God by his prophet setting his benefites, 15. and the Iewes wickednes, before their eyes, 31. compareth them with other idolaters: 35. and after threatned punishment, 45. with further comparison of other nations, 52. exhorting them to repentance, 60. offereth mercie by a new couenant of Christs Gospel.
1And the word of the Lord came to me, saying:E IL Signore parlommi, e disse:AND the word of our Lord was made to me, saying:Et factus est sermo Domini ad me, dicens: 2Son of man, make known to Jerusalem her abominations.Figliuolo dell'uomo, fa tu sapere a Gerusalemme le sue abbominazioni,Sonne of man make knowne to Ierusalem her abominations:Fili hominis, notas fac Jerusalem abominationes suas, 3And thou shalt say: Thus saith the Lord God to Jerusalem: Thy root, and thy nativity is of the land of Chanaan, thy father was an Amorrhite, and thy mother a Cethite.E dirai: Queste cose dice il Signore Dio di Gerusalemme: La tua stirpe, e la tua origine è dalla terra di Chanaan. Tuo padre Amorreo, e la tua madre Cetea.and thou shalt say: Thus saith our Lord God to Ierusalem: Thy roote, and thy generation of the land of Chanaan, thy father an Amorrheite, and thy mother a Cetheite.et dices: Hæc dicit Dominus Deus Jerusalem: Radix tua et generatio tua de terra Chanaan: pater tuus Amorrhæus, et mater tua Cethæa. 4And when thou wast born, in the day of thy nativity thy navel was not cut, neither wast thou washed with water for thy health, nor salted with salt, nor swaddled with clouts.E allorché tu venisti alla luce, il dì della tua nascita non ti fu tagliato l'ombellico, né fosti lavata con acqua salutare, né aspersa di sale, né involta in fasce.And when thou wast borne, in the day of thy birth thy nauil was not cut, and thou wast not washed with water to health, nor salted with salt, nor swadled in cloutes.Et quando nata es, in die ortus tui non est præcisus umbilicus tuus, et aqua non es lota in salutem, nec sale salita, nec involuta pannis. 5No eye had pity on thee to do any of these things for thee, out of compassion to thee: but thou wast cast out upon the face of the earth in the abjection of thy soul, in the day that thou wast born.Né occhio d'uomo s'impietosì per te, onde alcuna di queste cose per compassione facesse a te, ma fosti gettata sul suolo con ispregio della tua vita il giorno, che tu nascesti.No eye had mercie on thee to do vnto thee one of these thinges, hauing pitie on thee: but thou wast throwen forth vpon the face of the earth in the abiection of thy soule, in the day that thou wast borne.Non pepercit super te oculus, ut faceret tibi unum de his, misertus tui: sed projecta es super faciem terræ in abjectione animæ tuæ in die qua nata es. 6And passing by thee, I saw that thou wast trodden under foot in thy own blood: and I said to thee when thou wast in thy blood: Live: I have said to thee: Live in thy blood.Ma passando io vicino a te, ti vidi, imbrattata del proprio tuo sangue; ed io dissi a te quando nel tuo sangue eri involta, Vivi, ti dissi, o tu immersa nel sangue tuo, vivi.And passing by thee, I saw thee to be troden downe in thy bloud: and I said to thee when thou wast in thy bloud: Liue. I said to thee, I say: In thy bloud liue.Transiens autem per te, vidi te conculcari in sanguine tuo: et dixi tibi cum esses in sanguine tuo: Vive, dixi, inquam, tibi: in sanguine tuo vive.
7I caused thee to multiply as the bud of the field: and thou didst increase and grow great, and advancedst, and camest to woman’s ornament: thy breasts were fashioned, and thy hair grew: and thou wast naked, and full of confusion.Ti feci crescere come l'erba del campo, e crescesti, e ingrandisti, e avanzasti (negli anni), e giungesti al tempo degli abbigliamenti donneschi al tempo di pubertà, ma tu eri ignuda, e piena di confusione.Multiplied as the spring of the field haue I made thee: and thou wast multiplied, and made great, and thou wentest in, and camest to the ornaments of wemen: thy breastes swelled, and thy heare budded: and thou wast naked, and ful of confusion.Multiplicatam quasi germen agri dedi te: et multiplicata es, et grandis effecta, et ingressa es, et pervenisti ad mundum muliebrem: ubera tua intumuerunt, et pilus tuus germinavit: et eras nuda, et confusione plena. 8And I passed by thee, and saw thee: and behold thy time was the time of lovers: and I spread my garment over thee, and covered thy ignominy, and I swore to thee, and I entered into a covenant with thee, saith the Lord God: and thou becamest mine.E passai vicino a te, e ti vidi, e quel tuo tempo, era il tempo degli amanti, ed io distesi sopra di te il mio pallio, e copersi la tua ignominia: e feci a te giuramento, ed un patto feci con te (dice il Signore Dio) e tu fostiAnd I passed by thee, and saw thee: and behold thy time, the time of louers: and I spred my garment ouer thee, and couered thy ignominie. And I sware to thee, and I entered a couenant with thee: saith our Lord God: & thou wast made myne.Et transivi per te, et vidi te: et ecce tempus tuum, tempus amantium: et expandi amictum meum super te, et operui ignominiam tuam: et juravi tibi, et ingressus sum pactum tecum, ait Dominus Deus, et facta es mihi. 9And I washed thee with water, and cleansed away thy blood from thee: and I anointed thee with oil.E ti lavai con acqua, e ti nettai dal tuo sangue, e ti unsi con olio.And I washed thee with water, and made cleane thy bloud from of thee: and I anoynted thee with oile.Et lavi te aqua, et emundavi sanguinem tuum ex te, et unxi te oleo. 10And I clothed thee with embroidery, and shod thee with violet coloured shoes: and I girded thee about with fine linen, and clothed thee with fine garments.E ti rivestii di abiti ricamati, e ti diedi calzari di color di giacinto, e cintura di bisso, e ti addobbai di finissimo manto.And I clothed thee with diuers colours, & shod thee with hyacinth: and I girded thee with silke, and clothed thee with fine garments.Et vestivi te discoloribus, et calceavi te janthino, et cinxi te bysso, et indui te subtilibus:
11I decked thee also with ornaments, and put bracelets on thy hands, and a chain about thy neck.E ti adornai con magnificenza, e misi i braccialetti alle tue mani, e collana al tuo collo.And I adorned thee with ornament, and gaue bracelettes on thy handes, and a cheine about thy necke.et ornavi te ornamento, et dedi armillas in manibus tuis, et torquem circa collum tuum: 12And I put a jewel upon thy forehead and earrings in thy ears, and a beautiful crown upon thy head.E ornai la tua faccia di pendenti, e le orecchie cogli orecchini, e la tua testa colla corona.And I gaue a iewel vpon thy face, and ringes to thine eares, and a crowne of beautie on thy head.et dedi inaurem super os tuum, et circulos auribus tuis, et coronam decoris in capite tuo. 13And thou wast adorned with gold, and silver, and wast clothed with fine linen, and embroidered work, and many colours: thou didst eat fine flour, and honey, and oil, and wast made exceeding beautiful: and wast advanced to be a queen.E tu fosti abbellita d'oro, e d'argento, e vestita di bisso, e di abiti ricamati a molti colori: Ti fu dato a mangiare del fior di farina, il miele, e l'olio, e diventasti bella grandemente oltre modo, e arrivasti a regnareAnd thou wast adorned with gold, and siluer, and wast clothed with silke, & embrodered worke, and manie colours: thou hast eaten floure, and honie, and oile, and wast made very beautiful excedingly: and didst prosper to a kingdom.Et ornata es auro et argento, et vestita es bysso et polymito et multicoloribus: similam, et mel, et oleum comedisti: et decora facta es vehementer nimis, et profecisti in regnum. 14And thy renown went forth among the nations for thy beauty: for thou wast perfect through my beauty, which I had put upon thee, saith the Lord God.E il tuo nome si sparse tralle nazioni a motivo di tua bellezza, perchè tu eri perfetta nella bellezza, che io stesso avea posta in te, dice il Signore Dio.And thy name went forth into the Gentils, because of thy beautie: because thou wast perfect in my beautie, which I had put vpon thee, saith our Lord God.Et egressum est nomen tuum in gentes propter speciem tuam, quia perfecta eras in decore meo quem posueram super te, dicit Dominus Deus. 15But trusting in thy beauty, thou playedst the harlot because of thy renown, and thou hast prostituted thyself to every passenger, to be his.E superba di tua bellezza, ti disonorasti quasi padrona di te, ed esponesti la tua disonestà ad ogni passaggiero per darti a lui.And hauing confidence in thy beautie thou hast fornicated in thy name: and thou hast layd forth thy fornication to euerie passenger to be made his.Et habens fiduciam in pulchritudine tua, fornicata es in nomine tuo: et exposuisti fornicationem tuam omni transeunti, et ejus fieres.
16And taking of thy garments thou hast made thee high places sewed together on each side: and hast played the harlot upon them, as hath not been done before, nor shall be hereafter.E prese le tue vestimenta, ne lavorasti ornamenti pe' luoghi eccelsi, dove tu talmente peccasti, che cosa simile mai non fu, né sarà.And taking of thy garments thou madest thee idoles embrodred on each side: & thou didst fornicate vpon them, as hath not bene done, nor shal not hereafter.Et sumens de vestimentis tuis, fecisti tibi excelsa hinc inde consuta, et fornicata es super eis sicut non est factum, neque futurum est. 17And thou tookest thy beautiful vessels, of my gold, and my silver, which I gave thee, and thou madest thee images of men, and hast committed fornication with them.E presi gli ornamenti di tua gloria fatti col mio oro, e col mio argento, i quali avev'io dati a te, ne facesti immagini d'uomini, e con questi hai peccato.And thou tookest the vessels of thy beautie, of my gold, and my siluer, which I gaue thee: and thou madest thee images of men, and hast fornicated in them.Et tulisti vasa decoris tui de auro meo atque argento meo, quæ dedi tibi, et fecisti tibi imagines masculinas, et fornicata es in eis. 18And thou tookest thy garments of divers colours, and coveredst them: and settest my oil and my sweet incense before them.E le tue vestimenta a molti colori impiegasti a coprire le immagini, e il mio olio, e il mio timiama ponesti davanti ad esse.And thou tookest thy garments of manie colours, and coueredst them: and mine oile, and mine incense thou didst put before them.Et sumpsisti vestimenta tua multicoloria, et operuisti illas, et oleum meum et thymiama meum posuisti coram eis. 19And my bread which I gave thee, the fine flour, and oil, and honey, wherewith I fed thee, thou hast set before them for a sweet odour; and it was done, saith the Lord God.E il mio pane, che io diedi a te, e il fior di farina, e l'olio, e il miele, ond'io ti nutriva, lo presentasti al loro cospetto in obblazione di odor soave: e così fu, dice il Signore Dio.And my bread, which I gaue thee, the floure, and oile, and honie, wherwith I haue nourished thee, thou didst set in their sight for an odour of sweetnes, and it was done, saith our Lord God.Et panem meum quem dedi tibi, similam, et oleum, et mel, quibus enutrivi te, posuisti in conspectu eorum in odorem suavitatis: et factum est, ait Dominus Deus. 20And thou hast taken thy sons, and thy daughters, whom thou hast borne to me: and hast sacrificed the same to them to be devoured. Is thy fornication small?E prendesti i tuoi figli, e le tue figliuole, che tu avevi a me generate, e le immolasti ad essi, perchè il fuoco le divorasse. E ella leggera cosa la tua fornicazione!And thou hast taken thy sonnes, and thy daughters, which thou didst begete to me: & hast immolated the same vnto them to deuoure. Why, is thy fornication smal?Et tulisti filios tuos et filias tuas quas generasti mihi, et immolasti eis ad devorandum. Numquid parva est fornicatio tua ?
21Thou hast sacrificed and given my children to them, consecrating them by fire.Immolasti i miei figli, e gli donasti agl'idoli, a' quali li consagrasti.Thou hast immolated my sonnes, and hast geuen them, consecrating them to the idols.Immolasti filios meos, et dedisti, illos consecrans, eis. 22And after all thy abominations, and fornications, thou hast not remembered the days of thy youth, when thou wast naked, and full of confusion, trodden under foot in thy own blood.E dopo tutte le abbominazioni, e fornicazioni tue non ti se' ricordata de' giorni di tua adolescenza, quando eri ignuda, e piena di confusione, e involta nel sangue tuo.And after al thine abominations, and fornications, thou wast not mindful of the dayes of thy youth, when thou wast naked, and ful of confusion, troden downe in thy bloud.Et post omnes abominationes tuas et fornicationes, non es recordata dierum adolescentiæ tuæ, quando eras nuda et confusione plena, conculcata in sanguine tuo. 23And it came to pass after all thy wickedness (woe, woe to thee, saith the Lord God)E avvenne, che dopo tanta tua malvagità (guai, guai a te, dice il Signore Dio)And it chanced after al thy malice (wo, wo to thee, faith our Lord God)Et accidit post omnem malitiam tuam (væ, væ tibi ! ait Dominus Deus), 24That thou didst also build thee a common stew, and madest thee a brothel house in every street.Ti fabbricasti dei lupanari, e alzasti postriboli in tutte le piazze.thou didst also build thee a stewes, and madest thee a brothel house in al streetes.et ædificasti tibi lupanar, et fecisti tibi prostibulum in cunctis plateis. 25At every head of the way thou hast set up a sign of thy prostitution: and hast made thy beauty to be abominable: and hast prostituted thyself to every one that passed by, and hast multiplied thy fornications.Ad ogni capo di strada tu ponesti il segno di tua prostituzione, e abbominabile rendesti la tua beltà, e ti abbandonasti a qualunque passaggiero, e moltiplicasti le tue fornicazioni.At euerie head of the way hast thou built a signe of thy prostitution: and hast made thy beautie abominable: and hast diuided thy feete to euerie one that passeth by, and hast multiplied thy fornications.Ad omne caput viæ ædificasti signum prostitutionis tuæ, et abominabilem fecisti decorem tuum: et divisisti pedes tuos omni transeunti, et multiplicasti fornicationes tuas: 26And thou hast committed fornication with the Egyptians thy neighbours, men of large bodies, and hast multiplied thy fornications to provoke me.E co' figli dell'Egitto peccasti, vicini tuoi di grosse membra, e aggiungesti fornicazione a fornicazione per irritarmi.And thou hast fornicated with the children of Aegypt thy neighbours of great flesh, & hast multiplied thy fornication to prouoke me.et fornicata es cum filiis Ægypti, vicinis tuis, magnarum carnium: et multiplicasti fornicationem tuam ad irritandum me.
27Behold, I will stretch out my hand upon thee, and will take away thy justification: and I will deliver thee up to the will of the daughters of the Philistines that hate thee, that are ashamed of thy wicked way.Ecco che io stenderò la mia mano sopra di te, e toglierò a te le cose tue sante, e ti abbandonerò al volere delle figlie della Palestina, le quali ti odiano, ed han rossore del tuo vivere scellerato.Behold I wil strech out my hand vpon thee, and wil take away thy iustification: and I wil geue thee into the soules of the daughters of Palestine that hate thee, that are ashamed of thy wicked way.Ecce ego extendam manum meam super te, et auferam justificationem tuam, et dabo te in animas odientium te filiarum Palæstinarum, quæ erubescunt in via tua scelerata. 28Thou hast also committed fornication with the Assyrians, because thou wast not yet satisfied: and after thou hadst played the harlot with them, even so thou wast not contented.Ma tu, non essendo ancor sazia, hai peccato co' figli degli Assirj; e neppur dopo tali fornicazioni se' stata contenta.And thou hast committed fornication with the sonnes of the Assyrians, because neither as yet wast thou filled:Et fornicata es in filiis Assyriorum eo quod necdum fueris expleta: et postquam fornicata es, nec sic es satiata: 29Thou hast also multiplied thy fornications in the land of Chanaan with the Chaldeans: and neither so wast thou satisfied.E moltiplicasti le tue fornicazioni nella terra di Chanaan con i Caldei, e neppur con questo se' stata sazia.and after thou didst fornicate, neither so wast thou saciated.et multiplicasti fornicationem tuam in terra Chanaan cum Chaldæis, et nec sic satiata es. 30Wherein shall I cleanse thy heart, saith the Lord God: seeing thou dost all these the works of a shameless prostitute?In qual modo purificherò io il tuo cuore, dice il Signore Dio, mentre queste opere tutte tu fai proprie di donna peccatrice, e sfacciata?And thou didst multiplie thy fornication in the Land of Chanaan with the Chaldees: and neither so wast thou saciated. Wherin shal I clense thy hart, saith our Lord God: wheras thou doest al these the workes of a woman that is a whore, and malapert?In quo mundabo cor tuum, ait Dominus Deus, cum facias omnia hæc opera mulieris meretricis et procacis ? 31Because thou hast built thy brothel house at the head of every way, and thou hast made thy high place in every street: and wast not as a harlot that by disdain enhanceth her price,Perocché tu edificasti i tuoi postriboli a tutti i capi di strade, e in ogni piazza ti facesti un luogo eccelso, ne se stata come una meretrice, la quale colla schifiltà si fa accrescere il prezzo,Because thou hast built thy brothel house in the head of euerie way, and thy excelse thou hast made in euerie strete, neither becamest thou as an harlot that by disdayne augmenteth the price,Quia fabricasti lupanar tuum in capite omnis viæ, et excelsum tuum fecisti in omni platea: nec facta es quasi meretrix fastidio augens pretium, 32But is an adulteress, that bringeth in strangers over her husband.Ma come una adultera, che invece del proprio marito adesca stranieri.but as a woman aduouteresse, that ouer her husband bringeth in strangers.sed quasi mulier adultera, quæ super virum suum inducit alienos.
33Gifts are given to all harlots: but thou hast given hire to all thy lovers, and thou hast given them gifts to come to thee from every side, to commit fornication with thee.Alle altre meretrici si dà mercede, ma tu l'hai data a tutti i tuoi amatori, e facevi loro dei donativi, perchè da ogni parte a te venissero, per teco peccare.To al harlots are rewards geuen: but thou hast geuen rewardes to al thy louers, & thou didst geue them giftes to come vnto thee on euerie side, to fornicate with thee. And in thee it was doneOmnibus meretricibus dantur mercedes: tu autem dedisti mercedes cunctis amatoribus tuis, et dona donabas eis, ut intrarent ad te undique ad fornicandum tecum. 34And it hath happened in thee contrary to the custom of women in thy fornications, and after thee there shall be no such fornication, for in that thou gavest rewards, and didst not take rewards, the contrary hath been done in thee.Ed è avvenuto in te il contrario di quel, che costumasi colle donne di mala vita, e non sarà dopo di te simil fornicazione; perocché nell'aver tu dato mercede, e nel non aver ricevuta mercede, è avvenuto in te il rovescio.contrarie to the custome of wemen in thy fornications, and after thee there shal be no fornication: for in that thou gauest rewardes, and didst not take rewardes, it hath bene done contrarie in thee.Factumque est in te contra consuetudinem mulierum in fornicationibus tuis, et post te non erit fornicatio: in eo enim quod dedisti mercedes, et mercedes non accepisti, factum est in te contrarium. 35Therefore, O harlot, hear the word of the Lord.Per questo, o donna peccatrice, ascolta la parola del Signore.Therfore heare ô harlot the word of our Lord.Propterea, meretrix, audi verbum Domini. 36Thus saith the Lord God: Because thy money hath been poured out, and thy shame discovered through thy fornications with thy lovers, and with the idols of thy abominations, by the blood of thy children whom thou gavest them:Queste cose dice il Signore Dio: Perchè tu hai gittato il tuo denaro, ed hai renduta pubblica la tua ignominia nelle tue fornicazioni co' tuoi amatori; e nelle abbominazioni de' tuoi simulacri colla strage de' tuoi figliuoli, che ad essi offeristi;Thus saith our Lord God: Because thy brasse is powred out, and thine ignominie is reueled in thy fornications vpon thy louers, and vpon the idols of thine abominations in the bloud of thy children, whom thou gauest them:Hæc dicit Dominus Deus: Quia effusum est æs tuum et revelata est ignominia tua in fornicationibus tuis super amatores tuos, et super idola abominationum tuarum, in sanguine filiorum tuorum quos dedisti eis,
37Behold, I will gather together all thy lovers with whom thou hast taken pleasure, and all whom thou hast loved, with all whom thou hast hated: and I will gather them together against thee on every side, and will discover thy shame in their sight, and they shall see all thy nakedness.Ecco che io ragunerò tutti i tuoi amatori, co' quali, hai peccato, e tutti quelli, che tu amavi, e tutti quelli, che tu avevi in odio, e li ragunerò contro di te da tutte parti, ed avanti ad essi manifesterò la tua ignominia, ed ei vedranno tutte le tue turpitudini.Behold I wil gather together al thy louers, with whom thou hast taken pleasure, & al, whom thou hast loued, with al, whom thou didst hate: and I wil gather them together vpon thee on euerie side, and wil discouer thine ignominie before them, and they shal see al thy turpitude.ecce ego congregabo omnes amatores tuos quibus commista es, et omnes quos dilexisti, cum universis quos oderas: et congregabo eos super te undique, et nudabo ignominiam tuam coram eis, et videbunt omnem turpitudinem tuam. 38And I will judge thee as adulteresses, and they that shed blood are judged: and I will give thee blood in fury and jealousy.E farò giudizio di te come di adultera, e come di sanguinaria; e ti punirò con vendetta di furore, e di gelosia.And I wil iudge thee by the iudgements of aduouteresses, and them that shed bloud: and I wil geue thee into bloud of furie and zele.Et judicabo te judiciis adulterarum, et effundentium sanguinem: et dabo te in sanguinem furoris et zeli. 39And I will deliver thee into their hands, and they shall destroy thy brothel house, and throw down thy stews: and they shall strip thee of thy garments, and shall take away the vessels of thy beauty: and leave thee naked, and full of disgrace.E ti darò in balia di coloro, ed ei distruggeranno il tuo lupanare, e ruineranno il tuo postribolo, e ti spoglieranno delle tue vestimenta, e porteranno via tutto quello, onde tu eri bella, e ti lasceranno ignuda, e piena d'ignominia:And I wil geue thee into their handes, and they shal destroy thy brothel house, and throw downe thy stewes: and they shal turne thee naked out of thy garments, and shal take away the vessels of thy beautie: and shal leaue thee naked, and ful of ignominie.Et dabo te in manus eorum, et destruent lupanar tuum, et demolientur prostibulum tuum: et denudabunt te vestimentis tuis, et auferent vasa decoris tui, et derelinquent te nudam, plenamque ignominia: 40And they shall bring upon thee a multitude, and they shall stone thee with stones, and shall slay thee with their swords.E rauneran contro di te la moltitudine, e ti lapideranno senza pietà, e ti trafiggeranno colle loro spade.And they shal bring vpon thee a multitude, and they shal stone thee with stones, & shal murder thee with their swords.et adducent super te multitudinem, et lapidabunt te lapidibus, et trucidabunt te gladiis suis:
41And they shall burn thy houses with fire, and shall execute judgments upon thee in the sight of many women: and thou shalt cease from fornication, and shalt give no hire any more.E le tue case daranno alle fiamme, e faran giudizio di te alla presenza di moltissime donne, e tu finirai di fornicare, e non pagherai più mercede.And they shal burne thy houses with fire, and shal do iudgementes in thee in the eyes of very manie wemen: and thou shalt cease to fornicate, and shalt geue rewardes no more.et comburent domos tuas igni, et facient in te judicia in oculis mulierum plurimarum. Et desines fornicari, et mercedes ultra non dabis: 42And my indignation shall rest in thee: and my jealousy shall depart from thee, and I will cease and be angry no more.E avrà posa l'indegnazione mia verso di te, e la gelosia, che io aveva per te, passerà, e starò in quiete, nel più mi adirerò.And mine indignation shal rest in thee: and my zele shal be taken away from thee, and I wil cease, and be angrie no more.et requiescet indignatio mea in te, et auferetur zelus meus a te: et quiescam, nec irascar amplius. 43Because thou hast not remembered the days of thy youth, but hast provoked me in all these things: wherefore I also have turned thy ways upon thy head, saith the Lord God, and I have not done according to thy wicked deeds in all thy abominations.Perchè tu non ti se' ricordata de' giorni di tua adolescenza, e con queste cose tutte mi hai provocato; per questo io pure sul tuo capo ho fatto cader le opere tue, dice il Signore Dio, e non ti ho trattata secondo le tue scelleratezze nel tempo di tutte le tue abbominazioni.For that thou hast not remembred the dayes of thy youth, and hast prouoked me in al these: wherfore I also haue geuen thy wayes on thy head, saith our Lord God, and I haue not done according to thy wicked dedes in al thine abominations.Eo quod non fueris recordata dierum adolescentiæ tuæ, et provocasti me in omnibus his, quapropter et ego vias tuas in capite tuo dedi, ait Dominus Deus, et non feci juxta scelera tua in omnibus abominationibus tuis. 44Behold every one that useth a common proverb, shall use this against thee, saying: As the mother was, so also is her daughter.Ecco che chiunque ama i proverbi, ripeterà questo sopra di te, dicendo: Quale la madre, tale la figlia di lei.Behold euerie one, that speaketh a common prouerbe, shal take vp that against thee, saying: As the mother, so also her daughter.Ecce omnis qui dicit vulgo proverbium, in te assumet illud, dicens: Sicut mater, ita et filia ejus.
