Ierusalem being beseeged, 3. the prophet telleth the king, that the enemies shal not preuaile (8. but the kingdome of Israel shal be destroyed) 10. geueth for a signe that a Virgin shal conceiue and bare a Sonne. 17. prophecieth also the captiuitie, and desolation of the kingdom of Iuda.
1And it came to pass in the days of Achaz the son of Joathan, the son of Ozias, king of Juda, that Rasin king of Syria and Phacee the son of Romelia king of Israel, came up to Jerusalem, to fight against it: but they could not prevail over it.Avvenne che a tempo di Achaz (figliuolo di Joathan, figliuolo di Ozia) re di Giuda, Rasin re della Siria, e Phacee figliuolo di Romelia, re d'Israele, andaron sopra a Gerusalemme per assalirla, e non poterono vincerla.AND it came to passe in the dayes of Achaz the sonne of Ioathan, the sonne of Ozias king of Iuda, there came vp Rasin the king of Syria, and Phacee the sonne of Romelia the king of Israel to Ierusalem, to fight against it: and they could not ouercome it.Et factum est in diebus Achaz, filii Joathan, filii Oziæ, regis Juda, ascendit Rasin, rex Syriæ, et Phacee, filius Romeliæ, rex Israël, in Jerusalem, ad præliandum contra eam: et non potuerunt 2And they told the house of David, saying: Syria hath rested upon Ephraim, and his heart was moved, and the heart of his people, as the trees of the woods are moved with the wind.Fu adunque recato avviso alla casa di David, e fu detto: La Siria ha fatto lega con Efraim. E il cuore di lei, e il cuore del suo popolo ne fu agitato, come sono agitati nelle selve gli alberi dalla forza del vento.And they told the house of Dauid, saying: Syria hath rested vpon Ephraim, & his hart was moued, and the hart of his people, as the trees of the wooddes are moued at the face of the winde.debellare eam. Et nuntiaverunt domui David, dicentes: Requievit Syria super Ephraim. Et commotum est cor ejus, et cor populi ejus, sicut moventur ligna silvarum a facie venti. 3And the Lord said to Isaias: Go forth to meet Achaz, thou and Jasub thy son that is left, to the conduit of the upper pool in the way of the fuller’s field.E il Signore disse ad Isaia: Va incontro ad Achaz tu, e colui, che rimane Jasub tuo figliuolo, alla fine del canale della pescaia superiore per la strada, che mena al campo de' Gualchierai:And our Lord sayd to Isaie: Goe forth to meete Achaz, thou, and Iasub thy sonne that is leaft, to the conduite of the vpper poole, in the way of the Fullers filde.Et dixit Dominus ad Isaiam: Egredere in occursum Achaz, tu et qui derelictus est Jasub, filius tuus, ad extremum aquæductus piscinæ superioris in via agri Fullonis; 4And thou shalt say to him: See thou be quiet: fear not, and let not thy heart be afraid of the two tails of these firebrands, smoking with the wrath of the fury of Rasin king of Syria, and of the son of Romelia.E gli dirai: Stattene quieto; non temere, e non si ammollisca il tuo cuore per que' due avanzi di fumanti tizzoni, per l'ira furiosa di Rasin re della Siria, e del figliuolo di Romelia:And thou shalt say to him: See thou be stil: feare not, and let not thine hart be afrayd of the two tailes of these smoking fyrebrands, in the wrath of the furie of Rasin the king of Syria, and of the sonne of Romelia.et dices ad eum: Vide ut sileas; noli timere, / et cor tuum ne formidet / a duabus caudis titionum fumigantium istorum, / in ira furoris Rasin, regis Syriæ, et filii Romeliæ;
5Because Syria hath taken counsel against thee, unto the evil of Ephraim and the son of Romelia, saying:E perchè abbia orditi contra di te cattivi disegni la Siria, Efraim, e il figliuolo di Romelia, dicendo:For that Syria hath taken counsel against thee, vnto the euil of Ephraim, and the sonne of Romelia, saying:eo quod consilium inierit contra te Syria in malum, / Ephraim, et filius Romeliæ, dicentes: 6Let us go up to Juda, and rouse it up, and draw it away to us, and make the son of Tabeel king in the midst thereof.Andiamo contro di Giuda, e risvegliamolo, e tiriamolo per forza a noi, e ponghiamo in mezzo a lui per re il figliuolo di Tabeel.Let vs goe vp to Iuda, and rayse it vp, and plucke it a way to vs, and make the sonne of Tabeel king in the middes therof.Ascendamus ad Judam, / et suscitemus eum, et avellamus eum ad nos, / et ponamus regem in medio ejus filium Tabeel. 7Thus saith the Lord God: It shall not stand, and this shall not be.Il Signore Dio dice così: Non sussisterà, e non sarà cosa tale:Thus sayth our Lord God: It shal not stand, & this shal not be.Hæc dicit Dominus Deus: / Non stabit, et non erit istud; 8But the head of Syria is Damascus, and the head of Damascus is Rasin: and within threescore and five years, Ephraim shall cease to be a people:Ma Damasco, capo della Siria, e Rasin, capo di Damasco (finiranno): e di qui a sessantacinque anni Efraim finirà di essere un popolo:But the head of Syria Damascus, & the head of Damascus Rasin: and yet threescore and fiue yeares, and Ephraim shal cease to be a people:sed caput Syriæ Damascus, / et caput Damasci Rasin; / et adhuc sexaginta et quinque anni, / et desinet Ephraim esse populus; 9And the head of Ephraim is Samaria, and the head of Samaria is the son of Romelia. If you will not believe, you shall not continue.E Samaria, capo di Efraim, e il figliuolo di Romelia, capo di Samaria, finirà. Se voi non crederete, non avrete stabilità.And the head of Ephraim Samaria, and the head of Samaria the sonne of Romelia. If you wil not beleue, you shal not be permanent.et caput Ephraim Samaria, / et caput Samariæ filius Romeliæ. / Si non credideritis, non permanebitis. 10And the Lord spoke again to Achaz, saying:E di nuovo parlò il Signore ad Achaz, dicendo:And our Lord added to speake to Achaz, saying:Et adjecit Dominus loqui ad Achaz, dicens: 11Ask thee a sign of the Lord thy God, either unto the depth of hell, or unto the height above.Domanda a tua posta al Signore Dio tuo un segno dal profondo dell'inferno, o lassù nell'eccelso.Aske a signe for thee of the Lord thy God vnto the depth of hel, or vnto the height aboue.Pete tibi signum a Domino Deo tuo, in profundum inferni, sive in excelsum supra.
12And Achaz said: I will not ask, and I will not tempt the Lord.E Achaz rispose: Nol chiederò, e non tenterò il Signore.And Achaz said: I wil not aske, and I wil not tempte our Lord.Et dixit Achaz: Non petam, et non tentabo Dominum. 13And he said: Hear ye therefore, O house of David: Is it a small thing for you to be grievous to men, that you are grievous to my God also?E disse: Udite adunque, casa di Davidde: E egli adunque poco per voi il far torto agli uomini, che fate torto anche al mio Dio?And he said: Heare ye therfore ô house of Dauid: Is it a smal thing for you, to be greuous to men, that you are greuous to my God also?Et dixit: Audite ergo, domus David. / Numquid parum vobis est molestos esse hominibus, / quia molesti estis et Deo meo ? 14Therefore the Lord himself shall give you a sign. Behold a virgin shall conceive, and bear a son and his name shall be called Emmanuel.Per questo il Signore darà egli stesso a voi un segno: Ecco, che una Vergine concepirà, e partorirà un figliuolo, e il nome di lui sarà detto Emmanuel.Therfore shal our Lord himselfe geue you a signe. Behold a virgin shal conceiue, and beare a sonne, & his name shal be called Emmanuel.Propter hoc dabit Dominus ipse vobis signum: / ecce virgo concipiet, et pariet filium, / et vocabitur nomen ejus Emmanuel. 15He shall eat butter and honey, that he may know to refuse the evil, and to choose the good.Ei mangerà butirro, e miele, affinchè sappia rigettare il cattivo, ed eleggere il buono.He shal eate butter and honie, that he may know to refuse euil, and choose the good.Butyrum et mel comedet, / ut sciat reprobare malum, et eligere bonum. 16For before the child know to refuse the evil and to choose the good, the land which thou abhorrest shall be forsaken of the face of her two kings.Imperocché prima, che il fanciullo sappia rigettare quel, che è cattivo, ed eleggere il buono, lasceranno la terra, che tu hai in orrore, i due suoi re.For before the childe know to refuse euil, and choose good, the land which thou doest detest shal be forsaken of the face of her two kinges.Quia antequam sciat puer reprobare malum et eligere bonum, / derelinquetur terra quam tu detestaris a facie duorum regum suorum. 17The Lord shall bring upon thee, and upon thy people, and upon the house of thy father, days that have not come since the time of the separation of Ephraim from Juda with the king of the Assyrians.Manderà il Signore per mezzo del re degli Assirj sopra di te, e sopra il popol tuo, e sopra la casa del padre tuo tali tempi, quali non furono dal dì, in cui si separò Efraim da Giuda.Our Lord wil bring vpon thee, & vpon thy people, and vpon the house of thy father, daies that came not since the daies of the separation of Ephraim from Iuda, with the king of the Assirians.Adducet Dominus super te, et super populum tuum, / et super domum patris tui, / dies qui non venerunt / a diebus separationis Ephraim a Juda, / cum rege Assyriorum.
18And it shall come to pass in that day, that the Lord shall hiss for the fly, that is in the uttermost parts of the rivers of Egypt, and for the bee that is in the land of Assyria.E avverrà, che in quel giorno il Signore chiamerà col fischio la mosca, che sta all'estremità de' fiumi dell'Egitto, e l'ape, che sta nella terra di Assur,And it shal be in that day: our Lord shal hisse to the flie, that is in the vtter most part of the riuers of Aegypt, and to the bee, that is in the land of Assur.Et erit in die illa: sibilabit Dominus / muscæ quæ est in extremo fluminum Ægypti, / et api quæ est in terra Assur; 19And they shall come, and shall all of them rest in the torrents of the valleys, and in the holes of the rocks, and upon all places set with shrubs, and in all hollow places.E verranno, e poseranno tutte nelle valli de' torrenti, e nelle caverne dei massi, e su tutti gli arboscelli, e in tutte le buche.And they shal come, and shal rest al in the torrentes of valleis, and in the caues of rockes, and in al shrubbe places, and in al holes.et venient, et requiescent omnes / in torrentibus vallium, / et in cavernis petrarum, / et in omnibus frutetis, et in universis foraminibus. 20In that day the Lord shall shave with a razor that is hired by them that are beyond the river, by the king of the Assyrians, the head and the hairs of the feet, and the whole beard.In quel giorno il Signore per mezzo di rasoio preso a nolo; per mezzo di quelli, che stanno oltre il fiume, per mezzo del re degli Assiri, raderò il capo, e il pelo de' piedi, e tutta quanta la barba.In that day our Lord shal shaue with a raser, hyred by them, that are beyond the riuer, by the king of the Assirians, the head, and the haires of the feete, and the whole beard.In die illa radet Dominus / in novacula conducta in his qui trans flumen sunt, / in rege Assyriorum, / caput et pilos pedum, / et barbam universam. 21And it shall come to pass in that day, that a man shall nourish a young cow, and two sheep.E avverrà in quel dì, che un uomo nutrirà una vacca, e due pecore;And it shal be in that day: a man shal nourish a young cowe, and two ewes.Et erit in die illa: / nutriet homo vaccam boum, et duas oves, 22And for the abundance of milk he shall eat butter: for butter and honey shall every one eat that shall be left in the midst of the land.E pell'abbondanza del latte mangerà burro: imperocché burro, e miele mangerà chiunque sarà lasciato sopra la terra.And for the abundance of milke he shal eate butter: for butter and honie shal euerie one eate, that shal be leaft in the middes of the land.et præ ubertate lactis / comedet butyrum; / butyrum enim et mel manducabit / omnis qui relictus fuerit in medio terræ.
23And it shall come to pass in that day, that every place where there were a thousand vines, at a thousand pieces of silver, shall become thorns and briers.E avverrà in quel dì, che qualunque luogo dove erano mille viti (valutate) mille denari di argento, sarà ridotto a spine, e sterpi.And it shal be in that day: euerie place where there shal be a thousand vines, for a thousand peeces of siluer, they shal be into thornes and bryers.Et erit in die illa: omnis locus ubi fuerint / mille vites, mille argenteis, / in sinas et in vepres erunt. 24With arrows and with bows they shall go in thither: for briers and thorns shall be in all the land.Vi anderanno colle saette, e coll'arco, perchè sterpi, e spine occuperanno tutta la terra.With arrowes and bow they shal goe in thither: for bryers and thornes shal be in al the land.Cum sagittis et arcu ingredientur illuc: / vepres enim et spinæ erunt in universa terra. 25And as for all the hills that shall be raked with a rake, the fear of thorns and briers shall not come thither, but they shall be for the ox to feed on, and the lesser cattle to tread upon.E tutti i monti, i quali si coltiveranno col sarchiello, non avranno più il terrore delle spine, e degli sterpi, e saran pascolo del bue, e saran pestati dal bestiame.And al mountaines, that shal be weeded with a weeding hooke, the terrour of thornes and bryers shal not come thither, and it shal be for the oxe to feede on, and cattle to treade vpon.Et omnes montes qui in sarculo sarrientur, / non veniet illuc terror spinarum et veprium: / et erit in pascua bovis, et in conculcationem pecoris.
7:1
Year of the World 3262, Year before Christ 742.
Calmet
Achaz. This must be seventeen years later than the former prediction, 4 Kings 15:37. The kings of Syria and Israel jointly attacked Juda, but were forced to raise the siege of Jerusalem. The next year they came separately, and committed the following ravages. The news of their junction threw all into confusion, ver. 2. Isaias was then sent to inform the king, that the designs of his enemies should not take effect. Yet the two kings obtained each a victory. But they could not dethrone Achaz, as they intended. (Calmet)
Watson
Paine traduces this prophecy as a lie, asserting that they succeeded. What! did they make Tabeel king? ver. 6. The Israelites would not even keep the captives who had been taken, 2 Chronicles 28:15. (Watson, let. 5.)
Worthington
Achaz had been made captive before. But now the Lord defeated the projects of his enemies, as he will the conspiracy of heretics against his Church. (Worthington)
7:3
Calmet
Jasub. This name was mysterious: Shear-Jashub means "the rest shall return" from Babylon, or be converted under Ezechias, Isaias 10:22. (Calmet)
Haydock
Protestants, Go "thou, and Shear-Jashub, thy son, at the end of the conduit," etc. (Haydock)
7:4
Tails. So he styles the two kings in derision. The distrust of Achaz was punished by the loss of many of his subjects, but he was not dethroned, having engaged the Egyptians and Assyrians to attack his enemies, ver. 17.
7:6
Tabeel. Chaldean, "whom we shall think proper." He will not so much as name him.
7:8
Rasin. Both the king and his capital shall be ruined.
And five. Capellus (p. 497.) would read six and five; or, in eleven years time. But (Calmet) Ephraim was led captive twenty-one years after, and the Cutheans took their place when sixty-five years had elapsed. (The year of the world 3327., Usher)
Calmet
Most people date from the prophecy of Amos to the ruin of Samaria, just sixty-five years. The former solution seems preferable. (Calmet)
7:9
Haydock
Continue. Septuagint, "and will not understand, even the Lord," etc. (Haydock)
Grotius
Hebrew, "and since you do not believe," (Calmet) or "because you are not confirmed" by a miracle. (Grotius)
7:11
Calmet
Above. Require it to thunder, (1 Kings 12:17.) or the earth to open, Numbers 16:28. (Calmet)
7:12
St. Jerome
Lord. He was afraid of being forced to relinquish his evil ways. (St. Jerome)
Though an idolater, he knew he ought not to tempt God.
7:14
St. Jerome
Virgin, halma, (Haydock) one secluded from the company of men. Alma in Latin signifies "a holy person," and in Punic "a virgin." The term is never applied to any but "a young virgin." If it meant a young woman, what sort of a sign would this be? (St. Jerome)
Bossuet
It was indeed above the sagacity of man to declare that the child to be born would be a boy, and live till the kings should be destroyed. But the prophet undoubtedly speaks of Jesus Christ, the wonderful, etc., (chap. 9:5.) as well as of a boy, who should prefigure him, and be an earnest of the speedy destruction of the two kings. He was to be born of Isaias, (chap. 8:4.) and of all the qualities belonging to the true Emmanuel, only that regards him, which intimates that the country should be delivered before he should come to years of discretion, ver. 16. (Calmet, Diss.) (Bossuet)
The Fathers generally apply all to Christ.
Calmet
Called. Or shall be in effect, Isaias 1:26. (Calmet)
Worthington
The king hardly trusted in God's mercies, whereupon the incarnation of Christ, etc., is foretold. (Worthington)
7:15
Calmet
Honey. Like other infants. (Calmet)
Tertullian
The new baptized received some to remind them of innocence. (Tertullian, cor. 3.)
Menochius
Christ shall be true man. (Menochius)
7:16
Calmet
Good. Being arrived at the age of discretion, Achaz engaged the Assyrians to invade Damascus. Its citizens and four tribes were carried into captivity the year following. Phacee only survived another year, the year of the world 3265. This was a pledge, that what regarded the son of the virgin would also be accomplished. (Calmet)
Menochius
Land of the enemy. (Calmet) (4 Kings xvi.) (Menochius)
7:17
Assyrians. His aid shall prove the greatest scourge, (2 Paralipomenon 28:20.) while the Idumeans and Philistines shall also ravage the country. (2 Paralipomenon 28:17.) Achaz has vainly trusted in man.
7:18
Of Egypt. The Idumeans, etc., dwell on the borders, Isaias 5:26. Yet many explain this of the victories of Nabuchodonosor and Nechas.
7:20
Calmet
Razor. Or cut off with scissors all the hair, as was done with lepers, (Leviticus 14:9.) and Levites, Numbers 8:7. The country shall be pillaged, and all shall be in mourning. (Calmet)
Theodoret
The men shall be despised as no better than women and cowards. (St. Jerome) (Theodoret)
Calmet
Hired. With large sums. (Calmet)
7:22
Land. Pastures shall be so large, (Menochius) though uncultivated, the greatest part of the inhabitants being removed.
7:23
Calmet
Pieces. Sicles. This was the price of the best vineyards, Canticle of Canticles 8:2. (Calmet)
Haydock
Now people may hunt in them. (Haydock)
Calmet
The subjects of Achaz were much reduced. (Calmet)
7:24
Menochius
Thither. The hedges shall be rooted up (Haydock) or neglected, so that cattle may graze. (Menochius)
Calmet
Two sorts of mountains are specified; some for vineyards, and others for pasture. (Calmet)
7:1
Before this, the kinges of Syria and of Israel had taken king Achaz in battel and caried avvay great spoyles, 2. Paral. 28. But presuming, to do the like againe, God suffered them not to preuaile. My stically this signified that heretikes of diuers sectes conspire together, to impugne the Catho like Church. VVhich they do much afflict, and terrifie, but can neuer ouerthrow i•. S. Ierom in hunc lo•••.
Concordanza 4. Reg. 16
7:12
Though Achaz vvas very vvicked and committed idolatrie, 4. Reg. 16. 2. Par. 28. yet he beleued in God Almightie, knovving that he ought not to tempt him.
7:14
Vpon occasion of Gods mercie promised vvithout mans desert, which king Achaz hardly beleued, to confirme the same with a farre greatter example, God inspired the Prophet also to forshevv the greater mysterie of Christs Incarnation, his conception & birth of a virgin, for the redemption of •l mankind.
7:15
Concordanza Luc. 1.
7:20
Concordanza 4. Reg. 19.
7:2
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 16.13
… and of the same soul it says again, Which formeth the spirit of man within him . And of the Angels it is said in the Psalms, Who maketh His Angels spirits, and His ministers a flame of fire . And of the wind it saith, Thou shalt break the ships of Tarshish with a violent spirit ; and, As the tree in the wood is shaken by the spirit
7:4
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.20.3
3. On this account, therefore, the Lord Himself, who is Emmanuel from the Virgin,
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.13
… “Therefore,” says he, “the Lord himself shall give you a sign ; behold, a virgin shall conceive, and bear a son.” Now a sign from God would not have been a sign, unless it had been some novel and prodigious thing. Then, again, Jewish cavillers, in order to disconcert us, boldly pretend that Scripture does not hold that a virgin, but only a young woman,
7:9
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.20
… And thus she may evidently be regarded as having discerned the law, instead of breaking it. This will prove to be the faith which was to confer intelligence likewise. “If ye will not believe,” says (the prophet), “ye shall not understand.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.25
… so neither will any be the Lord of heaven nor the Father of Christ but He in whom all these attributes consistently meet. For He conceals by His preparatory apparatus of prophetic obscurity, the understanding of which is open to faith (for “if ye will not believe, ye shall not understand”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.11
… Now it is these whom God had threatened for “loving Him indeed with the lip, whilst their heart was far from Him,” in these angry words: “Ye shall hear with your ears, and not understand; and see with your eyes, but not perceive;” and, “If ye will not believe, ye shall not understand;”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 1.6
In Isaiah: “And if ye will not believe, neither will ye understand.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 3.43
In Genesis: “And Abraham believed God, and it was counted unto him for righteousness.” Also in Isaiah: “And if ye do not believe, neither shall ye understand.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 5.4
… When will a young woman choose a virgin life, or a young man live soberly, if they believe not that for chastity there is a crown that fadeth not away ? Faith is an eye that enlightens every conscience, and imparts understanding; for the Prophet saith, And if ye believe not, ye shall not understand
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 31
… And it may be worth while to relate from what sources the Samaritans were made up; since all this country is called Samaria. Whence then did they receive their name? The mountain was called “Somor” from its owner ( 1 Kings xvi. 24 ): as also Esaias saith, “and the head of Ephraim is Somoron” (
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 3
I Believe , therefore, is placed in the forefront, as the Apostle Paul, writing to the Hebrews, says, “He that cometh to God must first of all believe that He is, and that He is a rewarder of those who believe on Him.” The Prophet also says, “Except ye believe,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Christian Doctrine 2.12
… And he calls the Jews his “flesh,” on account of the relationship of blood. Again, that passage from the same prophet Isaiah:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 7.6
… in order that there may be neither a confusion of persons, nor such a distinction as that there should be any inequality. And if this cannot be grasped by the understanding, let it be held by faith, until He shall dawn in the heart who says by the prophet, “If ye will not believe, surely ye shall not understand.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 15.2
… “They who eat me shall still be hungry, and they who drink me shall still be thirsty.” For they eat and drink because they find; and they still continue seeking because they are hungry and thirst. Faith seeks, understanding finds; whence the prophet says, “Unless ye believe, ye shall not understand.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Faith and the Creed 1
… For it is written, “Unless ye believe, ye shall not understand.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 4
These things you do not understand, because, as the prophet said, "Unless you believe, you shall not understand."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 12.46
46. According to the teaching of the Catholic Church, the Christian mind must first be nourished in simple faith, in order that it may become capable of understanding things heavenly and eternal. Thus it is said by the prophet: "Unless ye believe, ye shall not understand."
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 22.53
… so that understanding is the reward of a pious belief of what is not yet understood. The meaning I have given to these words, "Thou hast desired wisdom; keep the commandments, and the Lord shall give it thee," I find also in the passage, "Unless ye believe, ye shall not understand;"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 15.24
… Rightly she now hears, the husband being present: “Woman, believe me.” For there is that in thee now which can believe, since thy husband is present. Thou hast begun to be present with the understanding when thou calledst me a prophet. Woman, believe me; for if ye believe not, ye will not understand.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 27.7
7. “But,” saith He, “there are some among you that believe not.” He said not, There are some among you that understand not; but He told the cause why they understand not. “There are some among you that believe not,” and therefore they understand not, because they believe not. For the prophet has said, “If ye believe not, ye shall not understand.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 29.6
… For since it was a great and profound matter that had been spoken, the Lord Christ Himself did certainly see that all would not understand this so profound a matter, and He gave counsel in the sequel. Dost thou wish to understand? Believe. For God has said by the prophet: “Except ye believe, ye shall not understand.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 45.7
… the other says, It has said the truth, and what it has said is good, but we do not understand it. This latter, because he believes, now knocks, that he may be worthy to have it opened up to him, if he continue knocking; but the other still hears the words, “If ye believe not, ye shall not understand.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 69.2
… I shall speak then as I can, and let each of you who is able receive it. As He gives, I speak; as He gives, the receiver receiveth; and as He giveth, there is faith for him who cannot yet receive with understanding. For, saith the prophet, “If ye will not believe, ye shall not understand.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 13.18
… If however any more subtle inference of man’s argumentation and reasoning seems opposed to this interpretation, it should be avoided rather than brought forward to the destruction of the faith (for we gain not faith from understanding, but understanding from faith, as it is written: “Except ye believe, ye will not understand”
Socrate Scolastico † 440 d.C. The Ecclesiastical History of Socrates Scholasticus 3.23
… Moreover, that man in Christ was united to the Godhead, so that while he was apparently but man, he was the invisible God, and that both these things are most true, the divine books of Christians distinctly teach. But the heathen before they believe, cannot understand: for it is a divine oracle that declares
7:10
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 43
… And the land shall be forsaken, which thou shalt with difficulty endure in consequence of the presence of its two kings. But God shall bring on thee, and on thy people, and on the house of thy father, days which have not yet come upon thee since the day in which Ephraim took away from Judah the king of Assyria.’
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 66
… And the land shall be forsaken, which thou shalt with difficulty endure in consequence of the presence of its two kings. But God shall bring on thee, and on thy people, and on the house of thy father, days which have not yet come upon thee since the day in which Ephraim took away from Judah the king of Assyria.’ ”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.21.4
… Behold, a virgin shall conceive, and bear a son; and ye shall call His name Emmanuel. Butter and honey shall He eat: before He knows or chooses out things that are evil, He shall exchange them for what is good; for before the child knows good or evil, He shall not consent to evil, that He may choose that which is good.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus i.34
… But Ahaz said, I will not ask, neither will I tempt the Lord . And he said, Hear ye now, O house of David; is it a small thing for you to weary men, but will ye weary my God also? Therefore the Lord Himself shall give you a sign. Behold, a virgin shall conceive, and bear a son, and shall call His name Immanuel, which is, being interpreted, God with us.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 2.10
… it is no trifling contest unto you with men, since God supplies the struggle. On this account God Himself will give you a sign. Behold, a virgin shall conceive, and shall bear a son, and ye shall call His name Emmanuel. Butter and honey shall He eat; before that He knows to prefer the evil, He shall exchange the good.”
7:11
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.21.6
6. But what Isaiah said, “From the height above, or from the depth beneath,”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus i.35
… The Lord is related to have spoken to Ahaz thus: “Ask a sign for thyself from the Lord thy God, either in the depth or height above;”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 12.2
… I think, moreover, that in Isaiah—as if signs could be shown both from the earth and from heaven, the true being from God, but “with all power and signs and lying wonders” those from the evil one—it was said to Ahaz, “Ask for thyself a sign from the Lord thy God in the depth or in the height.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 12.22
22. But the Jews say again, This was said to Ahaz in reference to Hezekiah. Well, then, let us read the Scripture: Ask thee a sign of the Lord thy God, in the depth or in the height
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.19
… Thus when about to speak of the Incarnation the prophet says: “Ask thee a sign.” And when the king had said: “I will not ask, neither will I tempt the Lord,” the answer was: “Behold a Virgin shall conceive.”
7:13
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.19.3
… He therefore, the Son of God, our Lord, being the Word of the Father, and the Son of man, since He had a generation as to His human nature from Mary—who was descended from mankind, and who was herself a human being—was made the Son of man.
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.21.5
5. And when He says, “Hear, O house of David,”
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 9
Begin we, therefore, to prove that the Birth of Christ was announced by prophets; as Isaiah ( e.g. ,) foretells, “Hear ye, house of David; no petty contest have ye with men, since God is proposing a struggle. Therefore God Himself will give you a sign; Behold, the virgin shall conceive, and bear a son, and ye shall call his name Emmanuel”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 8
… A heavenly contest was exhibited, and the servant of God was crowned in the struggle of the promised fight. This is the contest which the prophet Isaiah of old predicted, saying, “It shall be no light contest for you with men, since God appoints the struggle.”
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 9
… “Ye shall see your life hanging in doubt night and day, and ye shall not believe Him.” Him, too, Isaiah alludes to: “There shall go forth a rod from the root of Jesse, and a flower shall grow up from his root.” The same also when he says: “Behold, a virgin shall conceive, and bear a son.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 1
“And when he says ‘Hear ye now, Oh House of David’
7:14
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Ephesians: Shorter and Longer Versions 18
… For says [the Scripture], “Behold, a virgin shall be with child, and shall bring forth a son, and He shall be called Immanuel.”
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Antiochians 3
… “A Son,” they say, has been given to us, on whose shoulder the government is from above; and His name is called the Angel of great counsel, Wonderful, Counsellor, the strong and mighty God.” And concerning His incarnation, “Behold, a virgin shall be with Child, and shall bring forth a Son; and they shall call his name Immanuel.”
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Philippians 3
… For “the Word became flesh.” For “Wisdom builded for herself a house.” And God the Word was born as man, with a body, of the Virgin, without any intercourse of man. For [it is written], “A virgin shall conceive in her womb, and bring forth a son.”
san Giustino † 165 d.C. The First Apology 33
And hear again how Isaiah in express words foretold that He should be born of a virgin; for he spoke thus: “Behold, a virgin shall conceive, and bring forth a son, and they shall say for His name, ‘God with us.’ ”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.19.2
… Now, the Scriptures would not have testified these things of Him, if, like others, He had been a mere man. But that He had, beyond all others, in Himself that pre-eminent birth which is from the Most High Father, and also experienced that pre-eminent generation which is from the Virgin,
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.21.1
1. God, then, was made man, and the Lord did Himself save us, giving us the token of the Virgin. But not as some allege, among those now presuming to expound the Scripture, [thus:] “Behold, a young woman shall conceive, and bring forth a son,”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.33.11
… Again, there are those who say, “He is a man, and who shall know him?” and, “I came unto the prophetess, and she bare a son, and His name is called Wonderful, Counsellor, the Mighty God;”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.12
And challenge us first, as is your wont, to consider Isaiah’s description of Christ, while you contend that in no point does it suit. For, to begin with, you say that Isaiah’s Christ will have to be called Emmanuel;
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.13
… And indeed very properly; for he has paved the way for the incredible thing being believed, by giving a reason for its occurrence, in that it was to be for a sign. “Therefore,” says he, “the Lord himself shall give you a sign ; behold, a virgin shall conceive, and bear a son.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.10
… Such a nativity (if one may call it so) the mythic stories assign to Castor or to Hercules. Now, if this distinction be observed, that is to say, if He be Son of man as born of His mother, because not begotten of a father, and His mother be a virgin, because His father is not human—He will be that Christ whom Isaiah foretold that a virgin should conceive,
Tertulliano † 220 d.C. On the Flesh of Christ 2
Clearly enough is the nativity announced by Gabriel. But what has he to do with the Creator’s angel? The conception in the virgin’s womb is also set plainly before us. But what concern has he with the Creator’s prophet, Isaiah?
Tertulliano † 220 d.C. On the Flesh of Christ 17
… He who was going to consecrate a new order of birth, must Himself be born after a novel fashion, concerning which Isaiah foretold how that the Lord Himself would give the sign. What, then, is the sign? “Behold a virgin shall conceive and bear a son.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Flesh of Christ 21
… I should like to go more closely into this discussion. “Behold,” says he, “a virgin shall conceive in the womb.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Flesh of Christ 23
… “Behold, this child is set for the fall and rising again of many in Israel, and for a sign that shall be spoken against.” The sign (here meant) is that of the birth of Christ, according to Isaiah: “Therefore the Lord Himself shall give you a sign : behold, a virgin shall conceive and bear a son.”
Tertulliano † 220 d.C. On the Resurrection of the Flesh 20
… But, in truth, all are not figures, but there are also literal statements; nor are all shadows, but there are bodies too: so that we have prophecies about the Lord Himself even, which are clearer than the day. For it was not figuratively that the Virgin conceived in her womb; nor in a trope did she bear Emmanuel, that is, Jesus, God with us.
sant'Ippolito † 235 d.C. The Refutation of All Heresies 5.3
… And into this (gate), he says, no unclean person shall enter, nor one that is natural or carnal; but it is reserved for the spiritual only. And those who come hither ought to cast off their garments, and become all of them bridegrooms, emasculated through the virginal spirit. For this is the virgin
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus i.35
… The Lord is related to have spoken to Ahaz thus: “Ask a sign for thyself from the Lord thy God, either in the depth or height above;” and afterwards the sign is given, “Behold, a virgin shall conceive, and bear a son.”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. The Epistles of Cyprian 8
… This is the contest which the prophet Isaiah of old predicted, saying, “It shall be no light contest for you with men, since God appoints the struggle.” And in order to show what this struggle would be, he added the words, “Behold, a virgin shall conceive and bear a son, and ye shall call His name Emmanuel.”
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 12
… whoever does not acknowledge Him to be God, would lose salvation which he could not find elsewhere than in Christ God. For in the same way as Isaiah says, “Behold, a virgin shall conceive and bear a son, and ye shall call His name Emmanuel, which is, interpreted, God with us;”
san Gregorio Taumaturgo † 270 d.C. Four Homilies 3
… espoused, not united; espoused, yet kept intact. And for what purpose was she espoused? In order that the spoiler might not learn the mystery prematurely. For that the King was to come by a virgin, was a fact known to the wicked one. For he too heard these words of Isaiah: “Behold, a virgin shall conceive, and bear a son.”
