatem intelligunt ; nam neque eorum facinora sunt praedicta, neque tales sunt victoriae, quibus gentes non maiores et regna multo maiora devicta vel erecta opponere possent. Ad quid ergo eiusmodi disceptatio? vel quo iure gentes supponuntur eursum vitae Abraham nosse, ita ut Deus ex iam notis suae potentiae operibus illam posset inire argumentandi rationem ? Vides quomodo haec interpretatio omni ex parte impingat, ita ut admiratio animum subeat, quomodo a tot viris probabilis, immo certa haberi potuerit. Malv. v. g. scribere non dubitat : « haud satis apte alii Cyrum regem Persarum accipiunt »; Pint. notat ad v. 3 : « haec et quae sequuntur possunt convenire Abrahamo, qui de gentibus et regibus triumphavit; possunt etiam intelligi de Cyro... ego tamen existimo esse ad Christum referenda »; Sanct. hane de Abraham interpretationem magis consentaneam invenit toti capiti atque etiam sequentibus, hane vocat Lap. genuinam ad literam; ete.
Primo praeparatur scena ad disceptationem forensem, qua ipsis gentibus iudicum munere fungentibus (cf. v. 21 seq.) causa est diiudicanda inter Iahve et idola, utri scil. numen divinum veraque vita insit. Quem in finem gentes omnes ut accedant audiantque invitantur v. 4 « Taceant ad. me insulae et gentes mutent fortitudinem; accedant et tunc loquantur, simul ad iudicium properemus »! — tacere ad me i. e. silentium mihi praestent et me audiant, ad me silentes attendant (cf. Mald. Mar.); est constructio quam grammatici vocant praegnantem, cum uni verbo adscribitur constructio alterius quod non exprimitur, sed subauditur (Malv. For.) ; insulae, gentes i. e. quicumque vel in ultimis recessibus reconduntur, qui in regionibus maritimis vel in vastis terrarum spatiis inveniuntur, ergo totius orbis incolae invitantur; insulis enim et terra continenti orbis describitur universus et talem in duo membra divisionem saepe a lege exigi parallelismi versuum notum est. Iubentur mutare fortitudinem (cf. 40, 31) i. e. parent se ac muniant ad disceptandum, vires assumant et spiritus audaces et liberos et deorum suorum causam quanta poterunt contentione disceptent (Mald. Sanct. For.). Quanti momenti sit talis disceptatio et quantopere Deus velit eam institui, ex repetita exhortatione comparet qua ad iudicium i. e. ad disceptationem iudicialem compellantur. Illa aequa ratione instituetur; loquantur, rem suam exponant, causam defendant libere ; non talis eis negabitur opportunitas; arment ergo se consiliis et argumentis (cf. v. 21 Sasb.). Cum ea igitur fingatur disceptatio, eo ipso iudicium naturale et rationis lumen veritati cognoscendae par esse asseritur in ipsis quoque gentilibus. Iam ponitur causa i. e. eventus ille ex quo praedicto Domini potentia et divinitas colligi debet;
41:5
v. 5 « Viderunt insulae et timuerunt, extrema. terrae obstupuerunt, appropinquaverunt et accesserunt » ; — cum enim Cyrus agmina ducens Medorum et Persarum celeri cursu urbes et provincias subiugaret et demum Babylonem ipsam mundi quasi dominam expugnaret, eius terrorem longe lateque sparsum esse per se constat; simul cum urbe principali Babylone totum regnum i. e. orbis totus coniremiscit et obstupescit de tanta ruina imperio potentissimo illata ; quae enim per rerum temporumque intervalla gerebantur, sacer vates uno conspectu exhibet. Post primum de victoriis Cyri nuntium et timorem, gentes consiliis initis et foederibus conclusis resistere cursumque victoris impedire conantur. Eum ita cohibere student, ut sese ad opem ferendam excitent et omni conatu et contentione idola sibi faciant a quibus auxilium sperent et efflagitent. Ita sacer vates heroem a Deo vocatum et robore instructum et idola inania a quibus nihil contra Dei consilia fieri potest, apta inter se oppositione illustrat. Praeterea denuo aequalibus suis idololatris exemplo demonstrat, quam stupidum sit idola colere ;
Cum talis heros arma sua victricia gentibus infert, omnes terrore concutiuntur
41:6