45Thou art thy mother’s daughter, that cast off her husband, and her children: and thou art the sister of thy sisters, who cast off their husbands, and their children: your mother was a Cethite, and your father an Amorrhite.Veramente se' tu figlia di tua madre, che abbandonò il suo marito, e i suoi figliuoli; e sorella se' tu delle tue sorelle, che rigettarono i lor mariti, e i loro figli: la madre vostra Cetea, e il padre vostro Amorreo.Thou art the daughter of thy mother, which did cast of her husband, and her children: and thou art sister of thy sisters, which did cast of their husbands, and their children: your mother was a Cetheite, & your father an Amorrheite.Filia matris tuæ es tu, quæ projecit virum suum et filios suos: et soror sororum tuarum es tu, quæ projecerunt viros suos et filios suos: mater vestra Cethæa, et pater vester Amorrhæus. 46And thy elder sister is Samaria, she and her daughters that dwell at thy left hand: and thy younger sister that dwelleth at thy right hand is Sodom, and her daughters.E tua sorella maggiore ell'è Samaria, e le figlie di lei, che abitano alla tua sinistra: e la tua minor sorella, che abita alla tua destra, ell'è Sodoma, e le figliuole di lei.And thy elder sister, Samaria, she and her daughters, that dwel on thy left hand, and thy sister yonger then thou, which dwelleth on thy right hand Sodom, & her daughters.Et soror tua major, Samaria, ipsa et filiæ ejus, quæ habitant ad sinistram tuam: soror autem tua minor te, quæ habitat a dextris tuis, Sodoma, et filiæ ejus. 47But neither hast thou walked in their ways, nor hast thou done a little less than they according to their wickednesses: thou hast done almost more wicked things than they in all thy ways.Ma né tu ti tenesti un po' indietro nel battere le loro vie, e nell'imitare le loro scelleratezze: quasi più scellerate cose facesti, che quelle in tutti i tuoi andamenti.But neither in their wayes hast thou walked, nor according to their wicked dedes hast thou done a very litle lesse: thou hast done almost more wicked thinges then they in al thy wayes.Sed nec in viis earum ambulasti, neque secundum scelera earum fecisti pauxillum minus: pene sceleratiora fecisti illis in omnibus viis tuis. 48As I live, saith the Lord God, thy sister Sodom herself, and her daughters, have not done as thou hast done, and thy daughters.Io giuro, dice il Signore Dio, che non fece Sodoma tua sorella, ella, e le figlie di lei quel che hai fatto tu, e le tue figliuole.Liue I, saith our Lord God, that Sodom thy sister her selfe hath not done, and her daughters, as thou hast done, and thy daughters.Vivo ego, dicit Dominus Deus, quia non fecit Sodoma soror tua, ipsa et filiæ ejus, sicut fecisti tu et filiæ tuæ.
49Behold this was the iniquity of Sodom thy sister, pride, fulness of bread, and abundance, and the idleness of her, and of her daughters: and they did not put forth their hand to the needy, and the poor.Ecco qual fu l'iniquità di Sodoma tua sorella; la superbia, e i bagordi, e il lusso, e l'oziosità di lei, e delle sue figlie: e al povero, ed al bisognoso non istendevan la mano.Loe this was the iniquitie of Sodom thy sister, pride, fulnes of bread, & abundance, and the idlenes of her, and of her daughters: and they raught not the hand to the needie, and the poore.Ecce hæc fuit iniquitas Sodomæ sororis tuæ: superbia, saturitas panis et abundantia, et otium ipsius et filiarum ejus: et manum egeno et pauperi non porrigebant: 50And they were lifted up, and committed abominations before me: and I took them away as thou hast seen.E si levaron in arroganza, e fecero abbominazioni dinanzi a me, ed io le annichilai come tu vedesti.And they were eleuated, and did abominations before me: and I tooke them away as thou hast sene.et elevatæ sunt, et fecerunt abominationes coram me: et abstuli eas sicut vidisti. 51And Samaria committed not half thy sins: but thou hast surpassed them with thy crimes, and hast justified thy sisters by all thy abominations which thou hast done.E Samaria non fece la metà de' peccati, che facesti tu: e tu le sorpassasti colle tue scelleraggini, e facesti apparir giuste le tue sorelle con tutte quelle abbominazioni, che tu commettesti.And Samaria sinned not the halfe of thy sinnes: but thou hast passed them with thy wicked deedes, and hast iustified thy sisters in al thine abominations, which thou hast wrought.Et Samaria dimidium peccatorum tuorum non peccavit: sed vicisti eas sceleribus tuis, et justificasti sorores tuas in omnibus abominationibus tuis quas operata es. 52Therefore do thou also bear thy confusion, thou that hast surpassed thy sisters with thy sins, doing more wickedly than they: for they are justified above thee, therefore be thou also confounded, and bear thy shame, thou that hast justified thy sisters.Porta adunque la tua confusione anche tu, che hai nel peccar superate le tue sorelle, facendo peggio di loro; perocché a paragone dite elle son giuste. Anche tu adunque confonditi, e porta la tua ignominia, tu che giuste apparir facesti le tue sorelle.Thou also therefore carie thy confusion, which hast passed thy sisters with thy sinnes, doing more wickedly then they: for they are iustified aboue thee: thou also therfore be confounded, & beare thine ignominie, which hast iustified thy sisters.Ergo et tu porta confusionem tuam, quæ vicisti sorores tuas peccatis tuis, scelerantius agens ab eis: justificatæ sunt enim a te: ergo et tu confundere, et porta ignominiam tuam, quæ justificasti sorores tuas.
53And I will bring back and restore them by bringing back Sodom, with her daughters, and by bringing back Samaria, and her daughters: and I will bring those that return of thee in the midst of them.Ma io le ristorerò, tornando in libertà Sodoma, e le sue figlie, e tornando in libertà Samaria, e le sue figlie, e i tuoi figli condotti in ischiavitù farò tornare insieme con esse,And I wil conuert restoring them by the conuersion of Sodom with her daughters, and by the conuersion of Samaria, and her daughters: and I wil conuertEt convertam restituens eas conversione Sodomorum cum filiabus suis, et conversione Samariæ et filiarum ejus, et convertam reversionem tuam in medio earum, 54That thou mayest bear thy shame, and mayest be confounded in all that thou hast done, comforting them.Affinchè tu porti la tua ignominia, e ti confonda di tutto quello, che hai fatto, e sii di consolazione per esse,thy reuersion in the middes of them, that thou mayst carie thine ignominie, and mayst be confounded in al thinges, that thou hast done, comforting them.ut portes ignominiam tuam, et confundaris in omnibus quæ fecisti consolans eas. 55And thy sister Sodom and her daughters shall return to their ancient state: and Samaria and her daughters shall return to their ancient state: and thou and thy daughters shall return to your ancient state.E la sorella tua Sodoma, e le sue figlie torneranno al loro antico stato, e Samaria, e le sue figlie torneranno all'antico stato, e tu, e le tue figlie tornerete allo stato antico.And thy sister Sodom, and her daughters shal returne to their antiquitie: and Samaria, and her daughters shal returne to their antiquitie: and thou, and thy daughters shal returne to your antiquitie.Et soror tua Sodoma et filiæ ejus revertentur ad antiquitatem suam, et Samaria et filiæ ejus revertentur ad antiquitatem suam, et tu et filiæ tuæ revertemini ad antiquitatem vestram. 56And Sodom thy sister was not heard of in thy mouth, in the day of thy pride,Nel tempo del tuo fasto non si udì mai ricordata da te la sorella tua Sodoma,And Sodom thy sister was not heard in thy mouth, in the day of thy pride,Non fuit autem Sodoma soror tua audita in ore tuo in die superbiæ tuæ, 57Before thy malice was laid open: as it is at this time, making thee a reproach of the daughters of Syria, and of all the daughters of Palestine round about thee, that encompass thee on all sides.Prima che fosse scoperta la tua malizia, com' ell'è adesso, e tu fossi lo scherno delle figlie di Siria, e di tutte quante le figlie di Palestina, che hai all'intorno, e ti cingono d'ogni lato:before that thy malice was reueled: as at this time for reproch of the daughters of Syria, and of al the daughters of Palesthine in the circuite of thee, which compasse thee round about.antequam revelaretur malitia tua, sicut hoc tempore in opprobrium filiarum Syriæ, et cunctarum in circuitu tuo filiarum Palæstinarum quæ ambiunt te per gyrum.
58Thou hast borne thy wickedness, and thy disgrace, saith the Lord God.Tu hai portata la tua scelleratezza, e la tua ignominia, dice il Signore Dio.Thy wickednes, and thine ignominie thou hast caried, saith our Lord God.Scelus tuum et ignominiam tuam tu portasti, ait Dominus Deus. 59For thus saith the Lord God: I will deal with thee, as thou hast despised the oath, in breaking the covenant:Perocché queste cose dice il Signore Dio: Io farò (così) a te, come tu hai disprezzato il giuramento, per vano rendere il patto:Because thus saith our Lord God: And I wil do to thee, as thou hast despised the oath, to make the couenant frustrate:Quia hæc dicit Dominus Deus: Et faciam tibi sicut despexisti juramentum, ut irritum faceres pactum: 60And I will remember my covenant with thee in the days of thy youth: and I will establish with thee an everlasting covenant.Ma io mi ricorderò del patto, che feci teco ne' giorni di tua adolescenza, e ravviverò con te il patto sempiterno.and I wil remember my couenant with thee in the dayes of thy youth: and I wil raise vnto thee an euerlasting couenant.et recordabor ego pacti mei tecum in diebus adolescentiæ tuæ, et suscitabo tibi pactum sempiternum. 61And thou shalt remember thy ways, and be ashamed: when thou shalt receive thy sisters, thy elder and thy younger: and I will give them to thee for daughters, but not by thy covenant.E ti ricorderai de' tuoi disordini, e ne avrai confusione, quando tu riceverai teco le tue sorelle maggiori di te insieme colle minori, ed io darolle a te in luogo di figlie, ma non in virtù del tuo patto.And thou shalt remember thy wayes, and shalt be confounded: when thou shalt receiue thy sisters elder then thee with thy yonger: and I wil geue them to thee for daughters, but not by thy couenant.Et recordaberis viarum tuarum, et confunderis, cum receperis sorores tuas te majores cum minoribus tuis: et dabo eas tibi in filias, sed non ex pacto tuo. 62And I will establish my covenant with thee: and thou shalt know that I am the Lord,E io ravviverò con te il mio patto, e conoscerai ch'io sono il Signore,And I wil raise vp my couenant with thee: and thou shalt know that I am the Lord,Et suscitabo ego pactum meum tecum, et scies quia ego Dominus: 63That thou mayest remember, and be confounded, and mayest no more open thy mouth because of thy confusion, when I shall be pacified toward thee for all that thou hast done, saith the Lord God.Affinchè ti ricordi, ed abbi confusione, e non ardisca di aprir bocca pella vergogna, allora quando io mi sarò placato con te dopo tutte le cose, che tu facesti, dice il Signore Dio.that thou mayst remember, and be confounded, and maist no more open thy mouth because of thy confusion, when I shal be pacified toward thee in al that thou hast done, saith our Lord God.ut recorderis, et confundaris, et non sit tibi ultra aperire os præ confusione tua, cum placatus tibi fuero in omnibus quæ fecisti, ait Dominus Deus.
16:1
Year of the World 3411.
16:3
Calmet
Cethite, or "Hethite." These two were probably the most abandoned of Chanaan. Daniel (xiii. 56.) gives the infamous judges the like appellation; and Isaias 1:10. calls the Jews princes of Sodom. (Calmet)
Haydock
So Dido says to Eneas: Nec te diva parens, generis nec Dardanus auctor Perfide sed duris genuit te cautibus, etc. (Virgil, Aeneid iv.) (Haydock)
Haydock
But we nowhere find such a vehement and continued reprimand. The prophet seems to quit his proper character to make (Calmet) the abominations of the people known and detested, Ezechiel 3:8. (Haydock)
16:4
Calmet
Cut. By this the infant received nourishment in the womb. Now it seems to be exposed by its parents. (Calmet)
Theodoret
The Jews in Egypt were abandoned to idolatry and distress. (Theodoret, in Canticle of Canticles)
Health. Many plunged the infant in cold water to brace its nerves, (Calmet) or to wash it. Salt was also used to dry up the humidity and stop the pores, (St. Jerome) or it was mixed with water to harden the skin and navel. (Avicen. Gall. San. 1:7.)
Haydock
Clouts, to keep the body straight. The negroes who neglect this are stronger and better proportioned, (Calmet) and too much restraint is known to be detrimental to the tender limbs. (Haydock)
16:5
Born, as it were in Egypt. He represents the Jews as a female from her infancy, till she be advanced in years.
16:6
Calmet
Thy blood, unwashed after being born, ver. 4. (Calmet)
Tacitus
The Jews were solicitous to increase their numbers, and exposed none. (Tacitus, Hist. v.)
Calmet
But other nations did, if they thought the child would be troublesome, or a disgrace. (Calmet)
Worthington
The prophet sends this admonition from Chaldea, and shews how God had selected his people from among the barbarous nations, and decorated them with many privileges of the law, sacrifices, etc. (Worthington)
16:7
Woman's. Hebrew, "the ornament of ornaments;" hadaiim instead of harim in Septuagint, "the cities of cities," (Calmet) or the highest glory, being arrived at that age when decorations are most sought after.
Haydock
Fashioned. Literally, "swelling." Septuagint, "erect." (Haydock)
Calmet
Hair, (pilus.) Women are allowed by the canon law to marry at twelve. (Calmet)
16:8
Symmachus
Lovers. Hebrew dodim, "breasts, (Haydock) or espousals;" (Aquila) "loving." (Symmachus)
16:9
Calmet
Oil, used after bathing, or with perfumes. (Calmet)
16:10
Haydock
Embroidery. Literally, "various colours." (Haydock)
But this is the import, Psalm 44:10.
Violet, or dark blue, appropriated to princes.
Fine. Literally, "thin." Hebrew Mesi, (Haydock) "silken." (Jarchi; Pagnin, etc.) Silk was used much later at Rome, (Calmet) and was reprobated as not covering the body sufficiently. Cois tibi pene videre est Ut nudam.--
Seneca
(Horace, 1:Sat. ii.) (Seneca, Ben. 7:9.)
Theodoret
Septuagint trichapto, according to Hesychius, etc., denotes "a silk ribbon for the hair;" (Calmet) a robe as delicate as hair, (St. Jerome) or a transparent veil for the head. (Theodoret)
Calmet
Such are still worn in the East. Hair is used in the veil opposite to the eyes, that the ladies may see without being seen. (Calmet)
16:12
Haydock
Forehead. Literally, "mouth." Hebrew, "nose." (Haydock)
Calmet
Women wore rings where spectacles are placed, and had others hung at their noses, so as to touch the mouth. People who are not acquainted with this odd custom, which is still prevalent in Africa and Asia, suppose that the ornament hung upon the forehead, as St. Jerome does. See Genesis 24:22. (Calmet)
16:13
Haydock
Linen. Hebrew mossi, ver. 11. (Haydock)
Chaldean understands these ornaments to pertain to the tabernacle, which was set up in the wilderness.
Haydock
Oil, enjoying a most fertile country, (Calmet) and the noblest sacrifices. (Haydock)
Calmet
And wast, etc. The kingdom had subsisted 1500 years. (Calmet)
Calmet
Septuagint omit this, for fear of giving umbrage to the Egyptians, according to St. Jerome, as if they could be ignorant of this circumstance. (Calmet)
Haydock
Grabe supplies, "thou wast directed to the kingdom." (Haydock)
16:15
Renown, or name; thus dishonouring me, thy husband, Isaias 4:1.
16:16
Places: pavilions, (Cornelius a Lapide; 4 Kings 17:30.; Calmet) or idols stuffed, (St. Jerome; Theodoret) and outwardly adorned. Such might easily be procured or removed, 1 Kings 19:13.
Hereafter, with impunity. The Jews were guilty of greater ingratitude than other nations.
16:17
Haydock
My gold, for the temple, or thy most precious ornaments, which were sacrificed to gratify thy lubricity, (Calmet) or to form the golden calf, etc., Exodus xxxii. (Haydock)
Obscene representations were also used in the worship of Osiris. (Herodotus 2:48.)
16:18
Oil, or perfume. which no man was allowed to use, Exodus 30:9, 38.
16:20
Calmet
Thy sons: so he calls them to shew his indignation, though he acknowledges them for his, (ver. 21.) to enhance the crime. Who could have thought that such cruel sacrifices would ever take place! (4 Kings xxiii.) (Calmet)
Worthington
Adulteresses bring in the children of others; but the Jews sacrifice their own to idols, 4 Kings xvi., etc. (Worthington)
16:25
Haydock
Sign; altars of idols. (Haydock)
Tacitus
She makes no secret of her apostacy. The Greeks and Romans marked the houses of prostitutes, that honest men might avoid them. "The deemed the profession of such a crime a sufficient punishment to repress impure women." (Tacitus, Annal.)
16:26
Menochius
Bodies. Literally, "flesh." (Haydock) (Juvenal 9:34.) (Menochius)
Valle. Ep. xi
The Egyptians are tall, but meagre. (Valle. Ep. xi.)
They were the most dissolute in their worship, and corrupted most other nations as well as the Jews, Ezechiel 20:8., and 23:3.
16:27
Justification; law, etc. Hebrew, "thy right," or allowance, Exodus 21:10.
Haydock
Hate thee. To be abandoned to the will of a rival, is most dreadful for a woman. The Jews were subjected to the nations which they had despised, as they are still to Christians. Even other less favoured idolaters were astonished (Calmet) at their apostacy. (Haydock)
16:28
16:31
Calmet
Price, before she will yield, (Haydock) or who follow such practices for a livelihood. (Calmet)
Hebrew, "in that thou scornest hire." (Protestants) Septuagint, "gathering rewards." The difference consisted in Jerusalem's sinning through mere wantonness, and even to her loss.
16:34
Haydock
Fornication unpunished, or comparable with thine, ver. 16. (Haydock)
Worthington
All such actions are abominable; but still more so, when the woman solicts[solicits?]. (Worthington)
16:36
Calmet
Money. Literally, "brass," (Haydock) to adorn idols. (Calmet)
Calmet
Protestants, "thy filthiness;" (Haydock) virus. (Pagnin, etc.) (Calmet)
16:37
Nakedness. Friends and enemies (Haydock) saw that idols afforded no protection, Ezechiel 6:3., and Jeremias 13:26.
16:38
Judge; punish thee by stoning to death, Leviticus 20:10. The walls of the Jews were battered to the ground.
16:39
House; the temple, which thou hast profaned, and the high places. The idols shall be plundered, in which thou hast trusted.
16:41
Women: nations assembled against Jerusalem.
16:42
Haydock
No more. I will entirely repudiate thee, so as to observe thy conduct no longer, (Calmet) with the eyes of an husband. (Haydock)
St. Jerome
This is the most terrible effect of God's wrath, (Calmet) when the sinner is left to himself, Osee 4:14. (St. Jerome)
16:43
Youth, when thou wast destitute, (ver. 4.) and more grateful for my favours, Jeremias 2:2.
Haydock
Head. I have punished thee, yet not as thy deeds require. (Haydock)
16:44
Daughter. They too commonly (Calmet) follow bad parents. (Juvenal 6:239., and 14:25.)
Calmet
Jerusalem is more wicked than the Cethite, (Haydock) her mother, ver. 3. (Calmet)
Haydock
Even this nation had once received the principles of true religion from the patriarchs, but cast them off to embrace idolatry, and to destroy her children. (Haydock)
Worthington
Jerusalem was formerly and is still wicked. (Worthington)
16:46
Right: southward.