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 5.8.10
“God in truth became man, and the Lord himself saved us, giving the sign of the virgin; but not as some say, who now venture to translate the Scripture, ‘Behold, a young woman shall conceive and bring forth a son,’
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 17.9
… and that we call Him God, this we learned from Isaiah. And His government was laid upon His shoulder; for He bare His cross, and went out from Jerusalem. And that He was born as a child , Isaiah again said:— Lo, the virgin shall conceive and bear; and His name shall be called Immanuel, which is, our God with us.
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. On the Incarnation of the Word 32
… 3. For Jews in their incredulity may be refuted from the Scriptures, which even themselves read; for this text and that, and, in a word, the whole inspired Scripture, cries aloud concerning these things, as even its express words abundantly shew. For prophets proclaimed beforehand concerning the wonder of the Virgin and the birth from her, saying: “Lo, the
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 1.13
… and the Galatians were after the time, in making much of circumcision now. And to miss the person was the lot of the Jews, and is still, who think that of one of themselves is said, ‘Behold, the Virgin shall conceive, and bear a Son, and they shall call his Name Emmanuel, which is being interpreted, God with us
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 14
… Moses, for instance, ‘A prophet will the Lord raise up unto you of your brethren, like unto me; to him hearken in all that he commands you.’ Isaiah again, ‘Behold, a virgin shall conceive and bear a son, and ye shall call his name Emmanuel
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 59
… For he ‘takes hold of the seed of Abraham ,’ as the apostle said; whence it behoved Him to be made like His brethren in all things, and to take a Body like us. This is why Mary is truly presupposed, in order that He may take it from her, and offer it for us as His own. And this Isaiah pointed to in his prophecy, in the words: ‘Behold the Virgin
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 60
… But our faith is right, and starts from the teaching of the Apostles and tradition of the fathers, being confirmed both by the New Testament and the Old. For the Prophets say: ‘Send out Thy Word and Thy Truth ,’ and ‘Behold the Virgin shall conceive and bear a son, and they shall call His name Emmanuel, which is being interpreted God with us
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 12.2
… herein also the Saviour being found true, who said, I am come in My Father’s name, and ye receive Me not: but if another shall come in his own name, him ye will receive . It is well also to put a question to the Jews. Is the Prophet Esaias, who saith that Emmanuel shall be born of a virgin, true or false
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 12.21
21. We ask further, of whom cometh He and how? And this Esaias tells us: Behold! the virgin shall conceive in her womb, and shall bring forth a Son, and they shall call His name Emmanuel
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Against Marcionists and Manichæans 3
… For instance the patriarch predicted it saying “Thou didst spring from a tender shoot my son: thou didst lie down and slumber as a lion;” and Esaias saying “Behold the Virgin shall conceive and bear a son and they shall call His name Emmanuel;”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 5
And what goes before also establishes this interpretation. For he doth not merely say, “Behold, the Virgin shall be with child,” but having first said, “Behold, the Lord Himself shall give you a sign,” then he subjoins, “Behold, the Virgin shall be with child.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 41
… as he is wont continually to do: and indeed as it is the way of every prophet. For so Jerusalem, the prophet said, should be “called a city of righteousness;” ( Is. i. 26 .) yet it was not so called. What then? Did the prophet speak false? By no means. For he is speaking of the issue of events. And that Christ too should be called Immanuel; (
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 9
The words of the Prophets concerning Him, “A Virgin shall conceive and bring forth a Son,”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 22.21
… “The tongue of the sucking child cleaveth to the roof of his mouth for thirst; the young children ask for bread and no man breaketh it unto them”? In those days, as I have said, the virtue of continence was found only in men: Eve still continued to travail with children. But now that a virgin has conceived
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 66.10
… There give to him your breasts, let him suck your learned bosom, let him rest in the midst of his heritage, his feathers as those of a dove overlaid with silver and his inward parts with the brightness of gold. This young child, this mere boy, who is fed on butter and honey,
san Girolamo † 420 d.C. The Perpetual Virginity of Blessed Mary 4
… and would not all have given their opinion against her as an adulteress, like Susanna? for at the present day, now that the whole world has embraced the faith, the Jews argue that when Isaiah says,
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 1.32
32. Isaiah tells of the mystery of our faith and hope:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 18.46
… For so had the prophet foretold: “Behold, a virgin shall conceive in the womb, and bring forth a Son, and they shall call His name Immanuel, which, being interpreted, is, God with us.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Concerning Faith of Things Not Seen 5
… and do ye still fear to believe in Him, in Whom ye ought rather to have feared not to believe? What? doubt ye, or refuse ye to believe, the travail of a Virgin, whereas ye ought rather to believe that it was fitting that so God should be born Man. For this also receive ye to have been foretold by the Prophet;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Concerning Faith of Things Not Seen 7
… What? seemeth it to you a vain or a light thing. and think you it to be none, or a little, divine miracle, that in the name of One Crucified the whole human race runs? Ye saw not what was foretold and fulfilled concerning the human birth of Christ, “Behold, a Virgin shall conceive in the womb, and shall bear a Son;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 13.3
… "There shall be a Root of Jesse, which shall rise to reign in the nations; in Him shall the Gentiles trust." And again: "Behold, a virgin shall conceive and bear a son, and they shall call His name Emmanuel,"
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Grace of Christ, and on Original Sin 2.29
… Whence the apostle also says: “We having the same spirit of faith, according as it is written, I believe, and therefore have I spoken; we also believe, and therefore speak.” Out of very faith was it said, “Behold, a virgin shall conceive and bear a son, and they shall call His name Emmanuel,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Harmony of the Gospels 1.26
… That prediction we see now in its fulfilment in Christ. For it was of this line that the Virgin was born, concerning whom a prophet of the people of Israel and of the God of Israel sang in these terms: “Behold, a virgin shall conceive, and bear a son; and they shall call His name Emmanuel.” For by interpretation, Emmanuel means, “God with us.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 2.10
10. Doth this peradventure perplex you, that I said of a virgin, and Paul saith of a woman? Let not this perplex you; let us not stop here, for I am not speaking to persons without instruction. The Scripture saith both, both “of a virgin,” and “of a woman.” Where saith it, “of a virgin? Behold, a virgin shall conceive, and bear a Son.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Seven Books of John Cassian on the Incarnation of the Lord, Against Nestorius 2.3
… And so the prophet Isaiah says: “Behold a virgin shall conceive and bear a Son, and they shall call his name Emmanuel, which is interpreted God with us.”
Sozomeno † 450 d.C. The Ecclesiastical History of Sozomen 1.1
… And of the rest of the prophets some declared beforehand the birth of Christ, His ineffable conception, the mother remaining a virgin after His birth, His people, and country.
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Counter-statements of Theodoret 1
… We therefore confess even “the form of the servant” to be God on account of the form of God united to it; and we bow to the authority of the prophet when he calls the babe also Emmanuel, and the child which was born, “Angel of great counsel, wonderful Counsellor, mighty God, powerful, Prince of peace, and Father of the age to come.”
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Letters 28
… He saith not and to seeds, as if in many, but as it in one, and to thy seed which is Christ .” Isaiah’s prophecy also he might have grasped by a closer attention to what he says, “Behold, a virgin shall conceive and bear a Son and they shall call His name Immanuel,” which is interpreted “ God with us
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 24
… “The Lord swore truth to David, and He shall not frustrate it: of the fruit of thy loins will I set upon thy seat ;” hence the Lord again says through Isaiah: “behold a virgin shall conceive in her womb, and shall bear a Son, and His Name shall be called Emmanuel, which is interpreted, God with us
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 72
… I am with you all the days, even till the end of the age .” For not in vain had the Holy Ghost said by Isaiah: “Behold! a virgin shall conceive and shall bear a Son, and they shall call His name Emmanuel, which is, being interpreted, God with us
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.14
Moreover, since the enemy of our salvation was keeping a watchful eye on virgins, according to the prophecy of Isaiah, who said, Behold a virgin shall conceive and bare a Son and shall call His name Emmanuel, which is, being interpreted, ‘God with us
7:15
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 9
… as Isaiah ( e.g. ,) foretells, “Hear ye, house of David; no petty contest have ye with men, since God is proposing a struggle. Therefore God Himself will give you a sign; Behold, the virgin shall conceive, and bear a son, and ye shall call his name Emmanuel” (which is, interpreted, “God with us” ): “butter and honey shall he eat;”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis iv.1.8
… that He ought also to eat butter and honey,
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis iv.1-2.8
… respecting Him, and not perceiving in a manner palpable to their senses that He had proclaimed liberty to the captives, nor that He had built up what they truly consider the city of God, nor cut off “the chariots of Ephraim, and the horse from Jerusalem,” nor eaten butter and honey, and, before knowing or preferring the evil, had selected the good.
7:16
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 2.6.4
… and that the prophet might show more clearly that no sense of sin had ever entered into Him, he says, “Before the boy could have knowledge to call upon father or mother, He turned away from wickedness.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 13.24
… and for this reason some Latin interpreters have preferred to render it by “breath” rather than “spirit.” For this word occurs also in the Greek in
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 3.14
… For thus says Isaiah the prophet, Before the child shall know to prefer the evil, he shall choose the good; because before the child knows good or evil, he refuses wickedness by choosing the good
7:20
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 70.2
… My efforts promote the advantage of Christ’s family, my so-called defilement with an alien increases the number of my fellow-servants. Hosea took a wife of whoredoms, Gomer the daughter of Diblaim, and this harlot bore him a son called Jezreel or the seed of God. Isaiah speaks of a sharp razor which shaves “the head of sinners and the hair of their feet;”
7:1
1. Et factum est in diebus Achaz. — Praecedens prophetia, cap. vi, contigit Isaiae anno quo mortuus est Ozias: ergo ab illa usque ad hanc fluxerunt sedecim anni, quibus regnavit Joatham pater Achaz. Sub Joatham prophetasse quaedam Isaiam, patet ex cap. 1, vers. 1; quaenam illa fuerint nonliquet: non enim in serie capitum servatur series temporum, ut patet in Jeremia: nonnulli censent visionem cap. praeced. contigisse mortuo Ozia, cum jam regnaret Joatham. ASCENDIT RASIN. — Vide historiam, lib. IV Reg. cap. xv et xvi, et lib. II Paralip. cap. xxviii, ubi dicitur Judaeam ob peccata Achaz graviter et saepius Deo puniente fuisse vastatam a regibus Syriae et Samariae, ac tandem cum ab eis Achaz metueret obsidionem et excidium, implorasse opem Theglatphalasar regis Assyriorum. ET NON POTUERUNT DEBELLARE EAM. — Est prolepsis: haec enim verba postponenda sunt; nam haec Isaiae prophetia praecessit, fuitque causa hujus liberationis: nam cum jam ingrueret rumor belli, et metus Rasin et Phacee Judaeae inhiantium, promisit Isaias Deum, qui antea immiserat Rasin et Phacee in Judaeam ut eam punirent, nunc eamdem tutaturum, irritosque eorum conatus redditurum, eo quod ipsi non missu et nutu Dei, ut ante, sed proprio motu et ambitione Judaeam jam plane perdere et evertere cogitarent. Ita S. Thomas. 2. Et nuntiaverunt domui David. — Id est duabus tribubus quae adhaeserunt stirpi Davidis, cum decem aliae facerent schisma, crearentque sibi regem Jeroboam. Secundo, et aptius, «domui,» id est familiae regiae Davidis, puta regi Achaz, ejusque fratribus et cognatis. Unde sequitur: «Et commotum est cor ejus,» scilicet regis. Vide Can. XVII. Requievit Syria, — q. d. Syria et Rasin ejus rex junxit se, et, ut Septuaginta vertunt, conspiravit; et, ut Vatablus, societatem iniit cum Ephraim, id est cum decem tribubus, quarum caput erat Samaria sita in tribu Ephraim, puta cum Phacee rege Israel, contra Achaz et duas tribus Juda et Benjamin illi adhaerentes, illique subjectas. Sic 1 Reg. VII., dicitur: «Requievit Israel post Dominum,» id est iterum sociavit se Domino, coepit rursus Deo adhaerere, eumque colere. Et commotum est cor ejus (expavit, perculsus est, contremuit) SICUT LIGNA A FACIE VENTI, — commoventur et impelluntur. Significatur summa Achaz et Judaeorum trepidatio. Qualis enim erat rex, talis erat et populus: similes habebant labra lactucas. Regis est esse cordatum in rebus tristibus, et pavida populi corda animare: verum rex impius et pavet ipse primus, et pavoris auctor est subditis. Semper enim pavet mala conscientia. 3. Egredere. — Achaz impius afflictus non confugit ad Deum in templo, sed urbe egreditur ut secum deliberet de modo bellum hoc evadendi; unde ei licet indigno jubetur occurrere Isaias, et promittere victoriam. QUI DERELICTUS EST JASUB FILIUS TUUS. — Hebraice est Sear Jasub filius tuus: filius ergo Isaiae dictus est Sear Jasub. Ita Vatablus, Pagninus, Osorius, Forerius. Noster Interpres cum Septuaginta decurtat nomen, solumque eum vocat Jasub, tum ut innuat mysterium latens in voce Sear, quod mox explicabo, tum quia sic saepe alibi fit, ut cum Idumaea vocatur Duma, Isaiae xxi, 11, Jerusalem vocatur Salem, Hierosolyma Solima, Ben Ammi vocatur Ammon, Gen. xix, 38, Bethlemites vocatur Lemites, I Paral. xx, 5, in Hebraeo. Sic Mardochaeus dicitur fuisse «de stirpe Jemini,» Esther cap. II, id est de Benjamin, sive Benjaminita, uti explicatur Esther XI. Nota: Deus non tantum per res et symbola, sed etiam per nomina solet prophetare. Sic enim, Osee cap. 1, jussit proles suas nuncupare: «Non misericordiam consecuta, Non populus meus.» Sic Christo, cap. seq., imponit nomen: «Accelera spolio, detrahere, festina praedari.» Ita et hic Isaias Dei instinctu filio suo imposuit nomen Sear Jasub, id est derelictus redibit, vel reliquiae convertentur, ut significaret populum Judaicum, qui cladibus praecedentibus a Rasin, Phacee, et aliis illatis supererat, ab excidio quod eis hi duo reges jam intentabant, liberandum esse: hacque de causa jussit Deus, ut Isaias pater filium hunc suum duceret ad Achaz. Fabulantur Judaei Isaiam duos habuisse filios, scilicet Rabsacem, qui transfugit ad Assyrios, et hortatus est Judaeos, ut se pariter Assyriis dederent, IV Reg. XVIII, et hunc, qui propterea dictus est Sear, id est derelictus, quod alio fugiente ad hostes hic apud patrem relictus sit. Alii filium hic non carnis, sed disciplinae accipiunt, ut filius sit idem quod discipulus Isaiae, quomodo IV Reg. vi, vocantur filii Prophetarum eorum discipuli. Ita R. Salomon et R. David ex R. Jonatha. Unde Chaldaeus vertit, egredere nunc in occursum Achaz, tu et reliqui, qui non peccaverunt, et qui conversi sunt a peccato discipuli tui: quasi jubeatur hic Isaias cum discipulis suis egredi in occursum Achaz. Hoc secuti nonnulli Catholici, opinantur Isaiam non fuisse uxoratum, sed coelibem. Verum «qui derelictus est filius tuus Sear Jasub,» simpliciter et plane significat eum fuisse filium Isaiae naturalem et secundum carnem, non discipulum. Tropologice, Sear Jasub significat justos et sanctos, qui sunt verum Dei semen ex Deo nati, ex omni suo periculo et angustiis tandem incolumes Deo duce evasuros. Allegorice, Achaz sunt Judaei, Isaias est Christus, Jasub sunt Apostoli Christi, qui multos Judaeorum ab exitio aeterno liberarunt, et ad Christum ac salutem converterunt. Anagogice, quomodo a terrenis ad coelestia quis convertatur, et perducatur, vide apud S. Basilium. IN VIA AGRI FULLONIS, — ubi ob vicinum aquaeductum piscinae, id est lacunae superioris, plures erant officinae fulloniae, quae in urbe ob inopiam aquarum et loci esse non poterant: fullones enim ad pannos purificandos et tingendos copia aquarum indigent, atque loco aperto ad eos siccandos. 4. VIDE UT SILEAS. — Vide ut quiescas, ut quieto sis animo, et secure recumbas in mea hac promissione et protectione, ne timeas Syros et Samaritas, q. d. Tu, o Achaz! cum tuis percelleris et trepidas audito rumore hostium, pone hos metus, hos fluctus, sis animo tranquillo: ego tuebor te cum urbe. Ita Cyrillus, Procopius et Haymo. Unde sequitur: «Noli timere.» Secundo, «vide ut sileas,» q. d. Noli desperare, et desperabundus Deum blasphemare (erat enim Achaz impius): noli etiam trepidus cogitare de imploranda ope Assyriorum; sed quiesce fidenter in Deo, ejusque auxilio quod tibi promitto. NOLI TIMERE A DUABUS CAUDIS TITIONUM FUMIGANTIUM. (Quae sint hae caudae titionum explicat subdens:) IN IRA (hebraice enim bet, id est in, saepe capitur pro מן min, id est a, ab) FURORIS RASIN ET FILII ROMELIAE. — Hos ergo duos reges Syriae et Israel assimilat duabus caudis, sive extremitatibus titionum, qui igne extracti fumigant, sed mox exstinguuntur: quia pari modo hi duo reges ira, superbia et animositate bellandi contra Judaeos accensi, solum fumum, id est molestiam, scilicet metum aliquem, Judaeis attulerunt; nam ignis, id est vis et potentia eorum, mox cum regno exstincta et deleta est a Theglatphalasar rege Assyriorum, IV Reg. xvi et xvii. 7 et 8. Haec dicit Dominus: Non stabit, et non erit istud, (q. d. Ego Deus evertam hoc Rasin et Phacee consilium, faciamque ut) caput Syriae (scilicet solius, sit) Damascus, et caput (id est rex, solius) Damasci (puta Syriae, cujus metropolis est Damascus, sit) Rasin, — q. d. Non ergo Rasin quidquam Judaeae sibi subjiciet, aut adjunget regno Damasci, sed soli Syriae et Damasco, uti hactenus fecit, dominabitur. Ita S. Hieronymus, Basilius et Haymo. Secundo, Sanchez ex his verbis colligit, quod Rasin et Phacee haeredem suum, aeque ac regem Judaeae, destinarint hunc filium Tabeel, ita ut ipse tam Judaeae quam Syriae et Samariae dominaretur, quodque voluerint metropolim, caput et arcem horum trium regnorum constituere Jerusalem: unde Deus hoc elidens ait: Non Jerusalem, sed Damascus erit caput Syriae. Tertio et optime, Cyrillus per zeugma in omnibus hisce repetit verbum desinet quod sequitur, hoc modo: non stabit hoc eorum arrogans consilium: sed e converso caput Syriae Damascus desinet corruetque, et caput, id est rex, Damasci Rasin desinet, et desinet Ephraim esse populus; et caput, id est metropolis, Ephraim, puta Samaria desinet; et caput, id est rex, Samariae filius Romeliae desinet. Hic sensus maxime planus est et appositus. Duorum enim regum superbum supercilium, quo Judaeae excidium cogitabant, in ipsorum caput retorquet, ac ipsismet idem exitium et ruinam intentat, idque clare explicat cap. sequent., vers. 4, itaque reipsa contigisse patet: nam Theglatphalasar et Assyrii vastaverunt et subegerunt tam Syriam quam Samariam, IV Reg. cap. xvi, xvii et xviii. 8. ADHUC SEXAGINTA ET QUINQUE ANNI, ET DESINET EPHRAIM ESSE POPULUS. — Tradunt Hebraei in Seder Olam, cap. xix, et ex iis S. Hieronymus, Haymo, S. Thomas, Procopius, Hugo et Dionysius, hos 65 annos computandos esse non ab Achaz, sub quo haec vaticinatus est Isaias, sed a prophetia Amos, cap. v, vers. 27, et cap. VII, vers. 11, qui idem quod hic Isaias prophetavit anno 25 Oziae regis Juda, biennio ante terraemotum, qui contigit anno 27 Oziae. Nam si a 23 anno Oziae computes, restabunt ex annis Oziae (qui 52 annis regnavit) anni 27. His adde 16 annos Jonatham, et 16 Achaz, denique 6 Ezechiae (nam anno ejus 6 capta est Samaria), invenies annos 65, q. d. Ego Isaias repeto et confirmo prophetiam Amos, quae vulgo nota et trita est, scilicet quod ab ejus vaticinio inchoando, post 65 annos vastabitur Samaria. ET PONAMUS REGEM IN MEDIO EJUS (in eo) FILIUM TABEEL. — Tabeel hebraice significat bonum et commodum Deum. Unde aliqui putant «Tabeel» esse nomen idoli, sive Dei Gentium, cujus epithetum est bonus, vel optimus et maximus, quasi dicant: Ponamus in templo Judaeorum deum nostrum Tabeel excluso Deo ipsorum, ut sic nobiscum coalescant in unum regnum, aeque ac fidem et religionem: hac enim de causa Jeroboam fecit idola, puta vitulos aureos, ut populum sibi devinctum detineret. Secundo, Chaldaeus vertit, ponamus in eo regem qui nobis bonus sit et commodus. Verum vox filium significat Tabeel hominem fuisse, non idolum: rursum non Tabeel, sed ejus filium designatum fuisse regno Judae. Tabeel, ergo fuit nomen proprium viri, qui vel sanguine, vel arcta amicitia et obligatione junctus fuit cum Rasin et Phacee regibus, cujus proinde filium virum strenuum, sibique obstrictum voluerint creare regem Judaeae, ita tamen ut eis maneret devinctus, verbi gratia subjectus aut feudatarius. Ita Cyrillus et alii. Dices: Terraemotus ille, ante quem Amos prophetavit, contigit sub Ozia, ut patet Zachar. xiv, 5, et sub Jeroboam, ut patet Amos 1, 1. Atqui Ozias coepit regnare anno 27 Jeroboam, ut patet IV Reg. xv, 1. Porro Jeroboam regnavit 41 annis: ergo quatuordecim annis tantum regnavit Ozias cum Jeroboam, quibus consignanda est jam dicta prophetia Amos, quia sub utroque hoc rege contigit, ut dixi: ergo non 27, sed ut summum 14 anno Oziae prophetavit Amos, indeque hos 65 annos inchoari oportet. Respondeo Oziam coepisse regnare anno 27 Jeroboam, scilicet regnantis cum patre, qui annus regni Jeroboam, solius post patrem regnantis, erat annus 14, ut colligitur ex IV Regum xiv, 23, collato cum II Paralipom. xxv, 1, ubi dicitur Amasias pater Oziae regnasse 29 annis, ejusque anno 15, coepisse regnare Jeroboam. Ergo cum Jeroboam regnavit Amasias 14 annos, tuncque mortuus est, et statim successit ei Ozias filius eodem anno 14, a quo usque ad 41 Jeroboam numerantur anni 27, quibus cum Jeroboam regnavit Ozias vel Azarias. Ita Cajetanus ibidem et alii. Porro quod nonnulli addunt Oziam lepra percussum eo tempore quo factus est terraemotus (utraque enim haec poena punitum fuisse ejus sacrilegium), difficultatem habet: nam sic 25 annis fuisset leprosus, ideoque separatus a populo, ac consequenter totidem annis regnum pro eo administrasset filius Joatham; hoc autem falsum est: nam Joatham, moriente patre Ozia, tantum erat 25 annorum, ut patet II Paralip. XXVII, nisi dicas optimates pro Ozia et Joatham puero administrasse regnum, donec Joatham adolesceret in eam aetatem, qua per se posset illud administrare. Secundo, paulo aliter hos annos computant Vatablus et Forerius, scilicet ab anno 17 Jeroboam filii Joas; illo enim anno prophetasse haec Amos; ergo ex Jeroboam (qui 41 annis regnavit) regno supersunt 24 anni: his adde decem Manahem, 2 Phaceiae, 20 Phacee, et 9 Osee (nono enim ejus anno capta est Samaria), habebis annos 65 quos quaerimus. Sed hic computus non consentit cum communi Hebraeorum computu, quem jam assignavi: nam Oziae annus 27, a quo Hebraei hos 65 annos inchoant, incidit non in 17, sed in 14 Jeroboam. Tertio, Sanchez putat hos 65 annos non futurum, sed praeteritum spectare, sensumque esse, q. d. «Adhuc,» id est abhinc 65 annis praedicta est ab Amos vastitas Samariae, eaque illi revera, uti praedicta est, obtinget. Sed vox adhuc et desinet, futurum significare solet, non praeteritum; neque ab Amos ad Isaiam interfluere potuerunt 65 anni, ut patet ex dictis. 9. SI NON CREDIDERITIS (scilicet mea ope vos liberandos ab excidio, quod vobis intentant Rasin et Phacee, quodque ipsosmet et cum regnis suis puniam et evertam), non permanebitis — in regno vestro, sed aeque ut ipsi captivi abducemini cum decem tribubus fratribus vestris, sustinentes eorum poenam quorum secuti estis infidelitatem. Ita S. Hieronymus, Haymo, S. Thomas, Rupertus et alii. In Hebraeo autem pulchra est paronomasia: אם לא תאמינו כי לא תאמנו im lo taaminu ki lo teamenu, q. d. «Qui non confidit, non confidet;» vox aman enim in cal significat credere, in niphal esse firmum, stabilem, consistere et permanere. Septuaginta vertunt, si non credideritis, non intelligetis, quod saepe citant S. Augustinus, Chrysostomus, Cyprianus et alii Patres. 11. Pete tibi signum. — Erat Achaz incredulus aeque ac impius, diffidebatque prophetiae Isaiae et Dei auxilio: offert ergo ei Deus per Prophetam probationem per signum et miraculum, q. d. Pete in confirmationem prophetiae meae, et veritatis quam praedixi, scilicet vos liberandos esse, et hostes vestros evertendos, signum quod lubet: visne ut scindatur terra, et grandi hiatu infernus pateat, an vero ut coeli aperiantur, aut sol stet uti fecit Josue, rursumque faciam filio tuo Ezechiae? dic, elige, praestabo et efficiam quod elegeris. Ita Chaldaeus et Abulensis in hunc locum Isaiae. 12. NON PETAM. — S. Ambrosius, in Psalm. CXVIII, serm. 8, vers. 4, et alii, putant Achaz ex modestia et humilitate noluisse petere signum, ne videretur tentare Deum: sed quia Propheta contra eum vers. sequenti excandescit, et quia Achaz erat idololatra, hinc verius videtur eum ex hypocrisi et impietate ita respondisse; quia a Deo aversus, eique diffidens fidebat demoniis, et idola sua statuerat consulere, atque opem Assyriorum implorare. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Basilius, Rupertus. Secundo, Forerius et Sanchez censent Achaz, confisum opibus suis et auxilio Assyriorum, noluisse rem hanc plane Deo committere, ne videretur Deum tentare per miraculum, cum humana posset adhibere media et subsidia, quibus se rem confecturum putabat. Verum regis impietas, et Isaiae increpatio quae sequitur, eum ulterius progressum ostendunt, praesertim quia Achaz facile videbat nullam hic esse tentationem Dei, si acceptaret signum quod Propheta ultro offerebat; ficte ergo dicit: «Non tentabo Dominum.» 13. AUDITE ERGO, DOMUS DAVID: NUMQUID PARUM VOBIS EST, MOLESTOS ESSE HOMINIBUS? — q. d. Vestra impietate, incredulitate et diffidentia, o Achaz! vosque ejus proceres et consiliarii, qua oracuris meis diffiditis, eaque quasi falsa aut vana contemnitis, ideoque signa quae offero despicitis et respuitis; non tantum mihi, sed et Deo, cujus ex ore loquor, haecque promitto, molesti, increduli et injurii estis, et, ut Septuaginta vertunt, agonem redditis, quasi dicant: Videmini cum Deo velle colluctari, eumque fatigare et taedio afficere, dum assidue vestra impietate eum irritatis, et nunc maxime cum eum tam magna ultro promittentem contemnitis, quin et falsitatis vel impotentiae, quasi non possit vos a Rasin et Phacee liberare, tacite accusatis. 