v. 6 « unusquisque proximo suo auxiliabitur et fratri suo dicet : confortare ! v. "1 conforlavit faber aerarius percutiens malleo eum qui cudebat tunc temporis dicens : glutino bonum est; et. confortavit eum clavis, ut non moveretur » ; — sedulitatem ridiculam depingit in idolis tatelaribus faciendis ; inter se mutuo exhortantur et animos addunt ; hebr. v. "| et confortat (ad opus gnaviter perficiendum eum exstimulat et animum addere at alacritatem studet) faber ferrarius | conflantem, levigans malleo (confortat) eum qui incudem tundit, dicens de ferrumine : bonum est, et firmat illud (scil. idolum) clavis ne moveatur (cf. Mar. For. Malv. XII et recentiores). Artifices idolorum inter se excitant et laudant : qui simulacrum facit eum excitat qui illud laminis obducit: aureis vel argenteis, et qui malleo omnia levigat eum qui incudem tundit ad opus peragendum exhortatur, ut scil. fiant rite et suo tempore adsint bracteae et clavi quibus simulacrum (catenulis) firmetur, ne vacillet aut cadat. Laudatur ferrumen i. e. laminae et bracteae firmiter et bene et pulchre simulacro ex viliore metallo vel ligno facto obducuntur, bene compinguntur, optime haerent. Significatio non est, quasi tum demum idola fabricari coepissent vel antiquis idolis relictis nova sibi tutelaria confecissent (id quod JVaeg. obiicit), sed scena hac exprimitur, gentes confugisse ad idola, et simul id eo modo exprimitur, quo statim stupiditas idololatriae oculis manifesto obiiciatur. Ceterum plane est ad rem neque a moribus gentium alienum, ut instante periculo plura sibi effingant idola quibus numen tutelare inesse credebatur. Atque Cyrum terrorem gentibus intulisse et victoriis suis multarumque gentium subiectione extrema terrae i. e. regiones longinquas sui admiratione et stupore complevisse, ex regni eius amplitudine facile colligitur; ipse enim omnes regiones quas antea Medi, Lydii, Babylonii sibi subiecerant, suo subdidit sceptro ; immo ulterius progressus occidentem versus lones et Lycios et Phoenices, septemtrionem versus Cadusios, Sacos, Chorasmios et quotquot a Sogdiana usque ad Iaxartem habitabant suo regno addidit (cf. M. Duncker, Geschichte des Alterth. II p. 9UT. G. Rawlinson, The five great monarchies III p. 369). Ex. more prophetico opus per multos annos paulatim completum una adumbratione integrum exhibetur. Sed cum gentes contremiscunt, nuntius mittitur ad Israel consolatione plenus et maximum spirans Dei amorem, quo mediis in gentium angustiis et terroribus animos induere laetos et ad optimam spem se erigere iubentur
41:8
v. 8 « et tu Israel serve meus, Iacob quem elegi, semen Abraham amici mei,
41:9
v. 9 in quoapprehendi te ab extremis terrae et a longinquis eius. vocavi te et dixi tibi : servus meus es tu, elegi te et non -abieci te,
41:10
v. 40 ne timeas quia ego tecum. sum, ne declines quia ego Deus tuus ; confortavi le et auriliatus sum. tibi et suscepit te. dextera iusti mei » ; — hebr. in ultimo membro sustento te dextera iustitiae meae ; ad fiduciam populi quam maxime excitandam et ad suum amorem declarandum summammque fidelitatem demonstrandam Deus primo non sine verborum ambitu — ad consolandum enim verbis nori est parcendum — in v. 8 et 9 titulos enumerat quibus Israeli ius competit protectionis. Titulos hos agnoscit Deus et fideli recordatione se eos servare profitetur ; sunt autem primo ipsa patriarcharum nomina quibus populum compellat is qui seipsum quoque nominat Deum Abraham, '[saac et. Iacob : hoc nomen mihi estin aeternum et hoc memoriale meum in generationem et generationem (Ex. 3, 13). Ipsa haee. nomina quibus populus insignitus est testantur foedus cum patribus initum firmum ratumque consistere. Dein servus Dei, qua talis peculiari ratio-. ne ad dominium Dei et eius quasi familiam pertinet Deique opus et gloriam promovere debet; porro effertur electio qua populus de cunctis gentibus electus est in peculium Dei, in regnum sacerdotale (Ex. 19, 3. 6) ; hanc autem electionem, utpote opus suum Deus non permittet, evacuari et frustrari ; demum filii sunt. Abraham quem Deus ut amicum diligit, ergo ut amico quoque promissa data servat. Fides igitur et pietas Abraham adeo valet apud Deum ut eius memor posteros quoque favore complectatur ; nam Deus cum Abraham vocaret ab extremis terrae et e regionibus longinquis i. e. ex Ur Chaldaeorum, eum elegit et vocavit, ut pater fieret populi magni (Gen. 15, 13) ; ergo in ipso etiam vocavit et elegit populum idque, quia Dei dona sunt sine poenitentia, constanti quadam ratione et ex gratia : non abieci te. Tales igitur cum titali sint quibus populus ornatus certam sibi protectionem exspectare debet, iam in v. 10 maxima amoris exhibitione consolatio affertur, ne timeat, dum omnes contremiscant, ne anxie circumspectet (cf. hebr. For. Malv. V), dum reliqui ope destituantur ; et quam seria et efficax sit voluntas Dei, assertionibus quinque quia tecum sum, quia ego Deus tuus, confortavi te.. etc. comprobatur ; dextera iustitiae Dei est magna Dei potentia qua éustitiam, illam rerum conditionem quam promisit et quae sanctitati Dei et consiliis eius respondet, in opus deducere constituit ; hac igitur potentia et hac voluntate fulcit, sustentat populum ; proinde quam maxime apta sunt verba haec ad spem et fiduciam gignendam. Textus vulg. statim nominat ?ustum i. é. eum qui ex providentia Dei electus est, ut iustitiam illam in terris efficiat vel saltem partem aliquam illius operis divini praestet. Et tamquam eius protectionis pignus et testimonium certum praedicitur interitus hostium