Haydock
Sodom. The city was more ancient than Jerusalem. Hence it here designates Ruben, (Haydock) and the Jews east of the Jordan; (Prado) or rather Moab and Ammon, (ver. 55.; Calmet) and the rest of the Gentiles. (Haydock)
Theodoret
Samaria shewed Jerusalem the road to idolatry, and therefore is called her elder sister. The number of the ten tribes was also greater than that of the kingdom of Juda, which became corrupt as Sodom, only by degrees. (Theodoret)
16:47
Ways, but hast done even worse.
Haydock
Almost. He seems to diminish their crimes, (Calmet) as if it could hardly be believed that Jerusalem should be more abandoned. Hebrew and Septuagint, "that would be but little: yea, thou hast done more," etc. (Haydock)
16:49
Challoner
Sodom, etc. That is, these were the steps by which the Sodomites came to fall into those abominations for which they were destroyed. For pride, gluttony, and idleness, are the high road to all kinds of lust; especially when they are accompanied with a neglect of the works of mercy. (Challoner)
Calmet
These crimes alone are great enough; (Luke 16:19.) and the prophets never accuse the Jews of unnatural lust. Hence Ezechiel takes no notice of it here, as he probably refers to the manners of the Moabites, etc., who were then living, Isaias 16:6. (Calmet)
Worthington
Abundance and idleness produce crimes; temperance and labour bring forth good fruit. (Worthington)
16:50
Jeremias xlviii
Seen. This would seem to allude to the Israelites beyond the Jordan, who had been led away into Assyria. The Moabites, etc., beheld the downfall of Jerusalem, (Haydock) and were treated in like manner, only five years later. (Jos.[Josephus?]) (Jeremias xlviii., etc.)
16:51
St. Augustine
Justified, as they are comparatively innocent. (St. Augustine, contra Faust. 22:61.)
Calmet
They had not the like advantages, (Matthew 11:23.) nor the example of others' punishment to open their eyes. Thou hast pleaded for or with them, and hast lost thy cause. (Calmet)
16:53
Challoner
Back, etc. This relates to the conversion of the Gentiles out of all nations, and of many of the Jews, to the Church of Christ. (Challoner)
Calmet
Cyrus also liberated the tribes on the east as well as on the west of the Jordan, (Haydock) and in general all the captive nations. (Calmet)
Haydock
And restore. Hebrew, "the captivity, even the captivity of Sodom." Septuagint, "I will turn away their aversions, the," etc. I will give them a more docile spirit. (Haydock)
16:54
Calmet
Them. It affords some consolation to have partners in misery. (Calmet)
16:55
Challoner
Ancient state. That is, to their former state of liberty, and their ancient possessions. In the spiritual sense, to the true liberty and the happy inheritance of the children of God, through faith in Christ. (Challoner)
Haydock
All will be treated alike, whether Jew or Gentile. (Haydock)
Worthington
When Sodom or the Gentiles shall have embraced the gospel, then also will the Jews, Romans 10. (Worthington)
16:56
St. Jerome
Pride. Thou scornedst to mention her, (Psalm 15:4.; Calmet) or wouldst not take warning. (St. Jerome)
16:59
16:60
Calmet
Covenant. After punishing thee I will fulfill my promises, as we see was done (Calmet) after the captivity, and (Haydock) in the Christian Church. (Calmet)
Worthington
All shall be converted, not by the Jewish but by the evangelical covenant. (Worthington)
16:61
Daughters. The countries were conquered by the Machabees. All nations embrace the gospel.
Calmet
Covenant. It is broken. I will, out of pity, re-establish it, or a better, to last for ever under Christ, free from the servitude and fear of the old law. (Calmet)
16:2
Make known to Jerusalem.... That is, by letters, for the prophet was then in Babylon.
16:11
I decked thee also with ornaments, etc.... That is, with spiritual benefits, giving you a law with sacrifices, sacraments, and other holy rites.
16:21
Thou hast sacrificed, etc.... As there is nothing more base and abominable than the crimes mentioned throughout this chapter; so the infidelities of the Israelites in forsaking God, and sacrificing even their children to idols, are strongly figured by these allegories.
16:49
This was the iniquity of Sodom, etc.... That is, these were the steps by which the Sodomites came to fall into those abominations for which they were destroyed. For pride, gluttony, and idleness are the highroad to all kinds of lust; especially when they are accompanied with a neglect of the works of mercy.
16:53
16:55
Ancient state.... That is, to their former state of liberty, and their ancient possessions. In the spiritual sense, to the true liberty, and the happy inheritance of the children of God, through faith in Christ.
16:2
Ezechiel was now in Babylon, and therforce this admonition which he should geue to Ierusalem was to be notified there by letters, and messengers sent thither for this purpose.
16:6
By al this is signified that God made the Israelites of a barbarous nation to be ciuil, and gaue them not only thinges necessarie, but also
16:11
ornaments, aboue the state of other nations; especially in spiritual benefites, geuing a Law, with Sacrifices, Sacraments, and other holy rites.
16:20
Adulterous wemen doe deceiue their husbandes, bringing them other mens children, but the Ievves gaue their lawful children to the vvorst adulterers, sacrificing them to idols 4. Reg. 16. 17 21. 23.
16:33
Al fornication is abominable, but that is must detestable when vve••• g•ue revvards to men for fornication or adultrie.
16:44
As Ierusalem was wont to be vvicked in former times, so it is novv.
16:49
Ambition, 〈…〉, & idlenes are cause of much more sinnes; temperance & laboure bring forth much good fruite. Olla si tollas per•ere cupidinis arcus Take avvay idlenes, & Cupids bovv is vveake. Labor omnia vincit.
16:55
By Sodom & other cities are vnderstood al nations, vvhich shal come to Christ.
After that al other nations are conuerted the Ievves shal also returne to Christ. Ro. 11. v. 26.
16:61
Al gentiles elder & younger shal be conuerted to Christ.
Not by the couenant made with the Ievves in the Lavv of Moyses, but by the Euangelical couenant.
16:1
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 107.7
… is written that “the king’s daughter is all glorious within.” Wounded with love’s arrow let her say to her beloved, “the king hath brought me into his chambers.” At no time let her go abroad, lest the watchmen find her that go about the city, and lest they smite and wound her and take away from her the veil of her chastity, and leave her naked in her blood.
16:2
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 43
… (They of) “Ænan,” it saith, “came not forth to mourn for the house which was near her” ( Micah i. 11 ): they shall receive pain, “in return for that they built for derision.” And again, Ezekiel makes this an accusation against them, that they did not grieve for (the afflicted). (
16:3
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 77
… For you know,” continued I, “that the Holy Spirit oftentimes announces such events by parables and similitudes; just as He did towards all the people in Jerusalem, frequently saying to them, ‘Thy father is an Amorite, and thy mother a Hittite.’
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 9
… For it calls your rulers “rulers of Sodom,” and your people the “people of Gomorrha,” when those cities had already long been extinct. And elsewhere it says, through a prophet, to the people of Israel, “Thy father (was) an Amorite, and thy mother an Hittite;”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.13
… Nor is this an unusual manner for the Creator, (in His Scriptures ) figuratively to employ names of places as a metaphor derived from the analogy of their sins. Thus He calls the chief men of the Jews “rulers of Sodom,” and the nation itself “people of Gomorrah.” And in another passage He also says: “Thy father was an Amorite, and thy mother an Hittite,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 42.10
… If thou seekest a proper subject of comparison, turn thy mind to the only-begotten Son. How, then, were the Jews the children of the devil? By imitation, not by birth. Listen to the usual language of the Holy Scriptures. The prophet says to those very Jews, “Thy father was an Amorite, and thy mother a Hittite.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 3.7
… And of this father Scripture says to Jerusalem which had despised God the true Father, “Thy father was an Amorite, and thy mother a Hittite;”
16:4
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 39
… Thus did he make victims of a whole people. “For the beloved waxed fat,” saith one, “and grew thick, and was enlarged, and kicked.” ( Deut. xxxii. 15 .) And thence also was the beginning of those thunderbolts on Sodom. And to declare this, Ezekiel said, “But this was the iniquity of Sodom, in pride and fulness of bread and refinements they waxed wanton.” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 22.11
… God says to Job: “Gird up thy loins as a man.” John wears a leathern girdle. The apostles must gird their loins to carry the lamps of the Gospel. When Ezekiel tells us how Jerusalem is found in the plain of wandering, covered with blood, he uses the words: “Thy navel has not been cut.”
16:6
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 43
With this He charges Jerusalem also by Ezekiel. “I saw thee,” saith He, “polluted in blood; and I washed thee, and anointed thee; and thou hadst renown for thy beauty; and thou pouredst out thy fornications,” saith He, “on those who dwell near thee,”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 147.3
… Nevertheless “I have no pleasure in the death of the wicked, but that the wicked turn from his way and live;” and as it is not they that are whole who need a physician but they that are sick, even after his sin I hold out a hand to the prostrate sinner and exhort him, polluted as he is in his own blood,
16:11
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 31.2
2. It is true that a festival such as the birthday of Saint Peter should be seasoned with more gladness than usual; still our merriment must not forget the limit set by Scripture, and we must not stray too far from the boundary of our wrestling-ground. Your presents, indeed, remind me of the sacred volume, for in it Ezekiel decks Jerusalem with bracelets,
16:12
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 54.11
… Exchange your love of necklaces and of gems and of silk dresses for earnestness in studying the scriptures. Enter the land of promise that flows with milk and honey. Eat fine flour and oil. Let your clothing be, like Joseph’s, of many colors. Let your ears like those of Jerusalem
16:14
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
Ezek. xvi. 14 . Jerusalem is perfect in beauty; yet
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 4
… Hence under the figure of Jerusalem the soul that is proud in virtue is reproved, when it is said, Thou wert perfect in my comeliness which I had put upon thee, saith the Lord , and having confidence in thy beauty thou hast committed fornication in thy renown (
16:15
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 9.122
… And, being exalted in its own sight through hidden tumour, it is deprived of the grace of Him Who bestowed the gift. For hence it is that it is said through the voice of the prophet to the soul that waxes proud, Having trust in thy beauty thou playedst the harlot because of thy renown (
16:17
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 3.19
… and tookest my broidered garments, and coveredst them: and thou hast set mine oil and mine incense before them. My meat also which I gave thee, fine flour, and oil, and honey, wherewith I fed thee, thou hast even set it before thine idols for a sweet savor: and this thou hast done."
16:20
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 72
And from the equality of the offenses themselves, “It is not marvellous if one be taken stealing;” and again, “Thou didst slay thy sons and thy daughters; this is beyond all thy whoredoms, and thine abominations.”
16:21
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 26
… For that thou oughtest to be covered nature herself by anticipation enacted a law. Add now, I pray, thine own part also, that thou mayest not seem to subvert the very laws of nature; a proof of most insolent rashness , to buffet not only with us, but with nature also. This is why God accusing the Jews said, (
16:23
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 43
… What marvel if ye behave so to me who have been hitherto unknown to you when even to the Father, of whom ye have had so much experience, ye have done the very same? forsaking Him, ye have run unto the devils, drawing to yourselves wicked lovers. With this Ezekiel too was continually upbraiding them.
16:25
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. On the Symbols 'Of the Essence' And 'Coessential.' 1
… this supposition only remains, that all you do is but outward profession and pretence, to secure the patronage of Constantius and the gain from thence accruing. And ye make nothing of accusing the Fathers, and ye complain outright of the expressions as being unscriptural; and, as it is written, ‘opened your legs to every one that passed by’ (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 22.6
… She shall sit by the waters of loneliness, her pitcher laid aside; and shall open her feet to every one that passeth by, and shall be polluted to the crown of her head.
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 79.10
A noble alternative truly which is only to be embraced in preference to Satan! In old days even Jerusalem went a-whoring and opened her feet to every one that passed by.
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 125.11
… for they regard labour as necessary not only for the support of the body but also for the salvation of the soul. Do not let your mind stray into harmful thoughts, or, like Jerusalem in her whoredoms, open its feet to every chance comer.
16:33
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. An Exhortation to Theodore After His Fall 1
… And you will find the prophets filled with examples of this kind, when they address Jerusalem; for she fell into fornication, and a novel form of it, even as Ezekiel says: “To all harlots wages are given, but thou hast given wages to thy lovers, and there hath been perversion in thee beyond all other women,”
16:37
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 23
… And see what He saith in Ezekiel to the city that was beloved, yet had despised Him. “I will bring thy lovers against thee, and will deliver thee into their hands, and they shall stone thee, and shall slay thee, and My jealousy shall be taken away from thee, and I will rest, and I will not trouble Myself any more.” (From
16:42
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 68
… And to say no more of men, did not the Son of God endure the shame of the cross? And yet you fancy those blessed who enjoy in this world happiness and pleasure? God’s hottest anger against sinners is when he shews no anger. Wherefore in Ezekiel he says to Jerusalem: “My jealousy will depart from thee and I will be quiet and will be no more angry.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 6.11
… “I will no longer be angry with thee, and thy jealousy has departed from thee.”
16:43
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 3.8
48. And we may behold this unity also in other passages of the Scriptures. For whereas Ezekiel says to the people of the Jews: “And thou hast grieved Me in all these things, saith the Lord;”
16:48
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 21.3
… For from the top to the bottom the whole passage is said in wrath. For he said to Jerusalem:— As I live, saith the Lord God, Sodom and her daughters did not do at all as thou and they daughters have done .
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 10
… ‘I have begotten and brought up children, and they have rejected Me. ’ And they are no longer named the people of God, and a holy nation, but rulers of Sodom, and people of Gomorrah; having exceeded in this even the iniquity of the Sodomites, as the prophet also saith, ‘Sodom is justified before thee
16:49
Tertulliano † 220 d.C. On Fasting 7
Through this attendant of mourning, and (this) hunger, even that sinful state, Nineveh, is freed from the predicted ruin. For repentance for sins had sufficiently commended the fast, keeping it up in a space of three days, starving out even the cattle with which God was not angry. Sodom also, and Gomorrah, would have escaped if they had fasted.
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 21.4
4. And Ezekiel said:— This is the iniquity of Sodom and of her daughters, that they did not take by the hand the poor and needy; and when I saw these things in them, I overthrew them .
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 6
… At least hear, what was the portion of them that played. “The people,” it is said, “sat down to eat and drink, and rose up to play.” Such were they at Sodom, such were they at the time of the deluge. For touching them of Sodom likewise it is said, that “in pride, and in plenty, and in fullness of bread, they waxed wanton.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 13
… and this brought down the thunders on Sodom. For although there was also a charge of whoredom, nevertheless from this grew the root of each of those punishments; which Ezekiel also signified when he said, “But this was the iniquity of Sodom, that she waxed wanton in pride and in fullness of bread, and in abundance of luxury.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 29
… the Jews who live for the belly, “whose god is their belly” ( Phil. iii. 19 ), who were ever seeking ease in the wilderness, were destroyed; as also those in Sodom, on account of their gluttony; and those in the time of Noah, was it not because they chose this soft and dissolute life? For “they luxuriated,” it says, “in fullness of bread.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Marriage and Concupiscence 2.34
… For the Lord, by the mouth of His prophet Ezekiel, says: ‘These, moreover, were the sins of thy sister Sodom; in their pride, she and her children overflowed in fulness of bread and abundance of wine; and they helped not the hand of the poor and needy.’
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 5.6
… The cause of the overthrow and wantonness of Sodom was not drunkenness through wine, but fulness of bread. Hear the Lord rebuking Jerusalem through the prophet. “For how did thy sister Sodom sin, except in that she ate her bread in fulness and abundance?”
16:51
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 37
Thus elsewhere also He makes a comparison, condemning them by the Ninevites, and by the Queen of the south; there, however, it was by them that did right, here, even by them that sinned; a thing far more grievous. With this law of condemnation, Ezekiel too was acquainted: wherefore also he said to Jerusalem, “Thou hast justified thy sisters in all thy sins.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 72
And when one is not sobered even by the examples of others, “She saw her sister,” it is said, “and justified her.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Baptism, Against the Donatists 6.44
… Were not the people of Sodom heathens, that is to say, Gentiles? The Jews therefore were worse, to whom the Lord says, "It shall be more tolerable for the land of Sodom in the day of judgment than for thee;" and to whom the prophet says, "Thou hast justified Sodom,"
16:52
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 21.3
… For he said to Jerusalem:— As I live, saith the Lord God, Sodom and her daughters did not do at all as thou and they daughters have done . And he said to her (Jerusalem):— Be abashed and accept thy shame, that thou hast overcome thy sisters in thy sins, and they are justified rather than thou .
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 22.61
… He blamed her desire to have children less than his own unlawful passion, which had led him to one whom he thought to be an harlot. In a similar sense, it is said of some that they justified Sodom;
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 23.4
… “Sodom is justified above thee;” and again: “For what hath thy sister Sodom sinned?” and: “The rebellious Israel hath justified her soul in comparison of the treacherous Judah.”
16:55
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 2.5.3
… What does Ezekiel the prophet say of them? “Sodom,” he says, “shall be restored to her former condition.”
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 21.3
3. Furthermore I questioned him about another saying that is written in Ezekiel; namely, that he said to Jerusalem:— Sodom and her daughters shall be built up as of old, and thou and thy daughters shall become as of old .
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 21.5
… and shall we say that He will have mercy on Jerusalem? For up to the present there are but three hundred and ninety-five years from the day that she was laid waste, according to the calculation that has been written above. But as to this that he said, Sodom and her daughters shall be possessed as of old ,
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 46.7
… Therefore it is spiritually called Sodom and Egypt. Thus it is written, “Sodom shall return to her former estate,”
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 1.17
17. Need we be surprised that, when saints are compared, some are better, some worse, since the same holds good in the comparison of sins? To Jerusalem, pierced and wounded with many sins, it is said, “Sodom is justified by thee.” It is not because Sodom, which has sunk for ever into ashes, is just in herself, that it is said by Ezekiel,
16:60
san Girolamo † 420 d.C. Against the Pelagians 2
Ezek. xvi. 60, 61 . Her salvation is not of merit but of mercy.
16:62
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 2.10
… But it is one thing to be a penitent, and with tears sue for pardon, another to be always with the father. And so both the shepherd and the father say by the mouth of Ezekiel to the sheep that was carried back, and to the son that was lost,