14. PROPTER HOC DABIT DOMINUS IPSE VOBIS SIGNUM. — q. d. Quia tu, o Achaz! cum tuis non facitis, quod debetis, ut occurratis Deo vestro, et non creditis Deum vos posse liberare a Rasin; hinc Deus faciet aliquid dignum se, non quod debet, sed quod misericorditer decernit, scilicet dabit longe mirabilius et potentius, quam sit haec liberatio vestra a me hic praedicta, signum potentiae, bonitatis et misericordiae suae; dabit, inquam, vobis non in persona vestra, quia vos increduli et indigni estis, sed in nepotibus vestris, juxta Can. XXXIV, ut, cum illi hoc signum viderint, scilicet per Christum se liberatos esse ab hostibus longe potentioribus, puta morte, peccato et diabolo, cujus typus est haec liberatio Hierosolymae ab invasione Syrorum et Samaritarum; tunc credant me vera prophetasse tam de typo hoc, quam de ejus antitypo, puta tam de liberatione hac a Rasin et Phacee, quam de redemptione generis humani a potestate diaboli per Christum. Avolat enim Propheta more suo a typo ad rem significatam, puta ad Christum, juxta Canon. IV. Simile signum non praevium et prognosticum, sed sequens et quasi posthumum, rememorativum videlicet, et confirmativum prophetiae praecedentis, scilicet liberationis Jerusalem ab obsidione Sennacherib, datur Ezechiae, IV Reg. xix, 29: «Tibi, inquit, hoc erit signum: Comede hoc anno quae repereris: in secundo autem anno, quae sponte nascuntur: porro in tertio anno seminate et metite.» Haec autem messis facta est, postquam Angelus cecidit 185 millia in exercitu Sennacherib. Simile signum datur Moysi educturo filios Israel ex Aegypto, Exodi III, 12: «Hoc, inquit, habebis signum, quod miserim te: Cum eduxeris populum meum de Aegypto, immolabis Deo super montem istum.» Simile signum datum est Sauli, I Regum x, 1. Hic sensus planus est et obvius. Adde, cum rex Achaz signum sibi a Deo oblatum respueret, Propheta ipsum revocat ad fundamentum foederis, quod ne impii quidem palam rejicere auderent, puta ad Messiam, a quo pendebat omnis populi salus, idque Judaei credebant et sperabant. Sensus ergo est, q. d. Tu quidem, o rex impie! promissionem respuendo, decretum Dei evertere velles: sed frustra. Nam sancta et inviolabilis manebit ejus sanctio; nec absistent tua perfidia et ingratitudo, quo minus Deus populo suo perpetuus sit liberator. Tandem enim Messiam Judaeorum Gentiumque redemptorem et salvatorem ex Virgine suscitabit. Secundo, Sanchez putat hoc signum dari, non quasi futura conceptio Virginis, et incarnatio Emmanuelis signum sint victoriae Judaeorum contra Rasin et Phacee; sed e converso, scilicet quod victoria Judaeorum contra Rasin et Phacee signum erit conceptionis Virginis et partus Emmanuelis, q. d. Nunc cum minus dignus apparet rex Achaz impius et incredulus, ut in illum Deus sit beneficus, magis efferet et ostendet se Dei misericordia: dabit enim vobis promissae opis contra Rasin et Phacee complementum, in signum alterius majoris beneficii, nempe spiritualis salutis, quam afferet aliquando de Virgine natus Emmanuel, qui ex te tuisque posteris, o Achaz! descendet, tuumque et Davidis regnum labans restituet, cap. xi, 1. Tertio, plenissimus erit sensus, si utrumque jam dictum conjungas: vox enim signum hic indeterminate et ample sumitur, ut sit idem quod res nova, stupenda, ac portentum, tamque typo quam antitypo convenit; nam tam liberatio haec Hierosolymae a Syriis et Samaritis, signum erat futurae liberationis generis humani a peccato et diabolo per Emmanuelem Christum, quam e converso: unde utrumque hoc caput ita conjungit et innectit Isaias, quasi unum idemque sit, et utrumque alteri mire congruit et correspondet. Nam primo, sicut mira fuit Dei benignitas, quod Judaeos liberarit a Rasin et Phacee: ita mira, imo major fuit, quod homines per Christum liberarit a tyrannide diaboli. Secundo, sicut Deus hic Judaeos, quia non crediderunt Dei promissis, permisit captivos duci in Babylonem: ita eorum posteros tempore Christi ob incredulitatem permisit capi et vastari a Romanis. Tertio, tam hic quam ibi fuit Emmanuel, id est nobiscum Deus. Hisce ergo de causis hoc signum virginis parientis Emmanuelem, potius quam aliud aliquod hic datur a Deo. Adde signum, proprie hic posse capi novo sensu, q. d. Cum videritis virginem parientem, tunc ex eo quasi signo certo scitote, instare tempus redemptionis mundi, cujus typus erit haec redemptio et liberatio vestra de manu Rasin. Nam virgo pariens non alium pariet, quam redemptorem mundi, quem omnibus hisce capitibus vobis praenuntio, nunc clare et expresse, nunc obscure et implicite per umbram et figuram. Quia enim Achaz contemptor signorum Dei, iis est indignus, hinc non ei, sed posteris ejus fidelibus futuris, hoc nascituri Messiae do signum, scilicet partum virginis, ut cum eam cognoverint peperisse, sciant ex partu hoc natum esse Messiam. Nec enim decet Messiam nasci nisi ex virgine, nec vicissim virginem decet alium parere quam Messiam. Denique noster Blasius Viegas in cap. XII Apocal., comm. 3, sect. 14 et 15, et Barradius, tom. IV, lib. VIII, cap. vi, ad illa verba: Ecce virgo: «Nec nos, inquit, affirmamus, partum Virginis fuisse signum liberationis Achaz. Pollicebatur quidem regi signum liberationis, si petere vellet. Cum nollet, a praesentibus ad futura, a typo ad veritatem Prophetae intellectum traduxit.» Subdit, «signum sumi non pro signo liberationis, sed pro miraculo hoc sensu: Dabit vobis Dominus signum, id est ingens miraculum virginei partus.» Symbolice S. Gregorius, in Psalm. IV Poenitent.: «Signum, ait, fuit populis illa Christi sine virili commixtione nativitas, quod his qui credunt in nomine ejus, daturus erat potestatem filios Dei fieri: his videlicet qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt. Sicut namque B. Maria Christum peperit virgo, et post partum incorrupta permansit: ita et Mater Ecclesia filios Deo sine dolore generat, et virgo semper illibata perseverat. Qui in hoc quoque quod Deum toto corde diligunt, patrem se Deum habere evidenter ostendunt.» Moraliter, nota «propter hoc»: hinc enim vide indolem Dei aliam esse quam hominum, qui cum incidunt in homines difficiles, aversos, inimicos et impios, contrahunt et retrahunt se, concipiunt odia et iras, optant vindictam, etc.; Deus vero qui magnifico et liberalissimo est animo, sua pietate certat cum impietate hominum, nec patitur se ab ea vinci: quocirca tunc maxime se beneficum ostendit, cum videt homines esse miserrimos et pessimos, uti hic Achaz ingrato et pessimo ultro promittit Verbi incarnationem. Pari modo cum Christus incarnatus est, mundus erat maxime corruptus, ideoque egebat maximo medico, scilicet Christo, quem Deus mira sua clementia tunc eis submisit, ut ubi abundavit iniquitas, ibi abundaret gratia, uti per Christum effectum est, qui per se et Apostolos homines bestiarum more viventes in homines, imo in Angelos, commutavit. Impiis ergo et inimicis benefacere divinum est. Hoc imitentur sancti Religiosi et Christiani omnes: ita vincent in bono malum, nec tantum Dei, sed et hominum gratiam sibi conciliabunt, atque sua bonitate et beneficentia expugnabunt aliorum malitiam et maledicentiam. Hoc novum victoriae genus docet philosophia non Aristotelis, sed Dei et Christi. Ita dicebat Sancta illa rogata quomodo ad sanctitatem pervenisset: «Nunquam a quoquam laesa sum, quin ei peculiare beneficium rependerim.» non modo a delicti offensa liberare, sed et inter familiares adoptare solitus, et ob id a Laurentio Hungariae Palatino reprehensus: «Tibi, inquiebat, utile videtur hostem occidere, quia mortui bella non excitant. At ego inimicum occido, dum parco; et amicum facio, dum extono.» Praeclare sentiebat pulchrius esse et gloriosius hostem benefaciendo quam pugnando vincere et amicum facere. Ita Aeneas Sylvius, lib. II De Gestis Alphonsi. Alphonsus Aragonum rex, expugnato Stephano, centuriones ac milites qui sibi maledixerant, mira cum humanitate excepit; cum alii eos morte mulctandos censerent, ait: «Malim ex clementia et humanitate erga hostes quam ex victoria laudem pacisci.» David, regno pulsus ab Absalomo filio, eo in acie caeso misit Sadoc et Abiathar sacerdotes ad seniores Juda, dicens: «Fratres mei vos, os meum, et caro mea vos, quare novissimi reducitis regem? Et Amasae (qui castris hostium praefuerat) dicite: Nonne os meum, et caro mea es? Haec faciat mihi Deus, et haec addat, si non magister militiae fueris coram me omni tempore pro Joab.» Audi fructum et successum hujus clementiae et beneficentiae: «Et inclinavit cor omnium virorum Juda, quasi viri unius: miseruntque ad regem, dicentes: Revertere tu, et omnes servi tui.» Haec ergo munificentia Davidis omnium etiam rebellium animos inflexit, ut eum accerserent regnumque ei restituerent, II Regum xix, 12. Theodosius Imperator interrogatus, cur neminem qui intulisset injuriam, morte mulctasset? respondit: «Utinam potius mihi potestas esset, eos qui mortui sunt ad vitam denuo revocandi! sic enim Deum imitarer, qui solus mortuos resuscitat.» Testis est Socrates, lib. VII, cap. XXII. Leo Imperator solebat dicere: «Sicut sol quibus affulserit, iis calorem suum impertit: ita etiam Imperator eis clemens et beneficus sit quos aspexerit.» Testis est Zonaras, tom. III. Spiridion Trimethuntis in Cypro Episcopus, a fastu alienus, pavit oves: media nocte fures stabula aggressi, dum surripere pecudes student, invisibili vi apud stabula vincti sunt; cumque diluxisset, accessit ad gregem, illosque videns vinctos solvit, fures multum hortatus ut justis laboribus, et non per injuriam victum quaererent, arieteque donatos dimisit, festive addens: «Ne frustra, inquit, vigilasse videamini.» Ita Socrates, lib. II, cap. VIII. Adolescens quidam ab Arianis subornatus, S. Gregorium Nazianzenum interficere tentans, cum arcana Dei potentia ita fuisset repressus, ut tantum scelus detestaretur, et ad pedes Nazianzeni provolutus cum lacrymis veniam postularet, res- Sigismundus Imperator hostes bello superatos, pondit Nazianzenus: «Propitius tibi Christus sit, o charissime! tibique ipse ignoscat qui me quoque servavit: hoc solum ad facinoris purgationem a te peto, ut haeresim execreris, meusque fias, atque ad Deum accedas, ipsique sinceram et voluntariam servitutem offeras.» Idem ad suos cives volentes affligere haereticos, a quibus fuerant afflicti: «Hoc ego, ait, pro ultione habeo, ut ii a quibus injuria lacessiti fuimus, salutem consequantur, veraque et divina esse confiteantur ea, quae non ita pridie insectabantur.» Testis est Gregorius presbyter in Vita Nazianzeni. Apollonius monachus et martyr, cum in carcere Philemon choraules omnibus eum opprobriis oneraret, suspirans: «Fili, inquit, misereatur tui Deus; et nihil horum quae in me modo obloquendo effudisti, reputet ad peccatum.» His dictis ille corde compunctus, et fidem quam persequebatur suscepit, et non recusavit martyrium. Ecce virgo concipiet. — Perfide Symmachus Ebionaeus, Aquila et Theodotion, qui fuerunt Judaei proselyti, nostrique Judaei, et nuper Castalion et Oecolampadius verterunt, ecce juvencula concipiet. Quod Judaei sic explicant, q. d. Juvencula, scilicet uxor Achaz, antea sterilis, nunc concipiet et pariet filium, vel Ezechiam vel aliquem alium. Dico ergo, de fide est sic vertendum esse, «ecce virgo concipiet;» et haec verba intelligenda esse de B. Virgine Deipara, integra et intacta virginitate Christum Dominum concipiente et pariente; ita ut qui hoc neget, sit haereticus, ut fuit Helvidius, contra quem scripsit S. Hieronymus. Id patet Matth. 1, 20 et 23. Et probatur, quia Hebraeum alma, praesertim cum articulo he העלמה haalma, uti hic est, non juvenculam (hanc enim significat נערה naara, et potius בתולה betula; quod communiter virginem, cum adjuncto tamen conjugatam significat, ut patet Joel. 1, 8, ubi Septuaginta betula vertunt nuptam), sed virginem significat; ita enim verterunt Septuaginta, Chaldaeus, Noster et veteres Rabbini, apud Galatinum, lib. VII, cap. XIII. Radix enim עלם alam significat abscondere: inde alma dicitur virgo abscondita et incognita viro. Hinc in lingua Punica, quae Hebraeae affinis est, virgo vocatur alma, inquit S. Hieronymus. Tertio, B. Virginem parituram Christum praedixit Jeremias, cap. XXXI, vers. 22: «Creavit Dominus novum super terram: Femina circumdabit virum.» Vide ibi dicta. Objiciunt Judaei: Proverb. cap. xxx, 19, dicitur: «Quartum penitus ignoro, scilicet, viam viri in adolescentula.» Hebraice enim est בעלמה baalma; ergo alma significat adolescentulam viro cognitam, etiamsi eam esse cognitam, si id ipsa neget, difficile sit probare, cum vix ullum copulae praeteritae remaneat vestigium. Respondet Sanchez sensum esse: Ignoro viam viri baalma, id est ad virginem absconditam, quae fugit oculos virorum et domi se abdit, q. d. Facilius invenies in aere viam aquilae, et in mari viam navis, quam vestigia virorum ad januam virginis illius, quae nunquam se viris videndam offert, imo eos aversatur et fugit, ideoque est alma, id est abscondita. Quarto, et optime, legendum est cum Latinis et Septuaginta, viam viri in adolescentia, non «adolescentula:» corrupte ergo in Hebraeo legitur baalma pro בעלמות baalmut. Sensus ergo est, q. d. Difficillimum est cognoscere quid fecerit, quidve agit adolescens, qui fervore sanguinis et spirituum in alia et alia studia, cogitationes, operaque ac loca statim abripitur. Objicit secundo Calvinus (qui negat penetrationem corporum (ita ut duo sint in eodem loco) Deo esse possibilem; ac proinde negat Virginem manentem virginem peperisse, sicuti negat Christum post resurrectionem clausis januis ad discipulos introiisse) non convinci B. Virginem manentem virginem concepisse et peperisse Christum, quia haec verba: «Ecce virgo concipiet,» possunt accipi in sensu diviso, non composito, q. d. Quae antea fuerat virgo, illa jam post copulam, non virgo, sed corrupta concepit. Verum hoc commentum clare refellit S. Matthaeus, cap. 1, vers. 20 et 23, ubi, ut omne dubium tollat, dicit: «Quod in ea natum est (non de viro Joseph, sed) de Spiritu Sancto est.» Ergo Virgo manens virgo concepit ex Spiritu Sancto. Deinde subdit: «Hoc autem totum factum est, ut adimpleretur quod dictum est a Domino per Prophetam dicentem: Ecce virgo in utero habebit, et pariet filium; et vocabitur nomen ejus Emmanuel.» Idem refellunt Patres omnes, totaque Ecclesia, quae ita haec verba Isaiae et Matthaei accipit in sensu composito, ideoque firmiter credit quod B. Virgo fuerit virgo tam in partu et post partum, quam ante partum. Citat Pater noster Canisius, lib. II Marial., cap. XIV et XV. Et quale, quaeso, esset hoc signum, quod vir- go jam corrupta conciperet? hoc enim quotidianum et naturale est: unde in Hebraeo hic significatur quod hoc signum erit insolitum et admirabile, cum dicitur: העלמה הרה hinne haalma hara, id est ecce illa virgo (admiranda) gravida erit et praegnans. Hinc ergo contra Calvinum patet, Virginem in sensu composito peperisse Christum, ac consequenter penetrationem corporum Deo esse possibilem. Rursum mysterium Eucharistiae esse possibile, quod pari blasphemia negat Calvinus. Si enim Deus potest facere ut duo corpora, v. g. corpus Virginis et corpus Christi, sint in eodem loco, cur non possit facere, ut unum idemque corpus Christi sit in pluribus locis et altaribus? Rursum cur non possit facere, ut totum corpus Christi sit in parva hostia? Si enim potest plura tota corpora ponere in eodem loco, cur non possit partes ejusdem corporis ponere in eodem loco, v. g. in parva hostia, imo in puncto? Haec enim tria plane paria sunt, scilicet aeque difficilia et naturae repugnantia, paremque virtutem et potentiam, ut fiant, requirant. Tam enim impossibile est unum locum adaequari pluribus corporibus, quam unum corpus adaequari pluribus locis. Denique miraculo idipsum non semel confirmavit Deus. Illustre est quod refert S. Augustinus, lib. XXII De Civit., cap. VIII, de Petronia clarissima femina, quae ex desperato morbo miraculose adiens memoriam S. Stephani sanata est. Cum enim pro remedio annulum superstitiosum a Judaeo prius accepisset, quem capillitio zona insereret, quo sub veste ad nuda corporis cingeretur; pergente illa ad S. Stephanum, annulus integer integra et illaesa zona ad pedes ejus exsiliit; quod miraculum ipsa futurae salutis pignus accepit: «Non credunt hoc, ait S. Augustinus, qui etiam Dominum Jesum per integra virginalia matris enixum, et ad discipulos suos ostiis clausis ingressum fuisse non credunt. Sed hoc certe quaerant: et si verum invenerint, illa credant. Clarissima femina est, nobiliter nata, nobiliter nupta, Carthagine habitat: ampla civitas, ampla persona, rem quaerentes latere non sinunt. Martyr certe ipse, quo impetrante illa sanata est, in filium permanentis virginis credidit, in eum qui ostiis clausis ad discipulos ingressus est.» S. Stephanus credit, S. Augustinus credit; non credis, Calvine? Ubi nota: Hebraice est העלמה haalma, Septuaginta ἡ παρθένος; id est illa virgo rara et unica, illa phoenix mundi, illa Virgo illustris, et toto orbe saeculisque omnibus celebranda, quae nimirum prima votum continentiae et virginitatis Deo nuncupavit, ejusque vexillum posteris omnibus erexit, ad quod post eam tot millia SS. virginum, feminarum aeque ac virorum, convolarunt. Praeclare S. Hieronymus ad Eustochium, De Custod. virg.: «Inveniebatur, ait, in veteri Testamento, in viris tantum hoc continentiae bonum (in Elia, Eliseo, Jeremia et filiis Prophetarum), et in doloribus jugiter Eva pariebat. Postquam vero Virgo conce- Nam quod scribunt Gellius, libro IX, cap. IV, et Plinius, lib. VII, IV, P. Licinio Crasso et C. Cassio Consulibus (eratis annus ante Christi epocham 172) virginem peperisse, pro ficto, non pro facto habendum est, uti et illud quod aevo nostro sub Henrico II, Franciae rege scribit Genebrardus Ambianis in Francia factum, ut virgo pareret. Et Prudentius in Cathemerino: «Edere namque Deum meruit,» scilicet Virgo sua virginitate: «Omnia Virgo venena domat.» Plura vide apud Canisium, toto lib. II, et Suarez, III part., tom. II, Quaest. XXVII, disp. 5. Denique Deus hoc mysterium virginitatis Deiparae miraculis confirmavit. Referunt historici Hispaniae, et ex iis Baronius anno Domini 657, S. Ildephonsum Toletanum Archiepiscopum contra Helvidianos renascentes propugnasse libro edito perpetuam virginitatem Deiparae. Quare cum ipse in festo Annuntiationis B. Virginis ad templum noctu pergeret, templum coepit coelesti fulgore micare. Caeteris dilapsis, apparuit ei B. Virgo dicens: «Cultae in tuo corpore virginitatis, cum moralis puritate fideique ardore conjunctae, nostraeque virginitatis defensae praemium erit ex coelesti theatro munus allatum.» Inter haec verba vestem suis manibus capiti inseruit: «Hac, inquiens, Filii mei meaque toto anno recurrunt festa celebrato.» In Vita S. Aegidii, socii S. Francisci, 23 aprilis narratur quemdam Doctorem Ordinis S. Dominici, dubitantem de virginitate Deiparae, cogitavisse hac de re consulere S. Aegidium: cumque eum eminus videret S. Aegidius praevenit, terramque pulsans dixit: «Frater Praedicator, S. Deipara Maria virgo est ante partum;» statimque ut haec dixit, pulcherrimum illic exortum est lilium. Iterum percussa humo repetiit: «Frater Praedicator, S. Maria virgo est in partu;» et confestim secundum exortum est lilium. Tertio, baculo feriens terram: «Frater, inquit, Concionator, S. Maria virgo est post partum,» simulque tertium exstitit lilium candoris et formositatis admirandae. Ita omnem ei scrupulum exemit. Porro causae cur ex Virgine nasci voluerit Deus, sunt: Prima, quia, ut ait S. Bernardus, Deum decebat nova, insolita, propria et sublimis generatio; talis autem est ex virgine. Secunda, quia, ut ait Theodorus Ancyrae Episcopus in Concilio Ephesino, orat. 2: «Incorruptionis largitor corruptionem non inducit, nihilque incorruptionis auctor corrumpit.» Tertia, quia Deus et SS. Trinitas est prima virgo, ut ait S. Nazianzenus in Carm. Hinc Pater virgo mente generat Verbum, id est Filium suum, et cum Filio similiter spirat Spiritum Sanctum, per actum amoris sive spirationis. Decuit ergo ut Christus quasi Melchisedech noster in terris esset ἀπάτωρ, id est sine patre; sicut in coelis secundum generationem divinam est ἀμήτωρ, id est sine matre, ut utrobique virgo ex virgine nasceretur. Quarta causa est, ut ex vi originis suae excluderet peccatum originale: hoc enim omnes seminaliter prognati ex Adamo contrahunt, non item nati ex virgine. Rursum ut concupiscentiae peccati victor sine concupiscentia et peccato conciperetur. Denique ut purissima esset ejus conceptio, qui omnes homines erat purificaturus, ex hominibus Angelos effecturus. Quinta, ut ostenderet quanta quamque sibi et Deo chara sit virginitas. Ecce, — q. d. Adeste, proceres; adeste, Judaei; audite, omnes gentes, videte et stupete, ecce rem miram et omni aevo inauditam, ecce ostentum saeculorum, ecce novum nunquam visum, quod creabit Dominus, Jerem. XXXI, 22. Ecce rem post multa saecula futuram, quam quasi certam et praesentem coram intueor. Ecce post 730 annos virgo concipiet et pariet. Hoc tu, o Achaz incredule! non mereris cernere, cernent posteri tui et fruentur, dicentque: Ecce hoc portentum praedixit Isaias a tot saeculis, nunc illud impletum conspicimus, nunc credimus, imo scimus, Virginem peperisse Salvatorem mundi. Virgo, — Hebraice haalma, illa virgo, Angelis, etiam Seraphinis, suspicienda: «Quae simul est genitrix, filia, sponsa Dei:» quae Deum homini, coelum terrae, maternitatem virginitati, peccatores sanctitati conjunxit et copulavit: ac proinde non dulia, sed hyperdulia ab hominibus et Angelis colenda. Nam in hoc virginei conceptus et incarnationis Verbi opere tria prae caeteris sunt stupenda, quae ita describit S. Bernardus, serm. 3 in Vigilia Nativit.: «Tria, inquit, opera tres mixturas fecit omnipotens illa majestas in assumptione nostrae carnis, ita mirabiliter singu- laria, et singulariter mirabilia, ut talia nec facta sint, nec facienda sint amplius super terram. Conjuncta quippe sunt ad invicem Deus et homo, mater et virgo, fides et cor humanum. Verbum enim, anima et caro in unam convenere personam, et haec tria unum, et hoc unum tria sunt, non in confusione substantiae, sed in unitate personae. Haec est prima et superexcellens mixtura. Secunda, est virgo et mater, utique et admirabilis et singularis. A saeculo non est auditum, quod virgo esset quae peperit, et mater esset quae virgo permansit. Tertia, est fides et cor humanum, et haec quidem inferior, sed non minus forsitan fortis: mirum enim quomodo cor humanum his duobus fidem accommodavit: quomodo credi potuit quod Deus homo esset, quod virgo manserit quae peperisset?» Mirum quid refert Hegesippus, lib. De Supplemento Evangelicae veritatis, et ex eo Michael Caranza, lib. De Virginitate B. Mariae, cap. XIV, scilicet Simeonem, qui Lucae II, Christum in ulnas accepit, fuisse eximium inter sui saeculi Rabbinos, et hoc Isaiae oraculum de Virgine paritura in scholis aliquando exposuisse. Verum pro eo quod scriptum repererat haalma, quo certo Virgo paritura significabatur, primorem litteram expunxisse, ac legisse alma, quasi in sensu diviso pareret illa quae fuerat virgo, jam vero erat mulier corrupta: sed cum Scripturas denuo relegeret, haalma praefixo articulo, sicuti ante erat, reperisse: itaque secundo articulum dispunxisse, eumque iterum divinitus restitutum fuisse: hocque etiam tertio iterasse: unde vim numinis agnovisse, et intellexisse virginem vere parituram, ideoque supplicem Deum rogasse, ut tamdiu superstitem se conservaret, donec Emmanuelem ex ea natum videret et adoraret: ac responsum tum accepisse, se non visurum mortem, donec videret Christum Domini. Verum hujus historiae fides sit penes Hegesippum: nam olet Cabalam, id est fabulam alicujus Rabbini. Et quomodo S. Simeon e sacra Scriptura ausus fuisset litteram he dispungere? Quis credat hoc de Rabbino, eoque sancto, cum etiamnum Rabbinos alias perfidos, intendenda Scriptura Hebraica religiosos, imo superstitiosos videamus? Adde, quod alma aeque ac haalma proprie vereque virginem significet. Verius S. Basilius, hom. De humana Christi generatione, censet diabolum ex hoc oraculo exspectasse virginem quae pareret, ut inde agnosceret Salvatorem mundi, eique insidias strueret, ideoque B. Virginem nupsisse Josepho, ut diabolus putaret eam ex Josepho concepisse: «Virgines namque, inquit, in primis observabat, quarum unam parituram e Propheta cognoverat, dicente: Ecce virgo concipiet et pariet filium: virginitatis igitur insidiator observatorque, sub matrimonii specie factus ignorans, a malignitate abstinuit. Sciebat enim suum imperium ob Dominicam carnis generationem perditum iri.» Et S. Hieronymus in cap. 1 Matth.: «Martyr Ignatius, ait, quartam addidit causam, cur a desponsata conceptus sit, ut partus ejus celaretur diabolo, dum eum putat non de Virgine, sed de uxore generatum. Licet enim naturaliter daemon scire posset B. Virginem intactam esse a Joseph, tamen a Deo impediebatur, ne quod inter B. Virginem et Joseph agebatur, cognosceret. Denique hoc vaticinium de virgine paritura Christum Isaias edidit post initium regni Achaz, cum scilicet ipse cladibus a Rasin et Phacee acceptis afflictus, ab eisdem obsidionem et excidium metuens, cogitaret non Dei, sed Assyriorum opem implorare, puta anno 3 Achaz; nam anno Achaz 4 impleta sunt, quae Isaias praedicit de strage Rasin et Phacee, uti ostendam cap. VIII, vers. 4. Quocirca multum errant Beza et Vatablus, qui putant hanc prophetiam ab Isaia editam anno decimo Achaz. Aberrant et alii, qui 24 annos numerant a die hujus vaticinii usque ad sextum annum Ezechiae. Hinc enim sequitur illud editum esse ante regnum Achaz. Aberrat et Sixtus Senensis, lib. II Biblioth. littera G, dum hoc oraculum habuisse exitum quoad interitum Phacee et Rasin censet anno 6, 7 et 8 Achaz. Moraliter, hic discat virgo qualis esse debeat. Primiceria virgo, et virgo virginum docebit eam, quod debeat esse «alma,» id est abscondita, fugiens oculos hominum, domi latens, secreti amans, publici fugax. «Alma» ergo non tantum custos, sed et prima pars est pudicitiae. Docet hoc, graphiceque demonstrat Tertullianus, lib. De Velandis virginibus: «Ipsa, ait, concupiscentia non latendi non est pudica: patitur aliquid, quod virginis non sit: studium placendi utique et viris, quantum velis bona mente conetur, necesse est publicatione sui periclitetur, dum percutitur oculis incertis et multis, dum digitis demonstrantium titillatur, dum nimium amatur. Sic frons duratur, sic pudor teritur, sic solvitur, sic discitur aliter jam placere desiderare.» S. Cyprianus, lib. De Habitu et Disciplina Virginum: «Virgo, ait, non tantum esse, sed et intelligi debet et credi, ut nemo cum virginem viderit, dubitet an virgo sit. Parem se integritas in omnibus praestet, nec bonum corporis cultus infamet.» S. Ambrosius, lib. II in Lucam, ad illud Luc. 1, Et ingressus Angelus ad eam: «Sola, ait, in penetralibus; quam nemo virorum videret, sola sine comite, sola sine teste, ne quo degenere depravaretur affatu, ab Angelo salutatur.» Nam, ut idem ait Exhort. ad Virgines: «Decet solitudo verecundiam, et gymnasium pudoris secretum est.» S. Hieronymus ad Laetam, De Instit. filiae: «Imitetur, ait, Mariam, quam Gabriel solam in cubiculo suo reperit, et ideo forsitan timore perterrita est, quia virum quem non solebat aspexit. Emuletur eam, de qua dicitur Psal. XLIV, 14: «Omnis gloria ejus filiae regis ab intus.» Loqua- Talis fuit B. Asella virgo Romana, quam ita laudat S. Hieronymus, epist. 45 ad Marcellam: «Unius cellulae clausa angustiis, latitudine paradisi fruebatur. Idem terrae et solum, orationis locus exstitit et quietis. Ita se semper moderate habuit, et intra cubiculi sui secreta custodivit, ut nunquam pedem efferret in publicum, nunquam viri nosset alloquium, et, quod magis sit admirandum, sororem virginem amaret potius quam videret. Ad Martyrum limina pene invisa properabat. Et cum gauderet proposito suo, in eo vehementius exsultabat, quod se nullus cognosceret; ut solitudinem putaret esse delicias, et in urbe turbida inveniret eremum monachorum. Sermo silens, et silentium loquens.» Vide quae de Dinae curiositate et violatione dixi, Genes. XXXIV, 1. ET VOCABITUR, — id est erit, vide Can. XXIX. Hebraice est וקראת vekarath, feminini generis et secundae personae, id est et vocabis, ut vertunt Septuaginta, Pagninus et alii, scilicet tu, o virgo! Alias enim in veteri Testamento patres indebant nomina filiis, non matres. Sed quia hic Virgo concipit et parit sine patre, hinc ipsa quasi pater aeque ac mater, nomen Emmanuel filio suo imponit. Hoc est quod Gabriel eidem annuntians hunc partum praedixit, Lucae 1, 31: «Ecce concipies in utero, et paries filium, et vocabis nomen ejus Jesum.» Jesus enim idem est quod Emmanuel, uti mox patebit. tur et ipsa electo charitatis jaculo vulnerata: Introduxit me rex in cubiculum suum.» Cant. 1, 4: Nunquam exeat foras, ne inveniant eam qui circumeunt civitatem, ne percutiant et vulnerent, et auferant theristrum pudicitiae, et nudum in sanguine derelinquant: quin potius, cum aliquis ostium ejus pulsaverit, dicat: Ego murus, et ubera mea turris: lavi pedes meos, non possum inquinare eos,» Cant. VIII, 10. Perperam ergo Judaei negant hic agi de Christo, eo quod ipse vocatus sit Jesus, non Emmanuel: nam primo, vocari in Scriptura saepe significat esse talem, qualem nomen significat, ut jure eo vocari possit. Sic Christus, cap. IX, dicitur vocandus consiliarius, admirabilis, fortis, princeps pacis, pater futuri saeculi, non quod haec fuerint nomen proprium ipsius, sed quod talis fuerit, ut merito hisce nominibus et titulis insigniri possit. Secundo, nomen hic non significat nomen proprium, sed agnomen sive elogium, q. d. Jesu nomen, id est elogium, erit Emmanuel, id est nobiscum Deus. Sic epitheta et honorum tituli vocantur nomina, ut, cum Trajanus Imperator a devicta Dacia accepit nomen Dacicus, Scipio a devicta Asia Asiaticus. Tertio, nomen Emmanuel reipsa idem est quod nomen Jesus, id est salvator: salvare enim nos a peccato, morte et inferno nemo potuit, nisi Emmanuel, id est Deus homo, cujus nomen proprium est Jesus. Quarto, nomen proprium est duplex: unum, quod ab ortu a parentibus imponitur, ut eo ab omnibus vocetur, et tale Christi nomen est Jesus; alterum, significans propriam rei vel personae naturam et conditionem: tale est Emmanuel; significat enim hunc hominem non esse merum hominem, sed hominem Deum, ideoque Christo est proprium: nulli enim alteri competit. Et sic in festis natalitis, saepeque alias, fideles jubilando Christum natum vocant et invocant Emmanuel, ac per aphaerasin Noel. EMMANUEL, — id est nobiscum Deus, q. d. Deus jam erit nobiscum spiritaliter, o Achaz! et Judaei, vos liberans a Rasin et Phacee; sed cum virgo concipiet et pariet, erit nobiscum et corporaliter Verbum caro factum, quasi dicas: Virgo pariet non Ezechiam, non Sear Jasub, puros homines, sed Emmanuelem, id est hominem Deum: hic tamen Emmanuel pariet Sear Jasub, id est reliquias Israel convertet, et renasci faciet Deo per baptismum. Hanc ob causam in hac prophetia jussit Deus Isaiae, ut filium suum Sear Jasub secum adhiberet. Quid est ergo Emmanuel? Est nobiscum Deus. Ex « Emmanuel » Itali decurtarunt Manuel, Galli Noel, id est nobis Deus vel noster est Deus, quod in hymnis natalitiis jubilando ingeminant, indeque hoc festum vocant Noel, id est parvi Emmanuelis festum. Quid est Emmanuel? Est filius prophetissae, cujus nomen « Accelera spolia detrahere, Festina praedari, » cap. VIII, vers. 3. Quid est Emmanuel? « Est admirabilis, consiliarius, Deus, fortis, pater futuri saeculi, princeps pacis, magni consilii angelus, » cap. IX, vers. 6. Quid est Emmanuel? Est magnus Dominus et laudabilis nimis, qui factus est nobis puer parvulus, et amabilis nimis. Quid est Emmanuel? Est « Deus noster qui praeparavit terram in aeterno tempore: qui emittit lumen, et vadit: et vocavit illud, et obedit illi in tremore. Stellae dederunt lumen in custodiis suis, et laetatae sunt: vocatae sunt, et dixerunt: Adsumus: et luxerunt ei cum jucunditate, qui fecit illas. Hic adinvenit omnem viam disciplinae, etc. Post haec in terris visus est, et cum hominibus conversatus est, » Baruch III, 38. Quid est Emmanuel? Est Jesus nostra redemptio, amor et desiderium, Deus creator omnium, homo in fine temporum. Quid est Emmanuel? Est Verbum infans, puer sapiens, Deus lactens, ait S. Bernardus. Quid est Emmanuel? Est parvulus de Bethlehem, uti cum jubilo aiebat S. Franciscus, regnans in coelo, et jacens in praesepio. Quid est Emmanuel? Est verbum carne vestitum, est Deus φιλάνθρωπος, Tit. III, 4. Quid est Emmanuel? Est verbum vitae, « quod fuit ab initio, quod audivimus, quod vidimus oculis nostris, quod perspeximus, et manus nostrae contrectaverunt, ut societas nostra sit cum Patre, et cum Filio ejus Jesu Christo, » I Joan. cap. I, vers. 1. Quid est Emmanuel? Est « magnum pietatis sacramentum, quod manifestatum est in carne, justificatum est in spiritu, apparuit Angelis, praedicatum est Gentibus, creditum est in mundo, assumptum est in gloria, » I Timoth. III, 16. Quid est Emmanuel? Est Elohim habitans in nobis, frater, convictor, familiaris, amicus et socius noster. Ergo, o filii Adae! amate fratrem vestrum, osculamini Filium Deiparae, dissuaviamini cum Emmanuele vestro, specioso forma prae filiis hominum: sed et diligite ac colite matrem ejus benedictam inter mulieres, quae Deum vobis corporavit. Haec est scala coeli, Domina mundi, Angelorum regina, Mater Dei. Porro Emmanuel fuit Θεάνδριτος, Deus vir; hinc actiones ejus a S. Dionysio, cap. II De Divin. Nom., vocantur theandricae, id est Dei-Viriles: in Christo enim triplices fuerunt actiones, scilicet primo divinae, ut creare et regere mundum, spirare Spiritum Sanctum, etc.; secundo, humanae, ut comedere, fabricare, laborare, etc., in his subditus fuit matri; tertio, theandricae, quae partim Dei, partim hominis erant, propriaeque Emmanuelis. Tales erant docere, facere miracula, creare Apostolos, omniaque opera Redemptoris. In his soli Deo Patri subditus fuit: erant enim altioris ordinis, et a solo Patre acceptae et directae: unde Christus eas vocat opera Patris, et parentibus eas petentibus quasi ex imperio, respondet, illas non ad parentum, sed ad Dei nutum esse faciendas. Joan. II, 4, Matth. XII, 48. Denique nota: Non dicit: Vocabitur nomen ejus: « Nos cum Deo, » sed « Deus nobiscum. » Non enim nos Deum, sed ipse prior quaesivit nos. Sic etiam hodie ipse cupit esse nobiscum: nos saepe eum fugimus, et ruimus in nostram perniciem. Cur enim mundi opes et voluptates tam ardenter quaerimus, nisi quia, quamvis ipse venerit ut sit nobiscum, nos tamen sine eo esse volumus? Vide hic immensam Dei erga nos pietatem, et incredibilem nostram erga eum ingratitudinem. Moraliter, Christus est Emmanuel, id est nobiscum Deus. Primo, realiter et corporaliter in venerabili Sacramento: ibi ergo reipsa idem mysterium peragitur, et quotidie renovatur, quo hic praedicit Isaias, quodque in incarnatione Verbi peractum est: per verba enim consecrationis vere et realiter uti transsubstantiatur panis, ita producitur et quasi generatur Christus in altari, adeo potenter et efficaciter, ut, si Christus necdum esset incarnatus, per haec verba: « Hoc est corpus meum, » incarnaretur, corpusque humanum assumeret, uti graves Theologi docent. Sacerdos ergo est quasi Virgo Deipara, praesepe est altare, parvulus Emmanuel quem parit, est Christus sub parva hostia productus per virtutem Altissimi, et per obumbrationem Spiritus Sancti. Cum ergo accedis ad altare, cogita illud vere aeque ac pie dictum Thomae a Kempis, lib. IV De Imit. Christi, cap. II: « Ita magnum, novum et jucundum tibi videri debet, cum celebras, aut Missam audis, ac si eodem die Christus primum in uterum Virginis descendens, homo factus esset; aut in cruce pendens, pro salute hominum pateretur et moreretur. » Ideo enim Christus nasci voluit, vocarique Emmanuel, quia jugiter nobiscum esse, manere et versari volebat in Eucharistia. Deliciae enim ejus sunt, esse cum filiis hominum. Secundo, per providentiam, custodiam et gubernationem; sicut enim rex in toto regno, quod eminus regit et administrat, ita Christus est in tota Ecclesia, quam e coelo regit et moderatur. Tertio, per suos vicarios Episcopos et sacerdotes, quibus dixit ipse: « Pasce oves meas; » et: « Qui vos audit, me audit. » Quarto, per S. Evangelia, aliosque similes libros, figuras et imagines, per quas ipse se assidue menti nostrae objicit, et in memoria nostra vivit, ut viva ejus vestigia et virtutum exempla sequamur. Quinto, per suam opem, gratiam, illuminationem, consolationem, corroborationem et protectionem assiduam. Ipse enim tentatis et afflictis peculiariter adest, eosque consolatur et confortat, sicut promisit, dicens: « Cum ipso sum in tribulatione, eripiam eum, et glorificabo eum. » Ita affuit S. Stephano, qui proinde laete atque intrepide lapides excepit dicens: « Ecce video coelos apertos, et Jesum stantem a dextris virtutis Dei; » et: « Domine Jesu, suscipe spiritum meum. » Sic in naufragio et alias saepe affuit et apparuit S. Paulo et S. Petro e carcere fugienti dicens: « Vado iterum crucifigi; » itaque eum in carcerem reduxit, et ad crucem ac martyrium direxit. Exstat sacellum in loco ad rei memoriam erectum juxta Romam, quod saepius video et visito. Ita visibiliter S. Antonio et multis aliis affuit: invisibiliter omnibus Martyribus patientibus, laborantibus et certantibus pro sua gloria adest. Hoc certum est, hoc fixum nobis esse debet, nostramque spem et animos acuere, ut dicamus cum Paulo: (Deus est) « qui triumphat (triumphare facit) nos in Christo; » et: « Vivo autem jam non ego; vivit vero in me Christus; » et cum Habacuc, capite III, vers. 18: « Ego autem in Domino gaudebo, et exsultabo in Deo Jesu meo. Deus Dominus fortitudo mea; et ponet pedes meos quasi cervorum. Et super excelsa mea deducet me victor in psalmis canentem. » Si ergo aeris insurgat tentatio, si daemon, si melancholia, si ira, si cupiditas, si amici, si inimici ingruant, Emmanuelem cogita, eum invoca. Ipse est el, id est fortissimus, qui tuam infirmitatem roborabit, ut facile omnia adversa, omnia terricula, quin et tormenta superes: virtus enim ejus et gloria in nostra infirmitate perficitur. Si ergo Emmanuel, si Deus nobiscum, quis contra nos?