41:11
v. 11 « ecce confundentur et erubescent omnes qui pugnant adversum te; erunt. quasi non. sint et. peribunt. viri qui contradicunt tibi »; — hebr. ignominia afficientur omnes inflammati in te, contra te; qui populum Dei odio habent, in eum furore agitantur, confusione et, opprobrio obruentur, ergo cum ignominia ab oppugnatione desistere cogentur; illi qui sunt viri litis tuae (hebr.) cum Israel contendunt, ei adversantur cum tumultu et strepitu, tamquam nihil interibant. Declaratur et praeformatur illad : non praevalebunt adversum te. Israel est opus Dei et frustra quis sese opponit consiliis Dei. Verum cum adversarii sint adeo potentes, repetita asseveratione opus est, ut contra spem clades illorum et interitus reddatur probabilis. Unde
41:12
v. 12. « quaeres eos et non invenies viros rebelles tuos; erunt. quasi non sint. et veluti consumptio homines bellantes adversum te » ; — populus ipse non poterit non mirari de repentino adversariorum interitu; adhuc hostes quaerent, circumspicient, ab eorum impugnationibus sibi fortiter cavendum esse, subsidia in eos conquirenda esse censebunt ; verum en, isti iam evanuerunt, interierunt! Confirmabitur ergo illud quod dictum erat ad Abraham : maledicam maledicentibus tibi (Gen. 12, 3), et a contrario commendatur alterum : benedicam benedicentibus tibi. Ratio autem et causa sufficiens in Deo eiusque voluntate efficaci continetur
41:13
v. 13 « quia ego Dominus Deus tuus apprehendens manum tuam dicensque tibi : ne timeas, ego adiuvi te »; — « exprimit humano more gestum eius qui alteri auxilium et operam suam pollicetur; solet hoc fieri apprehensa dextera, quod symbolum erat foederis et amicitiae » (For. sim. Mald.). Tali vero Dei protectione fruitur populus, quia, uti in v. 8 9 indicatur, foedere sempiterno est electus; haec electio in Abraham facta est electio qua populus praeparatur ad "Messiam recipiendum ; Abraham enim electus est, ut in eo benedicantur omnes gentes. Unde quae hoc loco de invicta populi conditione et de ruina adversariorum dicuntur, iure praecipuo valent de regno messianico. Ea autem beneficia sicut ipsam electionem uni deberi gratiae Dei liberalissime concessae exprimitur iam v. 9 elegi te et-non abieci i. e. elegi te, quamvis in ea fueris conditione, ut potuerim te abiicere ; non me piguit te eligere (cf. Ez. 16, 4-6), quamvis in te nihil esset quo electionem promereris.
41:14
v. 14 « Noli timere vermis Iacob qui mortui estis ex Israel ; ego auziliatus sum tibi, dicit Dominus. et redemptor tuus Sanctus Israel »; — populus oppressus insolentia gentium, e sedibus suis eiectus, regno spoliatus, inter gentes dispersus (cf. 39, 6) et abiectus et contemptui habitus et pedibus quasi conculcatus appellatur vermis; in tam miseram conditionem est redactus ; quomodo ista componitur cum electione sublimi? Miseros facit populos peccatum! Eodem sensu dicuntur mortui, vel ex textu mas. ! cuicalculum adiiciunt LXX et Syrus, viri, pauci scil. numero. Deus se vocat redemptorem goel, qui qua talis est quasi cognatus populi cui munus incumbit et officium redimendi pauperem cognatum et vindictam pro eo capiendi (cf. Num. 35, 12. 49. Deut. 19, 6); hoc nomine vocatur Deus qui populum redemit ex Aegypto ( Ex. 6, 6) et ex Babylone Is. 43, 1 ; cf. Iob 19, 25. Quomodo rite mortui vocari possint, explicatum habes apud Ezechielem (271, 12 ete.) qui Israel cernit ut ossa arida, Deus autem promittit se aperturum tumulos et educturam eos de sepulcris (cf. Sanct.). Id Deus efficiet ut Sanctus Israel (cf. 6, 3) qui pro sua gloria et pro populo suo sancto zelum suum manifestat (9, 6 ; 10, 171). Et qua ratione Sanctus Israel populi vindex futurus sit, declaratur
Consolantis est verbis non parcere et quo quis magis est afflictus et a spe salutis longius abesse videtur, eo magis opus est asseveratione auxilii repetita. Unde
41:15
v. 48 « ego posui te quasi. plaustrum triturans novum habens rostra serrantia ; triturabis montes el comminues et colles quasi pulverem pones;
d) Eligitur pius domus regiae minister 22, 90-95. Oraculum in Tyrum 93, 1-18.