16:2
2. Notas fac Jerusalem — per epistolas. Nam Ezechiel erat in Babylone.
16:3
3. Radix tua. — Chaldæus et Rabbini vertunt, habitationes tuæ, quasi מכרתיך mecorotaiich positum sit pro מגורתיך megurotaiich, per commutationem litteræ caph in ghimel: sensumque dant, q. d. Ita vivis, ac si semper inter Chananæos habitasses. Verum melius Septuaginta et Noster vertunt, radix tua; ac Leo Hebræus, venæ tuæ: מכרה mecora enim significat excisionem. Jam excisionem Hebræi vocant generationem et originem, ex qua Judæi excisi, id est progeniti sunt. Unde explicans subdit: "Et generatio tua." Alludit ad Isaiæ LI: "Attendite ad petram (id est Abraham, ut sequitur), unde excisi estis." Generatio tua (genus tuum, origo tua est) de terra Chanaan, — id est ex Ægypto, ait S. Hieronymus, cujus conditor fuit Mesraim, frater Chanaan, filius Cham. Secundo et melius: "Generatio tua de terra Chanaan," esse videtur, non ob generis, sed ob morum similitudinem. Unde explicans subdit: Pater tuus Amorrhæus, et mater tua Cethæa, — q. d. Licet filia naturalis sis, o Jerusalem, Abrahæ et Saræ: tamen per imitationem et conversationem, videris filia Amorrhæorum et Hethæorum, quia eorum mores æmularis. Ita S. Augustinus, tract. 42 in Joan. tom. IX, explicans illud: Vos ex patre diabolo estis: "Quia, ait, erant impii Amorrhæi et Cethæi (vel Hethæi: littera enim chet Hebraice nunc per h, nunc per ch, effertur): Judæi autem imitati sunt impietates illorum: invenerunt sibi parentes, non de quibus nascerentur, sed quorum mores sectantes, pariter damnarentur. Unde et illius pater, ait S. Hieronymus, appellatur Amorrhæus, qui hebraice interpretatur λαλούμενος, id est multo sermone celebratus (ער amar enim significat loqui), et mater tua Cethæa, id est ἐξιστῶσα, quæ vel ipsa insanit, vel alios mittit in amentiam. Omnis enim qui facit peccatum, de diabolo natus est. Unde et in toto orbe hujus antiqui patris famosum vocabulum est, et multos vertens in amentiam. Præcipiturque Jerusalem ut relinquat antiquum patrem, et dicitur ad eam: Audi, filia, et vide, et inclina aurem tuam, et obliviscere populum tuum, et domum patris tui, et concupiscet rex decorem tuum." Sic Dido furens abeunti Æneæ insultat, Æneid. lib. IV: Nec te diva parens, generis nec Dardanus auctor, Perfide, sed duris genuit te cautibus horrens Caucasus, Hyrcanæque admorunt ubera tigres. Loquitur Propheta de statu populi tum præsentis, tum præteriti, cum primum electus et erectus fuit a Deo in Synagogam, q. d. Non tantum nunc, sed et olim antequam ego vos, o Judæi, mihi in populum, Ecclesiam et sponsam eligerem, et quasi in uxorem ducerem, puta cum viveretis in Ægypto; eratis adeo barbari, maleque morati, ut inter Amorrhæos et Cethæos nati et educati videremini. Hunc esse sensum patet ex eo quod subdit: "In die ortus tui non est præcisus umbilicus tuus, et aqua non es lota." Hoc est enim barbararum gentium. Ita Maldonatus. Inter septem Chananææ gentes nominat Amorrhæos, quia hi proceritate et viribus eminebant: atque Cethæos, vel Hethæos, quia horum feminæ impudentia et impudicitia erant infames, ut patet vers. 45, et Genes. XXVII, 46. Quando nata es. — Chrysostomus, hom. 33 in Matth. in Opere imperfecto: "Ortus Israelis, ait, est vocatio Abrahæ; juventus, dum Jacob cum suis descendit in Ægyptum; virilis ætas, tempore regum; senectus, a captivitate Babylonica ad Christum." Secundo, S. Hieronymus et Polychronius: Ortus, inquiunt, Israelis fuit exitus de Ægypto; tunc enim quasi orta est Ecclesia vetus sive Synagoga, cum data est ei lex in Sina. Tertio, optime Prado, ortus fuit Israel post mortem Joseph. Tunc enim in Ægypto Israel multiplicatus est, ut inciperet esse non familia Israelis, sed populus: esset tamen quasi puer projectus et expositus tyrannidi Pharaonis; quasi puer, inquam, neglectus, cui nec umbilicus præscinditur, quique nec lavatur, nec salitur, nec involvitur, ut sequitur. Ita Chaldæus. Non est præcisus umbilicus tuus. — Septuaginta, non ligasti; vel, ut S. Hieronymus, non ligarunt mamillas tuas. Solent enim puellis infantulis mamillæ ligari, ne incipiant intumescere, ut pulchritudinem custodiant virginalem. Verum Hebræa ad verbum vertit Noster: "Non est præcisus umbilicus tuus." Solet enim recens natis fistula pellicea instar farciminis ab umbilico pendens præcidi, per quam aiunt medici embryonem in utero matri cohærere, ab eaque alimenta trahere, nutriri et augeri scilicet per eam sugere sanguinem (non ad stomachum, quia jam a matre concoctus est sanguis), sed ad hepar, indeque eum per totum corpus embryonis distribui, illudque eo ali. Audi Plutarchum, lib. V De Placitis, cap. XVI: "Non," inquit, ut putaverunt Democritus et Epicurus, "fœtus in utero per os alitur; ut propterea statim atque natus est, ore ad mammam feratur: nam et in utero esse ubera quædam, et oscilla quibus alatur. Non," ut censuit Alcmæo, "alitur per totum corpus, quod spongiæ in morem recipiat, quæ alendo sunt idonea: sed, ut vere senserunt Stoici, per umbilicum. Itaque hunc statim a partu ab obstetricibus ligari, et os infanti aperiri, ut de alio cogitet alimento." Umbilicus ergo in utero est quasi os fœtus quo sugit per venas alimentum ex materno sanguine: sed cum natus est fœtus, præscinditur umbilicus, quia ejus jam nullus est usus, cum infans ore uti et sugere debeat. Symbolice, umbilici præcisio notat humanæ vitæ, quasi navigationis et navis, præcisa anchora, jactationes et discrimina. Homo enim, et humana vita, est quasi navis, Sapient. V, 10; Proverb. XXX, 19, qua ab utero matris egressi et solventes e statione tendimus ad portum mortis et immortalitatis. Umbilicus est quasi anchora, qua fœtus in utero matris, quasi in terra, firmat se et sustentat: eo præciso, solus puer omnibus hujus vitæ fluctibus exponitur, agitatur et jactatur. Ita Democritus, et ex eo Plutarchus lib. De Amore prolis. Videtur ergo dicere Propheta: Ex materna alvo, id est ex Ægypto, trahebas adhuc impietatis alimentum, aiunt Theodoretus et Polychronius, ac sordes idololatriæ et gentilismi, ac præsertim libidinem. Unde addunt nonnulli, dicuntque: Sicut in viris seminis origo est in lumbis, ita in feminis est in umbilico. Ita S. Hieronymus hic, et Origenes hom. 6, et S. Gregorius in Job cap. XL, 11. Verum licet hæc in bestiis, uti elephante, locum habere nonnullis videatur (dico videatur: nam idipsum recte negat Pineda, et passim alii) Job loco citato, non tamen in hominibus. Nam ut docent physici et medici, umbilicus nullum habet usum, nisi ad fœtum in utero a matre fovendum et alendum, nulloque modo generationis est instrumentum in femina potius quam in viro: sed tam in femina quam in viro origo seminis est in lumbis (ibi enim sunt vasa seminalia, in quibus semen formatur ex spirituoso sanguine, quem ipsa hauriunt a vena cava, quæ ex hepate derivatur ad lumbos et renes) qui utero conjuncti sunt: unde et "morbi uterales cum lumborum distensione" conjuncti sunt, ait Galenus lib. II De Semine, cap. 1. Simplicissime ergo exponas, q. d. Cum primum nata es in Ægypto, legem et directorem non habens, in sordibus Ægypti pudendis vitam vixisti; inculta et informis, æque ac sordida fuisti; egisti vitam et mores Ægyptiorum, atque, ut ait Theodoretus, "quasi ex terra nativitatis nondum præciso umbilico, adhuc ex utero materno impietatis Ægyptiacæ alimenta cepisti." Nam infans per umbilicum nutritur et augetur. Unde symbolice S. Gregorius, XXXII Moral. XI: "In die, ait, ortus umbilicum præcidere, est conversionis tempore pore carnis luxuriam resecare; sed Judæa impræcisum præputium retinuit, quia fluxa luxuriæ non abscidit." Umbilicus enim non in se, sed quia ventri et genitalibus vicinus, est symbolum libidinis. Ita Pineda in Job, cap. XL, 11. Et aqua non es lota in salutem. — Recte; nam Hebræum משעי misci significat salutem, a radice ישע iascha, id est salvavit. Solent recens natorum corpora lavari, primo, ut sordes uteri abluantur; unde Prado censet "salutem" hic et alibi significare munditiam; et R. Manahen vertit: Non es lota ad munditiam, additque Hebræum משעי misci arabice significare munditiam. "Cruenta, inquit S. Hieronymus, infantium corpora, statim ut emittuntur ex utero, lavari solent;" additque huc allusisse Christum, tum instituens baptismum dixit: "Nisi quis renatus fuerit ex aqua et Spiritu Sancto." Audi Plutarchum, lib. De Amore prolis: "Nihil, ait, est ita imperfectum, inops, nudum, informe, spurcum, ut homo a partu, etc., sanguine inquinatus, taboque oppletus, et occiso magis quam nato similis, a nemine tangi, tolli, suaviari, ac amplexu foveri potest, nisi naturæ insitum gerente amorem." Secundo, ut membra quæ in utero contracta fuerunt, calida aqua extendantur et conformentur. Tertio, ut caro reddatur lenis et mollis, inquiant Rabbini. Unde R. David vertit: Non es lota ad lenitatem; R. Manahen: Non es lota ad delicias. Verum caro infantis mollissima, potius eget soliditate, quam majori mollitie. Quarto, "in salutem," ut sequitur, id est ad sanitatem et incolumitatem, ne videlicet ex sordibus uteri putredinem, fœtorem et morbum contrahant. Adde, quod Ægyptii et Mexicani recens natos in frigidam immergunt, sicque proles fiunt robustiores, et ad hoc medici nonnulli suadent, ut infantes abluantur vino. Quinto, aliqui Hebraice periti apte vertunt, ad aspectum; hinc enim significat Hebræum משעי misci, a radice שעה scau, id est aspexit, intuitus est cum voluptate, q. d. Non es lota, ut a deformitate tua exuereris, fieresque pulchra et aspectabilis, cui proinde mater et nutrices abblandiri solent, eumque amplecti et osculari. Unde aliqui vertunt: Non es lota ad amplexum, ad blanda oscula. Symbolice, significat Judæos lacrymis non abluisse peccata præteritæ vitæ. Allegorice, Theodoretus exponit, q. d. "Non es lota," scilicet in baptismo, "in salutem," id est ad vitam immortalem. "Multa enim, ait S. Hieronymus, sunt lavacra, quæ Ethnici in mysteriis suis, et hæretici pollicentur, qui omnes lavant, sed non lavant in salutem." 5a. Nec sale salita. — Saliuntur corpora recens natorum, ut solidiora fiant et constringantur, ait S. Hieronymus, ac siccentur ab omni immunditia uteri, et ut vulnus umbilici præcisi sale stringatur, claudatur et sanetur. Audi et Galenum, lib. I De Sanitate tuenda, cap. VII: Sanitati conducit, "ut primum sale modice insperso cutis ejus (infantis) densior solidiorque iis quæ intus sunt partibus, reddatur. In utero enim æque cum reliquis mollis erat, cum nec durius ullum externum corpus inibi confixerit, nec aer illi usquam frigidus inciderit." Ita veteres: at jam molles obstetrices sale utpote mordaci, abstinent. Symbolice, significat Hebræos sale sapientiæ fuisse destitutos, qui timore pœnarum carnis concupiscentias stringit, et a peccati corruptione præservat: "Sal enim est quasi naturæ balsamum," ut recte ait Anselmus Boetius medicus Rodulphi II Imperatoris, lib. II De Lapidibus, cap. CCCII; salem enim pene omnibus mixtis natura immiscuit, ut ea condiat, stringat, et a corruptione præservet. Sic ad litteram saliebant infantes ne cito ingenito sibi mortis et corruptionis semine putrescerent. Quocirca Homerus salem divinum appellat, et Plato asseruit salem rebus divinis amicissimum familiarissimumque: cujus dicti causam indagans Plutarchus in Symposiacis, decade 5, docet salem hoc in se divinum habere, quod a corporibus vita destitutis putrefactionem et labem arcet, neque sinit prorsus interire, diu morti velut resistens, animæque quoad licet, vice fungens. Atqui nihil est anima divinius. Hujus est officium, animantia tueri continereque, neque sinere compaginem dilabi: itidem sal animæ exemplo combet harmoniam corporum ad tabem tendentium, a membrorum inter se amicitiam conservat. Rursum, sal est necessarium ciborum condimentum. Quamobrem Plinius, lib. XXXI, cap. VII: "Ergo hercle, inquit, vita humana sine sale nequit degere; adeo necessarium elementum est, ut transierit intellectus ad voluptates animi quoque. Nam ita sales appellantur, omnisque vitæ lepos et summa hilaritas." Atque hinc insulsa oratio, quæ nihil habeat leporis; et insulsus, homo moribus inelegantibus. Et cap. IX: "Corporibus nihil esse utilius sale et sole dicunt." Hinc et illud Catulli: Non est in tanto corpore mica salis. Hinc recens baptizatis datur sal, quasi symbolum sapientiæ christianæ, quæ consistit in mortificatione vitiorum: sic enim sal mortificat carnes vivas, exsugendo ex eis et consumendo sanguinem omnemque humorem superfluum. Inde Burgundi cognomen, ut vocetur Borgoignon salé id est Burgundio salitus. Cujus origo est, quod Burgundi primi e Gallis baptismum fidemque Christi susceperint, in eoque de more sale aspersi sint: quocirca tunc per jocum a vicinis adhuc gentilibus saliti, vel sale conditi, sunt appellati, quod cognomen deinceps eis adhæsit. Nec involuta pannis, — fasciis, quæ corpus stringunt, conformant, rectificant: "Unde et corpora Barbarorum Romanis corporibus rectiora sunt; usque ad secundum enim et tertium annum semper pannis involvuntur," ait S. Hieronymus. Significant hæ fasciæ virtutum et charitatis vestes, quibus carebant plerique Judæi; vel legis doctrinam, quæ rectum faciebat Israelem. Ita Theodoretus.
16:5
5. Non pepercit super te oculus, — id est, ut ex Hebræo vertit Vatablus: Non est misertus tui oculus hominis, ut te oculis compassionis aspiceret, ac aliquod officium pietatis recens natæ, ita sordide abjectæ et derelictæ necessarium præstaret. Sed projecta es super faciem terræ, — sicut infantes expositi projici solent. Secundo et proprie, sicut infantes nascendo effunduntur et abjiciuntur in terram. Unde Romani finxerunt deam Levanam, quasi quæ pueros jam natos levaret e terra. Verum hoc est officium "omnium nutricis gratiæ Dei:" ipse igitur "levet de terra, et vocetur Levana," ait S. Augustinus, lib. IV De Civitate Dei, cap. XI. Sensus est, q. d. Cum abjecta jaceres, nuda et derelicta, ego quasi Levana te sustuli, lavi, curavi, educavi, adoptavi, etc. In abjectione animæ tuæ, — id est vitæ tuæ, q. d. Projecta es ut morereris. Ita Maldonatus. Rursum "animæ tuæ," id est personæ tuæ, vel corporis tui, quod est receptaculum animæ, ut sit metonymia. Sic sæpe in Levit.: "Immundus super anima," vocatur immundus ex contactu cadaveris, q. d. Uti ex utero matris effusa, eras secundinis et sordibus cooperta, et abominabilis, illota, insulsa, nuda: sic jacebas in medio agro, cæli injuriis et bestiis exposita, et ab hominibus abjecta. Ita Prado. Nimirum id factum est, ut aiunt Scholiastes et Chaldæus, cum Pharao jussit mares Hebræorum mergi et occidi. Tunc enim abjiciebant eos matres in agrum, aut in carectum, uti Mosi contigit. Rursum, cum Pharao relegavit, et quasi projecit eos ad lateres formandos ex luto et paleis Ægypti, Exodi 1.
16:6
6. Transiens, — quasi rex, qui it venatum, et in agro incidit in puellam expositam. Alludit ad Mosen, qui infans expositus in carecto, a transeunte filia Pharaonis liberatus et educatus est. Simili enim modo Deus ceteros Hebræorum infantes morte, æque ac parentes servitute liberavit. Vidi te conculcari in sanguine tuo, — scilicet, qui ex alvo cum fœtu et secundinis egreditur; id est, vidi te totam sordidam, barbaram, incultam, miserabilem; fidei, legis, gratiæ, salutis omniumque Dei donorum expertem; ac mystice sordidatam sanguine, id est peccato originali, quod quasi sanguinem ex utero matris traxeras. Ita Maldonatus. Quocirca R. David, "in sanguine," ait, id est in luto immersam, ex quo cogebaris facere lateres; lutum enim rufum est, et sanguinei coloris. Et dixi, etc.: In sanguine tuo vive. — Id est volui, decrevi efficaciter, id est jussi et feci (Dei enim dicere est facere) ut in tanta miseria et sordibus viveres, et non perires, imo cresceres et multiplicareris, sicut sequitur: ac plura beneficia mea reciperes: puta legem, tabernaculum, terram promissam, etc. Adde: Bis dicit Deus: Vive, ut significet se primo mandasse ut Israelitæ, licet oppressi a Pharaone in Ægypto, tamen crescerent et multiplicarentur: secundo, ut inde exirent et viverent in terra promissa, duce Mose. Rursum: Vive, id est quamvis nondum purgata et expiata sis, vivere te tamen sinebam; vel, ut Maldonatus: Vive, id est vivere te feci in medio calamitatum, ne ab Ægyptiis opprimereris, sed viveres, adolescens, et multiplicareris ad decem millia, ut habent Hebræa, id est in immensum. Sicque ego fui tibi tuisque infantibus quasi obstetrix, eisque obstetrices beneficas contra Pharaonis imperium effeci. En amorem Dei obstetricantis infantulos Hebræorum: quis ergo quantusque amor ejus, cum ipse pro parvulis factus est parvulus, et sordes infantiæ nostræ suscepit? Aliter Chaldæus: In sanguine, ait, circumcisionis miserebor vestri, et in sanguine phase redimam vos.
16:7
7. Ingressa es (progressa es, adolevisti ad tempus pubertatis, ut esses nubilis, quæ ætas postulat) mundum muliebrem, — ut paret se et ornet sponso suo. Hebraice est: Ingressa es, et pervenisti ad ornamentum ornamentorum; ita Theodotion: hoc est, ad omnimodum ornamentum, quale habere solet virgo nobilis cum jam est nubilis, scilicet armillas, torques, inaures, monilia, etc. Talis erat Israel, cum servitute Ægypti egressus per Mosen, per columnam, per legem, per tabernaculum, perque alia miracula et dona Dei parabatur, ut Deo desponderetur in Sina. Septuaginta pro ד legentes ז scilicet pro עדי עדיים adi adaiim, legentes ערי ערים are arim, vertunt: Ingressa es in civitates civitatum, id est in plurimas et maximas civitates Chanaan quas dedi tibi, duce Josue. Ubera tua intumuerunt. — Id est, pervenisti ad annos pubertatis, factaque es nubilis; tunc enim ubera crescunt. Et eras (cum esses ea ætate, quæ maxime ornari solet) nuda et confusione plena. — Primo, quasi serva et captiva vix viles habebas vestes quibus nuditatem et pudorem tuum tegeres. Ita R. David. Secundo, ut Theodoretus, non acceperas legis tegumentum. Tertio, non protegebaris Dei auxilio. Ita S. Hieronymus. Quarto, in Ægypto colebas Ægyptiorum idola, inquit Scholiastes.
16:8
8. Et ecce tempus tuum, tempus amantium. — Hebraice דודים dodim, id est, ut Theodotion, ωρατων, uberum, scilicet intumescentium; Symmachus, φιλίας, id est dilectionis; Aquila, tempus σωμαλίας, id est conciliationis; puta sponsalium et nuptiarum; Pagninus, tempus amorum; Septuaginta, tempus divertentium, hoc est, ut Scholiastes ex Theodoreto, tempus ut ex virginibus excedas, et in ordinem conjugatarum transeas. Hoc est, eras ea ætate ut viro esses copulanda; et nemo te, quia nuda eras, sordida et misera, ducere volebat: ego autem vestivi te, atque uxorem duxi; cum per Mosen te vocavi, adamavi, fœdere copulavi, deduxi et protexi. Expandi amictum meum super te. — Hebraice kenaphi, id est meam alam, id est, oram mei vestimenti expandi super te, hoc est, desponsavi te mihi in uxorem. Maritus enim expandens oram vestimenti in feminam apud Hebræos, hoc signa- Hebræum רקמה ricma vel recama: unde Italicum ricamo, ricamare et ricamato. Nimirum, talis erat vestis variegata sacerdotum, in qua, ait Sapiens cap. XVIII, 24, descriptus erat universus orbis, qui erat quasi dos uxoris. Omnia enim illi tradidit Deus in obsequium, juxta illud Psalm. VIII, 8: "Omnia subjecisti sub pedibus ejus, oves, et boves universas, insuper et pecora campi." Ita Chaldæus. Per vestes ergo has, æque ac per unctionem, significatur sacerdotium et pontificatus collatus a Deo Synagogæ. Operui ignominiam tuam, — id est nuditatem, de qua vers. 7, texi vestibus et spoliis Ægyptiorum. Item dando legem, auxilium et protectionem meam divinam. Et juravi tibi, et ingressus sum pactum tecum. — Fœdus hoc nuptiale iniit Deus cum Israele ita paupere et misero, Exod. XXIV; illudque confirmavit ibidem juramento, quasi exsecratorio, non verbis, sed factis. Divisio enim victimarum, quibus fœdus sanciebatur, idipsum significabat; tantumdem enim erat ac si diceret: Sic Deus dividet alterutrum, qui fœdus violaverit. Vide ibi dicta. Facta es mihi, — scilicet sponsa et uxor, aiunt S. Hieronymus et Theodoretus, ac quasi possessio, ut mea sis et dicaris, et a me nomen accipias, vocerisque Synagoga Dei, sponsa Dei, populus Dei, Israel Dei. Tropologice, anima fidelis est sponsa Dei, de qua ait Apostolus: "Despondi vos uni viro virginem castam exhibere Christo," II Cor. XI, 2. Vide ibi dicta.
16:9
9. Lavi te aqua. — Primo, q. d. Abstersi sordes paupertatis et nativitatis tuæ, teque honestam, divitem et formosam effeci. Ita Maldonatus. Secundo, "lavi te," id est in mari Rubro quasi lavacro baptizavi te, dum te per illud traduxi, et in eodem Ægyptios mersi, I Cor. X, 1. Tertio, ut Origenes, Theodoretus, Apollinarius, aqua doctrinæ, et, ut Vatablus, gratiæ meæ, lavi tuos sanguines, id est scelera. Quarto, Prado, q. d. Baptismatibus et lustrationibus lege præscriptis sustuli immunditias tuas legales, et, ut Theodoretus, per circumcisionem emundavi sanguinem, id est peccata tua. Alludit ad Exod. XIX, 10, ubi ante fœdus cum Deo ineundum, populus jussus est lavare vestes, ut ita se mundaret et pararet ad legem et pactum cum Deo. Hic sensus maxime videtur genuinus. Unxi te. — Nota: Novæ nuptæ, nupti et convivæ, solebant lavari, deinde ungi, ac denique pretiosis vestibus indui, ut patet Esther II, 12; Ruth III, 3; Judith X, 3: "Unxi ergo te," id est recreavi te ex laboribus, aiunt Polychronius et Prado. Secundo et melius: "Unxi te," id est Aaronem et posteros ejus (atque in iis totum populum) per unctionem mihi sacerdotes creavi et consecravi. Hæc enim maxima erat dignitas populi, quod nimirum esset gens sancta, et regnum sacerdotale, Exodi XIX, 6. Mystice Origenes: "Unctio, ait, est inhabitatio Spiritus Sancti in gratia et cognitione veritatis." Allegorice, est unctio chrismatis, qua confirmamur in sacramento Confirmationis.