7:15
Primo, Abulensis, tract. in haec verba: « Ecce virgo concipiet: » Hisce verbis, inquit, significat Isaias quod Christus qua homo futurus sit valde prudens et intelligens, et ad hujus indicium additur esus mellis et butyri, quae solent homines facere valde acutos et intelligentes. Sed haec carnalium Rabbinorum est sententia, licet eam Joannes Huartus medicus in Examine ingeniorum, multis argumentis physicis conetur astruere. Secundo et recte S. Hieronymus, Cyrillus, Rupertus, Bernardus, mox citandi, censent hisce verbis Isaiam tantum significare hunc divinum puerum non fore phantasticum, ut voluerunt Manichaei, sed fore verum hominem similem aliis infantibus, et infantilibus cibis nutriendum, q. d. Eo se demittet Deus natus ex virgine, ut instar infantis melle et butyro indigeat, iisque vescatur, idque ad hoc, « ut sapientia Dei infantia humanae lactescat; » ut ait quidam Doctor. Alludit ad cibos quibus alebantur infantes in Judaea, quae ita lacte et melle abundabat, ut dicatur saepe manare lacte et melle. Hic ergo puer butyrum et mel comedet, idque ut sciat reprobare malum, id est ita ut, quando esuriet cibos, gustu possit discernere, item sensim quasvis res alias per experientiam, bonasne sint an malae, q. d. Puer hic cibo congruo aletur, crescet et adolescet in robur et aetatem maturiorem, qua acquisita per scientiam experimentalem sciet discernere, non tantum cibos, sed et res quasvis bonas a malis. Ita S. Basilius, Hieronymus, Cyrillus, Chrysostomus hic, et S. Justinus, Dialog. Contra Tryphon., et Augustinus, lib. VIII De Genesi ad litt., cap. XIV, et alii. Addunt Isidorus Clarus et Delrio, adagio 695, significari Christum ut puerum, electurum dulcia, et amara repudiaturum. Hebraei enim per mel omnia dulcia designant, ut saccharum, uvas, ficus, dactylos omnesque fructus dulces et mellitos, uti notant R. David et Genebrardus, in Psalm. LXXX, 47, et Prado in Ezech. XVI, 13. Sic Judaea dicitur terra fluens lacte et melle, id est fructibus dulcibus et sapidis instar mellis. Hinc de ea dicitur Deut. XXXII, 13: « Ut sugeret mel de petra. » Et Martialis, lib. VII, in malum poetam ait: « Infanti melimela dato, » id est, dulces fructus. Perperam ergo recentiores aliqui sic exponunt, q. d. Christus, ut caeteri pueri, morbis puerorum erit obnoxius. Solent enim pueri cum dentescere incipiunt, dolere et infirmari; cui malo adhibendum mel et butyrum suadent medici, ut Galenus, lib. X De Medic. simplic. cap. X, et Plinius, lib. XXVIII, cap. XIX. Perperam, inquam; nam Christus per omnem vitam nulli morbo fuit obnoxius, sed sano robustoque semper corpore, uti passim docent Theologi cum D. Thoma, III parte, Quaest. XIV, art. 4. Porro mel non tantum cibum esse puerorum, sed et ad sanitatem tuendam, ac ad longaevitatem valere, docent physici et experientia. Ita senex ille validus rogatus, quo medio ad tantam tamque robustam senectutem pervenisset: « Melle, inquit, intra corpus, et extra oleo utendo. » Hinc symbolice lac significat maternitatem et fecunditatem (hujus enim est effectus et signum) B. Virginis; mel virginitatem, mel enim prodit ex apibus quae sine conjunctione corporum generantur; hinc de B. Virgine dicitur Cant. IV, 11: « Mel et lac sub lingua tua. » Licet enim de generatione apum variae fuerint opiniones, et nonnulli eas ex maris et feminae congressu gigni censuerint, eaque de re dubitet Plinius, lib. XI, XVI; tamen communis pene sententia est apes esse virgines, eo quod nunquam congredi sint visae, uti fatetur Plinius; ac proinde eas sexu carere, nec alias esse feminas, alias mares: sed ex seipsis ponere ovum, vel semen, illudque fovere et excludere, ut ex illo primo nascatur vermiculus, deinde apicula, quae nympha dicitur. Ita censent Aristoteles, lib. De Generat. animal., cap. X; Virgilius in Georg.; S. Ambrosius, S. Gregorius, Prudentius, Albertus Magnus, Scaliger et alii, quos citat et sequitur Ulysses Aldrovandus, lib. I De Insectis, cap. De generatione apum. Symbolice quoque Richardus de S. Victore, lib. I, part. I De Emmanuele, cap. XIV: « Si Dominus, inquit, Angelorum propter homines comedendo et bibendo factus est particeps jumentorum, cur e converso homo propter ipsum non multo magis fiat particeps Angelorum? Butyrum, inquit, et mel comedet; cur non potius panem et carnem dicit? quid sunt mel atque butyrum, nisi deliciae muscarum? et certe hoc immundarum, illud venenosarum. Nam apes aculeum portant, et venenum habent. Et vide quomodo pro melle laborant ac pugnant, ita ut saepe et animas in vulnere ponant. Et muscae lacti se ingerunt et immergunt, modo et vitam deponunt. Emmanuel itaque noster butyrum et mel comedit, et propter nos ad muscarum participationem descendit. Siccine Deo parum fuit propter homines participare cum jumentis, nisi participaret propter nos etiam cum muscis? » Mystice, idem ibidem, part. I, lib. II, cap. XXX: « Mel, inquit, de coelo venit mediante rore, butyrum de carne mediante lacte: quid est enim butyrum, nisi quaedam pinguedo lactis? et quid est mel, nisi quaedam dulciflua crassitudo roris? In lacte intelligitur cordis dulcedo, in butyro cordis exsultatio: butyrum de lacte colligitur, et vera cordis exsultatio de vera cordis dulcedine generatur. Juxta abundantiam benignitatis erit et abundantia jucunditatis. Si cor Christi attendimus, nihil illo dulcius, nihil illo benignius, nullum cor corde illo uberius exsultavit. » Unde cap. XXIII et XXIV, docet quod a Patre et Spiritu Sancto dulcedo omnis gratiae, consolationis et gloriae instillata sit nostro Emmanueli, ab hora conceptionis ejus. Tropologice, S. Ambrosius vel quisquis est auctor lib. posterioris De Fide resurrectionis, initio: « Replebitur, ait, puer Spiritu Sancto, cujus doctrina nobis melle et favo est dulcior; mel enim sapientiae est symbolum, Proverb. XXIV, 13; lac innocentiae. » Unde Homerus viros justos vocat γαλακτοφάγους, id est lacte vescentes, teste Clemente Alexandrino lib. I Paedag. VI. Et id mystice innuitur hic vers. 22, teste Chaldaeo, hoc est quod ait Christus, Matth. XI, 28 et seq.: « Discite a me quia mitis sum et humilis corde. » Pulchre S. Bernardus, serm. 2 De Adventu: « In hac, ait, ove, scilicet Christo, reperies naturam dulcem, naturam bonam, et bonam valde quasi butyrum, non autem coagulum aut caseum peccati. Sic et Christus est apis quae pascitur inter lilia, quae floriferam inhabitat patriam Angelorum; unde et ad Nazareth quae interpretatur flos, ad florem virginitatis Mariae advolavit, nobisque tantum mel misericordiae attulit, sed aculeum impiis in die judicii reservavit. » Hac de causa olim recens baptizatis, et alba veste indutis dabatur lac et mel (idem etiamnum faciunt Aethiopes, ut patet ex eorum Rituali, tom. IV Biblioth. SS. Patrum), ut significaretur primo, eorum infantia in Christo; secundo, vitae Christianae suavitas; tertio, humilitas et mansuetudo infantilis. Unde et primo Sacro quod ipsi audiebant, scilicet sabbato Dominicae in albis, recitabatur illa epistola B. Petri: « Quasi modo geniti infantes, rationabile, sine dolo lac concupiscite. » Ita Tertullianus, lib. I Contra Marc., cap. XIV: « Mellis, inquit, et lactis societate suos infantat » creator Deus; et lib. De Corona militari, cap. III: « Inde suscepti lactis et mellis concordiam praegustamus. » Ita et S. Hieronymus in cap. LV Isaiae. Hinc et S. Agnes dicebat: « Mel et lac suscepi ex ore ejus. » Denique Origenes, hom. 2 in haec Isaiae verba: « Emmanuel, inquit, butyrum et mel manducat, et quaerit ab unoquoque nostrum butyrum manducare. Quomodo a singulis nostrum butyrum quaerit et mel, sermo edocebit. Opera nostra dulcia, sermones nostri suavissimi et utiles, mella sunt, quae manducat Emmanuel, quae manducat iste qui natus est de virgine. Si vero sermones nostri amaritudine pleni sint, ira, animositate, molestia, turpiloquio, vitiis, contentione, dedit in os meum fel, et non comedit ab his sermonibus Salvator. Comedet autem Salvator de sermonibus qui sunt apud homines, si fuerint sermones eorum mel. Approbemus hoc de Scripturis: Ecce sto ad ostium et pulso: si quis aperuerit mihi ostium, ingrediar ad eum, et coenabo cum illo, et ille mecum. Igitur ipse pollicetur se ex nostris conaturum nobiscum esse: certum est autem, quia et nos cum illo coenamus, si coenemus illum. Comedens quippe de nostris bonis sermonibus, operibus et intellectu, repascit nos suis escis spiritualibus, et divinis, et melioribus. Propterea, quia beatum est suscipere Salvatorem, apertis ostiis principalis cordis nostri, praeparemus ei mella et omnem coenam ejus, ut ipse nos ducat ad magnam coenam Patris in regno coelorum, quae est in Christo Jesu, cui est gloria et imperium in saecula saeculorum. Amen. »
THAT HE MAY KNOW TO REFUSE EVIL. Calvinus hic ex hoc versu et sequenti contendit animam Christi a tempore infantiae caruisse usu rationis atque intelligentiae. « Et de hac, ait, Christi ignorantia testatur Lucas, dum ait: Et proficiebat sapientia, et aetate, et gratia apud Deum et homines. Oportuit ergo ipsum ad tempus similem esse pueris infantibus, ut quoad humanitatem intelligentia destitueretur. » Calvino consentiunt Bucerus et Wittakerus. Verum hic error refutatur primo, ex Jeremiae cap. XXXI, vers. 22: « Femina, ait, circumdabit virum. » Fuit ergo Christus in utero vir non mole corporis, sed sapientia et gratia. Secundo, ex Isaiae, cap. IX, vers. 6, ubi parvulus hic vocatur, « Admirabilis, Consiliarius; » et, ut Septuaginta vertunt, magni consilii Angelus. Et cap. XI, vers. 1: « Egredietur, ait, virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet. Et requiescet super eum spiritus Domini, spiritus sapientiae et intellectus, » etc. Flos ascendens ex virga est Christus nascens ex Virgine: super florem ergo, non tantum super fructum, hoc est super Christum infantem, non virum tantum, requievit spiritus sapientiae. Tertio, ex S. Paulo, Hebr. X, 5: « Ingrediens, ait, mundum dicit, » utique Christus Jesus in die et hora qua Verbum caro factum est: « Hostiam et oblationem noluisti; corpus autem aptasti mihi: holocautomata pro peccato non tibi placuerunt. Tunc dixi: Ecce venio. » Demum subjungit Apostolus: « In qua voluntate sanctificati sumus per oblationem corporis Jesu Christi semel. » Ergo Christus ab initio suae incarnationis habuit actum actionis et voluntatis, quo se suamque mortem obtulit Patri pro hominum redemptione. Rursum primo instanti conceptionis Christi, inhabitavit « in eo plenitudo divinitatis corporaliter, » ergo et tunc « omnes thesauri sapientiae et scientiae (in eo fuerunt) absconditi, » ut ait idem Apostolus, et S. Lucas, cap. II, vers. 40: « Puer, ait, crescebat, et confortabatur plenus sapientia. » Haec enim plenitudo sapientiae, aeque ac gratiae et gloriae debebatur ei ex vi unionis hypostaticae cum Verbo, ex ea que quasi naturaliter manabat. Quarto, S. Joannes Baptista in utero sanctificatus pollebat usu rationis; unde et « exsultavit infans in utero » mox ut B. Virgo salutavit matrem Elisabeth; de quo canit Ecclesia: Ventris abstruso recubans cubili / Senseras regem thalamo manentem. / Hinc parens nati meritis uterque / Abdita pandit. Quod datum est Joanni, non datum est Christo? Quinto, S. Hieronymus hic: « Adhuc, inquit, pannis involutus, et butyro pastus ac melle, habebit boni malique judicium, ut per haec verba noscamus, infantiam humani corporis divinae non praejudicasse sapientiae. » Ita et caeteri Patres, Interpretes, et Doctores Scholastici cum S. Thoma, qui praeter scientiam divinam, quam Christus habuit qua Deus, eidem qua homo fuit, in primo incarnationis instanti duplicem tribuunt scientiam: primo, beatificam, puta visionem Dei et rerum omnium in Deo; secundo, infusam, qua extra Deum per lumen infusum omnia cognoscebat: addunt tertiam, acquisitam, qua Christus per experientiam didicit expertusque est eadem, quae jam sciebat per scientiam infusam. Vide D. Thomam et Scholast. III parte, Quaest. X, XI, XII. Et de hac tertia loquuntur hic Isaias et S. Lucas. Sensus ergo est, « ut sciat reprobare malum, » etc., q. d. Quod ironice dictum est Adae post peccatum, Gen. III: « Ecce Adam quasi unus ex nobis factus est, sciens bonum et malum, » id de Emmanuele vere dicitur. Secundo, S. Hieronymus, Haymo et S. Thomas vocem ut accipiunt pro quamvis, q. d. Hic puer erit sapientior aliis pueris, scietque reprobare malum, et eligere bonum; et quamvis erit talis, tamen more aliorum butyrum et mel comedet. Huc accedunt Vatablus et Adamus, qui τὸ ut accipiunt comitanter, q. d. Hic puer ita comedet quasi infans mel, ut tamen simul sciat reprobare malum: erit enim Verbum infans, puer sapiens. Sed Hebraeum lamed significat ut, non quamvis. Tertio, S. Thomas τὸ ut accipit causaliter et antecedenter, q. d. Hic puer comedet ut crescat ad adultam aetatem, in qua per experientiam discet et sciet reprobare malum, et eligere bonum, quod antea tantum sciebat per scientiam infusam. Unde Septuaginta pro ut vertunt, antequam sciat, etc. Quarto, et planissime, Sanchez ut accipit pro usque dum; unde Chaldaeus vertit, donec: hoc enim significat Hebraeum ל lamed in לדעתו ledato, q. d. Emmanuel vescetur infantilibus cibis, melle et butyro, usque dum in illam aetatem crescat et adolescat, qua pueri solent separare et discernere inter bonum et malum, q. d. Non tantum nascetur Emmanuel, sed et nutrietur ac crescet ut alii pueri ad adultam aetatem. Moraliter S. Bernardus, serm. 3 De Nativitate, hinc infert: Malum ergo est voluptas corporis, sic et laus, et honor; bonum vero est afflictio, contemptus et opprobria, quia haec elegit, illa reprobavit puer sapiens, Verbum infans. Aut enim Christus fallitur, aut mundus errat: sed divinam Sapientiam falli est impossibile; errat ergo mundus; errant ergo omnes mundani et vanitatis sectatores, juxta illud psalmi: « Dixi: Semper hi errant corde: » Christus vero, qui est via, veritas et vita, docet verbo et exemplo quid vere sit bonum, quid malum, quid fugiendum, quid amplectendum ut beatam vitam assequamur. Utinam hoc digne, uti par est, ponderent, cordi imprimant et moribus exprimant omnes Christiani! In hoc enim discursu ejusque praxi latet medulla sapientiae Christianae. Ratio est, quia voluptas concupiscentiam naturae corruptae accendit, crux exstinguit.
7:16
Τὸ quia, juxta secundum sensum datum, vers. 14, exponendum est per quod; secundum vero primum sensum exponendum est per sane, certe, verum enim vero: hoc enim saepe significat Hebraeum כי ki, q. d. Verum enim vero ut confirmem promissionem meam de liberanda Jerusalem a manu Rasin, insuper assero et promitto quod, antequam puer iste nascatur et adolescat, ipse, qua Deus est, liberabit Jerusalem et Judaeos a duobus regibus, quos tu, o Achaz! adeo perhorrescis, imo terram et regnum eorum per Assyrios omnino desolabit. Ita S. Hieronymus et Haymo: vide dicta vers. 14: redit enim Isaias a Christo puero ad sua tempora. Rursum quia innuit causam cur vocandus sit puer hic Emmanuel, id est nobiscum fortis, quia scilicet duos reges, et regna hostilia fortiter debellabit et desolabit. Mystice, Richardus de S. Victore, part. I, lib. II De Emmanuele, cap. XVIII: Antequam, ait, puer per experientiam sciat non solum mala reprobare, verum etiam bona eligere, et inferioribus bonis sepositis optima apprehendere; antequam, inquam, ad coelos ascendat, « derelinquetur terra, » id est regnum diaboli et angelorum ejus in terra destruetur: hoc enim fecit Christus in passione, illud in ascensione.
FROM THE FACE OF ITS TWO KINGS. Id est a duobus regibus suis, vel propter scelera duorum regum suorum derelinquetur eorum terra. Secundo Vatablus refert haec ad detestaris, q. d. « A facie, » id est propter duos reges qui te obsidere et exscindere cogitant, tu, o Achaz! eorum terram et regnum detestaris. Loquitur de strage Rasin et Phacee. Rasin enim ab Assyriis, Phacee ab Osee praefecto et successore occisus est, ut patebit cap. VIII. Secundo nove (sed proprie ad Christi tempus) R. P. Joannes Deckerius insignis Chronologus aeque ac Theologus, et meus olim Lovanii collega, per regem Samariae intelligit Herodem; per regem Syriae, Obodam: sub his enim regibus natus est Christus, eosque adhuc infans regno et vita spoliavit. Herodes enim misere mortuus est, et vix quindecim mensibus vixit post natum Christum; Oboda obiit paucis mensibus ante Herodem, teste Josepho, libro XVI, cap. XIX, et Strabone, libro XVI Geographiae. Unde signanter ait: « Derelinquetur terra a facie regum, » non istorum, scilicet Rasin et Phacee, sed « suorum » (vel, ut Symmachus, Aquila, Theodotion et Chaldaeus vertunt, ipsius), scilicet Herodis et Obodae, quorum typus et antecessores fuerunt Phacee et Rasin. Hi enim reges, ac praesertim Herodes, fuerunt hostes Judaeorum, conatique sunt regiam stirpem Davidis et Achaz exstinguere. Quocirca Herodes, licet Judaeae et Hierosolyma quoque rex esset, vocatur tamen rex Samariae tum ab Isaia, tum ab Appiano Alexandrino, lib. V Bellor. civil., eo quod esset alienigena et Judaeorum tyrannus et hostis, uti patuit tum in infanticidio SS. Innocentium, tum in crudeli illo decreto quo moriens jussit primores Judaeorum in circo conclusos occidi, ne Judaei in morte ejus gauderent, sed cogerentur vel inviti plorare ob suorum stragem. Sensus ergo est, q. d. Hi reges, ac praesertim Herodes sataget Judaeae regnum a tua, o Achaz! stirpe ad se transferre, tuosque posteros evertere; sed ecce Emmanuel ex te nasciturus, adhuc infans celeriter eum evertet, et podiculari morbo interimet, itaque regnum Judaeae ad se tuamque stirpem revocabit, augebit et illustrabit. Alludit ergo Isaias ad Herodis infanticidium, asseritque quod Emmanuel infans infanticidam Herodem, a quo quaerebatur ad necem, superabit et occidet. Hunc sensum quoque esse litteralem patebit, cap. VIII, vers. 4. Ubi nota apte Phacee fuisse prodromum et typum Herodis: uterque enim fuit maleficus et injustus: armis uterque optimus, moribus pessimus: tyrannico ambo praediti ingenio; concussionibus et rapinis, suorumque civium viscerationibus assueti ambo; inflebili dominandi cupidine laborantes contra dominos suos insurrexerunt: Phacee contra Phaceia regem Israel eum occidendo; Herodes non tantum contra Christum, sed et contra Hyrcanum regem suum et pontificem, a quo dux Galilaeae fuerat creatus, et cujus neptem Mariamnem conjugem duxerat: per quam postea accessus illi fuit ad regnum Judaeae. Sed homo ingratissimus et crudelissimus hanc conjugem suam, ejusque matrem Alexandram, duosque filios a se ex ea susceptos, quos annuente Augusto Caesare, regni statuerat haeredes, Alexandrum et Aristobulum interemit. Alterum quoque Aristobulum Mariamnes fratrem aquis praefocavit. Rursum Antipatrum filium suum quinto ante mortem suam die interfecit. Taceo SS. Innocentes, et alios innumeros, quos vario supplicio, ferro, veneno, laqueo sustulit. Simili modo Phacee occidit de Juda 120 millia die uno, cepit ducenta millia mulierum et puerorum, ac infinitam praedam abduxit in Samaria, lib. II Paralip. cap. XXVIII, vers. 6. Sic Rasin rex Damasci praedationibus assuetus, elatus victoriis, Hierosolymaeque inhians, typus fuit Obodae regis Damasci, qui Arabiam fecerat latronum receptaculum, qui effusi per agros Judaeam assidue infestabant. Quin et Aretas Obodae in regno successor Judaeis infestus fuit. Rursum sicut rex Assyriorum, caesis Rasin et Phacee, occupavit regnum Damasci et Samariae: ita mortuis Oboda et Herode, Augustus Caesar utriusque regnum quasi spolium occupavit, et ad se revocavit; unde et Samaria Sebaste in honorem Augusti est appellata: et licet Augustus regnum Herodis inter filios diviserit, regum tamen nomen et jus eis ademit. Sic in Syria diu noluit ut Obodae Aretas succederet: tandem tamen ei regnum hoc concessit. Hic est ille Aretas, cujus praefectus Damasci S. Paulum comprehendere voluit, cum ille per sportam e muro demissus manus ejus evasit, II Corinth. XI, 32. Ex dictis liquet illud patriarchae Jacob vaticinium, Genes. XLIX, 9, litteraliter de Juda, allegorice de Christo editum: « Catulus leonis Juda: Ad praedam, fili mi, ascendisti; » non ad virilem tantum Christi spectare aetatem, sed etiam infantilem. Nam agnus ipse anniculus cornua producens et ungulas, leonem et ursum occidit, et exemplo patris sui David de ore illorum praedam extorsit. Sagittae parvuli factae sunt plagae illorum, quarum indignatio ebibit spiritum ipsorum. Denique completum est oraculum, Michae IV, 13: « Cornu tuum ponam ferreum, et ungulas tuas ponam aereas; et comminues populos multos, et interficies Domino rapinas eorum, et fortitudinem eorum Domino universae terrae. » Secundo, liquet falso Calvinum haec Isaiae verba sic interpretari: « Priusquam pueri qui mox nascituri sunt adolescant, utrumque regnum Samariae et Damasci suis est privandum regibus. » Neque enim adolescentiam, quae late evagatur, suae praedictionis limitem figit Propheta, sed infantiam, et antequam Emmanuel verba sonare possit articulata. Tertio, liquet falli Eusebium, qui putat hic praedici a Propheta, quod Damascus et Samaria paulo ante Christi ortum sublatis regibus relinquentur desertae et sine rege. Nam constat Christo nascente Herodem regnasse in Samaria, Obodam in Damasco, et post Obodam Aretam.
7:17
Hic transit Propheta a Rasin et Phacee ad Achaz et Judaeos, eorum incredulitatem et scelera pari excidio plectit, juxta illud quod eis, vers. 9, comminatus est: « Si non credideritis, non permanebitis. » Sensus ergo est, q. d. Praedixi excidium Syriae et Samariae per Assyrios; nunc idem tibi, o Juda! praedico, scilicet quod adducet Dominus super te dies inauditae ultionis, quales non es experta in tot cladibus, quot passa es a tempore quo Ephraim, id est decem tribus sub Jeroboam se a te separarunt: « Adducet, inquam, cum rege, » id est per regem Assyriorum (est hyperbaton: nam cum rege Assyriorum, referendum est ad adducet), quem tu ipse tibi in flagellum adscivisti; cum enim pressus a Syris et Samaritis, non Dei, sed ejus opem implorasti, ipse videns fertilitatem tuae terrae, illa inescatus, eidem inhiare coepit, tandemque invasit et occupavit. Per regem Assyriorum accipe Sennacherib, vel Nabuchodonosorem, qui eversa Ninive factus monarcha, Assyriis aeque ac Babyloniis dominabatur: et Babylonii vicini erant Assyriis, eisque permixti: unde a multis eadem ponitur monarchia Assyriorum et Babyloniorum, et utrique Judaeae opibus degustatis, illis inhiarunt. Ita S. Hieronymus.
7:18
Q. d. Sicut sibilo convocatae ab apiariis muscae et apes celeriter advolant, sic et hic ad imperium, id est nutum et instinctum, Dei volentis punire Judaeos, statim quasi lictores accurrent Aegyptii et Assyrii. Sibilus tantum Dei erit opus ut advolent in Judaeam. Nota, primo, sibilum hunc Dei non fuisse revelationem aliquam peculiarem Assyriis et Aegyptiis factam, sed tantum internum stimulum et inspirationem Dei, excitantis scilicet eos ut bello peterent Judaeos, si juste id poterant, puta si justam belli habebant causam: sin autem, objicientis tantum eis paratis quosvis invadere (ad augendos suos fines et opes) Judaeos, quasi facile a se subjugandos, idque verisimilius est. Vide Can. XXXVI. Nota, secundo, Aegyptios vocari muscas, primo, ob vocis absonae stridorem; secundo, ob impudentiam; tertio, quia instar muscarum foetidi erant et immundi; quarto, quia instar muscarum crescebant et multiplicabantur: Aegyptios enim naturaliter valde fecundos esse docet Aristoteles, libro VII Historiae animal., cap. IV; quinto, quia Aegyptus, utpote calidissima regio, in qua vix unquam pluit, scatet muscis et culicibus. Apes vero vocat Assyrios, primo, quia potentes erant sagittis, uti apes suis aculeis: ita S. Hieronymus; secundo, quia instar apum auratis armis et variegatis vestibus conspicui erant: ita Cyrillus; tertio, quod in bellis et actibus suis instar apum seduli essent, industrii, laboriosi et constantes. Nota tertio: Loquitur hic Propheta tum de bello Pharaonis Nechao, quo in punitionem idololatriae Manassis regis casus est Juda, et Josias rex Manassis nepos, IV Reg. XXIII; tum de Sennacherib contra Judaeos expeditione.
7:19
Persistit in metaphora muscarum et apum, quae ita obsident valles et torrentes, ut omnia corrodant et foedent: sic Aegyptii et Assyrii omnia in Judaea populati sunt.
7:20
Pergit idem dicere alia metaphora. Est appositio, q. d. In novacula mercede conducta, quae non est alia quam hi qui degunt trans flumen Euphratem, puta Assyrii cum rege suo. Nota: Sennacherib cum Assyriis vocatur novacula mercede conducta, quia ipse spoliorum et regnorum, ad quae punienda et vastanda mittebatur a Deo quasi conductus, levissime quasi tonsor usque ad cutem abrasit omnia, quae Judaeis et aliis gentibus saluti et honori erant, quae pilorum nomine significantur; imo totum corpus politicum, puta « caput, » id est principes; et « barbam, » id est sacerdotes et consiliarios; ac « pedes, » id est artifices et vilem plebeculam Judaeae, abrasit et abstulit, ait Cyrillus. Ita Aegyptus Nabuchodonosori a Deo data est pro mercede Tyri ab eo expugnatae, ut patet Ezech. XXIX, 18 et 19. Pro conducta Septuaginta vertunt μεμεθυσμένῃ, id est inebriata, scilicet pilis, hoc est spoliis hostium: legerunt enim שְׁכִירָה scechira per schin: Noster vero et alii legunt per sin, tumque significat mercede conductam, quae vox notat Dei clementiam, quod scilicet misericors Deus non alat domi istos lictores, sed aliunde conductos accersat, ut faciant opus suum; nam, ut ait Isaias, cap. XXVIII, vers. 21: « Alienum est hoc opus ejus ab eo. Deus enim mortem non fecit, nec laetatur in perditione vivorum. Creavit enim, ut essent omnia; et sanabiles (salutiferas) fecit nationes (creaturas) orbis terrarum; et non est illis medicamentum exterminii (venenum exterminans et mortiferum), nec inferorum regnum in terra, » Sapient. I, 13. Nota secundo: Tonsio et rasio capillorum erat signum servorum et servitutis, in quam a Chaldaeis redigendi erant Judaei. Unde Aristophanes ait: « Servus cum sis, comam nutris? » Et Pomponius Laetus De triumpho Diocletiani: « Consuetudinis, ait, fuit liberatos e captivitate currum triumphantis sequi abraso capite, in argumentum praecedentis servitutis. » Sic T. Flaminii qui de Macedonia triumphavit, currum duo millia Romanorum captivorum quos libertate donaverat, capitibus rasis sequebantur. Sic et S. Petro Antiochiae praedicanti caput ab improbis abrasum fuit ad ludibrium, quasi homo esset vilis et servilis conditionis, teste Beda in Histor. Anglorum. Quod Ecclesia vertit in honorem et decus: jussit enim sacerdotes et Religiosos caput radere, et comam rasam gestare, quasi diadema regni divini et coelestis: hoc est enim « regale sacerdotium » Christi et Christianorum, ut ait S. Petrus, I Epist. cap. II, vers. 9. Porro Rabbini hunc capite et barba rasum accipiunt ipsum Sennacherib, de quo hanc historiam vel potius fabulam narrant, quam refert S. Hieronymus, in Quaest. in lib. II Paralip. XXXII: « Tradunt, inquit, Hebraei illi (Sennacherib) caput et barbam rasam ab Angelo in ignominiam, et hoc fuisse quod per Isaiam dictum est: In illa die radet novacula acuta in rege Assyriorum caput et barbam, etc. Quem cum eadem ignominia pervenisse ad templum Dei sui Nesroch, quem dicunt in reliquiis arcae Noe culturam habuisse. Cum ergo quereretur deprecans, cur se non adjuvisset, qui etiam filios suos Adramelech et Sarasar sibi offerret, si hoc ille ratum duceret illi; hoc audientes post tot clades, ruinas et ignominias, timentes ab eo interfici, interfecerunt eum.