41:16
v. 46 ventilabis eos et ventus tollet et turbo disperget eos, et tu exsultabis in. Domino, in Sancto Israel laetaberis »; — en, ad quantum roboris vermiculus ope Deo excitabitur! Hebr. posui te tribulum acutum, novum, habens duas acies, quod igitur instrumentum quam maxime aptum est ad conterenda et comminuenda omnia; quare ne potentissima quidem regna ei resistere poterunt ; facili negotio ea comminuet sive maiora (montes) sive minora (colles) ; cf. Mich. 4, 13. Comparatio haec eo magis est obvia quia ratione simili in hostes quandoque estanimadversum ; cf. Iud. 8, 7. 2 Reg. 12, 31. 4 Reg. 13, '1. Prov. 20, 26 (hebr.). Am. 1, 3; praeterea videIs. 21, 10. Ier. 51, 33. Et quasi non sufficeret montes et colles redigere in pulverem eosque comminuere, frusta ista minuta etiam ventilatione excutiuntur, ut tamquam gluma vento dissipentur penitus. Tam inanes demum evadent conatus hostiles et adeo in nihilum redigentur quaecumque' iis effecta esse videbantur. Quam diversa est sors populi Dei; ipse laetus triumphabit, in Domino gloriabitur; in Sancto Israel ei perennis adest fons et ratio exsultationis. Sortem igitar impiorum ac fidelium eadem oppositione vates effert, ut iam saepius; cf. cap. 34. 35. En, quomodo verbum Dei manebit in aeternui! Hostes theocratiae penitus interibunt, theocratia autem florebit civesque eius in Deo summo bono deliciis affluent. Hisce proin norma statuitur generalis et ad quem tandem exitum electio a Deo facta sit perventura, indicatur. Pro rerum temporumque mensura quam providentiae divinae singulis praefigere placuerit haec norma in unaquaque theocratiae epocha valebit; hic autem eius quasi summa colligitur et proponitur ad animos edocendos et erigendos, ut quo maior sit miseria vermis lacob, eo magnificentior audiatur consolatio. Idem cernitur in ' subsequentibus. Ne animis cadant! Deus adest potens qui summae miseriae ereptos summa donabit beatitate; ad hunc enim terminum tendit electio (v. 8. 9); quare eadem oppositione, qua v. 14. 13, etiam consolationis materia effertur v. 4'1 « egeni et pauperes quaerunt aquas et non sunt; lingua eorum siti aruit. Ego Dominus exaudiam eos, Deus Israel non derelinquam eos »; — miseria populi, militia illa (40, 9) schemate proponitur hominum aquae penuria maxime laborantium ; quaerunt aquas, sed frustra; i. e. suis conatibus e miseria emergere vel ei remedium afferre nequeunt, sed vires solum inani labore consumunt. Quare cum emphasi Dominus unum se opitulatorem fidelem qui non deerit profitetur. Et quia calamitas in aquae penuria et siti adumbrat& est, consequens est, salutem depingi ita, ut in via quam populus est ingressurus adsint laetissima aquarum fluenta
41:18
v. 18 « aperiam in supinis collibus flumina et in medio camporum fontes; ponam desertum in stagna aquarum et terram inviam in rivos aquarum »; — populum in exsilio babylonico siti laborasse et aquae penuria fuisse afflictum, iam e regionis indole et natura prorsus est improbabile; uti ergo v. 171 sitis mago est miseriae, ita quae v. 18 dicuntur eadem ratione sed in oppositum 'erunt intelligenda. Abundantiam consolationis depingit ita, ut non solum in collibus et campis aquae inveniantur, ubi eas inveniri et adesse (im vallibus hebr.) pronum est, verum etiam in deserto et in regione arida et tanta quidem copia, ut haec dicantur esse in rivos aquarum. Proinde dici nequit, vatem reditum e Babylone talibus miraculis exornare voluisse; sed id solum ex v. 17 colligitur, Deum abundantissime populi sui calamitatibus remedia esse allaturum. Utique alludit ipsis verbis ad Ex. 11, 1; sed eo sensu, ut « ex eo quod iam effecit tacite probet quid facturus sit si res postulaverit » (Mald.); cf. ad 30, 25. Ad summae felicitatis descriptionem et amplificationem pergit in eadem proverbii specie (Sanct.) addens ad aquarum copiam quod ex ea quasi progignitur summum arborum variarum ornamentum
41:19
v. 19 « dabo in. solitudinem cedrum et spinam et myrtum et. lignum, olivae; ponam in deserto abietem, ulmum et buxum simul » ; — solitudo in campum florentissimum mutata et desertum in regionem arboribus consitam imago est mutatae in melius conditionis populi, uti 32, 15. 16. Quae antea in v. 10. 13. 