16:10
10. Vestivi te discoloribus, — id est acu pictis et variegatis opere phrygionico. Hoc enim significat Tropologice, vestis discolor est variegatura virtutum omnium. Hac enim quasi veste undique cingimur, ornamur et munimur: præsertim vero vestis exterior est modestia, gravitas, comitas, omnisque externa verborum, morum et gestuum ad decorem et pietatem compositio. Vestis interior est justitia, quæ est complexio virtutum omnium, mentem rite secundum Deum Deique legem componens et conformans. Nota: Hebræum ricma, quod hic Interpres vertit, discolor, alibi vertit, polymita; alibi, scutulata; alibi, variegata; alibi, plumaria; alibi et proprie, phrygionica, seu acu picta; quia ex una specie variegatarum vestium aliæ intelliguntur, scilicet, Attalica, Babylonica, Alexandrina, scutulata, de quibus Plinius lib. VIII, XLVIII: "Trabeis, ait, usos accipio reges: pictas vestes jam apud Homerum fuisse, unde triumphales natæ. Acu facere Phryges invenerunt, ideoque phrygiones appellati sunt. Aurum intexere in eadem Asia invenit Attalus rex; unde nomen Attalicis. Colores diversos picturæ intexere Babylon maxime celebravit, et nomen imposuit. Plurimis liciis texere, quæ polymita appellatur, Alexandria instituit: scutulis dividere Gallia." Hucusque Plinius. Ita imagines hominum, arborum, bestiarum rerumque omnium intexere tapetibus, per diversicoloria fila artificiose admodum Aldenardenses in Belgio conspexi: qua in re non tantum Belgis, sed et aliis pene omnibus nationibus antecellunt. Rursum, acu pictum duas habet species: una est operis plumarii, quo lineæ telæ variæ picturæ, sericis filis versicoloribus inducuntur, ut in cervicalibus elegantioribus videmus. Altera operis Phrygii, cum aureæ telæ vel sericæ acu innectuntur segmenta auri. Vide dicta Exodi, cap. XXVI, 1, et Prado, qui de his fuse hic agit. Calceavi te ianthino, — scilicet calceis ianthini, sive hyacinthini, ut vertunt Septuaginta, id est violacei (ία enim Græcis est viola) et cœlestis coloris. Hebræum enim תחש tachas, id est taxus, est animal simile vulpi, violacei coloris, de quo Exodi XXIII, 5. Ex hujus ergo corio fecit Deus Synagogæ sponsæ suæ calceos. Alludit ad pelles ianthinas, quibus tectum fuit tabernaculum, id est Sanctum et Sanctum sanctorum, Exod. XXVI, 14 (hæ enim hebraice vocantur tachas), quod quia quadratum, vel potius quadrangulum, formam habebat calcei, et, ut calcei, ex pellibus erat confectum, sive obtectum. Significatur ergo hic, quod Deus Synagogæ dederit tabernaculum sive templum ex cocco, purpura, bysso et hyacintho pulchre variegatum, omnemque ejus ornatum, vasa et supellectilem, puta altare tam thymiamatis quam holocaustorum, labrum vel mare æneum, mensam panum propositionis, candelabrum, propitiatorium, arcam, Cherubim, etc. Symbolice, calceus signum est, primo, libertatis et dominii: servi enim, uti et captivi, incedebant nudis pedibus, Exodi cap. XII, 11. Unde dicit David Idumæam subjugaturus, Psalm. LIX, 10: "In Idumæam extendam calceamentum meum." Hinc Secundo, calceus signum est usucapionis et possessionis; discalceatio ex adverso, cessionis juris sibi debiti, Deuter. XXV, 7; Ruth IV, 7. Tertio, signum est lætitiæ: sicut e contrario discalceare se, ac coronam ponere, et comam radere signa erant luctus. Huc spectat Alciati emblema, quo docet ianthinum colorem esse symbolum ejus qui sorte sua contentus est. Ait enim: Quisque sorte sua contentus, ianthina gestet. Quarto, in militia calceus signum est constantiæ, confidentiæ, et animi intrepidi: qui enim nudipes est, timide incedit, ne offendat pedem. Sic sponsa Israel hactenus discalceata, quasi captiva, jam libera facta calceatur, idque calceo hyacinthino, ut significet primo, cœlestem ejus esse conversationem, et spem: "Hyacinthus enim aërii et maximi coloris est, ut rapiatur in occursum Domini, et ad cœlestia festinet," aiunt S. Hieronymus et S. Gregorius, lib. XXX Moral. cap. x. Item, eam a Deo in cœlis protegi, ut perfectius ambulet et prædicet, ait S. Hieronymus. Tertio, hyacinthus vestis est regum, Eccli. XL, 4. Significat ergo animum regium et excelsum, qui in cœlis fixus hæc omnia terrena pessumdat et proterit: unde luna est sub pedibus Ecclesiæ et Sanctorum, Apoc. XII, 1. Hisce de causis olim baptizatis in baptismo dabatur, uti vestis candida; ita et calcei candidi, quos calceabant et gerebant per septem dies, quo alludit Paulus Ephes. VI, 15, dicens: "Calceati pedes in præparatione Evangelii pacis." Ita Rupertus, lib. VII, cap. 1. Vide Josephum Vicecomitem, De Ritibus Baptismi, lib. V, cap. XVIII. Huc facit ænigma vetus, quod Virgilius ecloga 3, ita proponit: Dic quibus in terris inscripti nomina regum Nascantur flores. Hoc est, dic ubi nascantur hyacinthi. Flos enim hyacinthi, teste Plinio, lib. XXI, cap. XI, Pausania, lib. I, et aliis passim, natura sua habet duas hasce litteras, A, I, sibi inscriptas, venis quibusdam, ait Plinius, vel maculosis notis, uti eas vocat Dalecampius, ita discurrentibus, ut hasce litteras in flore efforment. Hæ autem litteræ A, I, initiales sunt nominis Ajax, qui celebris fuit ille rex Græcorum, Trojæ eversor, de quo Homerus tota Iliade. Unde Poetæ finxerunt Ajacem mortuum in florem hyacinthi fuisse conversum, uti describit Ovidius, Metamorph. XIII. Hyacinthus ergo regum gestat nomen et insigne; hinc et regum vestis fuit, æque ac coccus vel purpura. Quocirca illa æque ac hyacinthina utuntur Cardinales; hi enim sunt regnum sacerdotale et sacerdotium regale Christi, ut, sicut ipse in passione et cruce purpuram induit, sanguineque suo purpuravit tam seipsum quam Ecclesiam, ita et ipsi pro Christo et Ecclesia, proque ejus fide et gloria, stent quasi columnæ usque ad mortem, atque pro ea, si res poscat, sanguinem fundant, et martyrium subeant. Sic fecerunt primi, non nomine (nomen enim Cardinalium cœpit primariis urbis Romæ parochis, puta presbyteris et diaconis, tribui sub tempora Sylvestri, sub quo pax Ecclesiæ cœpit. Unde in Concilio Romano sub Sylvestro, cap. VII, nominati reperiuntur Diaconi Cardinales: quorum et meminit S. Gregorius lib. V, epist. 14 ad Fortunatum, et lib. XI, epist. 34 ad Joannem. Deinde anno Domini 769, in Concilio Romano sub Stephano IV Pontifice statutum est, ut nemo crearetur Pontifex, nisi qui prius fuisset Cardinalis: et sic Eugenium II ex Cardinali S. Sabinæ creatum esse Pontificem, anno Domini 824, tradit Anastasius Bibliothecarius) sic inquam, fecerunt primi, non nomine, sed reipsa Cardinales, cruore suo russati, S. Laurentius, S. Cyriacus, S. Largus, S. Smaragdus et alii plurimi, imo pene omnes primis trecentis post Christum annis; quibus Pontifices omnes cum suis Cardinalibus, id est primariis presbyteris et diaconis, martyrio purpurati sunt. De quibus proinde merito canit Ecclesia: Rubri nam fluido sanguine, laureis Ditantur bene fulgidis. Hosce ergo sibi imitandos proponant Cardinales. Quod ut faciant, utque hujus constantiæ, charitatis et martyrii, perpetuo habitum suum intuentes admoneantur; primus Paulus II, qui Pontifex creatus est anno Domini 1464, cui Platina a secretis fuit, eis vestem rubeam sive purpuream attribuit: atque ante eum Innocentius IV, anno Domini 1245, creatis duodecim Cardinalibus, primus eisdem galerum purpureum assignavit, ut illi usque ad sanguinem et mortem Frederico Imperatori hosti Ecclesiæ sese una secum objicerent, eique caput suum quasi murum opponerent. Ita Martinus Polonus, Platina, Onuphrius et alii in horum Pontificum Vita. Hoc calceo hyacinthino, æque ac pileo, ac veste coccinea, egregie inter alios decoratus fuit Reginaldus Polus Cardinalis, qui mente in cœlo Deoque defixus, non tantum opes et honores omnes, sed et terricula, tristiaque omnia et mortem ipsam parvipendit et contempsit, adeoque martyrium longum, et quasi perpetuum generose sustinuit. Cum enim Henricus VIII, rex Angliæ, facto schismate, male sibi conscius metueret Pontificem, et Polum, utpote Cardinalem, et e sanguine regio Anglorum oriundum, ei in Angliam, uti ipse metuebat, quandoque perrecturo continuas ubique tetendit insidias. Quocirca Polus missus a Paulo III legatus ad Franciscum Galliæ regem, cum rex eum moneret, ut, si salvus esse vellet, statim abiret, in eo tanto periculo, cum omnes viæ armatis militibus et grassatoribus, et Anglis ipsis refertissimæ essent, nihil unquam de sua remisit constantia et gravitate; imo vero comitibus ejus omnibus adeo exterritis, ut nemo esset qui crucem, ut mos est Pontificiis legatis, præferre auderet, ipsemet crucem sumpsit in manus, erectamque gestavit, donec famuli pudore impulsi eam repeterent. Deinde cum in Belgium evasisset, nec tamen cessaret impius rex ab insidiis, ejusque caput quinquaginta aureorum millibus proscripsisset, nec majus posset esse vitæ periculum, semper tamen sui similis, eademque vultus ac mentis serenitate perstitit uno Deo nixus. Qui sane ei non defuit: Leodium enim eum invitavit Episcopus et Cardinalis Groisbeeck, a quo humanissime exceptus, cum audiret ingentia et vix credibilia promissa, quæ Anglus Belgis offerebat, si sibi Polum traderent; miratus hominis amentiam, dixit: "Se quidem jam pridem vitæ hujus tædio affectum, mortem et transitum ad meliorem vitam optare; ac proinde cum Henricus tanta sua impensa et cura hoc ipsius desiderium adjuvare conaretur, nihil aliud facere, quam si quis dormitum ire cupienti vestes ipsas exuere velit." O vocem Cardinale dignam, vocem, inquam, non hominis, sed angeli! quam uti ore edidit, ita reipsa præstitit: neque enim ante ex Belgio, ubi a vicinis Anglis mille petebatur insidiis, discessit, quam a Pontifice revocaretur; cum ita diceret esse se in Pontificis potestate, et ad ejus nutum omnia facturum. Ita Sanderus et alii in Historia Anglicana. Cinxi te bysso, — fascia ex lino mollissimo et candidissimo quasi cingulo te cinxi. Cingulum hoc significat castitatem, fidem, amorem conjugalem, et purum cor, ut sponsa Synagoga nonnisi Deum sponsum amet. Alludit tum ad cortinas et vela e bysso ambientia tabernaculum, tum ad cingulum ex bysso quo tunicam cingebant sacerdotes, Exod. XXVIII, 39. Hoc enim significabat sacerdotem, et per eum totum populum, Deo astringi, ut patet Jerem. XIII, 11, quanquam non est necesse hæc omnia sigillatim accommodare. Omnis enim hic ornatus tantum significat in genere, Israelem a Deo omnibus donis et gratiis ornatum fuisse. Putat Prado בוץ buts, id est byssum veterum, fuisse gossypium, quod est candidissimum et mollissimum. Plinius tamen videtur distinguere byssum a gossypio, lib. XIX, cap. 1. Unde noster Delrio, Genes. XLI, 42: "Byssus, ait, non vermiculi partus est, sed terræ seu plantæ," quale illud Bengalense, cujus meminit Hugo Lindescotus in sua navigatione, quæ videtur byssus Plinii, et Q. Curtii carbasus Indica. Nobis in Europa nihil bysso similius quam lina Cameracensia. Ut ut est, sat constat apud omnes byssum fuisse non sericum, sed linum candidissimum, subtilissimum atque præstantissimum. Ita ex Julio Polluce, Plinio et Pausania docet Ulysses Aldrovandus, lib. I De Insectis, sive Exsanguibus, cap. LXXVII. Vide dicta Exod. XXV, 4. Et indui te subtilibus. — Septuaginta, τριχάπτω, id est veste tantæ subtilitatis, quæque tam tenue habet stamen et subtegmen, ait S. Hieronymus, ut pilorum et capillorum tenuitatem habere videatur: τρίχας enim Græci vocant capillos. Ita S. Hieronymus et Origenes. Hebraice est משי mesi, id est attractum, sive bombycinum filum, quod a bombycibus quasi ex visceribus extrahitur, ab iisque conglomeratum aqua ferventi immergitur, solvitur, et attrectando in fila distrahitur: radix enim משה masa significat trahere. Unde Moses, quia aquis extractus, hebraice vocatur Mose. Idem a colore hebraice שרק serec dicitur, id est flavi coloris; unde equi rufi, varii, Zachar. I, 8, hebraice שרוקים serukim, id est flavi, vocantur. Et Isaiæ cap. V, vers. 1, vocatur vinea sorec, id est flava; quale est vinum Creticum, vulgo Malvasia. Sic enim et byssus, uti a bombycibus neta, flava est. Ab Hebræo serec deductum est Latinum sericum; non autem quod apud Seras (licet id velint recentiores), populos Scytharum vel Indorum, inventum sit. Idem ergo est sericum quod bombycinum: et seres idem sunt quod bombyces, ait Isidorus, lib. XIX Originum. Quare quod Procopius, lib. I Belli Persici, et Zonaras referunt, semen bombycum sericum facientium, a monachis quibusdam ex India Constantinopolim delatum tempore Justiniani Imperatoris non negat, quin prius in Asiam et Europam tela serica apportata fuerit, ut patet hic, et ex Aristotele, lib. I De Natura Animalium. Unde Delrio, Genes. XLI, 42, notat proprie distinguenda esse hæc tria, byssus, sericum, bombycinum. Byssus est ea, quam dixi. Sericum ex foliis palmæ minoris conficiebatur. Veteres depexione lanuginis confici censuerunt; sed recentiores refellunt, et dicunt folia decerpi, expurgari, et in fila tenuissima deduci, uti describit Eduardus Lopesius in descriptione Africæ. Bombycina sunt, quæ nos (uti et veteres multi, sicut jam dixi ex Isidoro) serica vocamus; ex bombyce vermiculo, a quo fila ista nentur. Propheta ergo significat per subtilia, et per serec, extimum peplum sericum et subtile, a capite ad talos fere demissum, quo se totas operiebant virgines, et meretrices quæ se virgines mentiebantur: conjugatæ vero eo omnia velabant præter faciem. Tale peplum gestabant Hebrææ, uti jam Italicæ mulieres. Hoc est theristrum, quod assumpsit Thamar Gen. XXXVIII, 14, et Rebeccæ pallium, Genes. XXIV, 65. Peplum hoc, sive velamen in capite, signum est subjectionis sponsæ, quod scilicet viro sit subjecta, I Cor. XI, 7, et cum faciem velat, signum est casti pudoris et verecundiæ. Significat ergo submissionem Synagogæ sub Deo, quæ illi non tam oneri erat quam honori et ornamento; quod scilicet per eam Deum haberet dominum et protectorem, quasi velamen suum.
16:11
11. Ornavi te ornamento, — armillis, torque, inauribus, ut sequitur. Significat victorias, trophæa et spolia, quæ Israel, Deo duce, retulit ex hostibus, inquit Apollinaris. Verum per hæc quævis ornamenta accipias. Tantum enim significat Synagogam quasi sponsam, a Deo omnimode comptam et ornatam fuisse: maxime autem ex egressa et inculta, factam esse civilem, politam, illustrem per legem, quam a Deo in Sina accepit. Ita Maldonatus. Chaldæus tamen, et Græci Patres singula verba singulis Dei beneficiis accommodant. Dedi armillas. — Armillæ in manibus, aut potius juxta manus in brachiis (per manus enim et brachia accipit) significant mutuam stipulationem, contractum et fidem; in cujus signum datæ sunt Rebeccæ, Genes. XXIV, 22. Diffundebantur ad posteros gestamina hæc, quo juniores ad imitandas majorum suorum virtutes invitarentur. Hinc apud Suetonium in Caligula, cap. XV, legas Caligulam vetera familiarum insignia nobilissimo cuique ademisse, Torquato torquem, Cincinnato crinem, Pompeio Magni cognomen. Porro armillæ erant ornamenta brachiorum et manuum tam virorum, quam feminarum. Audi Festum: "Armillas ex auro, quas viri militares ab Imperatoribus donati gerunt, dictas esse existimant, quod antiqui humeros cum brachiis armos vocabant; unde arma (et armillæ) ab his dependentia sunt vocata." Tropologice, armillæ significant nil indecorum esse agendum; sed manus, id est opera debere esse decora. Ita Origenes. Secundo, significant virtutem Spiritus Sancti, qui ad agendum nos excitat, et manum operi admovet. Ita Theodoretus et Origenes dicens: "Cum mihi Deus dederit occasionem bonorum operum, armillas circumdat manibus meis." Torquem. — Septuaginta, κάθεμα, id est monile ex variis gemmis, a collo in pectus mulierum descendens. Torques, ait Origenes, significat in honestate libertatem, et intellectum veritatis: Theodoretus vero et Chaldæus per torquem accipiunt jugum legis, juxta illud Prov. I, 8: "Audi, fili mi, disciplinam patris tui, et ne dimittas legem matris tuæ, ut addatur gratia capiti tuo, et torques collo tuo."
16:12
12. Inaurem super os. — Hebræus, super nares tuas. Unde Vatablus vertit: Circulum in naribus tuis, quales gestant Indi. Erat ergo hoc monile in naribus, aut potius, ut ait S. Hieronymus, ex fronte in nasum dependens, quod Isaias cap. III, vers. 21, vocat "gemmas ex fronte pendentes;" unde et Symmachus hic ἐμπρόσθιον vertit. Hinc liquet feminas Judaicas hoc monile in fronte supra nares gestasse. Dicitur inauris, quia similis erat illi, quæ pendebat ex aure, ait S. Hieronymus. Chaldæus, per inaurem hanc accipit arcam fœderis, quæ in fronte castra Hebræorum præibat in deserto. Tropologice, inauris super os est silentium et oratio. Inauris circa nasum, ait Origenes, est fragrantissima mysteriorum cognitio; vel, ut Theodoretus, lex frenans vitia: sic enim tauri circulo in naribus frenantur et circumaguntur. Aliter Maldonatus: putat enim inaurem super os esse idem, quod circulum in auribus; puta inaurem proprie dictam, ut aures vocentur os, quia sunt supra os. Itaque hic idem aliis verbis repeti. Circulos auribus. — Hi circuli sunt inaures, per quas Origenes accipit regis obedientiam, Theodoretus doctrinam, et auditionem verbi Dei, quæ aures quasi subula vulnerat et perforat, quia carni est contraria. Et coronam decoris in capite tuo, — id est coronam quæ sponsæ solebat dari; sed quasi reginæ, regalem, q. d. Dedi tibi regnum, et reges. Sic Ecclesia est regnum Christi, vel potius regina Christi regis. Chaldæus vertit: Et nubes gloriæ meæ obumbrabat vos, et Angelus missus a facie mea ducebat in capite vestro. Hæc enim nubes, obumbrans castra Hebræorum in deserto, erat quasi corona regni cœlestis et divini. Hinc olim christianorum capiti in baptismo imponebatur corona, ut significaretur eos per Christum fieri mysticos reges et sacerdotes, juxta illud I Petri II, 9: "Vos autem genus electum, regale sacerdotium," etc., de quo ibidem plura. Porro non tantum reges et reginas, sed et sponsos et sponsas solere coronari, patet Cant. IV, 8: "Veni de Libano, sponsa mea, etc., veni, coronaberis;" et cap. III, vers. 11: "Videte, filiæ Sion, regem Salomonem in diademate, quo coronavit illum mater sua in die desponsationis illius." Isaiæ LXI, 10: "Quasi sponsum decoratum corona." Ita etiamnum sponsas sertis, vel gemmeis, vel rosaceis, si plebeiæ sint, coronari videmus. Tropologice, corona est victoria vitiorum, et præmium gloriæ cælestis. Vide dicta Isaiæ LXI, 3, et cap. LXII, vers. 3.
16:13
13. Et ornata es auro et argento (q. d. Ornata es, inquam, aureis monilibus et argenteis jam recensitis); et vestita es bysso, et polymito, et multicoloribus — jam dictis, q. d. Dedi tibi aurum et opum abundantiam. Chaldæus: Dedi tabernaculum meum in medio vestri ornatum auro, argento, cortinis byssinis, etc. Tropologice, ornata est anima auro, id est charitate et argento, id est sapientia et eloquentia, de quo Apoc. III, 18: "Suadeo tibi emere aurum ignitum." Similam, et mel, et oleum comedisti. — Id est dedi tibi non glandes, non cepas, quas antea cum rusticana esses comedisti in Ægypto; sed delicias, puta abundantiam frugum optimarum in Chanaan, atque in deserto manna, quod erat quasi simila mellita et oleata, ut sit hendyadis; "similam et mel," id est similam melleam, puta manna. Ita Chaldæus. Allegorice, significatur hic corpus Christi in Eucharistia, pascens ut simila, delectans ut mel, vegetos et robustos faciens quasi athletas ad pugnam ut oleum. Quocirca hoc eodem, quo hic Ezechiel, ornamentorum schemate ornatum spiritalem animæ suæ ita describit S. Agnes apud S. Ambrosium, serm. 99: Cum, inquit, præfecti urbis Romæ filius, quasi amasius, ei adolescentulæ pretiosissima ingereret ornamenta, illa generose respondit: "Discede a me, fomes peccati, nutrimentum facinoris, pabulum mortis: discede a me, quia jam ab alio amatore præventa sum, qui mihi satis meliora te obtulit ornamenta, et annulo fidei suæ subarrhavit me, longe te nobilior et genere et dignitate. Ornavit me inæstimabili dextrocherio. Dexteram meam, et collum meum cinxit lapidibus pretiosis. Tradidit auribus meis inæstimabiles margaritas, et circumdedit me vernantibus atque coruscantibus gemmis. Posuit signum in facie mea, et nullum præter ipsum amatorem admittam. Induit me cyclade auro texta, et immensis monilibus ornavit me. Ostendit mihi thesauros incomparabiles, quos mihi se daturum, si ei perseveravero, repromisit." Et inferius: "Jam mel, et lac (in baptismo) ex ore ejus suscepi, jam amplexibus ejus castis astricta sum, jam corpus ejus corpori meo sociatum est (in Eucharistia), et sanguis ejus ornavit genas meas: cujus mater virgo est, cujus pater feminam nescit: cui angeli serviunt: cujus pulchritudinem sol et luna mirantur: cujus odore reviviscunt mortui, etc. Ipsi soli servo fidem, ipsi me tota devotione committo. Quem cum amavero, casta sum; cum tetigero, munda sum; cum accepero, virgo sum." Et profecisti in regnum, — evecta es, o Jerusalem, in regni sedem et caput. Ita Chaldæus. Radix Hebræa צלח tsalach significat prosperari, feliciter crescere, proficere. Moraliter, hic discant ii qui ex humili et abjecta sorte in altum conscendunt, meminisse prioris sortis, ut non insolescant, sed in modestia se contineant, Deoque sint grati. Alias enim, ut ait Poeta: Asperius nihil est humili, cum surgit in altum. Quocirca Agathocles, ex figulo factus Siciliæ rex, cænabat semper in vasis figurinis, ut figulum se fuisse meminisset. Pie vero Placilla uxor Theodosii, qui ex milite creatus erat Imperator, ei crebro occinebat: "Semper te, mi vir, cogitare oportet quis olim fueris, et quis jam sis. Ita assidue animo complectens, non te ingratum ostendes erga patronum; sed imperium quod suscepisti, juste et legitime gubernabis; atque eo rite administrando, eum qui ipsum donavit, auguste sancteque coles." Ita Theodoretus, lib. V Histor. cap. XVIII.