7:21
Post captionem et vastationem Babylonicam tanta erit hominum paucitas, ut divites olim jam vix unam vaccam et duas oves sint habituri: tanta quoque eorum erit paucitas, ut integrae familiae lac unius vaccae et duarum ovium, non tantum sufficiat ad potum, sed et ad butyrum ac cibum; praesertim quia agris desertis et incultis, omnia vertentur in germina et pabula pecorum, quibus pastae vaccae et turgidae copiosum dabunt lac indeque butyrum. Ita S. Hieronymus et Cyrillus.
7:22
Non triticum, non hordeum, etc., quae terra non profert nisi colatur et seratur, q. d. Terra tunc erit omnino deserta, nec proinde homines non tritico, sed lacte et melle victitabunt.
7:23
Q. d. Vineta, quia a vepribus et spinis occupabuntur, tam vili erunt pretio, ut vinea uno emenda sit argenteo, id est, ut Septuaginta, siclo et mille vineae mille argenteis. Ita Cyrillus. Secundo et melius, q. d. Agri olim adeo feraces, ut singulae vites, id est vitium annui proventus, singulis aestimarentur argenteis, et mille vites mille argenteis, redigentur in spinas et vepres. Ita Forerius et Sanchez.
7:24
Q. d. In hosce saltus desertos, in haec non jam vineta, sed vepriceta et senticeta, ob feras et praedones nemo ingredi audebit, nisi bene armatus.
7:25
Q. d. Valles et agri uberes deserentur; fugientque homines metu hostium cum pecoribus ad munitos natura montes, eosque non aratro, ut olim agros, sed sarculo sarrient, id est a spinis et vepribus purgabunt, ut possint seminari et coli, aut sint in pascua: unde spinae non erunt illis terrori, etiamsi ab eis pungantur et laedantur; quia necessitas et fames cogent eos non curare has puncturas: et tamen post omnem hunc eorum laborem, illa boves depascentur, et conculcabunt pecora. Ita S. Hieronymus. Secundo et aptius Sanchez, q. d. Montes olim vitiferi, qui non aratro, sed sarculo proscindebantur, quique sedulo a domino spinis circumcirca quasi sepe cingebantur et defendebantur, disjectis jam ab hoste spinis et sepe, nemini erunt terrori, quo minus eo libere quivis irrumpat: unde boves in illa quasi pascua irruent, ab eisque et aliis pecoribus conculcabuntur. Nota hebraismum: « Et omnes montes, etc., non veniet illuc, » hoc est, non veniet ad omnes montes.
7:1
1. Hic ponitur comninatio contra hostes duarum tribuum; et dividitur in duas. In prima ponitur comninatio contra persectores populi; in secunda contra contempatores propheta rum, vaticinium, cap. 28: Vae coronae superbiae etc. Prima in duas. In prima comninatur hostium dejectionem; in secunda ponit gratiarum exultationem, cap. 25: Domine Deus meus es tu etc. Prima in duas. In prima singulari, in secunda omnium in generali, 24 cap.: Ecce Dominus dissipabit terram. Prima in tres: in prima contra hostes corporaliter persequentes; in secunda contra hostes potestatem praebentes, cap. 17: Onus Damasci etc.: in tertia contra hostes in rebus calumniantes, cap. 21: Onus deserti maris etc. Prima in duas: in prima contra persecutores ejusdem gentis; in secunda contra alienigenas, cap. 10: Vae qui condunt leges iniquas etc. Prima in duas. In prima comninatur ipsorum frustrationem, per liberationem duarum tribuum; in secunda ipsorum destructionem, cap. 8: Et dixit Dominus ad me etc. Prima pars, quae continetur in hoc capitulo, dividitur in tres. In prima describitur imminens periculum; in secunda promittitur liberationis beneficium, ibi, Et dixit Dominus ad Isaiam etc.; in tertia confertur liberationis signum, ibi, Et adjecit Dominus loqui ad Achaz. Ad evidentiam autem primae partis sciendum est, quod Achaz fuit impius et idolatra, sicut legitur 4 Regum 16, et 4 Paralip. 27. Et ideo Dominus tradidit eum in manu Regis Syriae et Samariae, qui primo venerunt contra eum, et obsidentes Jerusalem, tandem devincentes ipsum, magnam partem exercitus sui ceperunt et principem exercitus ejus. Iterum ex illa victoria confisi, venerunt ut omnino privarent eum regno, et substituerent alium loco ejus; et in hoc secundo adventu consolatur eum Isaias. Tria ergo ponuntur in prima parte. Primo describitur hostium congregatio: unde dicit: Et factum est in diebus Achaz. Reducit autem genealogiam usque ad Oziam, quia forte in percussione qua percussus est lepra a Domino, 2 Paral. 26, qui tamen justus fuerat, acceperunt audaciam invadendi, quasi contemnentes divinum auxilium. Ascendit. Hoc dicitur propter situm terrae, quia Judaea in montanis est. Phacee, qui interfecit Phacejam regem Israel, cujus princeps militiae erat, et regnavit pro eo: 4 Reg. 15. Et non potuerunt, in prima vice, quamvis regem in campo devincerent. Vel loquitur per anticipationem, quantum ad secundam ascensionem. Secundo ponit denuntiationem: Et nuntiaverunt, sui exploratores, domui David, idest domui regiae, dicentes: Requievit Syria super Ephraim, idest rex Syriae cum rege decem tribuum, quae Ephraim dicuntur, propter primum regem, qui de Ephraim fuerat: 3 Reg. 15. Vel propter dignitatem sunt amicitia juncti qui tamen fuerunt prius inimici, sicut legitur 5 Reg. ult.
7:2
Et dicit, Syria super Ephraim, ut notetur principalitas in regno Syriae, quia fortius erat. Tertio ponitur denuntiationis effectus, perturbatio scilicet regis et suorum. Et commotum est cor ejus, scilicet regis. Eccl. 22: « Sic et cor » trepidum in cogitatione fatui. » Prov. 21: « Et » pavor operantibus iniquitatem. » Matth. 2: « Au- » diens autem Herodes rex turbatus est, et omnis » Jerosolyma cum illo. » Et dixit Dominus ad Isaiam. Hic promittitur liberatio: et primo ponitur promissionis modus; secundo ipsa promissio, ibi, Et dices ad eum: Vide ut sileas. Modus autem ponitur primo quantum ad personam nuntiantem: Dixit Dominus ad Isaiam, interius inspirando, vel loquens per subjectam creaturam: Egredere in occursum Achaz, qui forte propter timorem hostium iverat ut praepararet se ad resistendum.
7:3
Secundo quantum ad testem: Et qui derelictus est Jasub, tibi; alio fratre, scilicet Rapsace, ex matre nobiliore nato, fugiente ad regem Assyriorum, quia non bene receptus fuit ab Achaz; de quo infra 56. Deut. 19: • In ore duorum aut trium stabit omne verbum. • Tertio quantum ad locum, Ad extremum. Ad cujus evidentiam sciendum est, quod quia Jerusalem in montanis est, non abundat aquis fluentibus, et ideo habebat aquas collectas in piscinis vel ex pluviis, vel ex longinquis fontibus per aquaeductus. Erant autem tres piscinae in Jerusalem. Una quae erat ad usum sacerdotum et sacrificiorum, quae dicitur probatica piscina, de qua Joan. 5: Secunda erat inferius in civitate, quae munda servabatur ad communem usum civitatis. Tertia erat extra civitatem, quae habebat aquam immundam, in qua fullones lavabant lanam, et erat ad hujusmodi usus; et ab illa piscina dicitur totus fullonis ager. Et sic patet quod dicitur in littera. Et dices ad eum. Hic ponit promotionem: et primo ponit confrontationem; secundo confrontationis rationem, ibi, A duabus caudis titionum fumigantium istorum; tertio incredulorum condemnationem, ibi, Si non credideritis, non permanebitis. Confortat autem prohíbens timoris signum: Vide ut silcas; idest, cave ne timerom cordis exterius prodas. Infra 50: In silentio, et in spe erat fortitudo vestra. Item 52: Et erit opus justitiae, pax et cultus justitiae, silentium et securitas usque in sempiternum.
7:4
Et etiam ostendit timoris transitum: Noli timere, mala futura, et cor tuum ne formidet, propter memoriam malorum quae passus es. Infra 43: « Noli timere, quoniam » ego tecum sum; ab oriente reducam semen tuum, « et ab occidente congregabo te. » A duabus caudis. Hic ponit confrontationis rationem: et primo ostendit proponentium vanitatem, qui magna proponunt, cum tamen nihil vel parum possint sustinere. Duabus caudis, quia in eis finitum est regnum. Rasin enim interfecit est a Teglathphalasar, 4 Regum 16, et sui in captivitatem ducti; sed Phace subjugatus fuit, et postea interfecit ab hoste, qui post modum captus est a rege Salmanasar, et decem tribus captivatae: 4 Regum 17. Fumigantium: tunc enim sunt vicini extinctioni. Et suscitemus eum, quasi somno quiescentem, et avellamus, idest trahamus in potestatem nostram. Filium Tebeel: ad litteram quemdam hominem, vel idolum de nostri. Tebeel, bonus Deus. Secundo quantum ad propositi frustrationem: Haec dicit Dominus, qui omnia potest: Non erit istud, quia non perducetur ad effectum, et non stabit, quia non diu durabit in tali proposito, majoribus malis in eos irruentibus. Infra 8: Inite consilium, et dissipabitur; loquimini verbum, et non fiet: quia nobiscum Deus. Tertio quantum ad hostium destructionem: et primo quantum ad Assyrios: Sed caput Syriae; quasi dicat: Sed interim, et antequam destruantur, caput Syriae Damascus, et caput Damasci Rasin; quasi dicat: Erunt Damasceni et rex eorum contenti suis finibus.
7:8
Et adhuc sexaginta et quinque anni, et desinet Ephraim esse populus, quia captivabitur. Isti anni non debent computari a tempore hujus prophetiae, sed a tempore quo Ozias percussus est lepra, quia tunc assumpserunt audaciam, vigesimo sexto anno regni ejus. Et ex tune Joathan filius ejus regnavit, vivente patre, 27: et postea 16, et postea Achaz 16, et postea Ezechias, cujus sexto
anno captus est populus: 4 Reg. 17. Et hi omnes collecti, sunt 63 anni.
7:9
Et caput Ephraim, ut supra. Si non credideritis. Hic ponit incredulorum condemnationem. Si non credideritis, scilicet promissis Domini, etiam vos non permanebitis in terra vestra, sed captivabimini. Habac. 2: « Ecce qui » incredulus est, non erit recta anima ejus in se « metipso. » Et dicit hoc, quia Achaz non credens prophetæ, invocavit auxilium regis Assyriorum Teglathphalasar. ut adjuvaret eum: qui ad petitionem ejus venit, et destruxit Damascum et regem interfecit; et cum dedisset sibi munera, tamen nihil sibi profuit, sicut dicitur 2 Paral. 28.
2. Hic ponitur liberationis signum ad credendum: circa quod tria ponuntur. Primo optio eligendi signum conceditur: Et dixit Dominus ad Achaz. Quia prophetas contemnebant, ipse per se dixit: Quia videtur durum quod tam potentes reges ita cito destruantur, pete tibi signum, ut credas, a Domino Deo tuo. Ex hoc videtur quod sit sermo prophetae; et dicendum, quod mos est Hebraici sermonis, ut utantur nominibus pro pronomonibus.
7:11
Unde, A Domino Deo tuo, idest: a me. Vel est verbum Domini per inspirationem, et prophetae per denuntiationem. Infra 8: « Numquid non populus » a Deo suo requirit visionem pro vivis et mortuis? » In profundum inferni, ut aperiatur terra, et infernus pateat, sicut in subversionem Dathan et Abiron: Num. 16. Vel per infernum inferiora elementa, sicut Moyses de terra locustas et cyniphes eduxit: Exod. 8: Sive in excelsum supra, sicut Josue in statione solis: Josue 10: « Judaei enim » signa quaerunt: 1 Cor. 1. Secundo oblati refutatio: Et dixit, non petam: vel quia in idolis confidebat, vel in rege Assyriorum, vel invidens Dei gloriae, vel quia timebat offerendere Deum in angustia positus. Infra 26: Domine in angustia requiesierunt te. Unde dicit, Non tentabo: innixus est enim ei quod dicitur Deut. 6: « Non tentabis Dominum » Deum tuum. » Sed male intellexit, quia licebat ei auctoritate Dei petere signum, sicut Gedeon in vellere: Jud. 6. Tertio ponitur refutantis increpatio: Et dixit, scilicet Isaias: Ergo ex quo tam rebelles estis, audite ergo domus David, propter consensum in malitia, vel quia David promissus Christus datur signum Psal. 151: « De fructu ventris tui ponam » super sedem » Numquid parum vobis est, ad merendam divinam iram, esse molestos hominibus, quos spoliatis; vel prophetis, quibus non creditis; quia molesti estis, per rebellionem, Deo meo, non vestro, cui non obedistis? Jer. 25: « Ut quid vobis onus? Projiciam quippe vos, dicit Dominus. » Propter hoc. Hic datur signum ad credendum: et primo confertur signum liberationis; secundo comminatur incredulis poenam destructionis, ibi, Adducet Dominus. Hoc autem signum est de Christi incarnatione.
Sed contra hoc objiciunt Judaei multipliciter. Primo, quia Dominus dabat signum illius liberationis, ad quam nihil consonat Christi incarnatio. Ad quod dicendum, quod incarnatio Christi significat ipsam per locum a majori: si Deus dabit filium suum ad salutem totius mundi, multo magis potest salvare vos ab istis hostibus. Rom. 8: « Qui « proprio Filio suo non pepercit, sed pro nobis « omnibus tradidit illum. » Vel quasi causa motiva: hoc enim quasi movit Dominum, quod multa bona illi populo, quamvis injusto, concedantur, quia de illo providerat Filium suum incarnandum.
Item objiciunt, quia signum sequens datur ad praesentes; sed incarnatio non fuit facta temporibus eorum; et sic videtur quod nullum sit signum.
7:13
Ad quod dicendum, quod incarnatio, quamvis non fuerit facta praesentibus illis hominibus, fuit tamen manente domo David: unde dicit: Audite domus David; non autem, Audi Achaz.
Item objiciunt, quia signum debet praecedere signatum; sed incarnatio fuit diu post liberationem illam; ergo non fuit signum ejus.
Ad quod dicendum, quod signum quandoque sequitur signatum, sicut Deut. 18: « Hoc habebis « signum: quod in nomine Domini propheta ille « praedixerit, et non evenierit; hoc Dominus non « est locus. » Quandoque est simul. 2 Reg. 5: « Cum aedieris sonitum gradientis in cacumine « piorum, tunc inibis praelium. » Quandoque praecedit, sicut Jud. 7, de Gedeone, ubi datum est signum quod vincere debebat in his qui aquam manibus lambierent. Et oportet de necessitate quod hoc signum sequatur, etiam secundum quod ipsi exponunt. Si enim praecedit, tunc puer fuit natus ante mortem Phacce, qui regnavit 20 annis, cujus 17 anno regnavit Achaz, qui regnavit 16 annis: ergo Achaz regnavit 13 annis post mortem ejus. Et Osce regnavit 12 anno Achaz, cujus nono anno Samaria capta est, qui fuit 6 annis post mortem Achaz: ergo in captivitate Samariae ad minus habebat puer 19 annos: ergo falsum est quod infra (nempe c. 8) dicitur, quod puer nesciebat vocare patrem et matrem.
Item objiciunt, quod in hebraeo non est virgo, sed alma, quae apud eos significat juvenculam nubilem, sicut habetur Gen. 24, de Rebecca, ubi nos habemus, « Puella decora nimis, » et ipsi habent, alma. Et si etiam habeatur bethula, quod apud eos significat virginem, non oportet quod mansis virgo conciperet, quia poterat esse quod quae tunc erat virgo, postea ex semine viri corrupta concepisset.
Ad quod dicendum, quod nullum signum esset, si juvencula concepisset, et etiam virgo corrupta. Dominus autem aliquid magnum voluit significare, cum dixit; In profundum inferni, sire in excelsum supra. Ideo autem apud eos ponitur magis alma quam juvencula, quia alma significat virginem, secundum nominis originem, et adhuc plus, custoditam, de qua non possit haberi mali suspicio. Sed bethula significat secundum usum loquendi posteriorem. Exponunt autem dupliciter. Quidam de Ezechia, quidam de filio Isaiae, quem fingunt esse Emmanuel vocatum. Sed quod primum non possit stare, sic ostenditur, quia Ezechias erat 25 annorum, quando coepit regnare, 4 Reg. 18, et Achaz regnavit 16 annis, 4, Reg. 16: ergo Ezechias erat 10 annorum, quando pater suus incepit regnare; et sic non promittitur hie nasciturus. Praeterea. Quomodo nescisset vocare patrem et et matrem, cum sexto anno regni ejus capta fuerit Samaria? Iterum quod secundum non possit stare, ostenditur, quia hoc nullum signum fuisset.
Et praeterea filius Isaiae non fuit Dominus Judaeae, cum tamen dicatur infra 8, terra Judaea esse Emmanuel possessive. Et ideo oportet quod intelligentur de filio Dei.
Secundum hoc ergo tria facit. Primo promittit signum: Propter hoc, quia vos non vultis petere, ipse dabit signum vobis, vestrae liberationis. Hoc etiam signum datum est Luc. 2: « Et hoc vobis « signum.
7:14
Invenietis infantem pannis involutum, « positum in praesepio. » Secundo ponitur ipsum signum, Ecce virgo: et primo ponitur miraculosa conceptio: Ecce virgo, manens virgo in partu, concipiet et pariet filium. Secundo mirabilis generati vocatio: et primo quantun ad divinitatem: Vocabit, scilicet virgo, vel vocabis tu, Juda, in periculis, nomen ejus Emmanuel, quod est interpretatum. Nobiscum Deus. Matth. 1: « Vocabis nomen ejus Emmanuel. » Et hoc totum nullum simile habet in aliis, quia novum est. Jer. 31: « Creavit Deus novum super terram: mulier (vel « femina) circumdabit virum; » idest perfectum hominem in ipsa conceptione, quamvis non secundum quantitatem perfectam, sicut dicit Augustinus super illud Joan. 2: « Quadragenta et sex annis aedificatum est templum hoc; et tu in tribus diebus excitas « bis illud? » Et ideo est super hominem, quia nihil novum sub sole, Eccle. 1. Unde concordantia alia non potest haberi de ipsa prophetia nisi ipsa historia.
7:15
Luc. 1: « Ecce concipies, et paries filium: » significatum Ezech. 44: « Porta haec « clausa erit, et non aperietur; et vir non transi- « bit per eam, quoniam Dominus Deus Israel ingressus est per eam. » Secundo quantun ad humanitatem: Butyrum et mel comeder: ad litteram, cibos viriles, quia ab infantia ad modum aliorum se habuit. Sap. 7: « Et ego natus accepi « communem aerem, et in similiter factam decidi « terram, et primam vocem similem omnibus e- « misi plorans. » Vel a parte ad totum, secundum regulas Tyconii. Per hos enim omnes humanos cibos intelligit. Ut sciat. Ut consecutivum est, quia talibus vescens adhuc puer sciat reprobare malum, sine experimento, et eligere bonum, sine consilio, perfectam habens omnem scientiam. Hoc promiserat diabolus, sed non solvit, Gen. 3: sed Deus gratis dedit. Sap. 7: « Ipse enim mihi dedit horum quae sunt scientiam veram, ut sciam dispositionem orbis terrarum, et virtutem elementorum. » Vel ut est causale: Ut sciat, idest ut ostendat se scire, quia per cibos perductus est ad perfectam aetatis quantitatem, qua ostendit se sci-re, Augustinus super illud Cant. 4: « Mel et lac « sub lingua tua, » dicit, quod significat per butyrum humanitatem, quod de terrae nutrimento venit; per mel divinitatem, quod de rore caeli colligitur. Habuit tamen naturam sine corruptione, sicut butyrum sine caseo; et portavit consolationem sine judicio, quasi mel sine aculeo. Bernardus: « Elegit « puer noster noviter concipi, quia naturam nostrae « carnis accepit sine corruptione. » Similiter apis mel nobis attulit, non miscens aculeum. « Non enim venit « ut judicet mundum, sed ut salvetur mundus per ipsum: » Joan. 3. Et sic est etiam causale. Et hoc est signum de deorsum ex parte virginis parentis, et desursum ex parte Dei nascentis. Ps. 84: « Dominus dabit benignitatem, et terra nostra dabit fructum suum.
7:16
Tertio ponitur signi ad- aptatio: Quia antequam sciat, ipsis antequam na- scendo scientiam creatam assumat. Terra, Sama- riae et Syriae: 4 Reg. 16 et 17: Adducet Domi- nus super te.
7:18
Hic ponit combinationem contra non credentes signum: et primo ostendit poenae gravi- tatem: secundo poenae ordinem, ibi, Et erit in die illa, sibilabit Dominus muscae; in tertia poe- nae effectum, ibi, Et erit in die illa, nutriet ho- mo vaccam boum. Ostendit autem gravitatem ex praecipientis auctoritate: Adducet Dominus, qui potens est. Exod. 13: « Dominus omnipotens no- men ejus. » Ex poenae universalitate: Super te, per Teglathphalasar, et super populum tuum, et su- per domum patris tui, quantum ad posteros tuos, per filios tyrannos ex praecedentium comparatione. Dies, tam mali; et dicuntur mali propter culpam. Matth. 6: « Sufficit diei malitia sua. » Eph. 5: « Re- dimentes tempus, quoniam dies mali sunt. » Propter poenam: Qui non venerunt a diebus sepa- rationis Ephraim a Juda: 5 Reg. 12: « Exequentis potestatem: Cum rege Assyriorum, Nabuchodo- nosor, quia regnum Chaldaeorum et Assyriorum sub ipso unum fuit, et a principio unum fuerat. Assyrii enim de Chaldaeis egressi sunt: Gen. 10. Jer. 23: « Assumam Nabuchodonosor servum meum etc. » Et erit. Ilic ponit poenae modum et ordinem: et ponit tria. Primo hostium convoca- tionem. Sibilabit, idest inspirabit, muscae, idest regi Aegypti, qui occidit Josiam: 4 Reg. 23: et comparatur muscae propter immunditiam idolorum, et luxuriae, quae viget in Aegypto; in extremo fluminum, quia etiam de ultimis partibus Aegypti, et apud, scilicet Chaldaeis et Assyriis, qui ab ante- riori habebant mel defensionis, et a posteriori acu- leum persecutionis. Supra 5: Sibilabit ad cum de finibus terrae.
7:19
Secundo hostium multitudinem: Et venient, et requiescent omnes in torrentibus val- lium: quia in vallibus consueverunt currere aquae, propter commodum aquarum, in cavernis, propter munitionem, in fructetis, propter ligna, in univer- sis foraminibus, propter loca domorum. Infra 8: Et erit extensio alarum ejus implens latitudi- nem terrae tuae.
7:20
Tertio captivationem: In die illa radet Dominus in novacula, idest per regem, in his, idest per hos, scilicet Assyrios. Novacula acu- ta, de qua Ezech. 5: « Sume tibi gladium acutum radentem pilos, et assumens eum adduces per caput tuum. » Caput regem, pedes artifices, barbam milites qui sunt ad ornatum regis: 4 Reg. ult. Supra 3. Omнем virum bellatorem, judicem et prophetam. Vel loquitur contra Aegyptios, qui erant adjutores. In his, idest Aegyptiis, conducta. Ezech. 29: « Et diripiet spolia ejus, et erit mer-
ces exercitui ejus, et operi pro quo servivit adver- sus eam. » Et erit in die illa, nutricet homo vaccam boum. Hic ponit poenae effectum, vel si- gnum destructionis.
7:21
Primo in animalium paucitate: Vaccam boum, et duas oves, propter pauca ani- malia. Supra 5: Et deserta in ubertatem versa advenae comedent. Secundo ex victualium parcita- te: Butyrum et mel, propter inopiam panis. Thren. 4: « Qui vesebantur yoluptuose, interierunt in viis. » Tertio ex paucitate hominum.
7:23
Primo in vilitate possessionum: Omnis locus ubi fue- rint mille vites.