16 dicebantur, hie alia ratione proponuntur. Consolatur enim populum Deus ultimum ostendens salutis fastigium ad quod illum. est adducturus et ad quod natura sua electio olim facta dirigitur. Ne ergo timeat, sicuti gentes tremunt exsistente heroe illo ; sed cur Israeli non timendum sit, explicat ex altissima causa, quia scil. populus propter sublimem illam vocationem non potest conculcari; spondet se populum velle tueri, idque probat Deus ostenso summo beatitatis cul- .mine ad quod populum vult adducere. Alia est quaestio, utrum haec statim heroe illo exsistente futura sint eodem ambitu, an solum peculiare auxilium pro illo tempore promittatur, huius autem auxilii promissio certa solum explicetur ac fundetur ex copia et perfectione salutis ad quam alio tempore (scil. messianico) populum vult evehere. Ex aliis quae a propheta in hae serie adhuc proponuntur, hoc ultimum colligitur. Nam summa salutis perfectio, uti videbimus, non ad hunc heroem (41, 9 seq.), sed ad alium refertur; de qua re postea. Proinde argumentatio et promissio quae hoc loco fit similis est ei 8, 9 : vincimini quia Emmanuel : nemo praevalebit ita in Israel ut eum perdat, quia ex eo populo Messias est venturus. Hac igitur consolatione se erigat Israel; simul autem contemplatione salutis abundantissimae quam Dominus daturus est (quando? id ad rei cardinem non pertinet) se ad amorem Dei benignissimi excitent et laeta spe afflictos animos erigant. Unde simul elucet qua utilitate eiusmodi descriptiones et amplificationes iam fuerint aequalibus prophetae — eadem scil. sicut nobis coelestis beatitudinis contemplatio et conceptus inde animus alacer, fortis, spe laetus et Dei amore et beneficentia laude imbutus. Vi verborum ii qui tempore exsilii cernent, heroem illum magna perpetrantem et gentes subiugantem hac consolatione confortantur : ne timeas, Israel, tibi enim maxima quaeque a Deo praeparata sunt. Ita accipiunt pignus pro liberatione; sed quando maxima illa in opus deduci oporteat, nullo modo indicatur. Modus ergo consolandi omnino idem est quam vidimus 9, 6; 11, 1; 30, 95; 39, 1; 35, 1. 1886) vocem explicandam censet vel de iunipero sabina vel de iunipero excelsa ; explicationem de platano omnino reiicit neque eam fuleiri posse auctoritate Saadiac, qui vocem non de platano, sed de tectona robusta vel grandi exposuerit (p. 245); locos porro affert ex talmude, ex quibus apparet Gopher, tidhar, kithros (cypressum, cedrum) promiscue adhiberi. Inde autem pátei propriam nominis vim talmudistis fuisse ignotam. Dubia quoque est notio vocis MWÜND; vulg habet h. l. buxum, sed 60, 13 pinum. Chald. explicat pynaóx quam vocem de buxo vel ebeno interpretantur (cf. Levy, Chald. Woerterb. I p. 71) ; alii explicant scherbin, quae sit cedri species conorum parvitate ramisque in altum tendentibus agnoscenda (cf. Ges. Thes. p. 164). Aq. et Theod. retinuerunt voces hebr. 022zxo xxt 0xxcoóp (0xxp Theod. cf. Field, Hexapl. ad h. 1.); Sym. vertit zs23éav zai &)£ov. — De variis aliorum coniecturis satis fuse agunt For. Malv. Ges. in commentario ad h. l. Del. At in re incerta diutius immorari non libet. É Haec autem rerum mutatio et salus concessa ad id quoque tendit, ut hominibus manus Dei, divina eius administratio rerum ac providentia et zelus quem habet populi sui manifestetur
41:20
v. 20 « ut videant et sciant et recogitent et intelligant pariter, quia manus Domini fecit hoc et Sanctus Israel creavit illud » ; — i. e. rerum eventus tanta claritate ut divinitus facti ostendentur, ut nullo modo possint ignorari ; omnes sensus externi .et interni vivide percellentur ; quod oculis clare offertur, menti, cordi (hebr.) et intelligentiae imprimetur, ita ut opus Domini et specialis eius pro Israel gubernandi ratio non possit eos latere. Copia verborum quasi necessitas illa describitur qua opus Dei tamquam potenti numine factum se omnium oculis et mentibus ingerat; « videbunt, cogitabunt, aperte cognoscent haec tam dissimilia ac varia ex Dei Israel consilio atque potentia fuisse peracta » (Sanct.). Cum talia ergo cognosci possint, immo debeant, aptissime sermo redit ad initium capitis et ad scenam illam et disceptationem forensem (cf. ad 41, 1).
41:21
v. 921 « Prope facite iudicium vestrum, dicit Dominus ; afferle si quid. forte habetis, dixit rex Iacob » ; — hebr. afferte fortia vestra i. e. praesidia, et argumenta rei vestrae (cf. For. Mald. Malv.) ; est igitur forte nomen, argumentum alicuius roboris; rez lacob dicitur Deus qui hoc loco se üt reges considerabantur (cf. quae notavi ad Am. 1, 15. Nah. 1, 14. Hab. 1, 16. Zach. 2, 8). Argumentum autem forte et validum quo probetur, utrum adsit numen divinum necne, constituitur in praedictione rerum futurarum quae a libera hominum voluntate potissimum dependeant ; sicut igitur rex Jacobse demonstravit Deum vivum annuntians victorias Cyri, terrorem gentium, Israelis salutem, ita simile quid praestent idola vel gentes ostendant, quando et ubinam idola talia exhibuerint ; v. 29 « accedant el. nuntient nobis quaecumque ventura sunt; priora quae fuerunt nuntiate, et ponemus cor nostrum et sciemus novissima eorum, et quae ventura sunt. indicate nobis »! — hebr. afferant (scil. causae praesidia et argumenta) et nuntient nobis quae eventura sint; cum