16:14
14. Propter speciem. — Septuaginta, propter pulchritudinem, scilicet omnem jam dictam. "Speciem" vocat politiam, et rectam ordinatamque reipublicæ administrationem, quæ excivit reginam Saba, ut veniret ad Salomonem, III Reg. cap. X, 1.
16:15
15. Habens fiduciam in pulchritudine tua, — et ex fiducia securitatem et audaciam, q. d. Ex pulchritudine, opibus et felicitate quam tibi dedi, facta es secura et audax. Ita S. Hieronymus. Vel potius, ut Apollinaris: "Habens fiduciam," id est superbiam, q. d. Superbiens in tua pulchritudine me contempsisti, fornicata es cum idolis gentium "in nomine tuo," propter famam tuam, qua omnes gentes te celebrabant quasi felicem et opulentam, ac pulchram; vel "in nomine tuo," id est, quasi libera esses, et tui juris, non mihi desponsata, sic palam et cum omnibus fornicata es, non adulterata. Nam adulteræ cum paucis clam et timide adulterantur. Ita Prado: Fastus inest pulchris, sequiturque superbia formam, ait Ovidius, I Fastorum. Sapiens vero, Proverb. XXXI, depingens mulierem fortem et illustrem, cum vers. 25 dixisset: "Fortitudo et decor indumentum ejus;" mox vers. 30, in quo hæc sita sint, nimirum in timore Dei, ita declarat, dicens: "Fallax gratia, et vana est pulchritudo: mulier timens Dominum ipsa laudabitur." Disce hic quam periculosa sit corporis pulchritudo, qua multi et multæ efferuntur, omnisque pariter mundi pompa et gloria. "Fallax gratia, et vana est pulchritudo," ait Sapiens. "Pulchritudo, ait S. Augustinus, donum Dei est, sed nostro abusu fit mala." Quin et Socrates: "Pulchritudo, ait, est modici temporis tyrannis," et, ut Theophrastus ait, "est tacita deceptio." Euripides in Helena: "Pulchritudo, inquit, est res infelix." Proclus Platonicus, lib. De Anima: "Animæ, ait, quæ ob perversam educationem a superno munere decidunt, in simulacra pulchra incidentes, propter veræ pulchritudinis ignorantiam, corporeas formas admirantur et depereunt." Et Poeta: Lis est cum forma magna pudicitiæ. Egregie vero Petrarcha, lib. I De Remediis utriusque fortunæ: "Pulchritudinem vocat velum oculis, laqueum pedibus, viscum animæ, ut non facile vera discernat, nec virtutem perspiciat, nec in altum possit mente evolare." Et paulo post ait eam esse "hostem domesticum, raptorem quietis, materiem laboris, fomentum libidinis." Quare merito S. Hieronymus: "Amorem corporeæ pulchritudinis, ait, esse oblivionem rationis." Hinc moraliter S. Hieronymus: "Grande, ait, discrimen non in Deo, sed in suo decore con- fidere, quantoque quis sublimior fuerit, debet timere ne corruat, et fornicetur in nomine suo. Adversariæ siquidem potestates solitos contemnunt cibos, et peregrina alimenta desiderant. Non vult quemlibet decipere. Saul regem, qui electus a Domino est, et Judam apostolum supplantare festinat. Non ergo confidamus in propria pulchritudine, nec Domini liberalitatem nostram putemus esse virtutem." Exposuisti fornicationem tuam omni transeunti, — quasi meretrix, quæ se omni transeunti prostituit. Sic enim Ammonitis, Idumæis et aliis gentibus per te transeuntibus te prostituisti, colens deos eorum: vel "exposuisti," et, ut Hebræus, effudisti, id est, docuisti tuam idololatriam omnes gentes. Ut ejus fieres, — scilicet concubina, hebraice, cui erat, scilicet desiderium tuum, quem desiderabas: vel cui erat, scilicet tui desiderium, qui te desiderabat, q. d. Capta es amore omnium idolorum quæ desiderabas, et a quibus vicissim, quorumque cultoribus desiderabaris ut hoc faceres. Ita Vatablus, R. David et alii. Aliter Chaldæus. Nam לו pro lo per vau, legens ולא lo per aleph, vertit, quod non fiet, id est, quod fieri non oportuit.
16:16
16. Fecisti (id est ornasti, ut explicatur vers. 18: nec enim excelsa fiebant proprie ex veste) tibi excelsa (scilicet, ut Septuaginta, idola; vel potius fana et altaria idolorum), hinc inde consuta, — quia scilicet ea tuis vestibus versicoloribus, quasi peristromatis varie consutis instravisti, et ornasti quasi lupanaria vel lectulos, in quibus cum amasiis tuis, scilicet idolis, fornicareris. Ita Scholiastes. Hoc enim est quod subdit: "Et fornicata es super eis." Sicut non est factum, — q. d. Nunquam visum est ut meretrices cultum suum offerrent in ornamentum lupanarium: tu ergo quæ id fecisti, omnibus meretricibus es improbior et impudentior.
16:17
17. Vasa decoris tui. — Id est instrumenta pulchritudinis tuæ. Sic vocat inaures, torques, armillas, et cætera mulierum ornamenta, ex quibus idola fabricarunt, aut ornarunt. Rursum vasa hæc possunt accipi non propria, sed templi, quæ diripuit Achaz, ex iisque fecit idola et excelsa, ut patet II Paral. XXVIII, 24. Ita S. Hieronymus. Fornicata es in eis, — cum eis, ea colendo.
16:18
18. Oleum meum, — quod tibi dedi, vel quod præscripsi ut lucernis meis infunderes; vel "oleum," id est unguentum, quo jussi vestes et vasa sacra inungi, Exod. XXX, 23, dedisti idolis.
16:19
19. Posuisti in conspectu eorum in odorem suavitatis, — adolendo scilicet et concremando oleum, mel, similam, quasi oblationem idolo gratissimam et suavissimi odoris. Mel enim Gentiles sacrificasse, ideoque Judæis id in sacrificiis vetuisse Deum, docui Levit. II, 11. Alludit ad veterem morem nuptialem. In nuptiis enim et nuptiali epulo sponsæ et convivis solebat dari simila, sive placenta mellita, ut suaves blandasque fore nuptias significarent. Hanc placentam nuptialem vocabant sesamon, quia fiebat ex sesamo (id est frumento Indico), melle et oleo. Sic sponsus invitans sponsam: "Comedi, inquit, favum meum cum melle meo: bibi vinum meum cum lacte meo: comedite, amici, et bibite." Ubi Septuaginta vertunt: Manducavi panem meum cum melle meo. Ita Pineda, lib. V De Rebus Salomonis, cap. IV.
19 et 20. Et factum est, ait Dominus Deus. Et tulisti. — Est hebraismus, q. d. Et insuper "tulisti filios," ut cremares eos idolis, quod longe horribilius est. Secundo et planius, R. David et Maldonatus, q. d. Ita revera factum est, ita se res habet, ut dixi. Unde Chaldæus vertit: Nonne facta sunt omnia hæc? scilicet circa proles tuas, quas generasti mihi quasi marito tuo. Ego enim ex te eas procreavi, ego illas tibi dedi, ut me colerent.
16:21
21. Ad devorandum, — ut ignis devoraret corpora puerorum tuorum, in gratiam et cultum idolorum. Ita Vatablus.
16:22
22. Et post omnes abominationes tuas et fornicationes, non es recordata dierum adolescentiæ tuæ, — ac consequenter nec tuæ pristinæ miseriæ, nec meæ erga te clementiæ, qua te vilem in sponsam assumpsi. Moraliter nota: Inter omnia mala et vulnera quæ in Adamo peccante accepimus, ex eoque cum peccato originali trahimus, unum vel maximum est oblivio tum Dei, tum sui. Est hæc ingens hominis miseria, omnisque mali causa: a qua homo hebraice dictus est אנוש enos, id est obliviosus; de quo Psaltes, Psalm. VIII, 5: "Quid est homo (hebraice enos) quod memor es ejus," q. d. Quis est ille hebes et obliviscens, ut ejus, o Domine, digneris esse memor? vel quis est ille miser, desperatus, damnatus ad mortem, oblivioni tradendus, memoria indignus ut ejus recordaris? Et Psalm. XLIX, 22: "Intelligite hæc qui obliviscimini Deum." Hæc enim oblivio tollit memoriam præteritæ miseriæ et peccatorum: inde præsentibus Dei donis, quasi suis, superbit et insolescit homo; ideoque a Deo abjicitur, siniturque ruere in omnia scelera. Hoc est quod ait S. Petrus, epist. II, cap. I, vers. 9: "Cui enim non præsto sunt hæc (fides, scientia, abstinentia, patientia, pietas, amor fraternitatis, de quibus egit vers. 5), cæcus est, et manu tentans, oblivionem accipiens (obliviscens) purgationis veterum suorum delictorum." Hinc de senibus Susannæ pu- dicitiam tentantibus dicitur, Daniel. xiii, 9: «Everterunt sensum suum, et declinaverunt oculos suos, ut non viderent cœlum (Deum cœli præsidem), neque recordarentur judiciorum justorum.» Si enim cogitassent Deum fore sui sceleris vindicem, si prævidissent Dei judicia per Danielem mox in se exercenda, frenassent utique eorum metu suam intemperantiam. Hac de causa tam serio, et tam frequenter Moses jam moriturus Hebræis inculcat: «Observa, et cave nequando obliviscaris Domini Dei tui: ne, postquam comederis et satiatus fueris, etc.; elevetur cor tuum, et non reminiscaris Domini Dei tui, qui eduxit te de terra Ægypti, de domo servitutis: et ductor tuus fuit in solitudine, etc., et cibavit te manna, etc. Sed recorderis Domini Dei tui, quod ipse tibi vires præbuerit. Sin autem oblitus Domini Dei tui, secutus fueris deos alienos, etc., ecce nunc prædico tibi quod omnino dispereas,» Deut. cap. viii, 11, 12, 14, 16, 18, 19; et vi, 12; et iv, 9, 23, 31; et ix, 7. Atque verus fuit vates: nam, Deut. xxxii, 18, eis improperat: «Deum, qui te genuit, dereliquisti, et oblitus es Domini creatoris tui.» Unde Dei pœnas et diras omnes eis intentat vers. 22: «Ignis, ait, succensus est in furore meo, et ardebit usque ad inferni novissima. Congregabo super eos mala, et sagittas meas complebo in eis.» Sic, Judic. iii, 7, causa cur Hebræi traditi sint Philistinis et Chananæis, assignatur hæc: «Feceruntque malum in conspectu Domini, et obliti sunt Dei sui.» Sic I Reg. xii, de iisdem ait Samuel: «Obliti sunt Domini Dei sui, et tradidit eos in manu Sisaræ.» Sic dicitur Job viii, 13: «Viæ omnium qui obliviscuntur Deum, et spes hypocritæ peribit.» Ita Psaltes, Psalm. ix, vers. 18: «Convertantur, ait, peccatores in infernum, omnes gentes quæ obliviscuntur Deum.» Et Psalm. lxxvii, 11: «Obliti sunt benefactorum ejus, et mirabilium ejus quæ ostendit eis,» Hebræis per Mosen, Josue, David, etc. Quocirca, Ps. cii, 2: «Benedic, ait, anima mea, Domino: et noli oblivisci omnes retributiones ejus. Qui propitiatur omnibus iniquitatibus tuis: qui sanat omnes infirmitates tuas. Qui redimit de interitu vitam tuam: qui coronat te in misericordia et miserationibus.» Et Psalm. ciii, civ, cv et cvi, jugiter canit: «Benedic, anima mea, Domino. Confitemini Domino quoniam bonus: quoniam in sæculum misericordia,» etc. Denique omnes Prophetæ non aliud improperant peccatoribus, quam oblivionem Dei.
16:24
24. Lupanar, — excelsa et templa idolorum ædificasti in angulis et viis omnium platearum Jerusalem, ut patet IV Reg. xvi, 21. Ita Polychronius. Ob hæc excandescens et implacabilis paulo ante intonuit: «Væ, væ tibi.» Væ enim geminatum significat animum sponsi plane offensum, et parantem sponsæ, puta Hierosolymæ, duplex excidium, scilicet præsens per Chaldæos et æternum in gehenna per dæmones. scilicet statueram et promiseram, quod nunquam te desererem. Quinto, Maldonatus: Auferam, inquit, a te justificationem tuam, id est favorem meum, quo, dum te prosequor, videris esse justa; et puniam te, ut appareat te injustam esse. Hic sensus satis appositus est. Sexto et optime, justificationem, id est sanctificationem, tuam, id est sancta tua. Hoc enim est hebraice חקך chuckech, q. d. Ego te, quasi sanctam meam sponsam, ornavi auro, argento, bysso et omnibus bonis, iisque te quasi sanctificavi, dotavi et mihi astrinxi, vers. 10 et seq.; tu vero eadem sanctificasti et consecrasti idolis tuis; itaque non tam sanctificasti quam profanasti et polluisti ea, vers. 17 et seq. Quocirca ego hæc ipsa bona sancta auferam, imo quasi mea repetam a te, daboque ea hostibus tuis, ut ipsi omne tuum aurum, omnes fruges et opes diripiant; quia ipsi te sunt sanctiores et meliores. Hunc sensum poscunt præcedentia et sequentia. Hanc enim pænam idololatriæ eorum clare intentat vers. 39, dicens: «Denudabunt te vestimentis tuis, et auferent vasa decoris tui: et derelinquent te nudam plenamque ignominia.» Hoc enim maxime timent impii: nec enim curant Dei favorem, ritus et cæremonias sibi auferri, cum ea jam ipsimet sibi sponte abstulerint, imo a se expulerint et idola sua transtulerint. Moraliter: Nota Deum opes, bonaque quæ nobis largitur, vocare sancta; quia ea dat ut iis sanctificemur, sancteque Deum colamus, expendendo ea pie in usus templi, Religiosorum, pauperum, filiorum educandorum in timore Dei, etc. Dabo te in animas odientium te filiarum Palæstinarum. — «In animas,» id est in desideria, ut te pro voto abutantur filiæ Palæstinæ, id est oppida, vel potius cives Palæstinæ: vocat filias potius quam filios, ad decorum: populum enim Jerusalem hactenus quasi puellam Deo desponsam induxit, q. d. Tradam te voluntati atque libidini Palæstinorum, ut te spolient, capiant, occidant. Vetus enim et perenne fuit odium inter Philistinos sive Palæstinos, et Judæos. Erubescunt. — Septuaginta: Declinant de via tua. Non audent te tanquam infame scortum comitari per vias, pudet illas tui, licet sint illæ impudentes; quia justiores sunt te, uti ait vers. 52.
16:25
25. Signum prostitutionis, — id est prostibulum, lupanar, puta excelsum jam dictum. Moraliter: «Lupanar sibi ædificat, qui fœta frontis libertate delinquit, juxta id quod scriptum est: Peccator, cum venerit in profundum iniquitatis, contemnit,» ait S. Hieronymus. Abominabilem fecisti decorem tuum. — Sicut meretrices, quæ ex nimio longoque usu libidinis fiunt fœdissimæ, ait Maldonatus.
16:26
26. Magnarum carnium, — pinguium corporum plenorum succi, et consequenter libidinosorum. Tales, ait Origenes, sunt dæmones, qui gaudent libidine et peccatis carnalibus. Proprie magnas carnes vocat magna membra, quæ significant libidinosum, de quibus ait cap. xxiii, 20: «Quorum carnes sunt ut carnes asinorum.» Vide Canon. lv. Non quod Ægyptii hæc membra majora habuerint, quam alii homines; sed quod magis idololatriæ (hæc enim a Prophetis vocatur scortatio) dediti fuerint quam aliæ gentes. Est metaphora. (1) Recte Theodoretus: «Per translationem magnos carne eos qui supra modum idolorum cultui addicti erant, nominavit, qui hircos, et boves, et oves, canesque et simias, et crocodilos, et ibes, et accipitres adorabant. «Unde symbolice sanctus, ait S. Hieronymus, carnium dicitur parvularum, quæ in eo decrescunt quotidie, et per virtutes attenuantur, ita ut nequaquam caro appelletur, sed spiritus, et loquatur in psalmo: Sitivit anima mea ad te, Deus, quam multipliciter tibi caro mea! sive (ut quædam habent exemplaria) quomodo consumpta est caro mea? De hac carne scriptum est: Omnis caro fœnum, et omnis gloria ejus quasi flos fœni. Aruit fœnum, et flos ejus decidit; verbum autem Domini manet in æternum. Et Apostolus: Caro et sanguis regnum Dei non possidebunt. Et in Genesi loquitur Deus: Non permanebit spiritus meus in hominibus istis, quia caro sunt. Et ad credentes dicitur: Qui in carne sunt, Deo placere non possunt: vos autem non estis in carne, sed in Spiritu.»
16:27
27. Auferam justificationem tuam, — id est legis cæremonias, cultum templi et sacrorum; quia ea profanasti, uti dixi vers. 17 et seq. Ita S. Hieronymus. Secundo, noster Prado: «Auferam justificationem tuam,» id est, ut aliqui legunt, jus tuum, id est libertatem et regimen, quo tuis jus dicis, tibi adimam, faciamque ut Philistæis subjiciare, et ab eis jura petas, quæ Dei jus violasti. Unde Septuaginta vertunt: Auferam legitima tua. Hinc et sequitur: «Et dabo te in animas odientium te.» Verum justificatio nusquam significat libertatem aut potestatem regendi. Tertio, R. David et Vatablus vertunt: Auferam a te dimensum tuum, id est annonam tuam, qua te quotidie alebam, puta similam, mel et oleum, quæ tibi dedi, ut dixi vers. 9. Unde et Chaldæus vertit: Auferam bonum tuum. Quarto, alii vertunt: Auferam a te decretum, vel statutum tuum, quo
16:28
28. In filiis (id est cum filiis) Assyriorum. (1) Assyriorum deos Grotius ab Israelitis tum cultos conjicit, cum Achaz Teglatphalasarem regem Assyriæ in auxilium vocaret, IV Reg. xvi, 7; II Paralip. xxviii, 19: Nam, inquit, plerumque quorum amicitiam ambiebant, eorum cultus imitabantur.
16:29
29. In terra Chanaan, — in quam te ex Ægypto transtuli et in qua habitas. Aliter Prado: «In terra Chanaan,» inquit, id est mercatorum, qui mercimonia exercent cum Chaldæis. Sic Prov. xxxi, 24, dicitur: «Cingulum tradidit Chananæo,» id est mercatori. Aliter rursus Maldonatus, q. d. Usque in terram Chanaan, scilicet imitando etiam ejus idololatriam. Cum Chaldæis. — Hebraice כשדימה Casdima, id est usque in Chaldæam, scilicet mittendo eo nuntios, qui referrent quo cultu colendi essent eorum dii. Ita Vatablus et Maldonatus.
16:30
30. In quo (qua re, quo lixivio) mundabo (et, ut Hebræus, circumcidam (legendum enim est אמלה amola, id est circumcidam, a radice amol, id est circumcidit) cor tuum. — Septuaginta: Quid faciam cordi tuo? juxta illud Osee vi, 4: «Quid faciam tibi, Ephraim? quid faciam tibi, Juda?» Et Isai. v, 4: «Quid est quod ultra debui facere vineæ meæ, et non feci?» Chaldæus: Quam fortis malitia cordis tui! Vatablus: O impotens cor tuum! Prado: Quam depravatum, infirmum et corruptum est cor tuum! Ipsi enim pro amola legunt אכלה amula, a radice אכלה amal, id est infirmus fuit. Unde אמלת amlat vocatur infirmus, corruptus, putridus.
16:31
31. Lupanar. — Hebraice גב gab, id est excelsum, scilicet templum et idolum. Vide vers. 24 et 25. Nec facta es quasi meretrix fastidio augens pretium, — q. d. Meretrix quæ scit se ob pulchritudinem quæri, fastidit amasios et parva lucra, ut majora offerantur; tu vero tuam pulchritudinem vilissimo pretio vendidisti, imo gratis obtulisti cuivis, in grande mei et tui vilipendium; uti facit adultera quæ non mercedis, sed libidinis insatiabilis causa, præter maritum aliis se prostituit: quinimo mercede provocasti amasios tuos, ut fecit Achaz mittens regi Assyriorum multa auri talenta, cum ejus idola in templum induxit, IV Reg. xvi. Tropologice anima, dum peccat, quasi meretrix voluptatibus se prostituit, atque omnes suos spiritus, potentias ac vires, quas a Deo habet, exhaurit et offert dæmoni. Ita Origenes. Vide historiam filii prodigi, Luc. xv.
16:34
34. Post te non erit fornicatio, — scilicet similis, ut nimirum meretrix pretio conducat amasios, sicuti tu facis. Ita Chaldæus. (2) «Tu autem dedisti mercedes cunctis amatoribus tuis,» etc. Nam neque ab Ægyptiis, neque ab Assyriis vel Chaldæis quidquam boni acceperant Israelitæ, sed contra magnis mercedibus eorum gratiam redimere coacti sunt. (Cocceius.) Vide IV Reg. xvi, 8; Isai. vii, 10; xxx, 5, 6.