7:24
Jer. 52: « Eme agrum argento, et adhibe testes, cum urbs data sit in manus Chal- daeorum. » Prov. 24: « Per agrum hominis pigri transivi et per vineam viri stulti; et ecce totum repleverant urticae, et operuerant su- perficiem ejus spinæ. » In multitudine latronum: Cum sagittis et arcu, scilicet cum fugietis, ingredientur. Infra 24: Formido, et fovea, et la- queus super te, et super habitatores terrae. Tertio in pavore hostium, quia coelent montes, et dimi- tent plana: Et omnes montes. Jer. 49: « Et o- mnes civitates ejus erunt in solitudines. » Et infra 49: Apprehendere niteris altitudinem collis. Notandum super illo verbo, Vocabitur nomen ejus Emmanuel, idest nobiscum Deus, quod Chri- stus est nobiscum multipliciter. Primo tamquam frater, per naturae consortium. Cant. 8: « Quis mihi det te fratre meum sugentem ubera ma- tris meae, ut inveniam te foris, et deosculer te? » Secundo tamquam sponsus, per amoris vinculum. Joan. 14: « Si quis diligit me, sermo- nem meum servabit. » Tertio tamquam pastor, per maternae consolationis solatium. Apoc. 5: « Ec- ce ego sto ad ostium et pulso. Si quis audierit voce meam, et aperuerit januam, intrabo ad illum, et coenabo cum illo. » Quarto tamquam salvator, per defensionis auxilium. Jer. 50: « Tu ergo ne timeas, servus meus Jacob, ait Dominus, nec paveas Israel, quia ecce ego salvabo te de terra longinqua. » Quinto tamquam ductor, per operis exemplum. Exod. 52: « Dominus solus dux ejus fuit. »
Notandum super illo verbo, Ecce virgo, quod dicetur, Ecce propter eminentiam singularem: quia supra mulieres propter virginitatem: unde dicit, Ecce virgo. Secundo supra virgines propter fecun- ditatem: unde dicit, Concipiet. Tertio supra Ange- los omnes propter fructus dignitatem: unde dicit: Pariet filium. Hebr. 2: « Nunquam Angelos ap- prehendit, sed semen Abrahae apprehendit. »
7:1
v. 4 « Et factum est in diebus Achaz filii. Ioatham, [ilii Osiae regis I«da, ascendit Rasin rez Syriae et Phacee filius Romeliae rex. Israel in. lerusalem ad proeliandum contra eam et non. potuerunt. debellare egm » ; — cf. 4 Reg. 16, 5, ubi praeterea legitur : « cumque obsiderent Achaz, non valuerunt superare eum ». Propheta statim declarato regum consilio et conatu rei ipsius exitum subdit (S. Cyr.) ita loquens per anticipationem (cf. S. Ephr. Thom. Gord. Sanct.). Cur autem obsidio non ad exitum sit perducta, iam bene declarat S. Cyr. : « Achaz metuens impressionem intolerabilem acervo pecuniarum magno congesto ad Theglathphalasar regem Assyriorum legatos mittit rogans, ut sibi velit subsidio esse, utque contra Rasin arma capiat; quod etiam ad exitum perductum est »; de qua re lege 4 Reg. 16, ' seq. « Declarata ac definita occasione et tamquam in brevi summa comprehensim conatu duorum regum commemorato, utque ad exitum eorum consilia non pervenerint, incipit. deinceps per partes singula oratione prosequi » (S. Cyr.);
Anc. — Cum rex Syriae et rex Israel foedere inito ad evertendam domum Davidis bellicam expeditionem in lerusalem susciperent, Achaz rex et populus ingenti terrore percelluntur. Dominus autem per prophetam iubet regem bono esse animo et confidere in auxilio divino eique annuntiat consilium hostium fore inane; salutem autem, fore credentibus (1, 1-9). Immo ut animum regis ad spem et fiduciam erigat, propheta eum iubet signo a Domino postulato experiri quam certo Dominus sit opem laturus. Quod cum Achaz respueret, ipse propheta signum a Deo dandum vaticinatur : ipse scil. Messias ex virgine matre nasciturus qui uti domus David conservationem dicit, ita cum in: terra Israel deserta humili in conditione adolescat, eiusdem domus humilitatem ac castigationem divinitus inflictam adumbrat (1, 10-16). Regi ipsi qui auxilium divinitus oblatum respuit, praedicitur, quantae tribulationes a rege Assyriorum cuius auxilio ipse confidat, et quanta solitudo ae vastitas terrae iudaicae sint inferendae (1, 171-23). Iam versus finem regis Ioatham « coepit Dominus mittere in Iuda Rasin regem Syriae et Phacee filium Romeliae » (4 Reg. 15, 37). Crevit impietas sub Achaz eius regni successore. Achaz enim « ambulavit in via regum Israel, insuper et filium suum consecravit transferens perignem secundum idola gentium,... immolabat quoque victimas et adolebat incensum in excelsis et in collibus et sub omni ligno frondoso » (4 Reg. 16, 3. 4 cf. 2 Par. 28, 2-4). In tantorum scelerum poenam « tradidit eum Dominus Deus eius in manu regis Syriae qui percussit eum magnamque praedam cepit de.-eius imperio et adduxit in Damascum; manibus quoque regis Israel traditus est et percussus plaga grandi, occiditque Phacee, filius Romeliae, de Iuda centum viginti millia in die uno, omnes viros bellatores, eo quod reliquissent ' Dominum Deum patrum suorum » (2 Par. 28, 5. 6). Ex quo narrandi. modo colligi potest, reges duos non statim ab initio coniunctis viribus impetum in regnum Iuda fecisse. Circa idem tempus Basin alia victoria parta Iudaeos eiecit de Aila (4 Reg. 16, 6). Hisce peractis, uti videtur, duo reges consiliis inter se initis et belli societate instituta iam coniuncüs viribus urbem regiam aggredi et domum David regno spoliare constituunt. De hae rerum conditione Isaias scribit
7:2
v. 2 « el nuntiaverunt domui David dicentes : requievit. Syria. super Ephraim; et commotum est cor eius et. cor populi eius, sicut moventur ligna silvarum a facie venti » ; — non sine emphasi propheta effert domum. David, cui promissiones factae. sunt de regno aeterno ; quare Deus propter David iam saepius et regibus et populo pepercit (cf. 3 Reg. 41, 141-13. 32-39; 15, 4. 5. 4 Reg. 8, 19. 2 Par. 21, 1) ; unde si qua fides in Deum adsit in domo David, desperationi nullus erit locus ; valet enim de rege theocratico norma illa Davidi annuntiata: « ego ero eiin patrem et ipse erit mihi in filium; qui si inique aliquid gesserit, arguam eum in virga virorum et in plagis filiorum hominum ; misericordiam autem meam non auferam ab eo » (2 Reg. 7, 14. 15). Verum quis a rege idololatra talem exspectaverit fidem ? Nuntiatur ei : requievit! i. e. ut bene Sanct. monet, conspirasse Syros dicit cum Israelitis, foedere inito iam copias militares iunxisse, ut coniunctis viribus regnum peterent iudaicum (Mar.). Vocatur regnum israeliticaum EpAraim a tribu potentissima, ex qua plures quoque reges Israel exstiterunt et in cuius ditione urbs Samaria, regni caput et sedes, sita erat (Sanct.) ; unde Ephraim sollemnis est regni israelitici appellatio (cf. Os. 4, 11; 5, 9). Iam nuntii eius effectus est maxima regis et suorum perturbatio (S. Thom.). Ingentem commotionem, trepidationem, terrorem plane insanum et omnis consilii expertem comparatio a vate inducta declarat. Tali autem animorum deiectione quam parum fidei in Deum regi et populo insit . nimium proditur. Utique timida est impietas et suorum sibi scelerum conscia debitas poenas et ruinam non potest non suspicari. Cum propheta addat et cor populi eius, quam late iam regis impietas insubditos serpserit et quam firmam inter se scelerum et a Deo aversionis societatem inierint rex et maior populi pars, isatis declaratur. Trepidatio adeo magna sine dubio ostendit, varias iam clades regi esse illatas, et si assumpseris quod supra innui, reges duos tum collatis viribus in regni ruinam conspirasse, eo facilius explicatur, cur Áchaz qui a singulis iam misere erat devictus, cum audivisset : consociavit se rex Syriae cum rege Israelis (Chald.), in tantas angustias sit coniectus et, cum eo Socii impietatis; qua inre sponte occurrit illud : audiens autem Herodes rex turbatus est et omnis Ierosolyma cum illo (Matth. 2, 3). At Dominus, Iahve qu? est, foederis sui custos fidelissimus (cf. ad Os. 12, 5. Ioel 2, 32) popelo suo quem sibi elegit non deest et ipsi regi idololatrae opem suam benignissime offert (cf. Theod.). Unde mittit prophetam qui ut talis iam diu, ex tempore Oziae, notus est, cui igitur ut legato divino ex lege fundamentali theocratiae (Deut. 18, 15) obedientiam et fidem debent ; insuper ex regni annalibus ignorare non possunt quoties Deus per prophetas populo afflicto opem tulerit. Tale tem- 1. Communiter nn3 derivant a m; aliqui ex LXX, Syro, Chald. verbum nnw coniectant; pus denuo mediis in angustiis illucescere Deus profitetur
7:3
v. 3 » et dixit Dominus ad. Isaiam : egredere in. occursum Achaz tu et. qui derelictus est Iasub filius tuus ad eatremum aquaeductus | piscinae superioris in via agri fullonis » ; — hebr. tu et Schear jaschub filius tuus ; nomen filii Isaiae symbolicum est: reliquiae convertentur nomenque de futura populi sorte propheticum (cf. Os. 1, 4. 6. 9). Hune secum adducens tamquam qui ipso nomine tempus futurum portendat, et maioris partis infidelitatem et aversionem accusat et pignus exhibet solatii Dei causam apud populi electi reliquias fore victricem ; rel/quiae enim, non populi maior pars, convertentur, salute oblata potientur. Ipsum igitur filii nomen id in se continet quod visione inaugurali exhibetur (cf. 10, 91. Am. 3, 12). Achaz sese contulerat ad aquaeductum lacus superioris, qui ad occidentalem urbis partem ! situs aquam urbi subministrabat. Eum de obsidione urbis mox futura sollicitum agitasse consilia, quomodo etaquae penuriam averteret et partem illam qua urbem facile possent aggredi muniret, et res ipsa docet et simili loco illustratur Is. 92, 9-12, quo inter varia quae ad urbis defensionem fiunt etiam id effertur : « congregastis aquas piscinae inferioris... et lacum fecistis inter duos muros ad aquam piscinae veteris »; adde, postea Rabsacen eodem in loco constitisse, cum venisset a Lachis, et populo insultasse (Is. 36, 9) ; unde ex ea parte urbem impetui hostili patuisse quam maxime, facile efficitur. Quare eiloco Achaz speciali ratione voluisse provisum satis Eo in loco rex curis agitatus adiri debuit et audire opem divinam sibi liberaliter oblatam
7:4
v. 4 « et dices ad eum : vide ut sileas ; noli timere et cor tuum ne formideta duabus caudis titionum fumigantium istorum in ira furoris Rasin regis Syriae et filii Romeliae » ; — hebr. cave tibi et quiesce 1. e. cave a trepidatione et desperatione; fortasse magis ad.rem : cave ab eo agendi modo antitheocratico quem iam animo concepisti et volvis; quiesce, animo sis pacato, ne vanae te tradas sollicitudini exterorum auxilia conquirendo. « Quod quiescere curisque vacare et a trepidationibus molestis liberum esse praecipiat, vocantis nimirum est idque prudentissime ad obedientiam et veluti reducentis ad principia, ut colat sermones divinos et veritatem eorum quae dixi prompto suo suffragio confiteatur » (.S. Cyr. sim. Sasb. For. Sanct. Osor. Lap. Mald. Men. Gord. Tir.); minus apte alii silere explicant : ne timorem exterius prodas, ne blasphemias effutias, ne cum quopiam communices quod nuntio (S. Thom. Pint. Mar.). Non sine verborum pondere et iteratione idem monitum ei fit, id quod ad animum erigendum, confortandum et quasi contra spem ad spem sedulo revocandum aptum est. Causa subditur : coram propheta qui Dei nomine et auctoritate loquitur, duo reges inimici non sunt nisi duae caudae titionum fumigantium ; magno cum contemptu de eis loquitur; ad nihil eos iam valere, proximos esse exstinctioni et interitui, ad summum posse inferri aliquid molestiae innuit, uti fere fumus oculis incommodum afferat quod facile spernatur et rideatur. Talis scil. est ira et furor illorum ; mox proiicientur; interea non nocere, non urere possunt alios et comburere, sed impotenti rabie quasi famigare et minari (cf. Mald. Mar. Men. For. Sanct.) ; « magna proponunt, cum tamen nihil vel parum sustineant; vicini sunt exstinctioni» (S. Thom.); proverbium ibi agnoscit Sanct. (cf. Is. 42, 3). In hebr. proprie « cor tuum ne mollescat; idenim proprie significat verbum ; opponitur enim rei condensatae et induratae; cor autem pavidorum videtur liquescere ac tenerum fieri, audacium autem et fortium virorum ob-. durescere ac firmari» ( For.). Solet enim Deus, ut idem For. monet, in adversitatibus quietem suis indicere, contra quam mundus solet; munlani aut desperatione obruuntur aut facile tumultuantur et conturbantur ; uibus autem Deus sese offert, non opus est mundano praesidio, sed quo agis quieti sunt, eocopiosius in eorum pectoribus sese diffundit spirit€ divinus. En, quantum possit fiducia in Deum! quam si trepidantia coda admittant in maxima rerum perturbatione, possunt ex summa trepidtione ad summam quietem ac tranquillitatem transferri; nisi enim posint, nequaquam a Deo per prophetam iuberentur. — Ad contemptum quoque dicitur filius Romeliae. Nam quid iste sibi vult et sibi pronittit contra domum David et sempiternum Davidis thronum ? quaem (ris titulum potest proferre, ut regnum teneat Israel? ea appellationéiam tamquam usurpator declaratur; ubi enim in theocratia Romeliae áusque filio regnum attribuitur? Locutio ex eo quoque contemptum prodeh videtur, quia qui Davidem spernunt eiusque originem humilem traducint, de filio Isai loquuntur (4 Reg. 22, 9; 25, 10. 2 Reg. 20, 1. 3 leg. 12 46). , Ad fluciam in Achaz gignendam prorsus aptum est, quod propheta adversirioruim animos et consilia tam clare et distincte aperit (cf. S. Cyr. Chrys.; rerum igitur se exhibet gnarum et periculi instantis; ergo si nihiloninus summa loquitur constantia et certissimam spem ostendit, tantatalis ri fiducia iam per se spem et securitatem gignere censenda est; idque e| magis, quia sollemni attestatione rem ex oraculo divino confirmat; v.| «eo quod consilium inierit contra te Syria in malum, Ephraim et filius Romeliae dicentes :
7:6
v. 6 ascendamus ad. Iudam et suscitemus eum et avellamus eum ad nos et ponamus regem in medio eius filium Tabeel, v. "1 haec dicit Dominus Deus : non stabit et non erit istud »; — si Achaz fidem haberet, statim perspiceret (ale consilium hostium fore irritum. Volunt enim theocratiam expugnare, hereditatem Dei Deo veripere, domo David remota in medio divinae hereditatis alienigenam regem constituere, volunt ergo thronum Iahve destruere, domum regiam a Deo electam delere et ad divinum opprobrium hominem ignotum in medio terrae Domini regia dignitate exornare. Sed tale facinus iam ex promissis antea datis non poterit opere compleri. Id denuo sollemni oraculo Adonai Iahve Dominatoris eius confirmatur qui uti estin se actus purissimus, ita immutabilis, fidelissimus promissionum suarum opifex ipso suo nomine declaratur. Nota emphasin qua bis negatur consilii illius successus. Intellige suscitemus ironice quasi quiescentem et dormientem (S. Hier. Sanct.) 1. e. ei negotium facessere et molestiam creare, bello fatigare ( Osor.) vel quasi vellicare. Ceterum hebr. explicant : terrore et horrore Iudam compleamus (partim iam apud For. Malv. Vat.; Del. Rohl. Troch. Net.) eamque terram scindamus ad nos i. e. vi illam diffindamus a rege suo et abscindamus a domo David et ad nos trahamus (cf. Lap.). Loquendi modus arrogantiam et superbiam ( Sanct.) simu! cum crudelitate et ferocia pandit. — De Tabeel nihil innotuit. Nomen ie tud etiam in inscriptionibus cuneiformibus quae ad Theglathphalasm referuntur occurrit (cf. Schrader Keilinschr. u. A. T. p. 118; Keilinsclr. u. Geschichtsforschung p. 396). / Hebr. v*p est laedere, fastidire cf. Gen. 27, &6. Ex. 1, 12. Num. 21, 5; 22 3. Inde igitur formam hiphil h. l. multi explicant. Verum hiphil VAI aliis inlocis semper significatione expergefaclus est invenitur. Inde versio S. Ilier. facile exjlicatur. Cum prioris verbi forma hiphil alias non reperiatur, alii coniciunt. legeidum esse literis transposits nzp'xi ef. Is. 29, 2. 1 (Ges. Thes. p. 1208. Fürst L.) i.e. coaretemus, urgeamus ; vel formam derivandam a vp vp spina, tempus absjissionis et verbo nolionem esse tribuendam incidere, impungere (Fürst C.). hal. vocem exprimit per *àr coniungere, Syrus, "pU evertere. — Altera vox *22 esl scindere ; adhibetur quoque de scissione, diruptione urbis oppugnalae v. g.4 Reg. 25, & interrupta est civitas ; Yor. 39, 2; 52, 7. Ez. 26, 10. 2 Par. 32, 1 «uo loco latinus interpres capere wanstulit; 2 Par. 21, 17 vertit vastare. Forma hinil non reperitur nisi hoc nostro loco et 2 Reg. 3, 26, ubi iu significatione irrumpeili adhibetur. Unde etiam h. l. Naeg. explicat : terram perrumpere i.e. perrupto mro quem quasi obiicit exercitus terram capere. Chald. explicat : apponamus eos ad nos Syrus : rumpamus eam. Quid verosit consilii divini pro tempore proxime futuro, hsce declaratur
7:8
v. 8 « sed caput Syriae Damascus et caput Damasci lasin et adhuc sexaginta et quinque anni et desinet Ephraim esse popuus »; — i. e. « Syrorum metropolis est Damascus, Damasci porro rex Rasin ; his ergo tantum imperat, non Hierosolymis » (Theod.) ; « imperium eius, ait, potestas eius in Damasco stabit nec ultra progredietur; et princeps Damasci Rasin erit i. e. in iis quae adipsum pertinent manebit ac maiorem sibi non adiiciet potentiam » (S. Chrys. sim. S. Thom. Sasb. Vat. Malv. Mald. Mar. Pint. RoM. Troch.). Damasco igitur eiusque regi poena nondum denuntiatur, sed solum dominationis extensio denegatur. Ephraim vero propter impium foedus initum cum Syris ad evertendam domum David statim indicatur poena condigna: non regnum iudaicum neque domus David exstinguetur, sed Ephraim (cf. v. 9) confringetur ! ne sit amplius populus (hebr. cf. For. Vat. Malv. 'Mald. Mar.); quod igitur regno legitimo inferre voluit, ipse inse demum iure quodam talionis experietur. Atque non solum respublica israelitica destruetur, verum ipse populus ut talis exscindetur. Unde non tantum alieno imperio subiicientur servata suae gentis indole ac natione, sei ipsa stirps israelitica ita destruetur vel morte vel commixtione cum aliis vel utraque ratione, ut de populo ephraimitico iam non fieri possit sermo. Quantae acerbitatis talis annuntiatio fuisse censenda sit, ex eo conclude quod iam singulis magno opprobrio vertebatur, si nomen eorum deleretur de [srael (quod ne fieret, ius leviratus erat institutum, cf. Deut. 95, 6); quanto magis si agitur de nomine populi delendo ! Id fore ait vates intra adhue 65 annos " Neque alibi desunt exempla in vaticiniis certum quoque ac determinatum numerum proponi; cf. Is. 16, 14; 21, 16; 38, 5S. Ier. 23, 16. Ion. 3, 4 ; quare iam ex hoc capite falso asserit Kn. cui consentit Diestol, membrum hoc delendum esse, quia prophetae nunquam numeros efferant adeo distinctos et certos. Ephraim autem tamquam populus confractus "est non ipsius Samariae expugnatione, sed translatis et adductis in. terram Israel accolis de Babylone, de Cutha, de Avah, de Emath, de Sepharvaim, quos Asarhaddon « collocavit in civitatibus Samariae pro filiis Israel, qui possederunt Samariam et habitaverunt in urbibus eius » (4 Reg. 11, 24; cf. Esdr. 4, 2). De hoc eventu locum nostrum iam rite intellexerunt Usserius, Tremellius, Calm. et consentiunt plerique recentiorum (cf. Drechsl. Del. Naeg. Diestel, Troch. Haigh, Zeitschrift f. aeg. Spr. 1811 p. 715; Schrader, Keilinschr. u. A. T. p. 244 etc.). Quando id acciderit, aliunde 1. nm alii explicant fut. qul a nmn fractus est ; cf. Is. 30, 31; 31, 4; 51, 6 etc. Ita. Fürst L. Olshausen $. 106,6; Naeg. Alii malunt niphal nni cf. Mal. 2, 5; ita Del. probare non possumus ita ut anttum assignemus ; sed haud ita improbabile videtur, id factum fuisse eo tempore, quo Manasses in captivitatem est abductus. Facile. enim fieri potuit, ut clades illa iudaica ab Assyriis illata etiam genti cognatae Israelitarum ultimum afferret excidium, et Asarhaddon bello in Iudaea feliciter gesto milites multos gregarios tamquam colonos in agros Israelitarum immitteret. Iam ex traditione Iudaeorum in Seder olam servata captivitas Manasse regis in regni eius annum 22 incidit; ita facili negotio numerus annorum requisitus colligitur ; habes enim, cum hoc oraculum ineunte regno Achaz editum sit, annos Achaz 14, Ezechiae 29, Manasse 22, ergo 65 annos. est quod v. 8 dum Syria suis finibus et suo regno stare dicatur, Israelitis impio foedere cum eis inito statim excidium annuntiatur. Neque propterea sententia in 9 a redditur superffua; nam ludaeorum quam maxime intererat scire quid Ephraim effecturus sit tempore proxime füturo; id autem in v. 8 b nondum erat praedictum ; ergo membrum hoc necessario etiam exspectatur. Alias enim quaeri poterat et debebat, quid molestiae interea, donec effluxerint anni 65, Ephraim illaturus esset regno iudaico. — Prius quod obiectum est facile contemnitur; nam etsi non adeo frequenter, tamen reperiuntur vaticinia simili modo annorum numero alligata, uti supra iam monui. — Neque modusloquendi est ab Isaia alienus ; cf. 21, 16; ay» cf. 17, 1 ; 25, 2. Sed etsi Ephraim post 63 annos sit conterendus, quid fiet interea ? Uti illud « non stabit et non erit » pro Syria est explicatum et tempus instans declaratum, ita idem iam pro Ephraim subiungitur addita norma pro regno iudaico :
7:9
v. 9 « et caput Ephraim Samaria et caput Samariae filius Romeliae ; s non credideritis, non permanebitis » ; — hocigitur quod coniuratione facta Rasin et Phacee exsequi statuerunt, non fiet ; i. e. ipsi Iudaeam non occupabunt ; ipsi domum David non a regno excludent, neque filium Tabeel regem constituent. Sed quid fiet ? Id relinquitur arbitrio, vel potius fidei et fidelitati Iudaeorum. Salutis norma et regula pro iis est fides in Deum. Deo credere, ei confidere et firmum retinere statum ac florentem unum idemque est. Quodsi vero a fide deficiant, etiam iis perturbatio, calamitas, ruina praedicitur. Unde pro Iudaeorum sorte tessera illa praefigitur, quam ipso verborum sono studiose selecto alte eorum animis imprimere propheta vult; ipsa verba et ipsae formae grammaticales et notiones in sermone vulgari obviae eos edocere debent de nexu illo intimo ac indissolubili qui adsit inter fidem fiduciamque divinam et stabilem ac florentem rerum prosperarum conditionem. Inde ; 3z2wn N5 2 u"own N5 ox im lo taaminu, ki lo teamenu. Deus est enim petra et arx et locus munitus pro populo suo, uti in psàlmis laudatur. Quare si Deo non firma fide adhaereant, iam nulla potest adesse firmitas, securitas nulla. Hac lege denuo promulgata tempus adesse demonstratur pro Iuda probationis. Iam quid fiet? Visione inaugurali iam edocemur auribus surdis hanc normam proponi, ex fidei lege declarata regem impium aliosque in maiorem impelli impietatem. Sed si non credunt, non firmiter stabunt. Inde ergo seges illa perturbationum et calamitatum qua ab Assyriis affligentur. Ergo non a rege Syrorum, neque a rege Israel periculum imminet quod Achaz adeo exhorret et cum eo populus (v. 2); verum periculum exoritur ex ipsorum infidelitate quam non timent, quam e contra fovent; et hac demum infidelitate « non permanebitis in regno vestro, sed in captivitatem ducemini, sustinentes eorum poenas quorum imitati estis infidelitatem » (S. Hier.). Verborum vim bene proponit For. seribens : « si non credideritis, etiam non suffuleiemini i. e. nisi adhibueritis dictis meis fidem et fisi fueritis promissionibus Domini, nec vos etiam ipse stabiliet aut confirmabit, sed vos sinet dilabi et deiici » ; et Sanct. apposite notat, monitionem proxime referri, ut in illa rerum perturbatione Achaz iubeatur ab uno Domino omnia sperare. Paronomasiam quae in hebr. adest, ita in lat. conatus est imitari Lap. : qui non confidet, non considet i. e. non firmus, stabilis considet et permanebit. — Monitio haec eo magis eos percellere debuit, quia olim iam in rebus angustis ad lIudaeos facta est et praeclaram mercedem atque insignem victoriam iis attulit qui iis verbis mentes et actiones conformes exhibuerunt. Illis enim verbis usus est Iosaphat rex pius in certamine contra Ammonitas, Moabitas, Syros : « audite me viri Iuda et omnes habitatores Ierusalem : credite in Domino Deo vestro et securi eritis » (in hebr. verbum qax eodem modo, ut h. 1.), « credite prophetis eius et cuncta evenient prospera » (2 Par. 20, 20). Et ecce, Dominus verüitinsidias inimicorum in semetipsos et percussi sunt et mutuis concidere vulneribus (l. c. vo 29. gu. Theod. nobis refert aliorum versiones huius loci : Theodotio habet in altero membro o)2' ob 7, ztsseu0etnce, Sym. ob Ouxpueveice et hane Sym. versionem etiam refert et secutus est S. Hier. LXX hoc loco illam praebent versionem quae apud Patres celebris facta est : si non eredideritis, non intelligetis, ob v, cuijxe. Hoc unico loco verbum vZN in niphal ita transtulerunt; alias vertitur v. g. zicco- Ooecat 2 Reg. 1; 16. 3 Reg. 8, 26. 4 Par. 17, 93. 94. 2 Par. 1, 9 ; 6, 17. Ps. TT, 44. 41; 92, 1 ; participium niphal exprimitur saepe z:czo; et quidem ex concordantiis a Trommio concinnatis 29 vicibus ; etiam a£6zwze; Prov. 97, 6 et Üxuj.a to Deut. 28, 59. Sententiam ita attemperat ad conditionem regis S. Chrys. : « quia verba dixerat vates humanam rationem superantia et quamvis ratiocinationum seriem excedentia, cum id quod dicebatur prophetia esset, iure adiecit : nisi credide-. ritis, neque intelligetis ; ne quaeras, inquit, quomodo et qua ratione haec futura sint, Deus enim est qui operatur solaque fide tibi opus est et intelliges operantis virtutem, demonstrationem omnium supra dictorum accepisti ». Cur interpres graecus h. 1. ita verterit, non liquet. Sasb. hanc tentat explicationem : « significat (verbum hebr.) stabilem et permanentem esse, sive certiorem facere ; qui enim certi sunt, intelligunt ; ideoque LXX verterunt intelligetis ». Scholz (die alexandr. Üebersetzung d. B: Jesaias, p. 46) versionem hanc o3: TON E ut explicationem vel paraphrasin textus hebr. considerat (refert eam sub titulo : Erklaerungen, Aufloesungen von Bildern, Umsehreibungen). — Sententias duas in textu hebr. et graeco enuntiatas S. Augustinus hoc modo inter se coniungit : « illud [saiae prophetae : nisi credideritis, non intelligetis, alius interpretatus est : nisi credideritis, non permanebitis. Quis horum verba Is. 7, 9-10 159 (vera) secutus sit, nisi exemplaria linguae praecedentis legantur, incertum est. Sed tamen ex utroque magnum aliquid insinuatur scienter legentibus. Difficile est enim ita diversos inter se interpretes fieri, ut non se aliqua vicinitate contingant. Ergo quoniam intellectus in specie suiBida est, fides vero in rerum temporalium quibusdam cunabulis quasi lacte alit. parvulos, nune autem per fidem ambulamus, non per speciem, nisi autem per fidem ambulaverimus, ad speciem pervenire non poterimus quae non transit sed permanet per intellectum purgatum nobis cohaerentibus veritati, propterea ille ait : nisi credideritis, non permanebitis ; ille vero : nisi credidéritis, non intelligetis » (de doctrina christ. 9, 49 ; M. 34, 43) ; cf. in Ps. 118, serm. 18 ; M. 37, 1552. Quid Achaz? Audierat promissum divinum, consilium inimicorum non opere iri completum ; audierat quid futurum esset regno Israel; audierat etiam pro regno iudaico in una fide esse stabilitatem ae salutem repositam, idque audierat verbis illis. quae insigne fidei exemplar et miram ex ea victoriam consecutam in memoriam revocarent. Quid igitur? Tacet. Ipsum hoc post talia promissa silentium eius manifestat incredulitatem, contemptum in Deum, animi in proposito malo obfirmationem. Deum eiusque opem respuit, ei fixum ratumque est ab Assyriis ope implorata auxilium et salutem exspectare. At Deus qua est benignitate (Chrys.) Achaz superbe tacentem novo aggreditur modo, ut eum ab infidelitate dimoveat;
7:10
v. 10 « Et adiecit Dominus loqui ad. Achaz dicens : pete tibi sigmum a. Domino Deo tuo in profundum inferni sive in excelsum supra »! — hebr. ad verbum profundum fac (vel faciendo) ad. infernum usque vel altum fac in. sublime i. e. signum petens vel cum postulatione tua descende usque ad inferos vel te eleva in sublime, rem postula quae fiat tibi in signum. quamcumque volueris, sive in profundo, sive in coelo. — Bene notat S. Hier.: « illo non credente ipse loquitur ad Achaz; quia tibi, inquit, videtur difficile quod regna potentissima brevi tempore finienda sint et tu cum. populo tuo libereris, pete tibi signum... a Domino Deo tuo qui tibi auxilium pollicetur, et ipsum signum optionis tuae est unde postules, sive de profundo sive de excelso... ut cum de inferno sive de excelso signum acceperis, credas futura quae dixi ». Ita Dei gratia ei obviam se fert. Si animum ad firmam fidem et fiduciam propter imminens periculum erigere nondum potest, postulet a Deo aliquod pignus, signum, miraculum, quo omnes hominis sensus totaque mens percellantur et quasi sua sponte ad firmam in Deum fidem et spem abripiantur. Offertur ei in signo illo auxilium ac. subsidium potentissimum quo laetam fiduciam in opem divinam concipiat et praesentissimam ae potentissimam Dei opitulationem quasi manibus palpet ac teneat. Atque ne ulla adsit tergiversandi vel dubitandi species, postulationi eius limites praefiguntur nulli. A coeli sublimitate usque ad inferni profunda omnia eius arbitrio committuntur; petat rem maxime miram, maxime aptam ad fidem divinae potentiae gignendam, maxime difficilem, quam sufficere credat, ut. suo pectori spes ac fides divina illabatur! O praeclarum benignitatis divinae documentum !, o vere eximium conatum, quo gratia Dei animum illum rebellem, obduratum, contumacem emollire, erudire, ad se attrahere studuit! « Vide quo Deus se demiserit. Ipse illum attrahit et hortatur ut sigaum petat, etsi non parvum hoc signum erat, eius arcana prodere eiusque sententiam totam in medium producere et simulationem eius. omnem detegere » (S. Chrys.). Apposite notat S. Cyr., quoniam curae ac studio fuerit regi rerum eventus curiosius scrutari et. idolorum sciscitari oracula et falsorum vatum verba exquirere, Deum praecipere, ut iam a se signum exquirat. Illa itaque animi regis propensione Deus ad eius bonum uti se velle decrevit (sim. Procop.). Quam promptam divinae clementiae voluntatem ac fidelitatem propheta depingit dicens « Domino Deo tuo, id quod ad animum commovendum dicitur; Achaz enim totum se idolis dederat (4. Reg. 16, 3. 4. 2 Par. 28, 2-4), Deus autem inviolatam fidelitatem servans domui David hoc titulo supremae auctoritatis et paratae ad opem ferendam voluntatis documento regem ad officium sanamque mentem reducere desiderat. In hac igitar admonitione ad Achaz facta praeclarum ei datur documentum idque firmissimum, Deum omnino velle rebus iudaicis afflictis mederi atque insuper velle debilem atque infirmam spem ac fiduciam roborare et omni salutis certitudine animos suorum perfundere ac confirmare ; unde pro ea re iam nunc pignus exhibere vult quodeumque demum rex postulaverit. Cam Moyses legatione divina ad populum pergeret, variis. Deus eum signis instruxit, quibus se esse a Deo missum et Moyses certissime sciret et populus indubie edoceretur. Gedeon audita promissione ab angelo sibi apparente signum petit : « si inveni gratiam coram te, da mihi signum quod tu sis qui loqueris ad me » (Iud. 6, 171). Saul quoque. varia accipit signa quibus certus reddatur se regem fore, cum Samuel propheta varios eventus mox futuros ei praedicat (Reg. 10; 1 seq.). Quibus exemplis simul quid signum sit et quorsum.detur clare demonstratur. Est enim TN signum vel generatim quod memoriae rei alicuius conservandae inserviat (cf. Gen. 9, 13; 17, 11. Ex. 13, 9 etc.), vel documentum sit vel argumentum certum rem aliquam fore, vel portentum et miraculum in rei confirmationem editum, vel ad rei futurae imaginem et typum assumptum (cf. Deut. 13, 2. 1 Reg. 2, 27. Is. 8, 18 etc.). Quare ex rebus in populo Dei gestis Achaz perspectum habere debuit, quam insigne benevolentiae et opis divinae documentum sibi in hac optione praeberetur. Cum in arbitrio regis ponatur quid postulare velit, frustra quaerere videntur interpretes, quale-signum in coelo velin inferno intelligi possit. Aliis placet quod affert S. Hier. : « vis ut scindatur terra et grandi hiatu inferi pateant qui in corde terrae esse dicuntur, an ut aperiantur coeli » (sim. Haimo, Pint. Sasb. Lap. Men.) ; vel signum in coelo simile illi quod Iosue datum sit alii explicant (Ios. 10, 19), signum in profundo illustrant prodigiis in interitu Core, Dathan et Abiron factis, vel in demersione Aegyptiorum, vel in prodigiosa lonae prophetae liberatione, vel sicut Samuelis tempore tonitrua et procellae subito eruperint vel ignis.descenderit in diebus Eliae (1 Reg. 19, 17. 4 Reg. 1, 10; cf. S. Basil. Procop. Thom. Sanct. Calm.). Haec ipsa postulatio a propheta regi faeta illustri documento est, quanta animi certitudine vati se a Deo mitti et iuvari persuasum fuerit. Quantae enim audaciae, temeritatis, immo quanti perieuli res esset regi male affecto talem proponere optionem ! Et cum rex recuset signum postulare, ipsa recusatione ostendit se credere signum tale posse dari. Si enim non credidisset i. e. si sperare potuisset rem eam cessuram esse in Isaiae ignominiam, certo certius Achaz rex impius censendus esset ambabus manibus amplecti voluisse occasionem: adeo egregiam, qua monitorem importunum et molestum censorem ad silentium red-. igeret et perpetuo pudore confunderet. lta ipsum regis silentium nobis argumento est divinae Isaiae missionis ab Achaz agnitae. Quae autem rationalistae de tali Isaiae propositione dicunt—quam ipsi excepto de Lagarde ita uti scripto tradita est, factam esse omnino non diffitentur — risum movent et praeclare demonstrant, quomodo homines fide divina destituti ad res divinas explicandas inepti sint. Ita Hitz. prophetam hic rem agere valde periculosam monet, quae tamen satis fauste cesserit, cum Achaz postulationi illi non acquieverit; si enim acquievisset, lahve suo prophetae probabiliter non fuisse opem laturum, homo emunctae naris (divinorum consiliorum hac in re forte conscius !) statuit et affirmat. Meier vero pro certo habet Isaiam qua sit prudentia non potuisse velle ut miraculum patraretur. Sed quid verba sibi volant? : Knobel quaerens quid Isaias facturus fuisset, si Achaz postulationi accessisset, respondet : rem probabiliter exhibuisset valde simplicem et obviam. Sed non videt homo argutus non id agi quod Isaias facere voluisset, sed praestandum fuisse quodcumque Achaz postulasset. Alii demum statuunt prophetam putasse fierent. Praeclara sane rei explicatio ! Id unum puto rationalistis esse dolendum, quod Achaz hane occasionem vatem obruendi confasione mon arripuerit. Illi sane arripuissent ! Sed cur Achaz non arripuit ? En argumentum, ipsum regem impium seivisse prophetam Dei et vera loqui et miracula posse divinitus patrare. De textu hebr. haec nota : j»2y8 (cum dagesch in : edidit Daer-Del.) et gan explicari possunt vel imperat. vel infim. absol.; prius crebrius assumunt (c£. For. Yat. Malv. Rohl. Troch.), alterum in sensu gerundii v. g. JVaeg. ; sensus idem plane efficitur. At maior disceptatio est de acceptione vocis nosw. Uti in textu mas. puncta efferuntur now, forma videtur esse imperativus postula (cf. Is. 32, 11. 1 Reg. 13, 1. Dan. 9, 19 ; Olshausen 2 234 ; Naeg. hohl.) atque ita iam acceperunt Syrus, Is. 7, 11-12 163 quae alias nbNv reperitur. — Mentione haud indignum est quod Diestel et DBred. suspicantur, lectionem primigeniam no & punctaloribus esse immutatam, ut omném speciem quasi vates necromantiam vel exereuisset vel commendaret ab eo removerent. Et revera punctatores eiusmodi serupulis non semel esse agilatos, haud improbabiliter dici potest (cf. Geiger, Urschrift und Uebersetz. p. 239 seq.). At altera haec quoque compellatio frustra fit; frustra est qualiscumque signi promissio. Achaz rex negare non potest Deum tale signum efficere et velle et posse et vatem a Deo missum nomine Dei et eius auctoritate vera promittere — si enim Achaz vatem vana loqui credidisset, rem miram quae humanitus fieri nequeat sane postulasset, ut monitorem importunum confunderet et ad silentium perpetuum redigeret. Unde Achaz ipsa sua obstinatione argumento est vera miracula a prophetis quandoque esse edita. Ita autem respondet, ut animum in proposito suo obfirmatum et opis divinae repulsam clare demonstret