actiones liberae futurae in nulla causa creata habeant sufficientem sui rationem antequam exsistant, illae certo praediei non possunt nisi ab intellectu divino; quare eiusmodi vaticinia certum praebent divinitatis testimonium ; augetur vis argumenti, si tota quaedam series talium eventuum praedicitur. Unde v. g. vaticinia illa quae Noe dedit vel quae patriarchis data sunt, cum multorum annorum, immo plurium saeculorum eventus brevi formula adumbrent, insignia exsistunt documenta quibus constet Deum lumine suo mentes illustrasse. Simile vaticinium modo editum est de heroe illo, de eius facinoribus, de terrore gentium et salute Iudaeorum ; unde postulatur, ut gentes similia de idolis probent et proferant. Annuntient ergo quae eventura sint ; vel edicant, quaenam olim ab iis fuerint praedicta 1. e. priora, quae illa ? nuntiate (hebr., ut consideratione adhibita diiudicari possit, num evenerint necne; « primum iubet ut antiqua repetant oracula expendantque an veros habuerint exitus ; nuntiate, inquit, quae praedixerunt dii vestri et novissima illorum i. e. successus considerabimus et ex eventu iudicabimus, an vera sint locuti » (Sanct.); cf. 43, 9. 18 ; 44, 1; 46, 9; A8, 9. Vel si talia non habent, nunc saltem edant oracula de futuro : vel ventura facite nos audire (hebr.). Postquam ergo prima annuntiatione generatim postulatum est, ut eventura praedicant, iis optio relinquitur, ut vel ostendant iam olim aliquid esse ab iis praedictum et eventu comprobatum, vel hic et nunc futura vaticinentur. nobis eventura, iam duobus magis declaratur, per ea scil. quae primum eventurà sint et per ea quae post longius demum tempus sint futura. Sed non credibile videtur n*3sx3 posse significare primum vel proxime ventura; priora ita simpliciter sine addito et in oppositione ad ventura non aliter accipi possunt nisi praeterita. Quare eam explicationem, quam Malv. Net. Hahn, Del. propugnant, non posse sustineri censeo. — Alii priora enarrationem esse volunt priorum facinorum deorum (For. Mar.) vel rerum initiorum vel eorum quae Deus ab initio fecerit, cogitaverit, decreverit (Mald. Lap. Men. Tir.), ita ut sensus sit gradatione quadam propositus : si neque futura praedicere, neque praeterita enarrare possunt, saltem quae iam veniunt (nx) quae vel mediocriter prudens vir praedicere aut annuntiare valet, nos percipere faciant (For.). Quae ab initio facta sunt, etiam S. Hier. Cyr. Theod. intelligunt. Cum idola et ii qui eorum partes sustinent taceant, denuo admonentur et iterum vates qualis insit vis probandi vaticiniis effert ; ex qua repetita adhortatione et irrisione gentium simul elucet, quantopere vates se verum edidisse vaticinium habeat certissimum
Causa est dicta. Dominus exposuit quid praedixerit et quid praedictione facta revera effectum sit. lam gentium est partes suscipere ac tueri idolorum et ostendere quid illa possint vel effecerint. Unde eodem modo quo 41, 4, postquam Dominum audierint, ut iam ipsae loquantur causamque instruant (« tunc loquantur ») graviter admonentur
41:23
v. 23 « annuntiate quae ventura sunt in futurum "et sciemus quia dii estis vos ; bene quoque aut male si potestis facite, et. loquamur et. videamus simul »! — iam loquitur triumphantis in modum et ridet demum de idolis : utique futura annuntiare nimis est difficile, saltem aliquod signum edant, efficiant aliquid boni vel mali si ad bonum non suppetant vires (cf. Ier. 10, 5) ; ergo minimum exposcit. Si igitur provocatione excitati aliquid signi ediderint, tunc quid valeant diiudicari potest comparatione instituta inter Dei opera et eorum ; vel ex hebr. nter nos dispiciamus et inler nos videamus, vires inter nos conferre et diiudicare possumus, uter plus valeat efficere. Monent hic S. Hier. Sanct. aliique ab oraculis quidem varia esse praedicta, sed « hoc sciendum quod semper mendacium iunxerint veritati et sic sententias temperarint, ut seu boni seu mali quid accidisset utrumque posset intelligi ; ut est illud Pyrrhi regis Epirotarum : aio te, Aiacida, Romanos vincere posse, et Croesi : Croesus transgressus Ilalym maxima regna perdet » (S. Hier.); et addit Sanct. daemonem quidem ut est acuto ingenio et ad coniectandum acri divinare quid futurum sit, sed « quia multa interdum incurrunt quae daemonis coniecturas invertunt et turbant, saepe fallitur et mendax deprehenditur »; oracula generatim edita esse implexa atque ambigua, multis exemplis probat Theodoretus (sermo de oraculis, M. 83, 1060 seq.) ; «sed omnium optime expressit Cieero 2. libr. de divinitate, qui sic Apollinem alloquitur : sed iam ad te venio, o sancte Apollo... tuis enim oraculis Chrysippus totum volumen implevit, partim falsis, ut ego opinor, partim casu veris, ut fit in omni oratione saepissime, partim flexiloquis et obscuris, ut interpres egeat interprete et sors ipsa referenda sit ad sortes, partim ambiguis » (Sanet.). At frustra: fit admonitio ; ergo eo ipso quod certamen oblatum neinire quidem audent se victos esse neque posse quidquam in medio afferre profitentur ; ita