16:36
36. Effusum est æs tuum, — id est pecuniam tuam prodige effudisti in amatores tuos, puta in deos tuos et idola tua. Ita S. Hieronymus. Sic Romanis, teste Festo, «ære dirutus miles» dicebatur, cui stipendium ignominiæ causa non esset datum, quique illud prodegisset: eo quod æs diruebatur in fiscum, non in militis sacculum. Sic Verrem act. 7 facete mordet Cicero: «Aleatoris, inquit, Placentini castra commemorabuntur: in quibus, cum frequens fuisset, tamen ære dirutus est,» q. d. Licet Verres non esset emansor, sed frequens in castris aleatoriis, tamen ære dirutus est, id est stipendia perdidit et prodegit, alea scilicet omnia absumente. Sic in castris Veneris et dæmonis ære diruitur Jerusalem, et quivis peccator. Aliter Chaldæus, R. David, Vatablus et Maldonatus. Vertunt enim: Effusum est imum tuum, id est ima pars ventris, scilicet, pudenda tua manifestata sunt publice. Hebræum enim נחשת nechuschetsch vertunt subæratum, id est fundum; fundus enim vasorum solet esse æratus, ut diutius durent. Aliter quoque vertit et explicat Prado: Argentum, ait, signum est puritatis, æs sordium, quia contrahit facile rubiginem, q. d. Sordes tuæ effusæ sunt, id est, ut sequitur, fornicationes tuæ effusæ sunt. Unde et Pagninus vertit: Effusa est turpitudo tua; Brixianus: Effusa est spurcitia tua. Denique apposite per æs durum et forte, accipi potest robur et fortitudo, q. d. Fornicando assidue, cum semine profudisti omne tuum robur et fortitudinem. Docent enim medici et ipsa experientia, immodico veneris usu vires exhauriri hominemque debilitari et emori. Cujus rei varias dant causas: prima est, quod semen spiritu plenum sit, præsertim vitali, uti docet Hippocrates lib. De Natura fœtus, cap. iii; unde sequitur veneri indulgentes non esse multum vitales: seminis enim emissione, pariter spiritus vitalis emittitur et dissipatur, ut ait Galenus, lib. I De Semine, cap. xvi. Porro Galenus, lib. I De Natura facult. cap. v et vi, docet in semine triplicem esse spiritum: est, inquit, in eo «spiritus vitalis ad generationem cordis, spiritus naturalis ad generationem hepatis, et animalis ad generationem cerebri.» Modum subjicit: «Subintrante ergo in profundum spermatis ventositate, actione trium spirituum in medio nascitur vesicula quædam; superius autem prope alia vesicula, a latere juxta inferiorem alia: ex prima vesicula formatur ipsum cor; ex secunda superius posita cerebrum; ex tertia hepar.» Cum ergo triplex hic spiritus in veneris usu emittatur, necesse est vires et vitam atteri. Secunda est, quia in venere optimum et fortissimum excernitur. Audi Hippocratem, lib. I De Genit.: «Genitura viri provenit ab omni humido quod in corpore existit, ut quod robustissimum est secernatur. Argumentum autem ejus, quod robustissimum secernitur, hoc est, quod a veneris usu, paucula adeo re emissa, imbecilles reddimur.» Et Galenus, lib. I De Semine, cap. xvi: «Quare non mirum est immoderato coitu utentes imbecilliores reddi, a toto corpore utroque (humore scilicet et spiritu) sincerissimo ablato.» Tertiam attexit ibidem Galenus dicens: «Accedente insuper voluptate, quæ ipsa per se sufficiens est vitalem firmitatem dissolvere, adeo ut jam quosdam ex nimia voluptate ac jucunditate mortuos esse constet.» Hinc venere utentes quasi extra se rapiuntur et obstupescunt: unde Diogenes coitum vocabat brevem epilepsiam; et Alexander Magnus aiebat, hac sola ex re agnoscere sese esse hominem, suamque infirmitatem. Quarta est, quia in nimia copula, effuso omni semine, effunditur tandem et sanguis. Id deducitur ex Galeno loco citato, cap. xii, ubi arterias et venas semen ex sanguine operari, diserte affirmat. Idem docet Avicenna lib. III, fen. xx, tract. I, cap. 1: Semen, inquit, «est sanguis magis digestus et magis subtilis.» Idem docent alii medici et physici, uti Aristoteles, lib. De Longit. et brevitate vitæ, ubi idipsum confirmat exemplis. Nam mulus, ait, diutius vivit quam equus et asinus ex quibus genitus est, quia vix generat (unde idem Aristoteles, lib. VI Histor. animal. cap. xxiv, ait Athenis fuisse mulum octoginta annorum), et feminæ diutius vivunt maribus, si hi libidinosi sint (nam alias mas diutius vivit, quia calidior), uti hac de causa passeres mares brevius vivunt quam feminæ. Nam, ut idem docet lib. IX Histor. animal. cap. vii, passeres mares, quia salacissimi sunt, annuam vitam complere non existimantur, feminas autem diutius vivere certum est. Et super idola, — id est, ut Vatablus, duobus modis revelata est ignominia et turpitudo tua, sive deprehensa es meretrix; primo, ex eo quod colebas idola abominanda; secundo, quod cum idolis immolasti sanguinem filiorum tuorum.
16:37
37. Congregabo omnes amatores, — q. d. Per ipsos amatores tuos ulciscar te, scilicet faciam ut Chaldæi, quorum amicitiam, indeque idola coluisti, gentes vicinas tibi amicas, æque ac inimicas sibi aggregent et te obsideant. Ita Theodoretus. Nudabo ignominiam tuam. — Hebraice nuditatem, id est pudenda tua, ut quibus peccasti, iis puniaris et infameris. Intelligit destitutionem opis et auxilii, ait Vatablus, vel potius publicam infamiam, qua ob scelera Jerusalem quasi meretrix, violanda et vastanda erat, ideoque a gentibus hostilibus subsannanda et irridenda, uti ridetur meretrix infamis, dum publice in cippo probro exponitur.
16:38
38. Judicabo te judiciis adulterarum, et effundentium sanguinem, — id est vindicabo te pœna tum lapidationis, quasi adulteram; tum gladii, quasi homicidam, vers. 40. Occidisti enim infantes tuos cremando et immolando eos Moloch. Dabo te in sanguinem (id est in cædem) furoris et zeli, — id est truculentam, qualem exercent furiosi et zelotypi mariti, dum solent jugulare uxores in adulterio deprehensas. Hebraice: Ponam te in sanguinem, id est totam sanguinolentam, vulneribus confossam et undique cruentam, ut videaris tota esse sanguis.
16:39
39. Destruent lupanar tuum, — q. d. Chaldæi destruent excelsa et fana tua. Vide vers. 24. Auferent vasa decoris tui, — puta vasa aurea et argentea, omnesque opes et thesauros tuos, quibus nunc pulchra esse videris.
16:40
40. Adducent super te multitudinem, — te quasi adulteram tradent, juxta legem, multitudini lapidandam. Et lapidabunt (Chaldæi) te — projicientes lapides per catapultas in muros tuos, ut eos verberent et dejiciant: item in urbem tuam, ut domos confringant et homines in plateis occidant.
16:41
41. Et comburent domos. — Hæc altera erat adulterarum pæna, aiunt Hebræi, scilicet ignis, quo eas comburebant; licet ejus vix exstet exemplum, nisi in Thamar Genes. cap. xxxviii, 24. Vide ibi dicta. Facient in te judicia, — justam ultionem. Vocat judicia in plurali, quia multas plagas significat. In oculis mulierum plurimorum. — Mulieres intelligit nationes et gentes; quia et ipsa Jerusalem inducitur hic quasi mulier meretrix, q. d. Pœnam tuam videbunt aliæ mulieres, id est gentes, ut caveant ne sint adulteræ, id est idololatræ. Ita Vatablus.
16:42
42. Auferetur zelus meus. — Cum videro te jugulatam et flammis datam, cessabit indignatio mea, et zelotypia, quæ cor meum rodebat, tum, quia non amplius mihi præpones amasios tuos, ait Theodoretus; tum quia indignationem meam puniendo te exsaturabo. Nec irascar amplius, — huic scilicet generationi et sæculo, quia illam disperdam. Sequenti tamen generationi, quasi alteri, et novo sæculo miserebor, et si peccet irascar. «Ex hoc perspicimus, ait S. Hieronymus, grandem offensam esse nequaquam curæ haberi a Deo, sed permitti hominem sceleribus suis atque peccatis.» Eumdemque locum expendens Origenes hom. 8 super Exodum: «Vide, inquit, misericordiam, pietatem et patientiam boni Dei, quando vult misereri, indignari se dicit et irasci, sicut per Jeremiam cap. vi, ait: Dolore et flagello castigaberis, Jerusalem, uti ne abscedat anima mea abs te. Hæc si intelligis, miserantis Dei vox est: ubi irascitur, et zelatur, ubi adhibet dolores et verbera: flagellat enim omnem filium quem recipit, Hebr. xii. Vis audire indignantis Dei terribilem vocem? Audi quod dicit per Oseam cap. iv: Cum enumerasset multa nefanda quæ Jerusalem commiserat, addit: Non visitabo super filias vestras cum fornicantur, neque super nurus vestras cum mœchantur.» Hæc Origenes. In hanc eamdem sententiam interpretatur D. Augustinus illud Psalm. xcviii: «Domine Deus noster, tu exaudiebas eos; Deus tu propitius fuisti eis, et ulciscens in omnes adinventiones,» seu, ut alii legunt, «affectiones eorum.» «Etiam, inquit Augustinus, vindicans propitius fuisti.» Sed multo elegantius, serm. 37 De verbis Domini: «Magnæ, inquit, misericordiæ est, nequitiæ impunitatem non relinquere; et ne cogatur in extremo gehennæ damnare, modo flagello dignatur castigare. Vis nosse nulla pœna quanta sit pœna! Davidem interroga, qui ait Psalm. ix: Irritavit Dominum peccator. Quare? Quid vidisti? Vidi peccatorem impune luxuriantem, et exclamavi: Irritavit Dominum peccator. Quare hoc dixisti? Vide quid sequitur. Secundum magnitudinem iræ suæ non quæret. Ideo nempe non exquirit, quia multum irascitur, parcendo cædit, sed juste cædit.» Unde apud Isaiam, cap. xxvi, magni supplicii loco dicitur: «Misereamur impio, et non discet justitiam.» Hoc est quod Psalm. lxxx, 12, dicitur: «Non audivit populus meus vocem meam, Israel non intendit mihi. Et dimisi eos secundum desideria cordis eorum, ibunt in adinventionibus suis.» Et Rom. cap. i: «Tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut faciant ea quæ non conveniunt.» E contrario puniri hic a Deo, singulare quoddam divinæ clementiæ beneficium existimandum est. Hac enim ratione Dominus Jerusalem consolatur, Isaiæ xl: «Consolamini, consolamini, popule meus, dicit Deus vester. Loquimini ad cor Jerusalem, et advocate eam, quoniam completa est malitia ejus, dimissa est iniquitas illius: suscepit de manu Domini duplicia pro peccatis suis.» Quo loco recipere duplicia pro peccatis, seu, ut habent Septuaginta: Recipere duplicia peccata sua; est propter peccata multis pœnis affligi, ut multi volunt. Idcirco regius vates postulat: «Proba me, Domine, et tenta me,» Psalm. xv; et alio loco: «Ego in flagella paratus sum,» Psalm. xxxvii. Audi S. Gregorium, lib. VII Moral. cap. vii: «Quia sancti viri corruptionis suæ vulnus sine putredine non esse considerant, libenter se sub manu medici ad sectiones parant, ut aperto vulnere virus peccati exeat. Id quod idem Job luculentius significavit, subjungens: Et hæc mihi sit consolatio, ut affligens me dolore non parcat. Electi quippe cum perpetrasse se illicita noverint, et tamen perscrutantes inveniunt, quod nulla pro illis adversa perpessi sunt, in immensæ formidinis terrore tabescunt, ne in æternum se gratia deseruerit, quos in præsenti vita mali sui retributio nulla castigat; et propterea feriri paterna correptione desiderant, et dolorem vulneris medicamen salutis putant. Recte igitur ait Job: Hæc mihi consolatio sit, ut affligens me dolore non parcat; ac si apertius diceret: Qui ideo hic quibusdam parcit, ut eos in perpetuum feriat, ideo me hic feriat, ut non parcendo in perpetuum parcat.» Hactenus Gregorius.
16:43
43. Vias tuas (id est scelera tua) in capite tuo dedi, — ut in caput tuum redundent et capite luas scelus. Et non feci juxta scelera tua, — q. d. Parum te pro impietate punivi, plus merebaris. Ita Septuaginta et S. Hieronymus. Verum Chaldæus et Hebræi, pro עשיתי asiti, id est feci, legentes עשית asita, id est fecisti, vertunt: Non fecisti cogitationem (id est mentis reflexionem, ut videres tuam turpitudinem statumque periculosum) super omnibus abominationibus tuis, id est non cogitasti a tuis idolis recedere, non cogitasti mutare men- lus tuum non fuit paulo minus scelere Sodomæ et Samariæ, imo in omnibus pene majus, ut sequitur. Paulo aliter ex Hebræo vertit Pagninus: Neque secundum scelera earum fecisti, ac si hoc paululum pauxillumque foret, quinimo sceleratiora fecisti illis. tem, redire ad frugem. Unde sequitur: «Sicut mater, ita et filia ejus,» q. d. Quales fuerunt parentes Judæorum, tales sunt et filii: perdurant enim in pristina patrum impietate et idololatria.
16:44
44. Ecce omnis, qui dicit vulgo proverbium, in te assumet illud (Hebraice, Omnis parœmiastes parœmiasit, id est hoc scomma de te dicet quasi proverbium): Sicut mater, ita et filia ejus, — id est sicut mater tua Cethæa, vers. 45, et Chananæa ob scelera vastata est: ita et tu filia ejus vastata es. Ita Vatablus, Theodoretus, Polychronius. Itaque se explicat Propheta, vers. sequenti. Aliter Chaldæus et Hebræi, uti jam dixi.
16:45
45. Filia matris tuæ es tu, quæ projecit virum suum et filios suos, — q. d. Æmulatrix es matris tuæ, id est terræ Chananææ, quæ suis sceleribus ex Chanaan per Josue et Hebræos expulit virum, id est reges suos et filios, id est incolas. Ita Polychronius. Secundo et melius, q. d. Sicut Chananæi et Cethæi virum suum, id est Deum, projecerunt adorantes idola, et filios consecrarunt idolis; ita et tu quasi filia, id est imitatrix, eorum fecisti. Ita Theodoretus. Tertio, alii, q. d. Cethæa mater tua, impudens meretrix, solebat virum et proles abjicere et cum aliis libidinari: ita tu, o Jerusalem! me abjecisti, et cum idolis libidinaris. Tropologice, Judæi et quivis impii abjecerunt Prophetas, qui erant patres eorum spirituales: et viros justos, qui erant eorum filii. Et soror sororum tuarum, — q. d. Similis es sororibus tuis, ne hilo es illis melior aut purior. Sorores Jerusalem vocat vicinas urbes, scilicet Samariam et Sodomam.
16:46
46. Soror tua major, Samaria, — quia sicut Jerusalem erat metropolis regni Juda: ita Samaria erat regni Israel, sive decem tribuum. Unde eam vocat majorem, quia in Juda tantum erant duæ tribus. Ipsa et filiæ ejus, — «filiæ,» id est oppida Samariæ subjecta. Metropoles enim Hebræis et Græcis vocantur matres; et vice versa aliæ urbes et vici eis subjecti, vocantur filiæ. Soror autem tua minor te, etc., Sodoma. — Id est Galgala trans Jordanem, ubi habitabant duæ tribus cum dimidia. Hæ enim recte dicuntur sorores Judæorum, id est fratres et cognati. Ita Scholiastes et Polychronius. Verum melius proprie accipias Sodomam. Hæc enim vocatur soror Jerusalem, non cognatione, sed impietate; minor vero, non ætate, sed civitatum et civium numero: hæc habitat, non quasi superstes sit, sed jacet et manet in lacu, ubi ostendit priscæ gloriæ ruinas, imo gehennæ speculum Judæis et peccatoribus ostentat.
16:47
47. Neque secundum scelera earum fecisti paululum minus. — Ita Romana distinguunt, q. d. Sce- 48. Vivo ego, — testor, et juro per vitam meam.
16:49
49. Ecce hæc fuit iniquitas Sodomæ, — scilicet prima et origo cæterarum, puta libidinum portentosarum: nimirum fuit in Sodoma. Primo, superbia; Secundo, saturitas panis, — id est ciborum et deliciarum, hoc est comessatio et compotatio; Tertio, abundantia rerum omnium, luxus et deliciæ; Quarto, otium. Quæritur, Ægysthus quare sit factus adulter? In promptu causa est, desidiosus erat. Vere Ennius in Iphigenia: Otio qui nescit uti, plus negotii habet Quam cum est negotium in negotio. Præclare S. Justinus Contra Tryphon.: «Jesus, ait, Josephi fabri filius, solebat dum inter homines degeret, aratra fabricare jugaque, ut per has figuras justitiam doceret, et reipsa fugam otii.» Fuit commune Patrum dogma: «Diabolus semper te occupatum inveniat,» ut patet ex Vitis Patrum. Quinto, immisericordia, quod scilicet manum egeno et pauperi non porrigebant. Aliter vertit Syrus referens hæc ad præcedentia, nimirum sic: Hæc est iniquitas Sodomæ sororis tuæ superbæ, gloriosæ, quæ saturabatur pane, et sedebat (habitabat) in quiete (securitate, otio, quieta, secura, otiosa); et Arabicus Antiochenus: Vivo ego, dicit Dominus, quod neque Sodoma, neque filiæ ejus fecerunt, ut quod fecisti tu, et filiæ tuæ; atque etiam soror tua formosa, quæ satiabatur pane, et sedebat ipsa et filiæ ejus in quiete. Nota: idem hic dicitur cum eo quod ait S. Joannes epist. I, cap. ii, 16: «Omne quod est in mundo, est concupiscentia carnis, et concupiscentia oculorum, et superbia vitæ,» scilicet, superbia, deliciæ, divitiæ origo sunt malorum omnium in mundo, faciuntque ut mundus sit filius et hæres Sodomæ. Ita S. Hieronymus. Ita Pythagoras, teste Laertio, dixit in urbes ingredi, primo delicias; secundo, saturitatem; tertio, violentiam; quarto, exitium. Tradit Lævinus Lemnius, aliique medici, quod, sicut sanitatem tam corporis, quam animi causant et conservant hæc tria, scilicet exercitium, sobrietas et castitas: ita ægritudinem tam corporis, quam animi pariant hæc tria, scilicet desidia, saturitas, sive repletio et libido. Unde ipsi hæc tria sanitatis dent præcepta: «Corpus laboribus exerce: vescere citra saturitatem, ne te in venerem effundas.» Aureum est dogma Hippocratis, VI Epid. Sanitatem hæc duo tuentur: «Cibis non satiari, et impigrum esse ad labores.» Rursum, nulla re magis curari flatus, cruditates, pituitam, etc., quæ plurimorum morborum sunt causa et fons, quam inedia, utpote quæ hæc omnia digerat et consumat, consentiunt medici. Porro prima hic est superbia, quia hæc est centrum, a quo exeunt lineæ ad circumferentiam omnis iniquitatis. Unde S. Ambrosius: «Superbia, ait, ex angelis dæmones effecit.» Et Isidorus: «Superbia est origo omnium criminum, et ruina cunctarum virtutum;» ideoque ruina salutis. Nam, ut ait S. Augustinus: «Excelsa est patria, sed humilis est via.» Superbia ergo hic ponitur peccatum Sodomiticum, idque primum: Deus enim superbos deprimit, permittendo eos labi in portentosas et probrosas libidines, ut ostendi Rom. cap. i, 27. Secunda est saturitas. Venter enim satur, meroque æstuans, despumat in infandas libidines. Recte Seneca, epist. 61: «Ventri, ait, obedientes brutorum animalium loco numeremus, non hominum.» Ut hanc everteret Plato scripsit ad Dionis propinquos: «Nullo modo debere quemvis in die saturum fieri.» Gula ergo Sodomam fecit et perdidit: gula enim est strues lignorum quibus accenditur libido: «Non Ætnæ ignes,» ita S. Hieronymus ad Furiam, «non Vulcania tellus, non Vesuvius et Olympus tantis æstuant ardoribus, ut juveniles medullæ vino plenæ et dapibus inflammatæ.» Et Euripides: «Saturo Venus adest.» Et Athenæus, lib. iv ex Aristophane, «vinum» vocat «lac Cypriæ deæ,» id est Veneris, quod alat libidinem. Denique, «sine Cerere et Baccho friget Venus.» Tertia est abundantia rerum, indeque luxus. De qua dixit Apostolus, I Timoth. vi: «Radix omnium malorum est cupiditas,» græce φιλαργυρία. Vetus est proverbium apud Stobæum: «Satietas ferociam parit, tollit animos opulentia.» Et Homerus: «Fastum copia gignit,» indeque libidines. Quarta est otium, de quo Proverb. i: «Prosperitas impiorum perdet eos.» Pro quo alii vertunt: Pax, sive quies insipientium evertet eos. Et Poeta: Otia si tollas, periere Cupidinis arcus, Contemptæque jacent, et sine luce faces. Audi S. Hieronymum: «Superbia, inquit, saturitas panis, rerum omnium abundantia, otium et deliciæ peccatum Sodomiticum est, et propter hoc sequitur Dei oblivio, quæ præsentia bona putat esse perpetua, et nunquam sibi necessariis indigendum. Quapropter et lege, Deut. viii, præcipitur: Attende ne comedens et bibens, et saturatus, ædificatis domibus optimis, habensque oves et boves, argentum et aurum, obliviscaris Domini Dei tui. Et in alio loco, Deut. xxxii, de Israel scriptum est: Manducavit et bibit, et saturatus est, et impinguatus, et calcitravit dilectus. Quod sciens et sapientissimus omnium Salomon in Proverbiis, cap. xxx, deprecatur: Tribue mihi necessaria, et quæ sufficiant, ne saturatus mendax fiam et dicam: Quis me videbit? aut pauper effectus, furer et pejerem nomen Dei mei.» «Otio, inquit S. Augustinus, periit Roma, deleta Carthagine.» Recte Sapiens, et ex eo Chrysostomus: «Omnem malitiam docuit otiositas.» Cum rogaretur Cleomenes, ut est apud Plutarchum, cur Lacedæmonii, cum Argivos sæpe vincerent, eos non delerent? «Nolumus, inquit, ut habeamus qui juvenes nostros exerceant. Sunt enim ipsi eorum cos, qui ipsorum virtutem acuant, ne otio enerventur, et in vitia ac mollitiem diffluant.» Vide quæ de otio dixi II Thessal. iii, 10. Quinta est immisericordia: hæc quoque fuit causa libidinis Sodomiticæ. Qui enim crudeles sunt in proximum, crudeles quoque sunt in naturam, violando ejus generationem: quique crudeles sunt in alimoniam et vitam proximi, crudeles itidem sunt in ejus corpus, ut eo per pudendas libidines probrose abutantur. Sic Sodomitæ, quia erant crudeles in hospites et peregrinos, idcirco angelos corpore indutos et quasi peregrinos divertentes in Sodomam ad Lot, appetiverunt ad nefarium concubitum, Genes. xix, 5. Immisericordia enim et crudelitas faciunt, ut qui ea laborat, non respiciat pudicitiam, nec famam, nec corpus nec vitam proximi, præsertim exteri aut peregrini; sed iis omnibus, quasi mancipiis, crudeliter ad suam libidinem abutatur, eaque, quasi res viles et nullius pretii, prodigat et profundat. Ita crudelis Amnon nihili fecit pudicitiam, nec famam sororis suæ Thamar, sed ea, quasi vili scorto, abusus est, II Reg. xiii, 13 et seq. Ita hodie sævitia et barbaries Turcarum facit, ut pueros et mancipia Christianorum ad hoc nefas impune et impudenter cogant, quin et vim inferant. Videant nunc christiani, qui eleemosynis et donis procurant, et quasi emunt usum corporum fidelium et pauperum ad suam obscœnitatem, quam in eos barbari et crudeles sint instar Turcarum: dant enim cibum corpori, ut ejus decus, famam et pudicitiam absorbeant: nutriunt carnem, ut animam occidant. Itane vili esca, vili nummo appenditis, emitis, perditis thesauros incomparabiles, puta christianum corpus, conscientiam, castitatem, animam ad Dei imaginem creatam, et Christi sanguine redemptam? Itane obolo destruitis ejus gloriam et felicitatem, eique emitis et accersitis ignes sempiternos? o crudelem eleemosynam, o immisericordem misericordiam, o pretium iniquum et satanicum!