7:12
v. 12 « et dixit Achaz : non petam et non tentabo Dominum » ; — animum pandit a Deo plane alienum ; vult quidem liberari a periculo ; at a Domino liberari renuit, forte ne voti reus factus ad cultum Dei reverti debeat relicta, quam amat idololatria neve cogatur foedus assyriacum et implorationem auxilii Theglathphalasar respuere. Quantus contemptus Dei in tali agendi modo lateat et quanta a theocratia aversio et regni theocratici despectio, non opus est pluribus prosequi. Exemplum habemus ad id quod 6, 10 dictum est : ipsa divinae opis promissione eiusque pignoris exhibitione maior efficitur et provocatur animi a Deo alienatio. Superbiae est, ut aiunt S. Hier. Haimo, Rup., quod non vult signum a Deo petere. Simulationem et manifestam impietatem et frivolam irrisionem Dei deprehendunt S. Cyr. For. Sanct. Lap. Pint. eo quod dixit non tentabo ; « in scelere pietatem simulavit, ut speciosam causam perfidiae atque rebellioni praetenderet » (Osor. sim. Sa, Men. Tir.) ac si, prout. Estius loquitur, in. Deum regereret praeceptum ipsius ;« prohibuit Deus ne quis ipsum tentet; nunc autem vult id agi per quod tentetur ; at ego parebo prohibitioni eius et non tentabo eum » (Est.). Deus enim praescripserat : « non tentabis Dominum Deum tuum » (Deut. 6, 16) ; Deum tentare est periculum facere, utrum Deus modo extraordinario sit opem laturus, potentiam suam etc. manifestaturus. Mensura spei sunt promissa divina; si quis ex defectu spei minus sperat quam oportet et ideo dubitat num Deus fidelitatem suam, potentiam etc. sit exhibiturus, sed etiam si quis ex praesumptione plus exspectat et postulat a Deo quam ex norma promissionum divinarum et ordinariae providentiae licet, is dicitur Deum tentare (cf. Ex. 11, 6. Num. 44, 922. Ps. 11, 18. Act. 5, 9; 13, 10), Dei potentiam quasi ad examen revocare, eius periculum facere. Unde cum Deus ipse regem signum petere iusserit, quam inepte, immo blaspheme talia regerantur per se patet. Id Achaz palam profitetur : « non mihi in animo est vires istius Iehovah experiri aut de eius potentia periculum facere » (Malv.). Qui contumax est et in malo obfirmatus et opem benigne oblatam cum contumelia respuit, is certe molestiam creat monitori et amicum aspernatur; sed si talia fiunt contra legatum divinum, qua talis qui agnitus sit et agnosci debeat, contumelia in Deum ipsum refunditur. Unde
7:13
v. 13 « et dixit : audite ergo domus David : numquid parum vobis est molestos esse hominibus, quia molesti estis et Deo meo »? — non sufficit vobis homines aspernari et molestia afficere; longius progredimini, Deum meum culus iussu loquor contemnentes fatigatis, ad iram et vindictam provocatis, lacessitis. Ita agunt qui sunt ex domo David ; ergo uti v. 2 simul cum rege populus in eadem perturbatione cernitur, ita reliqua familia regia in eadem erat cum Achaz impietate et pertinacia. Magnam habet h. ]l. emphasin haec domus David appellatio. Domui enim David thronus aeternus est promissus (2 Reg. 7, 14), ex hac domo Messias est proditurus et salus in omnes gentes erit diffundenda (cf. Os. 3, 9. Am. 9, 11. 12) ; etiam harum promissionum heredes repudiato Deo ad exteros deflectunt. Quantum ergo recedunt a patre David, a viro illo secundum cor Dei; « o ingratissimi, degeneres a Davide patre, in Deum impii et immemores promissionum beneficiorumque maximorum eius, qui vos familia et genere Davidis iactatis, indignissimi eo nomine » (Malv.)! Vi promissionum domus David debet ab interitu servari; hanc igitur opem a Deo oblatam repudiare nihil aliud est quam consilia divina velle destruere et eo quoque modo Deum fatigare et lacessere. Notat S. Hier. : «pro labore et molestia, quod Aquila et Symmachus transtulerunt, LXX et Theodotio agonem interpretati sunt, id est luctam atque certamen, quia contentiosi non subiiciant collum Domini servituti, sed illo vulnera eorum volente curare respuant sanitatem ». Praebere agonem declarat S. Chrys. : « num mea verba sunt, num mea sententia ? Si autem hominibus non credere sine causa grave et criminatione dignum est, multo magis Deo. lllud igitur, agonem praebere, nihil aliud est quam fidem negare. Hoc, inquit, num parvum crimen est ? an parva criminationis causa hominibus non credere ? Quod si hoc grave, multo magis non credere Deo ». Et Theod. : « non satis ergo vobis est, quod prophetis contradicitis quodque Dei famulis resistitis, sed et Domino ipsi praecipienti palam non obtemperatis » ? Unde talis est ex antecedentibus rerum conditio, ut ex una parte quemadmodum domus David generatim permanere debet, ita in hisce angustiis ab irruentium hostium machinationibus defendatur (v. 2), ex altera vero haec eadem domus David propter regis aulicorumque mentem improbam et ab indole theocratica adeo alienam gravi castigatione sit afficienda. Prius elucet generatim ex vaticiniis iam datis et speciatim ex oraculo cum Achaz modo communicato (v. 4 seq.) ; alterum in illa tessera sí non credideritis, non permanebitis continetur. Quare signum a Deo datur quod uti ex una parte summum est salutis pignus et domus David servandae documentum augustissimum, ita ex altera parte tamen simul poenam domui David infligendam declarat pro tempore futuro, pro praesenti autem licet signum de se sit summae potentiae divinae argumentum, eos qui credere nolunt in infidelitate relinquat. Rem iam nunc praeoccupatione quadam breviter declaro : promittitur Messias nasciturus ; ita cum ille oriri debeat secundum humanam naturam ex domo David, haec domus servabitur; promittitur conceptus ac partus virgineus, in qua re uti cernitur magnum Dei miraculum, ita pignus datur et symbolum, quo Deum posse ea efficere quae naturae viribus fieri nequeunt, Deum posse inter maxima pericula incolumitatem etiam tunc praestare luculentissime constat, cum humana subsidia plane desint. Sed Messias ille praedicitur adolescere in conditione aerumnosa procul a sede et urbe regia, in terra Israel, qua re imperium et splendorem domus David interiisse, domum regiam David e sede regia pulsam, regimine privatam, in obscuritate et quasi in exsilio misero latentem satis clare innuitur. Sed hisce in universum claritatis gratia praemissis iam dispiciamus singula. Quia Achaz signum petere non vult, immo exhortatione ea et invitatione accepta magis animum in aversione a Domino obfirmat,
7:14
v. 44 « propter hoc dabit Dominus ipse vobis signum : ecce virgo concipiet et. pariet filium et. vocabitur nomen eius Emmanuel » , — hebr. ecce virgo gravida et pariens filium et vocat... Versio propter hoc omnino retinenda est; ita rite LXX Six. «oóvo, ita. Syrus, Chald., ita Aq. Sym. Theod. quoque efferunt à zo5co, atque haec notio proxime àc per se inest hebr. v, quae nostro loco omnino congrua est. Deus enim cum domum David servari vult, huic domui David signum dat certissimum et quo magis rex et aulici domus David opem divinam respuunt, eo clarius salutem datum iri eo quo Deus voluerit modo etfertur; ita quae in hoc signo laeta sunt et promissoria, apte ad antecedentia adnectuntur. Sed pari nexu facile illa quoque fluunt, quae minas prae se ferunt : quia ii infidelitatem produnt et gratiam oblatam contemnunt, Deus signum exhibet in quo simul poenae annuntiatio latet et quod incredulos suae infidelitati relinquit. Talem esse signi dati effectum, post 6, 10 iam non mirum videbitur. Iuremerito igitur plerique interpretes iungunt : quia vos recusatis,.. ideo ipse Dominus dabit (cf. S. Cyr. Thom. Pint. Osor. Mald. Lap. Sa, Mar. Men.), neque opus est pro 122 aliam statuere significationem nihilominus (cf. Ier. 8, 2. — Ges.), quo sensu fere iam S. Basil. nexum proponit eumque Sasb. commemorat et sequitur HReinke. Nam notio nihilominus in contextum non convenit; ea est hoc loco excogitata, quia putabant signum dari pro Achaz faustum et Deum recusanti quoque regi et invito omnino velle signum liberationis instantis exhibere. At haec sententia non videtur posse sustineri. Achaz enim in v. 12 incredulitatem suam plane. manifestavit, ergo ex v. 9 incipiet pro ipso valere norma ilia : si non credideritis, non permanebitis; domus. regia molestiam creat Domino infidelitate, ergo ex v. 9 iam exspectari debet pro hac. domo ea ruinae annuntiatio quae cum promissione Davidi data (2 Reg. 1, 14) componi possit. Davidi dietum est : stabiliam thronum regni eius usque in sempiternum; ergo Messias qui sedebit super thronum David in. aeternum, nasci debet ex posteris David, domus igitur David exscindi non potest. Haec promissio datur absolute. At qua via ad illam sit perveniendum, relinquitur posteris David. Id indicat Deus dicens : « si inique aliquid gesserit, arguam eum in virga virorum et in plagis filiorum hominum; misericordiam autem meam non auferam » (2 Reg. 7, 14. 13). Iam Achaz conditionem propositam satis superque implevit; unde pro domo David iam minae valent ; arguam eum in virga virorum... et valent eo magis, quia in v. 9 talis poena clare et distincte est propo- Sita, si non crediderint. Quare signum pro domo David comminatorium est exspectandum ; idque revera sequitur ; nam ostenditur Messias qui nasci debet ex domo David sed qui adolescet in conditione afflicta in terra Israel (v. 15. 16); unde eo ipso gigno certissimo dicitur fore ut tabernaculum David concidat. En virga et plaga pro domo David; sed simul habes in v. 44 in conceptu et partu Messiae illud : misericordiam autem meam non auferam. Achaz foedere suo antitheocratico gloriam domus David tueri vult vultque tueri modo a Deo reprobato; in iustam eius contumaciae poenam ei dicitur id iri effectum, ut tabernaculum David concidat. Cum igitur haec sit vis totius oraculi pro rege, D non potest accipi notione niAilominus, verum retineri debet propter hoc, ut ad antecedentia referatur. Quid in ipso hoc signo nihilominus adsit solatii pro piis, postea explicabitur. Sed singula verba sunt perpendenda. Ut igitur signum per singulas partes exponamus, primum ob oculos habere oportet illam huius versus explicationem authenticam quam nobis ipse Spiritus s. proponit per S. Matthaeum 14, 93; est scil. conceptus ac partus virgineus, quo beatissima Virgo Maria huic mundo virginita- tis gloria permanente effudit Salvatorem, Sed hoc testimonium indicasse sufficiat. Quo veritas undequaque innotescat clarius, via et ratione interpretum in signum hoc inquiramus et verba perpendamus. Cum de hoc loco apud heterodoxos sententiae ferantur plane diversae, id primum stabiliendum est quod totius huius quaestionis cardo est et fundamentum et quo semel stabilito reliqua facile consequuntur. Id autem in Emmanuele continetur. Quis est ex mente prophetae Emmanuel? Hoc quidem capite quis sit eo solum indicatur, quod ad signum ab ipso Deo dandum refertur et quod in nominis significatione nobiscum Deus omen habetur faustissimum, Utrumque iam non rem communem, sed eventum magnum, Deo dignum et congruum illi optioni amplissimae v. 11 indicat. Signum enim quod tali prooemio vestitur in re contineri obvia vel quotidiana, plane repugnat. Nomen ipsum plane est novum et quamvis apud Hebraeos quamplurima exstent nomina propria cum nomine Dei composita, tamen nomen hoc alias inusitatum in ea rerum conditione aperte declarat Deum per hunc puerum speciali quadam ratione fore cum hominibus. Rem igitur magnam, opus Dei eximium, eventum faustissimum hisce iam indiciis exspectare iubemur. Quod Isaias hoc capite incepit, id praeclare explicat in subsequentibus, Iam 8,8 iterum nominatur Emmanuel, sed ita ut terra Iuda, quae alias audit terra Domini, hereditas Dei, dicatur ferra tua, o Emmanuel. Hac autem compellatione non puer quidam regius, non rex humanus salutatur, verum solus ille, cuius est terra Iuda, cuius est theocratia, ipse lIahve vel Messias. Atque id statim egregie confirmatur 8, 9. 10; hisce enim omnem potestatem omnium populorum Deo adversariam iri destructum dicitur propter Emmanuel: quia Emmanuel (8, 10 hebr.). Iam sollemne est apud prophetas annuntiare fore, ut omnis gentium potestas et superbia deiiciatur eo fine et suecessu, ut regnum Dei fundetur et consistat. Si igitur omnium populorum incursus, hostiles, conamina, consilia in nihilum redigenda sunt, quia Emmanuel, ipse Emmanuel clare designatur tamquam is qui in regno Dei principatum gerit. Ergo regem Messiam propheta ob oculos habet. Porro quis sit Emmanuel, apertius etiam et distinctius docetur 9, 6 seq. Ibi enim et verba ipsa et rerum contexta series nos remittunt ad 1, 14 et 8, 10; dico verba; nam parvulus natus est. nobis, filius datus est nobis promissionem illam 1, 14 clare et indubie referunt, et nomina quibus filius ille datus nobis designatur unum illud nomen Emmanuel praeclare explicant et qualis sit nobiscwm Deus insigni ratione declarant. Praeterea si rerum nexum ac seriem attenderis, deprehendes, uti 8, 8-10, hic quoque impetum describi atque arroganiiam hostium eorumque contra populum Dei infestationes aeque molestas ac potentissimas, verum haec omnia deiicienda esse victoria et triumpho insigni : quia Emmanuel 8, 10, quia parvulus natus est nobis 9, 6. Iam nomina quibus filius ille appellatur 9, 6 et quae 9, 7 de eius imperio sempiterno dicuntur, adeo sunt perspicua, adeo omni dubio superiora, ut ipsi rationalistae facere non possint quin 9, 6 Messiam describi aperte fateantur. Sed qui 9, 6 nobis proponitur, idem nobis et re et verbis exhibetur cp. 11, quod caput de Messia agere pariter apud omnes extra controversiam est. Unde si quis nexum rerum vel tantisper perspexerit, is duo nobis concedere debebit : a) Isaiam more suo 1, 14 quasi prima initia posuisse eaque in se fecundissima, quae per subsequentia oracula clarius atque uberius explicentur et evolvantur; b) in tribus istis sectionibus, quae cp. "i, 8-9, '1et 9, 8-12, 6 continentur, omnia ad Messiam quasi ad centrum ita convergere, ut Messias ipse et opus eius et gloria et splendor quasi per gra-: dus magis magisque innotescat. Quae omnia ex ipsa explanatione patebunt. Interea sufficiat rem indigitasse et demonstrasse, qua via procedendum sit, ut deprehendamus ex ipso propheta quem nomine Emmanuel nobis propositam voluerit. Ipse sacer vates in hanc nos methodum plane concedere cogit, cum 8, 8. 10 nomen, 9, 6 rem ex 1i, 14 nobis quam clarissime ob oculos ponat. Ita quae 7, 14 inchoata vel obscura et obvoluta esse videri possunt, subsequenti oraculorum pronuntiatione ac declaratione aperta redduntur, indubia, perspicua. Est igitur Emmanuel Messias, est Deus fortis. Hoc fundamento iacto (quod impugnari non potest, quia ipsius vatis declaratione consistit) iam quasi face praelucente reliqua signi eius verba tuto expendere poterimus '. Sollemne est apud Isaiam et alios quoque prophetas particula ecce nan vaticinium efferre de re futura quae gravis sit in se et auditorum animis peculiari pondere sit commendanda. Ita vide 3, 4 ; 5, 26; 8, 15; 40, 33; 13, 9. 11; 11,4; 19, 1 ; 22, 4'1; 294, 1; 926, 91; 30, 2; 32,1; 33, 1; 34, 855 31, 1; 39, 6 ; 40,10; 41, 115; 44,11; 52, 13; 94, 11; 65, 13; 66, 12. Adhiberi particulam etiam de re praesenti vel quae iamiam efficienda sit, ut hac loquendi forma auditorum mentes ad eius gravitatem concipiendam excitentur, ita quoque in usu est positum, ut, nulla egeat explicatione. Utro vero modo haec particula hoc loco usurpetur, ex verbis immediate antecedentibus desumitur ; istis autem Dominus dabit vobis signum signum ipsum tempore futuro dandum esse declaratur, igitur ecce usu priore toties apud Isaiam obvio adhibetur. Quare de tempore quando signum hoc revera dandum sit nihil hoc loco edicitur nisi id fore tempore futuro. ; Iam signum quod Domihus dabit sed cuius promissio atque descriptio iam est in se signum pro tempore praesenti, enuntiatur verbis : ecce virgo gravida et pariens filium... verba plane similia angelus dicit ad Agar iam gravidam : « ecce tu gravida et pariens filium et vocabis nomen eius Ismael » (Gen. 16, 11); simili modo de Thamar iam gravida dicitur « ecce gravida » (Gen. 38, 24) ; sed et Iud. 13, 5. 1 verba eadem : « ecce tu gravida et pariens filium » de uxore Manue dicuntur quae ex v. 24 iam concepisse videtur, quamvis in versione vulg. « ecce concipies » » verba de re futura explicentur. Rem futuram declarat nostro loco illud dabit et particula ecce, quae adeo frequenter apud Isaiam de eventu futuro adhibetur, ut supra iam probatum est. Sed dum rem futuram annuntiat, ipse vates visione interna prophetica rem acie mentis tamquam praesentem sibi sistit et mysterium quod revelat mentis intuitu quasi coram fieret considerat. Unde forma loquendi utitur adeo determinata et brevi : ecce 4 xxc0fvog gravida, m25yn scil. cum | articulo : virgo scil. determinata, quae a Deo electa sit, ut fiat mater Emmanuelis, quae ut talis est per eminentiam 4, xxp0£vog, virgo singularis; « additione articuli insignem quandam et hanc solam fuisse nobis subindicat,... nam ferme videntis et imaginem in mente habentis haec erant multamque in se habentis eorum quae dicebantur evidentiam » (S. Chrys.). Tres versiones veteres, LXX, Syri, S. Hier., virgineiu efferunt clare et distincte, dum reliquae versiones graecae Aq. Sym. Theod. 1 vivis à» q2oxgi coXXap ve: verterint. Verum quidem est quod iam SS. Hier. advertit, vocem omnino propriam ad virginem illibatam designandam apud Hebraeos esse nna ; at dubium esse non potest quin et 1257 virginem eamque iuvenem ac teneram designet et hoc loco unice designare possit. Utrumque erit paucis demonstrandum. Dici 257 de puella virgine, de. puella quae sit famae intemeratae, innupta et quae pro virgine saltem ab omnibus habeatur, omnes probant loci, in quibus vox usurpatur. Ita Gen. 94, 43, cum servus Abraham pro filio 1saac non nisi virginem illibatam ut sponsam deducere vellet; ita Ex. 2, 8 de sorore Moysis quae erat puella innupta ; ita Ps. 67, 12, cum in publicis choris qui religionis causa instituebantur, ad sacra carmina canenda sane non admitterentur nisi puellae famae vitaeque integerrimae i. e. virgines ; et si Cant. 6, '1 legitur : « sexaginta sunt reginae et octoginta concubinae et adolescentularum non est numerus », quaenam sint adolescentulae nimoy dubitari nequit, cum ab iis quae rem uxoriam expertae sint, a reginis et concu- : binis, tam sollicite distinguantur. Aeque certum est etiam Prov. 30, 19 'eam puellam dici T5y quae in communi hominum opinione tamquam virgo habetur et tamquam talis quae virum non sit experta. Sensus enim adagiorum quae eo loco recitantur is est : uti deprehendi nequit, utrum aquila per aerem, coluber super petram, navis per medium mare transierit necne, cum illa vestigia certa et permanentia non relinquant, ita indagari penitus nequit, num ea quae censeatur virgo sit revera ab omni cum viro commercio furtivo aliena ; nam mulier adultera quoque crimen suum celare novit et hominum oculis subducere '. Unde ex usu vocis Top "v2 vocatur. Eadem vox in cognatis quoque dialectis invenitur et apud demonstrant ». Iam usus iterum est determinandus primo et per se ex ipsa illa dialecto de qua quaeritur ; proinde pro lingua hebraica ex usu qui in Hebraeorum priscorum scriptis, i. e. in sacris literis cernitur ; ad hunc usum autem nihil refert, quid post multa saecula vel apud rabbinos vel apud Arabes de voce antiqua faetum sit vel ad quam notionem vox demum sit delapsa. Usus autem e sacris literis est indubius. Neque parvi aestimandum est a graecis interpretibus hoc Isaiae loco vocem esse seleetam quae virginem eamque solam designet. In qua versione iàob $, x«g0:vo; certae traditionis vestigium facile deprehenderis. Quare hane vocis de virgine explicationem iuremerito tuentur catholici interpretes omnes, quos singulos adscribere infinitum est ; multi quoque ex heterodoxis linguae hebr. scientia insignes eandem fortiter propugnant et defendunt versionem. Quorum aliqua testimonia in re tanti momenti in medium proferre non piget. Et Munsterus quidem : « quod haec prophetia de Christo et matre eius Virgine sit praedicta non modo probatur auctoritate evangelistarum, sed ex textu quoque colligitur, cum virginis partus pro miraculo habeatur, nullius patris fiat mentio et nomen pueri a matre vocari iubeatur » (cf. Criticorum sacr. tom. 4 ad h. 1.); Forsterus : « noy iuveucula scil. innupta, quae nondum est elocata viro, antequam nuptias celebravit et publicum coniugii statum ingressa est. Testantur enim omnes veteris testamenti loéói, ubicumque legitur, dici de iuvencula quae virgo est » (apud Malv. ad Prov. 30, 19). Similiter vel ex etymo vocis vel ex usu eandem notionem proponunt lunius, Calovius, Piscator aliique, quos vide in Synopsi Criticorum, ed. a Matth. Polo (Ultraiecti 1685 ; vol. 3 p. 77) ; eandem sententiam ita inter alia effert Ros. (in scholiis ad h. 1. — ed. 2. Lips. 1810 p. 298) : « gravissimum est illud, quod ma5y de nupta femina ex usu loquendi intelligi plane nequeat, sed virginem denotet... probat constans usus in V. T. nunquam de nupta, sed ubique de innupta femina dici ». Alios supra iam adduxi, cum de etymologia vocis ab absconsione petita agerem, v. g. Viftringam, quibus adde Ed. Leigh, Gataker, alios quos recenset Heinke l. c. p. 114; 123 seq. In scholiis Frid. Schulzii continuatis a G. L. Dauer legitur : « mooY est virgo intacta, sed matura; a coniugibus et concubinis distinguitur Cant. 6, 8. Gen. 94, 93 coll. 16 ». Doedérlein nostrum locum vertit : virgo gravida facta filium pariet (Esaias, 3 ed. p. 31). Eodem modo Hengstenberg (Christologie, 2 ed. II p. 53 seq.) inter alia Scribit, certum esse voce puellam designari innuptam in flore iuventutis et eam hoc loco describi integerrimam castitate per se ex contextu erui; nam si mater Messiae innupta esse debeat, necesse prorsus esse ut sit virgo illibata. Et Drechsler rem ita concipit : nona virginem dicit qua virginem illibatam, nooy qua virginem nubilem (cf. der Proph. Jesaja p. 287. 304); simi- liter virginem h. 1. vertunt (quamvis in loci explanatione in varias discedant partes) : Steudel, J. D. Michaelis, Eichhorn, Paulus, Staehelin, Ewald, Riggenbach, Maurer, Umbreit, Hofmann, Tholuck (cf. Studien und Krit. 1835 p. 1000; 4843 p. 438; 18553 p. 914. 607 ; Hengstenbergl. c. p. 19; Drechsler 1. c, p. 900 seq.) ; Naegelsbach hoc saltem concedit, vocem feminam matrimonio iunctam designare mom posse, sed dicere puellam innuptam vigore plenam ; similiter Kueper (das Prophetenthum d. A. B. p. 216), Schultz (Studien und Krit. 1861, 718), Orelli (die alttestam. Weissagung v. d. Vollendung des Gottesreiches, 1882; p. 290 seq.) et Delitzsch illam esse virginem dicit, quàm prophetiae spiritus menti prophetae repraesentaverit et quae quamvis eam nomine efferre nequeat, tamen tamquam ad rem summam eximiamque electa aciei mentis ipsius obversetur (Commentar über d. Proph. Jes. 3 ed. p. 117). Etiam Cheyne concedit mulierem matrimonio iunctam nullibi noy vocari et Bredenkamp, quamvis non virginem vertat sed puellam, tamen ex contextu et mente prophetae concludendum esse ait etiam ipsum partum non fore xazX góstw sed «xp qócw, miraculum enim constitui non in puero solo verum in omnibus quae de ipso dicantur ; dein certo non fieri fortuito quod nunquam de patre Messiae sermo inferatur (der Prophet Jesaja p. 59). Igitur ex usu constat voci qua tali inesse notionem puellae innuptae, virginis. Iam verba prophetae : ecce virgo gravida et pariens filium intelligi ita debent, uti sonant scil. virginem qua virginem et permanentem talem et esse gravidam et parere. Ita enim verba sensu obvio explicantur; loquitur enim propheta ac si digitis quasi demonstraret : en videte vobis signum, videte virginem praegnantem ac parientem ; ad quem sensum participia quae in lebr. adhibentur plane apta sunt et efficacia; adde quod eadem verba ét Gen. 16, 11 et 38, 24 et probabilissime etiam Iud. 13, 5. 1 de iis dicuntur quae iam sunt gravidae; unde iure h. l. explicabis : cerno mente prophetica virginem quae in conditione praegnationis est etc. Verba sensu, ut aiunt, composito esse accipienda, praeterea ex ipso signo annuntiato omnino evincitur. Nam, uti SS. Patres et interpretes monent, post sollemnem promissionem ipse Dominus dabit signum cum Achaz signum oblatum esset quodcumque vel in coelo vel in terra vel in inferno patrandum, non potest sequi res quotidiana. Audiamus S. Chrys. : «si autem virgo non fuisset, signum non erat. Signum enim rerum seriem excedere debet et naturae consuetudinem superare itemque novum et inexspectatum esse, ita ut id insigne sit singulià qui vident et audiunt. Ideo enim signum appellatur, quod sit insigne (zausizs-ixíza92v). Insigne autem non fuerit, si delitescat in communitate ceterarum rerum. Itaque si sermo esset de muliere secundum naturae legem pariente, cur signum vocaret quod quotidie fieri solet »? Iste autem virgineus conceptus et partus, ut est in se verum miraculum et ideo signum Deo et grandi promissione dignum, ita est signum quoque plis maxime accommodatum pro conditione domus David eiusque liberatione, Nam in conceptu partuque virgineo manifestatur divina potentia, quia eainter seconciliare potest quae ordine et instituto naturae plane inter se excludunt. Dum rex et populus contremiscunt et omnia iam conclamata esse videntur, hoc signo manifesto ob fidelium oculos ponitur : « non est impossibile apud Deum omne verbum »; ex hoc signo discere possunt apud Deum liberationem et salutem suam ita firmiter esse constitutam, ut ad eam vindicandam paratus sit maxima quaedam si opus fuerit miracula praeter naturam et contra eius ordinem patrare; atque in pignus talis voluntatis eis proponit virginitatem illaesam atque servatam ibi, ubi ex ordine naturae nequit non laedi et amitti. Ergo etsi ipsis nullum effugium, remedium ac subsidium nullum humanitus supersit, si tanta necessitate ad ruinam et interitum respublica et civitas propellatur, quanta adsit ad laesionem virginitatis in conceptu et partu, Deus tamen mediis in flammis eos servare potest illaesos, potest et vult rempublicam et thronum David ab interitu servare. Signum autem eiusque significatio salutaris quae adest pro piis quasi in immensum augetur, quia de conceptu et partu agitur Messiae. Ipse Messias piis ut pignus liberationis considerari potest. Quam igitur fixum atque inconcussum sit apud Deum post tot vaticinia et promissa Messiam mittere, tam fixum simul esse atque certüm Deum velle periculum instans avertere. Ut se minus beneficium quod promiserat v. 7 dare revera velle spondeat, maximum quod excogitari possit beneficium pignoris loco quasi in medio poni. Bene monet S. Thom. : « Incarnatio Christi significat liberationem per locum a maiori : si Deus dabit filium suum ad salutem totius mundi, multo magis potest salvare vos ab istis hostibus (cf. hom. 8, 32); vel quasi causa motiva : hoc enim quasi movit Dominum, quod multa bona illi populo quamvis iniusto concedantur, quia de illo providerat Filium suum incarnandum ». Signum igitur tale est,quod fideles maximo solatio erigat et confortet et a credentibus bene intelligatur, sed quod quia fidem supponat et exigat et a sensibus reconditum sit neque externo suo splendore sensus percellat et invitos etiam animos ad Dei praesentis et operantis agnitionem pertrahat, infideles in sua relinquat infidelitate et a Deo abalienatione (cf. 6, 9. 10). Hoc loco virginem intelligi in ipso conceptu et partu demum ex eo colligitur, quia de Messiae nativitate agitur. lam neminem latere potest in s. literis ei: non attribui patrem alium quam lahve qui solus ad eum dicat : filius meus es tu, ego hodie genui te; saepius autem de eius maire sermonem inferri : ipse Messias de sua loquitur matre (Ps. 21, 10. 11), Michaeas originem eius terrestrem commemorans solius eius genetricis mentionem iniicit (9, 3), Ieremias quoque eius ortum ad solam refert feminam (31, 32); haec si perpenderis simulque consideraveris, quam explicite de utroque generationis principio s. literae communiter loqui soleant, certum tibi evadet matrem Messiae si "257 vocetur non - posse esse nisi virginem. Ad quod statim addo, ipsum prophetam de ea re insuper nos clare voluisse edocere, dum mox 8, 3 nobis ostendat, quomodo de conceptu communi atque ordinario loquatur : et accessi ad. prophetissam et concepit. Utrumque loquendi modum inter se sedulo compara; iam magnum non potes non deprehendere discrimen. Ergo ex ipsis verbis aliud et aliad nobis indicasse prophetam iure inferimus. Quae omnia quantopere vero sint consona, ex authentica interpretatione constat quam S. Matthaeus dat qui saepius et consulto conceptum virginalem effert eumque in nostro loco praedictum atque declaratum esse asseverat (cf. Matth. 4, 1o. 18. 20. 22. 23. 95 — Luc. 1, 271. 31. 33). Neque omittunt veteres advertere quomodo Filius Dei incarnatus signum sit et coelum et terram et profundum complectens atque ubique suam manifestans maiestatem (cf. Euseb. S. Cyr. Theod.). Sed fortasse nonnemo hoc loco quaeret quomodo signum tempore futuro demum exhibendum iam pro praesenti rerum conditione argumentum esse. possit et documentum. Qua in reante omnia considerari oportet (cf. Patrit. p. 141), ipsam rei futurae praedictionem factam a propheta qui qua talis iam agnitus sit et a Deo legitime comprobatus, habere in se pondus maximum ; aequivalet enim huic locutioni : quam certum fixumque est apud Deum mittere Messiam ex domo David oriundum, tam certum fixumque simul est, domum David a praesenti periculo iri ereptum. Hoc autem si a propheta legitimo dicitur cuius momeníüiesse debeat, ex lege fundamentali de munere prophetico facile colligitur : « ponam verba mea in oreeius, ipsum audies ; qui autem verba eius quae loquetur in nomine meo audire noluerit, ego ultor exsistam » (Deut. 18, 15. 18. 19). Et Deum paratum esse ad opem ferendam et huius suae voluntatis pignus et arrham iam edere, ex eo ipso luculentissime apparet, quia in tali rerum conditione prophetam mittit eique res futuras pandit easque in aliorum eruditionem et consolationem proponi iubet. Habetur ergo modo eximio interventus Dei isque habetur ad certum consilium divinum manifestandum et confirmandum ; quid igitur plus ad veri signi rationem pro tempore quoque praesenti habendam requires ? Utique signum tale est quod ut. vi sua et significatione percipiatur, opus est fide. Sed in re theocratica requiri fidem, ex ipsa theocratiae indole enascitur. Insuper Deum per prophetas sua aperire consilia et reipublicae quoque administrationem gubernare, res est in theocratia V. T. usitata, in lege Deuteronomii fundata, multis exemplis probata. Adde quod Deus, ut verbis suis ac promissionibus pondus adderet et confirmationem, iam saepius signa dederit futuro tempore adimplenda (cf. Ex. 3, 19. 