41:24
v. 24 « ecce vos estis ex nihilo et opus vestrum ex eo quod non est ; abominatio est qui elegit vos » ! — « esse ex nihilo hoc loco est, esse ficticios deos neque ab aliqua veritate ortum habuisse, sed inani et stulta imaginatione hominum » (For.), unde quia agere sequitur esse, opera quoque eorum nihil sunt, omnino nihil exsistit quod dii effecerint. Quare qui tales sibi eligit deos tutelares, omni abominatione se dignum reddit, ita ut evadat abominatio coram Deo et hominibus ratione utentibus. Dii enim sunt ex mendacio et inanitate conflati (Osor.). S. Hier. alique opus intelligunt materiam ex qua facta sint idola ; sed 5y5 facta vel facinora vel actiones quas edunt ido!a significat. In hac igitur concertatione gentes nihil habent quod afferant ut idolis numen divinum vindicent. Cum pudore obmutescunt. Quare Deus triumphantis instar causam quam evicit denuo paucis colligit per modum epilogi, quo vis probandi magis percipiatur. Unde denuo de heroe illo A1, 2 seq. sermo fit
41:25
v. 25 « suscitavi ab aquilone et veniet ab ortu solis, vocabit nomen meum et adducet magistratus quasi lutum et velut plastes conculcans humum » ; — de eodem de quo 41, 2 seq. fieri sermonem, certum est; venit enim ut ille ab oriente; facillime, ut ille, satrapes devincit et prosternit et eorum potentiam conculcat ac si figulus argillam conculcaret; eadem habes de Cyro 45, 4. 2. Dicitur suscitari ab aquilone, et recte quidem, nam Cyrus Astyage devicto caput et rex erat Medorum atque Persarum et ex veterum narratione cum familia regia Medorum cognatione coniunctus ; Media autem a Babylone septemtrionem versus, Persia orientem versus sita erat; ergo exiit revera ab aquilone et ab oriente, ut regiones usque ad mare aegaeum suo subiiceret imperio. Ipse quoque vocabit in nomine Iahve, eo sensu nomen lahve annuntiavit, quia « traduxit vocem in omni regno suo etiam per scripturam dicens : haec dicit Cyrus rex Persarum : omnia regna terrae dedit mihi Iahve Deus coeli et ipse praecepit mihi... » (Esdr. 1, 2).. Verba de se etiam significare possunt invocare nomen i. e. colere et. adorare; forte Cyrus, uti deos babylonios coluit, ita etiam Deo Iudaeorum aliquid honoris et adorationis exhibuit. Cyrum non posse consideraritamquam veri Dei cultorem, sed eum multiplici idololatriae indulsisse, monumentis apertissime constat (vide Vigourouz l. c. IV p. 519 et seq.). Id autem fore iam dudum antequam fieret erat annuntiatum. Id summa asseveratione et cum exsultatione qualis decet victorem causae proponitur
41:26
v. 26 « quis annuntiavit ab exordio ut sciamus et a principio ut dicamus : iustus es ? non est neque annuntians neque praedicens neque audiens sermones vestros » | — hebr. quis annuntiavit ab exordio ? et agnoscamus, et a principio ? et dicamus : iustus 1. e. causam vicisti, ir hac concertatione superior evasisti. Quis annuntiaverit, clarum est ; ergo solum restat ut omnes argamentum hoc et factum agnoscant et Domini causam victricem profiteantur. Interrogantur ergo : quis annuntiavit ? et quidem ab exordio, a principio i. e. longe antequam fieret ; et si quis deus id sibi vindicare potest, numen eius se velle agnoscere eique causam et victoriam attribuere sollemniter protestatur. Verum ex diis nemo erat qui id edixerit ; nemo tale aliquid ab iis percepit. Ergo soli Domino oportet dici : ?ustus es i. e. pro eo est sententia ferenda, ille vietor prodiit ex iudicio palmamque retulit (Malv. For.). Atque ut rerum futurarum se praescium manifestet, iam clarius edicit unum quod continget per heroem illum
41:27
v. 21 « primus ad. Sion dicet : ecce adsunt .et lerusalem. evangelistam dabo » ! — hebr. primus ad. Sion : ecce, ecce illa et pro Iérusalem laeta nuntiantem dabo i. e. Dominus tamquam primus Sioni annuntiat : ecce illa adsunt (cf. 40, 9. 10) ; nemo alius id praenuntiavit, primus ipse Dominus praedixit et cum fausto nuntio prophetas misit ad lerusalem (40, 1). Quae hoc loco innuit, postmodum 44, 26 clarius proferuntur et quid heros ille pro Ierusalem moliturus sit indicatur. Hic ex more Isaiae quasi primo quodam praeambulo obiter edicitur fore ut heros ille Sioni ea quae promissa sunt aliqua saltem ratione afferat et laetum pro Ierusalem nuntium mittat. « Nune vero videamus an aliquis eorum simili praedictione vim proprii numinis possit indicare et homines mentis compotes ad sui cultum perducere » (Osor.); sed nil tale praestant dii
41:28