16:50
50. Et elevatæ sunt — in fastum et arrogantiam. Fecerunt abominationes coram me, — publice in oculis solis ejus Deum contemnentes. Sicut vidisti. — Ita Romana, id est sicut audisti et vides in effectu, scilicet in lacu Asphaltite sulphureo, quanta fuerit iniquitas Sodomæ, utpote, quæ ob scelera in lacum tam tetrum est versa. Vide dicta Genes. xix, 25. Jam Hebræa habent: Sicut vidi, id est cum, vel postquam vidi, eas abstuli.
16:51
51. Justificasti, — ostendisti Sodomam et Samariam te esse justiores, id est minus impias, ita ut tecum comparatæ justæ videantur. Sicut enim lux solis obscurat lucem stellarum, ita sanctitas magna minorem, et iniquitas insignis minorem, ita ut esse non videatur. Vide Origenem. Notat Theodoretus, Jerusalem magis peccasse Sodoma, non peccati substantia, sed qualitate. Habebat enim legem, sacerdotes, Prophetas, Dei cognitionem, cultum et templum, quæ omnia profanavit idolis et peccatis; unde gravius peccavit. Hoc est quod Christus, Matth. xi, 23 et 24, ait: «Et tu, Capharnaum, numquid usque in cœlum exaltaberis? usque in infernum descendes; quia si in Sodomis factæ fuissent virtutes quæ factæ sunt in te, forte mansissent usque in hanc diem. Verumtamen dico vobis, quia terræ Sodomorum remissius erit in die judicii, quam tibi.» Et Jeremias, Thren. iv, 6: «Et major effecta est iniquitas filiæ populi mei peccato Sodomorum.» Vide ibi dicta.
16:52
52. Porta confusionem. — Septuaginta: Sustine tormentum. Quæ vicisti sorores tuas. — Hebraice, quæ judicasti, id est condemnasti, sorores tuas, q. d. Cum peccando certares tu cum sororibus tuis, tu eas condemnasti, id est superasti et vicisti: ita ut, si diabolus, vel quis impius in judicio præses sedisset, judicaturus utra vestrum impietate vinceret, et impudentia esset insignior ac nobilior; tuque coram eo cum sororibus tuis in hac causa litigasses; ille causam tibi adjudicasset, et sororibus abjudicasset, easque condemnasset. Hæc enim ejus fuisset sententia: Jerusalem peccando superavit sorores suas; itaque in hoc certamine primum ei debetur peccati et impietatis præmium. Sceleratius agens ab eis, — præ eis. Hoc enim significat hebræum מן min comparativum.
16:53
53. Et convertam restituens eas conversione Sodomorum, etc., et conversione Samariæ, etc. — Id est reducam te, o Jerusalem, e captivitate, ut cum Sodoma et Samaria revertaris in patriam. Nota primo: Conversio, reversio, captivitas, idem significant, scilicet captivos revertentes. Secundo, licet Romana legant conversione, tamen clarius Septuaginta vertunt, conversionem; et Aquila ac Symmachus, captivitatem. «Convertam» ergo «conversionem,» idem est quod reducam captivitatem, id est captivos, «restituens eas,» scilicet sorores tuas, puta Sodomam et Samariam, hoc est captivos e Sodomis, et e Samaria sibi et patriæ restituam. Quæres, quando et quomodo reducet Deus Sodomitas, cum omnes cœlesti igne consumpti sint? Primo, pro convertam Theodoretus legit, avertam, id est aversata est me Sodoma, et ego vicissim aversatus sum eam, ac punivi excidio. Verum, quia Latina passim legunt convertam; hinc Emmanuel Sa et aliqui alii accipiunt hæc ironice, aut legunt per interrogationem. Verum hoc quoque repugnat sequentibus. Secundo, Judæi, ait S. Hieronymus, inter cæteras fabulas fingunt, in adventu sui Christi, id est Antichristi, et in mille annis regni ejus, Sodomam esse restituendam in pristinum statum, ut sit quasi paradisus Dei; ac tum pariter Samariam pristinam recepturam felicitatem. Tertio, S. Hieronymus ex Origene: Sodoma, ait, sunt gentes; Samaria, hæretici; Jerusalem, peccatores fideles, qui omnes in primo Christi adventu, ut vult Origenes, vel, ut S. Hieronymus, non ex sua, sed ex aliorum sententia, in secundo ad magnam gratiam et gloriam evehentur. Verum hoc mysticum est, et sapit errorem Origenis, qui ex Platone censuit, post certum annorum curriculum, fore rerum omnium revolutionem et restitutionem: ita scilicet, ut etiam damnati sibi restituantur et salventur. Quarto, Lyranus et Vatablus: Sodomitæ, aiunt, sunt Ammonitæ et Moabitæ, quia orti ex Lot, qui habitavit in Sodomis. Hi cum Samaritis et Judæis ad Christum convertentur. Quinto, Polychronius, Scholiastes et Prado per Sodomam accipiunt duas tribus, Ruben et Gad, cum dimidia tribu Manasse, trans Jordanem in Galaad (non in Galgala, ut habet Scholiastes) et Basan habitantes. Hæc enim regio fertilissima quasi Sodoma, in luxum, otium et vitia soluta, prima ante alias septem tribus ducta est in Assyriam captiva a Teglatphalassar. Verum has tribus complectitur Samaria, non Sodoma: Samaria enim apud Prophetas significat regnum Israel, puta, non septem, sed decem tribus. Rursum sicut Samaria et Jerusalem proprie hic capiuntur, ita et Sodoma, ut patet ex eo quod dixit vers. 49: «Ecce hæc fuit iniquitas Sodomæ.» Dico ergo per Sodomam hic accipi totam Pentapolim, ex Pentapoli autem incendium Sodomæ evasit urbs Segor, cum suis villis et pagis ob preces Lot. Rursum, sub Sodoma intelliguntur vicini Moabitæ et Ammonitæ. Hi enim orti sunt ex incestu Sodomitico filiarum Lot cum patre in Sodomis, puta in Segor, uti notavit Lyranus et Vatablus. Hi ergo origine et nativitate fuerunt Sodomitæ. Hosce omnes in captivitatem Babylonicam abduxit Nabuchodonosor. Hic ergo Propheta, de more, tristibus læta subjungens, prædicit eorum liberationem et reditum. Idem de iis prædixit Jeremias, cap. xlviii, 47, et cap. xlix, 6. Ad litteram enim loquitur Propheta de reductione, tum harum gentium, tum Judæorum e Babylone. Nam multi ex Samaria, id est ex decem tribubus, mixti Judæis, id est duabus tribubus, inde sub Cyro redierunt. Sed sub hac reductione verius et potius intendit significare reditum Judæorum et gentium e servitute peccati et dæmonis ad libertatem gratiæ Christi, et Ecclesiæ ac regni cœlorum. Hæc est enim patria nostra felicior et feracior, quam Jerusalem, Sodoma et Samaria: et sic redimus ad «antiquitatem» nostram, ut ait hic Propheta, id est ad pristinum statum justitiæ et felicitatis. Ubi nota: Per Jerusalem Propheta intelligit Judæos; per Samariam Samaritanos, qui medii erant inter Judæos et Gentiles; per Sodomam Gentiles qui impie vivebant, ut Sodomitæ. Ponit enim unam Gentilium civitatem impiissimam pro omnibus: sicut Christus, Matth. xi, 21, 22 et 23, pro iisdem posuit Sodomam, Tyrum et Sidonem: et Isaias pro iisdem posuit Bosra et Edom, cap. xxxiv, 6; item Ægyptum, cap. xix, 21. Significat ergo Propheta fore, ut prius Sodoma, id est Gentiles; et Samaria, id est Samaritani, a peccati captivitate liberentur, et ad Ecclesiam veniant quam Jerusalem, id est Judæi: hosce enim post illos venturos. Ita Maldonatus. Et convertam reversionem (id est captivitatem, uti jam dixi) tuam in medio earum, — id est una cum illis: quasi non illas propter te, sed te propter illas liberare videar. Ita Maldonatus.
16:54
54. Ut portes ignominiam tuam, etc., consolans eas. — «Ignominiam,» qua scilicet in captivitate misera fuisti, ex qua jam redis, sicque consolaris Samariam et Sodomam in sua ignominia; quia consolatio est reorum, habere socium vel majorem in pœna. Ita Vatablus. Secundo et potius, in conversione ad Christum Judæi venerunt in medio gentium, id est inter gentes pari jure, imo inferiori et subordinato. Quia enim Christus missus fuit in salutem omnium gentium, totiusque mundi; hinc et consequenter missus fuit in salutem Judæorum. Hoc inviderunt gentibus Judæi, ideoque a Christo sunt aversi et rejecti, pauci vero conversi. Hæc fuit confusio Judæorum, et consolatio gentium ac salus. Hoc est quod ait Christus, Matth. viii, 11: «Dico autem vobis, quod multi ab Oriente et Occidente venient et recumbent cum Abraham, et Isaac, et Jacob in regno cœlorum: filii autem regni ejicientur in tenebras exteriores.» Ita Prado et Maldonatus.
16:55
55. Et soror tua Sodoma. — Significat gentes prius convertendas ad Christum, postea, in fine mundi Judæos, cum plenitudo gentium intraverit, Roman. xi, 26. Dices: Christus, Matth. cap. xv, 24, ait ad Chananæam: «Non sum missus nisi ad oves, quæ perierunt domus Israel.» Respondeo. Sensus est, q. d. Sum missus ut solis Judæis, utpote quibus promissus est Messias, corporalem præsentiam, ac per consequens Evangelii mei et miraculorum meorum gratiam, quam hic panem voco, exhibeam; unde et a S. Paulo, Rom. xv, 8, Christus vocatur minister circumcisionis, id est circumcisorum, hoc est doctor et prædicator Judæorum. Ita S. Hilarius in locum Matthæi citatum, et S. Augustinus tract. 31 in Joan. Christus ergo personaliter missus est ad Judæos, ut per eos, puta per Apostolos, converteret cæteras gentes totumque orbem. Ergo omnium gentium conversio fuit universalis, primus et adæquatus finis missionis Christi, inter quas continentur Judæi, ac deinde quælibet particulares gentes. Ad antiquitatem suam, — ad pristinam libertatem, et possessionem tum terrenam, tum potius spiritalem, puta Ecclesiæ, in qua ab olim in Adamo et Noe, omnes conscripti fuimus cives, imo hæredes et filii.
16:56
56 et 57. Non fuit autem Sodoma soror tua audita in ore tuo, in die superbiæ tuæ, antequam revelaretur malitia tua; sicut hoc tempore in opprobrium filiarum Syriæ, etc., Palæstinarum, etc., — q. d. Cum, o superba Jerusalem, peccares contra me, non es recordata, nec ullam fecisti mentionem peccatorum et pœnarum Sodomæ, ut te metu similis supplicii a similibus sceleribus revocares. Ita S. Hieronymus et Maldonatus. Secundo et nervosius, q. d. «In die superbiæ,» id est felicitatis et opulentiæ tuæ tempore, cum donis meis superbires; non dignabaris vel nominare peccatricem Sodomam, quasi tu justa esses et felix meo templo: sed nunc vides illam præ te justificari, cum revelatur tua malitia hoc tempore, ut sis in opprobrium et contemptum Syrorum et Philistinorum, qui sunt vicini tui. Ita Prado. Simili parabola Pharisæi despicientis publicanum, Christus proponit contemptum Judæorum contemnentium gentes, Luc. xviii, 10 et sequent.
16:57
57. Quæ ambiunt te per gyrum. — Ex Hebræo vertas cum Vatablo: Quæ te contemnebant, vel diripiebant circumquaque.
16:58
58. Scelus tuum et ignominiam tuam tu portasti. — Septuaginta: Tu portasti pœnam tuæ arrogantiæ et impietatum, ut quæ fastidiebas vel nominare Sodomam et gentes, jam eis postponaris in gratia et regno Christi.
16:59
59. Et faciam tibi, — puniam te per Chaldæos; sicut despexisti juramentum, id est exsecrationem, quam legis transgressoribus intentavi, Deut. cap. xxvii. Itaque irritasti pactum mecum initum, q. d. Pœnarum metu non es aversa a legis violatione, jam ergo eas sustine.
16:60
60. Et recordabor ego pacti mei tecum in diebus adolescentiæ tuæ; et suscitabo tibi pactum sempiternum, — q. d. Ego tamen, o Synagoga, licet a te despectus, te non deseram; sed recordabor pacti mei cum Abrahamo initi, quod scilicet ex ejus semine esset nasciturus Christus, salvator tuus et gentium, initi, inquam, cum adhuc esses adolescentula, imo in lumbis Abrahæ; vel potius pacti, scilicet cum Mose in Sina initi (tunc enim eras quasi adolescentula, ut dixit vers. 4); «recordabor,» ut te recipiam, ineamque tecum aliud pactum novum, tum per Zorobabel, tum potius per Christum, illudque sempiternum, Jerem. cap. xxxi, 31. Nam pactum sub Zorobabel non fuit sempiternum, nisi hyperbolice, id est diuturnum. Aliter Maldonatus; q. d. «Recordabor pacti mei,» id est puniam te secundum pactum meum. Nam in fœdere non solum promissa erant præmiorum, sed et pœnarum contra transgressores comminationes, Levit. cap. xxvi, q. d. Quia tu non es recordata pacti mei, ego ejus recordabor. Servabo enim illud in sumendo de te pœnas, eo comminatas: cum autem punivero te, auferam pactum illud, et dabo tibi pactum aliud sempiternum, quod est Evangelium.
16:61
61. Et recordaberis viarum tuarum, et confunderis: cum receperis sorores tuas te majores cum minoribus tuis, — q. d. Cum te ad gratiam et regnum Christi eveham, erubesces vitam et peccata præterita, Actor. ii, 17, miraberis meam bonitatem, qua sororem tuam majorem Samariam, et minorem Sodomam, id est gentes omnes vicinas, ad te deducam, ut eas in Ecclesiam et regnum tuum recipias, quasi filias. Hierosolymæ enim cœpit Ecclesia Christi; unde Hierosolymitana Ecclesia mater est fidelium omnium. Hinc Isaias, cap. lx, 4, sub nomine Jerusalem alloquens Ecclesiam: «Filii, ait, tui de longe venient,» q. d. Tunc non amplius superbe arrogabis tibi justitiam, nec sorores tuas, id est alias gentes, contemnes; sed summa reverentia veneraberis mea judicia, et summa gratitudine mihi devincta, gentes omnes ut sorores complecteris, et ut filias amabis. Non ex pacto tuo, — cum Mose et tecum inito in Sina (quod servos faciebat et regebat metu mortis), quod violasti; sed ex pacto meo, quod olim Abrahæ promisi, et nunc per Christum præstabo, quod est pactum faciens et adoptans te in filium, ac regens te spiritu charitatis et timoris filialis, puta pactum et Testamentum novum, quod est lex gratiæ, imo gratia Christi.
16:63
63. Et non sit tibi ultra aperire os, — q. d. Non audebis ultra conqueri, imo nec hiscere, aut mutire, cum videbis tuam indignitatem, meamque erga te clementiam et beneficentiam, qua quasi certabo cum tua impietate, eamque vincam et obruam. Mittam enim tibi tuisque Christum unigenitum meum, qui ibit quasi lux ad cœcos, vita ad mortuos, via ad errantes, veritas ad falsos et fallaces, salus ad ægros, fortitudo ad fragiles, redemptio ad captivos, justitia ad injustos, fons aquæ vivæ ad aridos, princeps pacis ad discordes, panis vitæ ad laborantes fame, Deus ad peccatores, eosque faciet sanctos, saturos, concordes, justos, liberos, sanos, fortes, veraces, vivaces, vegetos et lucidos. Tractat hoc argumentum Apostolus epist. ad Roman. præsertim cap. iii, ubi docet, nec Judæos, nec gentes debere gloriari de sua justitia, sed confundi ob sua peccata; ac laudare et gratias agere Deo, qui gratis indignis contulit gratiam, justitiam et salutem per Christum.
16:8
viene ispirata dalla Bibbia (I Sam. 16, 13; II Par. 23, 11; Ez. 16, 8-14); tuttavia il primo esempio di una unzione regale si trova presso i Visigoti nella Spagna. …
16:16
BAMÁH (EBR. «ALTURA»; PLURALE BĀMĀTH)
La Bibbia menziona l''Āšērāh, pl. 'Āšērīm (Deut. 12, 4; 7, 5, ecc.), i hammānīm (Lev. 26, 30; II Par. 14, 4) (v. Baal), tende (Ez. 16, 16, 18), altari eretti su colli elevati e vette di monti, sotto alberi frondeggianti, dove agli idoli si bruciavano profumi e si offrivano cibarie (Os. 4, 13; Ez. 6, 13) e banchetti …
… Turco, che li dedicò a Innocenzo X). Molto apprezzato fu anche De paradiso voluptatis (Roma 1605). Alla morte di M., che lasciava una nuova versione dei libri del Vecchio Testamento con commento letterale (mancano solo I-II Mach. e i profeti dopo Ez. 16, 16), i suoi scritti furono raccolti dal suo amico I. Aliaga, arcivescovo di Valenza, che li affidò al confratello Tommaso Turco; il domenicano Caspar Dinghens (m. nel 1678) pubblicò i …
16:20
… La Bibbia e i profeti hanno severo parole di condanna contro questi misfatti (cf. Ps. 105, 37 sgg.; Mich. 6, 7; Ier. 7, 31; 19, 5; 32, 35; Ez. 16, 20 sgg.; 20, 26).
16:21
Töpheth significa « focolare », « griglia », sull'orlo della fossa ardente, dove si ponevano a bruciare in cioccolato i bimbi dopo averli sgozzati (Ez. 16, 21). Iosia lo cosparse di ossa umane, rendendolo impuro (II Reg. 23, 10 e 16); l'idea del letamaio e del fuoco per consumare le immondizie e le carogne (David Qimbi), per quanto diffusa, …
Nel Vecchio Testamento M. è sempre messo in relazione con i sacrifici umani, particolarmente dei bimbi (Lev. 18, 21; 20, 2-5; I Reg. 11, 7; II Reg. 23, 10; Ier. 32, 35); essi venivano sgozzati (Ez. 16, 21) e quindi posti su una griglia (tōpheth) a bruciare, secondo la tipica espressione ebraica: ha-ābhīr... bā'ēl lam-mōlekh (II Reg. 23, 10) o ha-ābhīr lam-mōlekh (Lev. 18, 21; Ier. 32, …
16:23
… I passi biblici, specialmente della letteratura profetica, che dimostrano tale usanza, sono moltissimi (Os. 2; Is. 54; 62, passim; Jer. 2, 2 sgg.; 3; 31, 3 sgg.; Ez. 16, 23; ecc.); e di fatto l'usanza è riconosciuta dagli studiosi d'ogni tendenza. È quindi legittimo supporre che il C. sia una composizione sorta in qualche cenacolo di dotti e più israeliti, …
16:28
Nel Vecchio Testamento c'è la distinzione più netta tra il popolo di Dio (ὁ λαός) e «le genti» (τὰ ἐθνή), con la proibizione di relazioni matrimoniali e trattati d'amicizia (Ex. 34, 16; Esd. 9-10; Is. 7, 17; 30; 31; Jer. 2, 15; Ez. 16, 28, ecc.) e con l'esclusione dal culto e dal Tempio, per il grave pericolo dell'influsso idolatrico.
16:44
… componimenti didattici più sviluppati (Job 27, 1; 29, 1; Ps. 48 [49], 5; 77 [78], 2). Viene anche chiamato m. un detto popolare (I Sam. 24, 14); un apologo, un motto arguto (sinonimo di hīdhāh; cf. Ez. 17, 2); un motto satirico (Is. 14, 4; Ez. 13, 22 sg.; 16, 44; 18, 2 sg.). …
… Giuda ha nel suo grembo il Tempio, tenda dell'Altissimo; tale privilegio aggrava la sua responsabilità, perché ha peccato più di « sua sorella » Samaria (Ez. 16, 44-52; 23); deve quindi essere punito almeno come questa.
16:49
La catastrofe, già presentata da Mosè (Deut. 29, 22) come immagine dei castighi che colpiranno i nemici di Dio, è spesso rievocata nella tradizione biblica o con il solo nome di S. (Ez. 16, 49; Mt. 11, 23-24; Lc. 10, 12) o associata con G. (Am. 4, 11; Is. 1, 9; 13, 19; Ier. 23, 14; 49, 18; 50, 40; Mt. 10, 15; Rom. 9, 26; Iud. 7; II Pt. 2, 6: esempio per quelli che in …
16:60
Il suo regno sarà universale, definitivo e spirituale: Is. 11, 10; 42, 1-7; 49, 5 sgg.; 61, 1 sgg.; Ier. 31, 31-34 (=Hebr. 8, 8-12); Dan. 7, 14-27; 9, 24; avrà per centro di diffusione Sion (Os. 2, 19-24; Is. 2, 2 sgg.; Mi. 4, 2 sgg.; Ier. 31, 33; Ez. 16, 60 sgg.; 17, 23; ecc.); sarà fonte di benedizioni per tutte le genti (Ez. 34, 26 = Gen. 12, 2). Caratteristiche del regno del M.: la remissione dei peccati e la santità: Is. 56, 6; 57, 13; …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.