v. 98 « et vidi et non erat neque ez istis quisquam qui iniret consilium et interrogatus. vesponderet verbum » ; —i. e. cireumspexi in omnem partem, sed nemo aderat qui idolorum causam defenderet ; et ez istis (hebr.) diis, nullus aderat qui vel consilium daret de rebus futuris vel interroganti mihi responderet. Unde cum nihil edant neque ediderint ad numen suum probandum, iam necessario consequitur ex disceptatione instituta :
41:29
v. 29 « ecce omnes iniusti et vana opera eorum ; ventus et inane simulacra eorum » ! — iniusti (cf. v. 26) i. e. in hae iudicii forma plane causa cadunt ; hebr. ecce ii omnes-vanitas ; inania opera eorum; dii nihil sunt, nihil sunt opera eorum; totum esse, tota eorum natura et virtus consistit in simulacris, quae quod opem vel protectionem attinet nihil quoque sunt nisi halitus et vastitas vel ventus et desolatio (hebr.); si quid afferunt, vastitatem et' desolationem afferunt; talia scil. ex eorum cultu iudicio Dei iusto consequuntur cultores. — Hac disceptatione forensi vales id prophetice et symbolice describit quod ex decreto quoque Cyri (Esdr. 1, 2-4) colligitur : per Cyrum potentiam Domini fuisse manifestatam : « omnia regna terrae dedit mihi Dominus Deus coeli et ipse praecepit mihi, ut aedificarem ei domum in Ierusalem; quis estin vobis de universo populo eius... ascendat in Ierusalem... et omnes reliqui in cunctis locis ubicumque habitant adiuvent eum viri de loco suo argento et auro » etc. Atque in eo eventu quam maxime elucere numen divinum, quia diu ante erat praedictus, vates potissimum effert. Ergo fieri nequit, ut vaticinium hoc de heroe eo demum tempore editum fuerit, quo heros iam prodire in campum coeperat ; nam et in subsequentibus idem saepius inculcatur, ea oracula iam dudum esse edita et nota antequam implerentur ; cf. 44, 8; 45, 21; 46, 10. Quis ille sit quem Dominus suscitaverit ab aquilone et qui venturus sit ab ortu solis et qui satrapes quasi lutum sit conculcaturus, miro modo veteres interpretes variant. S. Ephr. Zorobabelem cum Iesu filio Iosedec et levitas intelligit; S. Hier. et Cyr. populum nationum; « suscitantur autem ab aquilone, ut credant in eum qui venerit ab ortu solis, de quo supra legimus : quis suscitavit ab oriente iustum sive iustitiam » (S. Hier.)? sim. S. Cyr. gentes ad Christi fidem vocatas hic cernit, Euseb. vero Christum hoc loco praedici affirmat. Haimo verba refert, uti fere solet, ex S. Hier.; S. Thom. eum qui ab aquilone intelligit « Chaldaeum, ab oriente Persam, qui subiugaverunt primo diversas terras et principes; nrystice per eum qui ab aquilone gentilem populum, per eum qui &b oriente Christum » ; sim. Tir. videt ibi praedictum et Nabuchodonosorem et Cyrum; Mald. vere et Malv. non ad certum aliquem referunt, sed generatim praedici volunt esse venturos undique qui idola comminuant. In paraphrasi chaldaica ita legitur : « adduco in manifesto regem potentem a vento aquilonis et veniet sicut egreditur sol in fortitudine sua ab oriente, roborabo eum nomine meo »; unde eo loco a Chald. iam non Abraham videtur intelligi. Abraham tamen etiam hie satius esse ut intelligatur For. Sanct. Lap. Men. censent. Alii tamen bene de Cyro explicant; ita Hugo, Lyranus, et Vat. (testibus Sanct. Lap.). Osor. Pint. Sa, Mar. Gord. Calm. et recentiores.
41:1
I. LA RIVELAZIONE. - Nel Vecchio Testamento si trovano numerosi testi che sembrano riferirsi allo S. S. (Spirito di Jahweh, Spirito di Dio): p. es., in Gen. 1, 2; 41, 38; Ex. 31, 3; Num. 27, 18, e più spesso nei libri profetici, Isaia annunzia l'effusione dello Spirito sul Messia (Is. 41, 1; 42, 1 sgg.; principalmente 11, 1-2, testo divenuto classico per l'enumerazione dei doni dello S. S.) e su tutto il suo popolo (Is. 32, 15; 44 sgg.), come si espressero in seguito …
41:4
Per il concetto, l'Apoc. sembra direttamente collegarsi a Is. 41, 4; 44, 6; 48, 12, ove Dio promette la redenzione definendosi: « Io sono il primo e l'ultimo » (parole con cui l'Apoc. spiega la formola « A-Ω » in 21, 8 e 22, 13), come garanzia dell'avveramento …
41:19
In ebraico il nome è usato al plurale šīṭṭim (šīṭṭāh solo in Is. 41, 19); dall'egiziano šudt, più tardi sonte, probabilmente «spina». …
41:22
… La rispondenza mirabile tra le predizioni dei profeti e la realizzazione è, infine, l'ultimo suggello dell'ispirazione divina (Is. 41, 22 sg.; 44, 7 sg.; 44, 26; 45, 21; 46, 10 sg.).
… 18, 9-22; Num. 23,23; cf. Am. 2,10 sg.; Ex. 7,25; Zach. 7,12; Neh. 9,30), dando loro quale segno inconfondibile di riconoscimento, oltre al valore morale, la fedeltà a Jahweh, ai suoi precetti, il carisma di predire il futuro (Deut. 18, 22; Is. 41, 22 sg.; 44,7 sg.; 46,10 sg.) e talvolta di operare altri miracoli. …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.