1 Reg. 2, 34; 10, 1 seq. 4 Reg. 19,29). Neque ullo pacto dici potest signa talia quippe quae pro futuro promittantur effectu carere pro praesenti vel saltem non ita censeri posse efficacia. Nam ut a simili ordiar, aegrotusquispiam v. g. magnam capit spem ac fiduciam, si medicum audiat asserentem : adeo mihi persuasum est te plane iri restitutum sanitati, ut post tres hebdomadas tecum iter instituere mihi in animo sit. Nonne ex tali asseveratione aegrotus quam certa sit medici spes intelligeret et ex illius spe adeo firma solatium caperet? Ergo a fortiore quale esse debet solatium, quale rei certissime eventurae pignus, si v. g. non homo ex fallaci forte coniectura vel opinione humana, sed Deus ipse potentissimus Moysi dicat : « hoc habebis signum quod miserim te : cum eduxeris populum meum de Aegypto, immolabis Deo super montem istum » (Ex. 3, 12). Et idem applica ad alia. Atque revera eventus futuri revelatio in se quoque quam maxime apta est, utanimum solatio confortet et de praesenti Dei ope reddat certissimum. Cum enim Deus res futuras homini revelat vel per prophetam praedicit, excellentissimo quodam modo Deus se ostendit rerum omnium Dominum, gubernatorem, cuius potentiae omnia sunt subdita, cuius scientiae omnia sunt aperta. Ex tali autem manifestatione divina fides confortatur, roboratur spes atque fiducia. Quid enim excellentius fingi potest. quam si Deus ut de re praesenti fidem faciat, omnipotentia sua et omniscientia quasi in auxilium vocata te rerum futurarum cognitionis suae reddat participem ? Nam res futuras maxime eas quae ex multarum causarum etiam libere agentium concursu et cooperatione demum efficientur praedicere, ad unum illum spectat a quo omnia dependent, ita ut tale vaticinium ita sit sigillo divino insignitum, ut a nullo alio nisi a Deo procedere posse statim illucescat. Tale igitur vaticinium simul est miraculum vel signum valde excellens, ergo in se quoque aptissimum, quo confirmatio praesens effati alicuius divinitus detur. Eo enim quo res futurae panduntur, simul Dei voluntas asseritur fixa et determinata qua velit res ad exitum omnino perducere. Talis vero Dei voluntatis manifestatione quid firmius, certius, eminentius desiderari potest, ut quis ad summam fidei et spei certitudinem animum erigat ? Unde ex eo quod Achaz regi signum datur futuro tempore demum implendum, colligi nequit, id ea ratione dari in punitionem Achaz, qui signum praesens petere noluerit ; potius dicendum erit eius punitionem in eo consistere quod signum in se luculentissimum ita exhibetur, ut eum qui non credat vel credere nolit omnino in infidelitate sua relinquat. De signi notione pro Achaz vide ad v. 15. 16- Hebr. verte et vocat nomen eius Emmanuel i. e. ut S. Hier. hebr. explicat: « potest intelligi et vocabit : quod ipsa scil. Virgo quae concipiet et pariet, hoc Christum appellatura sit nomine ». Nomen alias quoque a matre imponitur (cf. Gen. 4, 1. 25; 19, 31. 38 ; 29, 32. 34. 33 ; 30, 18. 90. 91. 24 ; 33, 18 etc.); hoc loco eo magis ad unam spectat matrem, quia pater non adest, ad quem nominis impositio proprie spectat. Nomen alicuius ita vel ita vocare non dicit hominem eo nomine revera vocitandum et inter homines appellandum esse, sed uti iam monet S. Chrys., id solum nomen indicat quod ex rebus ipsis illi competebat. Exprimit nomen id quod in re vel homine nominato fieri vel demonstrari debet vel id quod per eum sit efficiendum (cf. ler. 11, 16; 20, 3 ; 23, 6 ; 33, 16 ; 46, 11). Proxime ergo nomine hoc declaratur, filium istum pignus esse quod Deus sit nobiscum, quod opem et auxilium sit laturus in rebus angustis. Ex ipso et solo nomine Emmanuel quamvis nomen hoc alibi non inveniatur, nondum potest inferri puerum istum revera esse Deum nobiscum. Sunt enim, uti notum est, plurima nomina apud Hebraeos cum nomine Dei vel lahve composita, quae ex ratione etymologica explicantur : El est benignus ; El est salus ; Iahve est donator, propitius, sapiens, protector, certator, potens, iustus, excelsus, iudex etc. etc. Iam per se liquet, si eiusmodi nomina hominibus imponuntur, ex sola nominis Deus nobiscum imposiuone vel appellatione nos nondum ad pueri illius divinam naturam concludere posse. Verum cum in subsequentibus (8, 8; 9, 6. 1; 11, 1 seq.) istius pueri maiestas ac divinitas plane declaretur, simul edocemur iam hoe loco nos nomen hoe non solum svmbolicum ac promissorium, sed reale ac proprium iuremerito explicare. Puer ergo iste ita vocabitur non tantum quia auxilium Dei nobis affert et in se quasi in pignore illud promittit verum quia ipse est Deus nobiscum. Unde mysterio Incarnationis patefacto aptissime eo nomine et divinam et humanam naturam Messiae inter se consociatam declarari manifestum est. Unde Theod. : « significat autem id nomen Deum hominem factam, Deum qui humanam naturam assumpsit, Deum huic unitum, Dei formam et servi formam in. uno filio spectatam », et S. Chrys. : « tunc enim maxime nobitcum Deus factus est, cum interra visus est et cum hominibus conversatus est multamque erga nos providentiam exhibuit » ; etita plene explicant nomen plerique (ef. Pint. Sasb. Lap. Osor. Sanct.). posse vocabit : « quod ipsa scil. Virgo quae concipiet et pariet hoc Christum appellatura sit nomine ». Et haec interpretatio retinenda est, utpote simplicior, cum subitanea illa ad Virginem apostrophe et vocabis assumi nequeat. Cave quoque eam referas ad domum David ; illam enim modo numero plurali allocutus est; illam reprehendit, ergo eerte ei honorem nominis imponendi, qui ad patrem vel matrem spectat, non conferri vult; illam non admittit punctatio hebr. quae vel 2. pers. fem. vel 3. pers. fem. refert. Pro 3. pers. ea forma enuntiata vide Lev. 25, 21. Deut. 31, 29; 32, 36; Ier. 41, 93. Ps. 118, 93; cf. Ewald, Lehrb. 2. 194 b. — Euseb. Procop. x«Mosi; referant ad domum Davidet in eo cernunt adhortationem, ut frequenter invocent Emmanuelem, cuius ope salutem nanciscantur; « nonnulli vero hoc minime cogitantes in evangelio secundum Matthaeum pro xoAzez:; scripserunt xaA£couct ; at prophetica lectio non sic habet ; sed hebraica lectio cum hac nostra congruit et omnes interpretes vocabis edidarunt » (Euseb.). Ex textu hebr. posse intelligi et 2. et 3. pers. sed hoc. aptius iam censet Malv. Alii, uti Arias Montanus, Pagninus, Mar. 2. pers. vertunt ; alii, uti For. Vat. rem in medio relinquunt. Recentiores verbi formam ad Virginem referunt in 3. pers., solus Dade sermonem in 2 pers. effert. Cum locus iste adeo sit insignis, aliqua iuvat afferre testimonia, quibus constet quid antiquitas christiana de eo senserit. Iam S. Justinus in prima sua pro christianis apologia ita habet : « iam vero quemadmodum ex virgine oriturum conceptis verbis Isaias praedixerit, audite. Sic autem locutus est : ecce virgo £v acp! Ezet xa) séEexas vióv' xal époüsty éml, Q iy£uxvt xbvos" Me du» & Ocóz. Quae enim incredibilia erant et fieri non posse hominibus videbantur, ea Deus per spiritum propheticum futura praenuntiavit, ut cum evenissent fides eis non derogaretur, sed ex eo quod essent praedicta crederentur.... lllud igitur ecce virgo... significat absque concubitu concepturam » (Apol. I n. 33: M. 6, 381). Idem Iustinus in dialogo cum Tryphone repetito hoc vaticinium allegat et expendit; ita v. g. « praeterea ut possent qui in eum credunt, quonam rp genitus in mundum venerit agnoscere, per eundem Isaiam spiritus propheticus rem, ut erat eventura, praedixit his verbis.. » (n. 43 ; M. 6, 868). Item hanc ex Virgine generationem per Isaiam praedictam exponit latius n. 66, 68, 11, 84 (M. 6, 628. 633. 644. 613) et versionem àv LXX 1, xx99£vc; contra aliam a Iudaeis invectam 1 vezw; defendit, Tryphonis autem üdsesrutaque explicationem vaticinium illud in Ezechia esse impletam tamquam absurdam et impiam reiicit ; inter alia id quoque urget rationem signi conceptum exposcere partumque virginalem : « nam si hie quoque perinde ac alii omnes primogeniti ex concubitu oriturus erat, cur Deus ipse signum quod minime omnibus primogenitis commune esset daturum se dicebat ? Sed quod vere signum est quodque certum hnmano generi futurum erat, nempe ex virginali utero Primogenitum omnium rerum conditarum carnem factum vere puerum nasci, id praeoccupans per Spiritam sanctum praenuntiavit » ete. — Atque S. Irenaeus (adv. haer. 3, 21, 4 ; M. 1, 950 seq.) : « unus et idem Spiritus Dei qui in prophetis quidem praeconavit, quis et qualis esset adventus Domini, in senioribus autem interpretatus est bene quae bene prophetata fuerant, ipse et in apostolis annuntiavit plenitudinem temporum adoptionis advenisse et proximasse regnum coelorum et inhabitare inter homines credentes in eum qui ex Virgine natus est Emmanuel..... (et loco Is. recitato pergit) diligenter igitur significavit Spiritus sanctus per ea quae dicta sunt generationem eius quae est ex Virgine et substantiam quoniam Deus (Emmanuel enim nomen hoc significat), et manifestat quoniam homo in eo quod dicit : butyrum et mel manducabit, et in eo quod infantem nominat eum ». Et iterum (l. c. 4, 33, 11; M. 1, 1080) : « qui eum ex Virgine Emmanuel praedicabant, adunitionem Verbi Dei ad plasma eius manifestabant, quoniam Verbum caro erit et Filius Dei filius hominis (purus pure puram aperiens vulvam eam quae regenerat homines in Deum, quam ipse puram fecit) et hoc factus quod et nos, Deus fortis est et inenarrabile habet genus ». Idem quoque sedulo exsequitur, quomodo et « in profundum deorsum vel in altitudinem sursum » in Christo sit impletum et ipsum signum non id quod omnibus eveniat mulieribus quae pariant, verum partum exposcat inopinatum atque virgineum (l. c. 3, 21, 6 ; M. 1, 953). — Satis fuse locum nostrum pertractat. Tertullianus (adv. Iud. cp. 9 ; M. 2, 617 seq.) ; et primo quidem advertit contra Iudaeos obiicientes Iesum non eiusmodi nomen Emmanuelis gessisse, eum venisse qui nomine hoc significetur, scil. Nobiscum Deus. Dein argueatibus naturam non pati virginem parere respondet : « et tamen credendum est prophetae ; praestruxit enim fidem. incredibili rei dicendo, quod signum esset futurum ; signum autem a Deo nisi novitas aliqua monstruosa fuisset, signum non videretur... nihil signi videri potest res quotidiana, iuvenculae scil. praegnatus et partus. In signum ergo nobis posita virgo mater merito creditur ». Et iterum (de carne Ch. 41 ; M. 2, 181) : « nove nasci debebat novae nativitatis dedicator, de qua signum daturus Dominus ab Esaia praedicabatur. Quod est istud signum ?... Concepit igitur virgo et peperit Emmanuelem, Nobiscum Deum » ; praeterea l. c. 21. 93; M. 9, "181. 190; item in libro deresurrectione carnis cp. 20; M. 2, 821, et adv. Marc. 3, 12 et 13; M.2, 336-338. — Saepius vaticinium hoc expendit Origenes; ita in libro primo contra Celsum (34 seq. M. 11, 728), ubi inter alia quaerit : « quodnam signum parere puellam non virginem » ? et ostendit Iesum esse revera signum in excelso et in profundo datum ; praeterea vide homil. in Is. 2; M. 11, 224; hom. in Ierem. 1 n. 1; M. 11, 264.— Eo aliquoties utitur S, Cyprianus; ex nomine Emmanuel Christi probat . divinitatem et partum declarat ex oraculo virgineum (cf. testim. adv. Iud. 2, 6. 9; ep. 8 ad martyr. et conf. M. 4, 102. 104. 248). Atque Lactantius (divin. Instit. 4, 12 ; M. 6, 419) virginem esse gravidatam ait sane incredibile videri potuisse, nisi hoc futurum ante multa saecula prophetae cecinissent. Et loco ex Isaia recitato pergit : « quid hoc manifestius dici potest? Legebant ista Iudaei qui eum negaverunt. Si quis nos haec fingere arbitratur, ab his requirat, ab his potissimum sumat. Satis firmum testimonium est ad probandam veritatem quod ab ipsis perhibetur inimicis. Hemanuel autem nunquam vocitatus est, sed Iesus qui latine dicitur salutaris sive salvator, quia cunctis gentibus salutifer venit. Sed propheta declaravit hoc nomine quod Deus ad homines in carne venturus esset. Hemanuel enim significat nobiscum Deum, scil. quia illo per virginem nato confiteri homines oportebat Deum secum esse, id est, in terra et in carne mortali ». S. Ephraem vaticinium ita declarat: « virgo gravida et pariens... id est contra nomen et naturam eius. Si enim virgo, quomodo gravida? etsi gravida, quomodo virgo? quomodo hoc audiri et credi potest? Ipse certe Dominus dabit vobis signum et propterea quia Dominus dat, ne quaeras quomodo fieri possit. Neque enim est quidquam quod efficere Domino non sit facile ». S. Epiphanius (haer. 54, 3; M. 41, 968) : « «zp0£voz pévovca in utero habebit, non ex viri semine, filiumque pariet, fetum utique carne praeditum et a virgine genitum » ; et nomen Emmanuel exponit : « est enim Deus homo a Patre quidem genitus &vágytc xoi &ypóvos, homo autem ex Maria factus, quatenus carne praeditus advenit » ; ei convenire illud ex sublimi et profundo declarat Ancor. 32; M. 43, 16 (cf. Ancor. 30 col. 69). S. Athanasius oraculum profert de Iesu Virginis filio ep. 1 ad Serap. n. 9; M. 26, 532; ep. ad Adelph. n. 6; M. 26, 1080. Haec sufficiant, Multa alia SS. Patrum testimonia, Ephraemi, Cyrilli hieros., Gregorii theol, Chrysostomi, Theodoreti, Ambrosii, Hieronymi, Leonis I, Gregorii I etc. diligenter collegit et sedulo exposuit Aeinke (die Weissagung von der Jungírau, p. 233-360) et plura quoque allegat Tailhan, Kilber, Analysis biblica I p. 354 seq. Ezechia filio Achaz prophetari arbitrantur... quod omnino probari non potest. Siquidem Achaz, filius loatham, regnavit super Iudam et lerusalem annis sedecim, cui successit in regnum filius eius Ezechias annos natus viginti quinque »; ergo concludit s. doctor, in anno primo regni Achaz Ezechias iam erat novem annorum. Et ita ea sententia sua ipsius absurditate corruit. Quare Iudaei posteriores, uti Kimchi et Abarbanel, aliam uxorem Achaz iuniorem aliumque eius filium, alias ignotum, statuerunt. Sed ut gratis asseritur, ita negatur; et quam ridiculum est infantem in cunis vagientem ita compellari, ut fit 8, 8 ? id sane uti a veterum dicendi genere abest longissime, ita vix tolerari posset apud eos poetas recentes qui quam maxime teneris affectibus exprimendis indulgent. — Alium veterem errorem iam commemorat S. Hier. : « quidam de nostris [Isaiam prophetam duos filios habuisse contendit, Iasub et Emmanuel, et Emmanuel de prophetissa uxore eius generatum in typum Domini Salvatoris ». Proponunt eam sententiam ita, ut noy censeant esse vel matrem etiam filii Schearjaschub, ergo eam quae iam dudum fuerit uxor Isaiae, vel aliam uxorem iuvenem solum ei desponsatam eamque tum adhuc virginem, vel rem in ambiguo relinquant. Ita Iudaeorum doctores Abenesra et Iarchi, ita Faustus Socinus, Crell, Grotius, I. Lud. von Wolxogen, Ioh. Ern. Faber, Pflüschke, Hezel, Gesenius, Hitzig, Hendewerk, Knobel,Maurer, Olshausen, Diestel et pauci quidam catholici, de quibus postea, qui ut ille quidam apud S. Hier. in filio [saiae typum Christi agnoscunt. Àt haec quoque sententia, uti iam notat Sanct. tum aliis, tum iam 8, 8 aperte excluditur; quo enim pacto Isaias filiolum suum tenellum consalutaret dominatorem et possessorem terrae [udaeae vel eius causa 8, 10 omnes populos esse debellandos vaticinaretur ? fabula vel in narratione induci virum quendam nomine lectoris; dein mox mores, virtutes, facinora Hectoris narrari et describi; quis unquam ea de alio quodam Hectore ab uno illo qui prius vocatus est plane diverso intelliget, nisi fabulae seriptor id explieite monuerit ? Equidem non possum satis mirari, si qui quod apud scriptorem profanum nunquam committerent id auctori sacro imputant. Insuper satis iam in antecedentibus demonstratum est Schegg errare 'censentem, Messiae nativitatem post annos plus quam septingentos futuram non potuisse esse signum ; et quomodo signum sit pro Achaz statim declarabitur ; at praeterea quaerit, quid tandem in nostro versu explicationem suadeat vel exigat messianicam. Miram quaestionem ! Eam enim exigunt verba singula, praeprimis Emmanuel, eam exigit interpretatio authentica apud S. Matthaeum, eam exigit perpetuus atque constans Ecclesiae consensus. — De variorum huius oraculi interpretatione ea confer quae luculenter scripsit Reinke in libro saepius laudato p. 39-60. 3067 seq., Fillion (Essais d'Exégése p. 23 seq.) ; praeterea Studien und Krit. 1861, 721, et commentarios a Drechsl. Naeg. editos. De Messia ex domo Davidis oriundo sermonem esse in v. 14 ex iis quae dicta sunt patet. Verum iam ea de ipso dicuntur quae ostendunt domum davidicam quamvis nunc a periculo imminente salvetur, uti in v. "1 et 8 promissum est, tamen tum cum Messias sit nasciturus forein conditione humili et regno et exercitio imperii iri privatum. Ita illud ipsum quod Achaz foedere antitheocratico avertere voluit ei ostenditur fore ut domo davidicae contingat. Pergit enim propheta
7:15
v. 43 «butyrum et. mel comedet, ut sciat reprobare malum et eligere bonum » ; — hebr. lac spissum et mel; cf. Iud. 5, 25; iam lacte spisso et melle vesci signum est, ut Isaias statim v. 20-22 docet, terrae vastatae et ad solitudinem fere redactae; terram scil. ab incolis nudam et derelictam inservire ad pascua (cf. 5, 11) pro paucis pastoribus, quare greges prae pascuorum abundantia abundantiam quoque lactis praebent. Atque revera si ea in regione, cuius ceteroquin frumentum, vinum, oleum toties laudatur et commendatur, iam vita sustentanda est lacte spisso et melle silvestri et eo cibo uti debet germen domus regiae praeclarissimum, habes imagine depictam et terrae vastationem, et domus regiae pauperiem et humilitatem. Verum ne hoc solum quidem ; sed ostendit insuper propheta fore ut adolescat in terra Israel, ergo procul a sede regni et simul ex terrae vastatione rationem reddit, cur eo cibi genere ei sit utendum :
7:16
v. 16 «quia antequam sciat. puer reprobare malum et eligere bonum, derelinguetur terra, quam tu detestaris a facie duorum. regum suorum » ; — hebr. a cuius duobus regibus tu nausea a[ficeris 1. e. cuius duos reges tu expavescis et abhorres. Ergo Emmanuel in terra Israel vitam sustentabit pauperem, quia antequam nascatur, terra illa derelinquetur i. e. regnum destruetur, regio vastabitur et in conditionem humilem redigetur. Et ea in regione vitam pauperem deget ille praeclarissimus filius David, Emmanuel; iam quid humiliationem futuram domus regiae effiacacius ostendere et significare posset? Talem humilem conditionem indicat Amos, dum loquitur de tabernaculo David quod decidit ( Am. 9, 11), talem Ezechiel, dum coronam fore in eversionem dicit, donec venturus sit qui habeat ius eius et cui Dominus sit daturus (Ez. 21, 21; cf. hebr.). Hanc autem vitae pauperiem in id quoque tendere ait vates, ut Emmanuel sciat reprobare malum et eligere bonum; id quod proxime dici videtur ratione habita Achaz regis, qui modo reprobavit bonum et elegit malum; verus ergo ille filius David erit pietate et sanctitate insignis. Et bene notat ad ea verba Sanct. : « haec videtur esse descriptio hominis qui ad labores et molestias tolerandas nascitur,.. ut quemadmodum nos adversa experiatur». Atque in hac sententia w£ sciat... vates id innuit quod S. Paulus declarat dicens : «et quidem cum esset filius Dei, didicit ex iis quae passus est obedientiam» (Mebr. 5, 8); nam in nostro quoque loco vita assignatur pauper, w/ sciat; unde eodem modo, quo verba S. Pauli intelligi oportet, intellige verba prophetae. Indicatur ergo Messias talis qui in paupertate et humilitate vitam degat et in ea conditione in se edat praeclara virtutis documenta et simul in se experiatur exercitium virtutum cum laboribus ac molestiis esse coniunctum. Unde Messias patiens quem vates in altera libri parte adeo per singula describit (cf. 42, 2. 4 hebr. 49, 4. 1; 50, 4-1; 53, 2-11) nobis iam hoc loco obiter proponitur. Haec explicatio verbis ipsis quam maxime accommodata, immo plane exiis enasci videtur. Retinemus enim butyrum et mel comedere in ea notione quae statim in eodem capite v. 21. 22 aperüssime ab ipso vate traditur; retinemus u/ sciat, hebr. 3nz35 in nativa 5 notione, quae optime ut exprimitur neque ullo modo necesse est ut ad notiones alienas (quamvis?! vel donec vel eo tempore quo) deflectamus. Porro retinemus in sensu suo nativo reprobare malum et eligere bonum ; nam quod plerique dicunt hac sententia describi tempus illud quo puerulus ad recium usum rationis perveniat, id primo nullo exemplo plane simili demonstratur, et secundo ad summum posset fortasse aetas illa eo modo designari, tertio vero nullo modo debet vel potest is esse sensus unicus eius sententiae. Aetas enim infantilis quae rationis usu adhuc caret in s. literis ita describitur, ut ignorare dicatur boni et mali distantiam (Deut. 1, 39) vel nescire quid sit inter dexteram et sinistram (Ion. 4, 11); sed nostro loco alia profertur sententia, qua uti vidimus sensus alius isque multo melior exprimitur, plane factus et ad reprehensionem Achaz regis praesentem et ad praeclarum de futuro oraculum enuntiandum doctrinamque innuendam quam postea simillimo modo tra- , didit S. Paulus. Quare eam explicationem de annis discretionis deserendam esse censeo. Nulla igitur in hac parte temporis determinatio continetur. Nihil aliud dicitur nisi : antequam Messias virtutum exercitio operam det, terram Israel iri derelictum, et haec terrae derelictio tamquam ratio affertur, cur lacte spisso et melle vescatur. Ceterum Emmanuelem non tempore mox futuro in lucem ese edendum, ex hoc ipso loco patet. Nam pro tempore hoc, uti in v. 1 et seq. affirmatur, manet regia domus David in dignitate et in regno, manet ergo in arce Sion, in urbe Ierusalem ; ergo soboles illa, de qua Isaias loquitur, et quae in terra aliena procul a regia sede, et in paupertate procul a regio splendore, vitam degere debet, nondum poterit exspectari; neque poterit exspectari, quia ex visione inaugurali, ut ad semen sanctum perveniatur, opus est terrae vastatione et castigatione longiore (cf. 6, 11- 13). Impletionem haberi in Christi vita paupere et humili quam maxima ex parte egit in terra Israel facile quivis concesserit; làc enim spissum et mel silvestre ponitur generatim pro victu paupere, et terra derelicta est terra autonomia privata et alienigenarum imperio subiecta et dominatione alienorum oppressa. Atque in hisce minaecontinentur pro domo David quae Domino molestiam attulit (v. 13). gustum, ct ea quae sentiet naturae amica appetet » (Sasb.). 1n quo. consecutione vel eventu (cf. S. Thom. Pint. Lap.) veritatem naturae humanae signari ac. denuo exprimi dicunt. Mald. in cibis illis potius sobrietatem delineari Emmanuelis censet. — In liebr. legitur 5 ; vertunt multi : usque dum sciat (cf. Lap. Mar. Men. Gord. Reinke) ; vel donec sciat vel quando sciet (cf. Kn. Del. Naeg. Loch, Patrit. Net. Rohl. Troch. Fillion), verum acute observat Bred. in omnibus exemplis allatis notionem temporis non contineri in ipsa praepositione 5 .sed jn verbis appositis neque ullum esse prolatum exemplum in quo 5 ante. inünitivum verbi carentis notione temporis debeat significatione temporali accipi. Et revera in lexico a MüAlau et Volck edito pro notione donec unus locus Is. 7, 15 affertur. Hunc igitur scopulum in explanatione proposita vitamus. Esse autem cum plerisque intelligendum bonum malumque morale, non.id quod gustüi ac palato dulce sit vel amarum, et verbis omnino suadetur etre ipsa commendatur; nam natura duce unusquisque jam ante annos discretionis instinetu naturali uti dulcia appetit et admittit, ita amara aversatur et renuit. Cum terra palaestinensis tamquam lacte et melle fluens frequenter in s. literis laudetur, non satis cohaerens videri posset explieatio proposita, lactis mellisque cibos terrae vastationem declarare. At nulla est contradictio ; immo alterum ex altero consequitur. Intellizitur enim talis terrae derelictio qua incolae in captivitatem abducti sunt plerique, unde agri eampique iam non coluntur, sed omnes in pascua convertuntur; cf. 5, 47 : « deserta in ubertatem versa advenae. comedent » ; ibi igitur pastores, nomades degunt. Melle et lacte vitae genus praevalere declaratur pastoritium ; proinde rempublicam, urbes, comitia et quaecumque ad regni splendorem pertineant vel penitus esse prostrata exstinctaque vcl certe maxime imminuta et oppressa. Estnw'2n certe potior ae melior laetis ' pars, uti 7, 22 indubie colligitur : prae ubertate lactis comedet nxan. Chald. vertit pinguedinem, LXX, Aq. Sym. Theod. S. Hier. intelligunt butyrum ; alii florem lactis; alii lac spissum ; Prov. 30, 33 caseus designari videtur (cf. Riehm, Handwoerterb. d. bibl. Alterth. p. 803. 998). Hisce cibis terrae vastationem indicari plerique recentiorum iure censent (cf. Ges. Kn. Del. Naeg. Reinke, Rohl. Net. Fillion). Alii contendunt melle et butyro cibos infantium apud veteres potissimum constitisse ; pro qua re provocant ad Bocharti Hierozoicon (p. 4 1. 2 ep. 51; ed. ftos. I p. 718) ; utique lae esse potissimum vietum aetatis infantilis per se constat.et id eliam apud veteres ita fuisse testimoniis non indigemus, cum naturae instituta eadem permanserint. Sed ea explicatione non iuvamur hoe loco, quia explanari oportet cur subsequatur v. 17 quia derelinquetur terra. — Advertunt ex Tertulliano et S. Hieronymo recenter baplizatis olim mel et lae datum fuisse Sanct. Lap. Calm. quam consuetudinem ad hune locum referunt, ut melle et laete significetur baptizatorum infantia in Christo, vitae christianae suavitas, humilitas et mansuetudo infantilis (Lap.). Alias interpretationes mysticas si quis exoptaverit, adeat S. Ephr. Herveum, Lap.
7:17
v. 41 « Adducet Dominus super te et super populum tuum. et. super domum. patris tui dies, qui nom venerunt a diebus separationis Ephraim | & Iuda, cum rege Assyriorum » ; — hebr. regem Assyriorum ! scil. adducet. Dominus; magna cum emphasi is sententiam longiorem concludit. Divina cernitur ironia, quod ab eodem cuius opem Achaz rex prae divino auxilio maluit efflagitare, .maxima inferetur tribulatio ; nam « maledictus homo qui confidit in homine et ponit. carnem brachium suum et a Domino recedit cor eius » (ler. 17, 5). Duo reges illi quorum incursu rex adeo contremiscit et. exhorrescit (v. 2, 16) non sunt timendi; timendus vero quam maxime, cuius in sinum rex opem implorans confugit. Achaz enim repudiato auxilio Domini legem theocratiae quantum in se erat. destruxit, regnum iudaicum a divina protectione avulsum regibus gentium praedam tradidit et. ruinae mancipavit. Huic obviam fertur, huic demum succubuit, postquam Ezechias rex pius fide sua et pietate quidem semel adhuc regnum servaverat, at fidei suae ac pietatis heredes et aemulatores non reliquerat. Quomodo Achaz in rege Assyriorum sibi vexatorem et flagellum paraverit, praeclare describitur 2 Par. 98, 90. 91; rex enim Assur « afflixit eum et nullo resistente vastavit; igitur Achaz spoliata domo Domini et domo 1. Hebr. nw notam accusativi h. l. S. Hier. vertit cum; in comment. ita coniungendum esse docet : adducet dies istos i. e. tempora cum rege Assyriorum. LXX bene praebent «óv Baauéa. regum et principum dedit regi Assyriorum munera et tamen nihil ei profuit ». Unde ipsis rebus gestis elucet quam oratorie rex Assur in fine sententiae efferatur. Mirandi sunt critici aliqui, qui sententiae vim plane destruunt regem Assur expungentes (Kn. Diest. Cheyne, Bred.) prorsus arbitrarie, cum testes veteres concordent etipsa orationis vis efficacior reddatur et sublimior, immo divina illa ironia et Achaz regis stultitia eo demum membro insignem in modum simul cum orationis magno ornatu proponatur. : Ad gentium reges Achaz confugit; per gentium reges regnum iudaicum erit afflieendum multipliciter et conterendum, idque moliente et iubente Domino quem spreverat ; ecce quantopere valeat: nisi credideritis, non permanebitis. Unde
Consilium regum inimicorum noniri impletum vates v. 1 seq. declaraverat. Verum simul v. 15. 16 Messia qui in terra Israel adolescat ostenso normam pro regno iudaico et domo David impletum iri ostenderat : nisi ceredideritis, non permanebitis. Eandem normam iam nune valereet non obstante liberatione regnum iudaicum propter infidelitatem a rege et principibus exhibitam mox iri punitum ab iis ipsis, ad quorum opem implorandam spreto Domino confugerint, vates in subsequentibus docet. Ita ne spe v. 7 seq. ostensa vana fiducia efferantur, quid ex foedere cum Assyriis inito consecuturum sit, manifestat. Uti v. & denuntiatum est regno israelitico excidium ultimum et dein v. 9 sors pro tempore proximo, ita regno iudaico schemate eodem antea demon- Strabatur sors tempore longinquo eventura, ettum fatum proximo tempore inferendum. Id autem vates primo v. 171 generali ratione quasi in universum proponit; deinde bis et hostium incursum (v. 48. 20) et quae pro regione mala inde sint consecutura (v. 21-23) adumbrat. Sermone sollemni et protracto et distincta per plures partes enumerationecalamitates maiores quam quae eousque fuerint propheta annuntiat
7:18
v. 18 « et erit in die illa, sibilabit Dominus muscae quae est in extremo fiuminum Aegypti, et api. quae est in terra Assur,
7:19
v. 49 et venient et requiescent omnes in torrentibus vallium et in cavernis petrarum et. in omnibus frutetis. et. in. universis foraminibus » ; — more prophetico plures multorum annorum eventus una descriptione complectitur temporum intervallis neglectis et rerum summa proposita. Mox enim duo illa regna amplissima Assyriorum (Chaldaeorum) et Aegyptiorum inter se de mundi principatu decertare coeperunt; parvulum regnum iudaicum medium inter ea cum modo ad alterum supplices tenderet manus et ab altero foedere violato descisceret, ab utroque est vexatum, spoliatum, oppressum. Deo scil. relicto qui unus est firma populi sui petra (cf. Deut. 32, 4 hebr.), regnum perturbationibus concuti et ab hostibus conteri necesse fuit. Imago a vate proposita Dominum ostendit summum rerum regnorumque moderatorem qui facillimo negotio innumerabiles suos evocat milites ab extremis terrae finibus ; « non dixit ducet, sed sibilabit, facilitatem | ascensus ostendens et inexpugnabilem Dei potentiam, quodque sufficiat nutus eius ut omnia sequantur » (Chrys. Sanct.). Muscas Aegyptios vocat, eum in regionibas aegyptiacis, utpote Nili inundationibus humidis, innumerabiles eorum copiae generentur; unde fortasse factum est, ut signum hieroglyphicum inferioris Aegvpti imagine vespae exprimeretur (cf. Ebers, Aegypten und d. B. Mose's p. 13). Insuper animalcula haec sordida sordibusque cuncta maculantia et importunitate sua atque impudentia omnibus molesta et exosa apte depingunt et quasi in imagine exprimunt vel Aegyptiorum idololatriam sordidam moresque impudicos (cf. Hier. Pint. Malv. Tir.) vel crebros importunosque incursus (Chrys. Sanct.) vel stridorem atque copiam (Mald. Mar. Men.). Talem invasionem clademque contigisse tempore Iosiae regis monent. S. Hier. Cyr. Theod. Thom. Utia meridie, ita septemtrione Deusevocat vindictae suae ministros. Assyrii api comparantur ; « variegata enim est apis et pulchre colorata et multis modis notata ac maculata; tales quidem fere quantum ad amictum et ad ornatum pertinet erant Assyrii » (S. Cyr.); id quod et monumenta confirmant et Ezechiel vivis coloribus describit (Ez. 992, 6. 12. 14. 15); alii in aculeo apis maius periculum Iudaeis illatum depingi existimant (cf. Theod. Ilier.) et demum interitum a Chaldaeis heredibus Assyriorum regno iudaico inflictum. — Illa per partes enumerationev. 19 etiam hostium multitudo imagine retenta exprimitur ita, ut nullum prorsus concedi effugium, absconsionem aut tutelam nullam, una vivide proponatur. Apte monet S. Chrys. dici requiescent (ad hebr. cf. v. 2), quasi in propria veniant deliciis se dedituri, quasi non ad laborem et defatigationem, sed ad certam victoriam et paratam praedam. — Hebr. explicant in convallibus (montium) praeruptorum vel in vallibus praeruptis (cf. Del. Naeg. Rohl.) ; alii in vallibus desertis ; pro foraminibus in comment. etiam praebet S. lier. ligna nemorosa, alii vertunt in omnibus campis vel pascuis vel locis irriguis (cf. n3 Ex. 45, 13. Is. 49, 10; 51, 18). Iam ultimum de Assur quod etiam propius imminet, explicatius proponitur v. 20 « Zn illa die radet Dominus in. novacula. conducta, in his qui trans flumen sunt, in rege Assyriorum, caput et pilos pedum et barbam universam » ; — magno cum sarcasmo rex Assyriorum quem tanta mercede Achaz ad opem ferendam sibi conduxerat (4. Reg. 16, 8. 9 Par. 28, 21), dicitur novacula conducta, qua vir Iudaeus omni ornatu virili spoliatus ad turpitudinem et ignominiam radatur i. e. respubliea iudaica omni ornatu privata maxima ignominia tractabitur. Monet S. Chrys. Deum esse qui Iudaeis bellum inferat : Dominus radet ;'«novaculam autem vocat intolerandam iram quam nemo ferre possit, faci-- le invadentem et consumentem » (Chrys), ita ut nihil in Iudaea forte, nihil pulchrum resideat, sed effeminatis hominibus, immo ignominiosis mulieribus comparentur (S. Jlier.). Flumen est Euphrates ! ; in hebr. novaculam esse trans flumen significatur. Quantopere per hos Dei vindicis ministros (cf. Is. 10, 5 ; 13, 3. Ier. 25, 9. Ez. 29, 18) respublica sit destruenda, sequentibus declaratur in paucitate incolarum (v. 21. 99) et in totius regionis desolatione et horrore (v. 923-95. Malv.). Paucos relinqui incolas iam 5, 13 innuerat vates oraculo priore, in quo tamen per quos hostes vastitas sit efficienda, nondum proposuit. Orationis autem progressu et nominatim vindictae divinae ministrum indicat et terrae solitudinem magis declarat (cf. 5, 417). Prius v. 47. 18. 20 ; ultimum delineatur
7:21
v. 21 « et erit in die illa, nutriet homo vaccam boum et duas oves,
7:22
v. 92 et prae ubertate lactis comedet. butyrum; butyrum enim et mel manducabit omnis qui relictus. fuerit in medio terrae » ; — ad vaccam boum cf. Lev. 9, 2 (hebr. vitulus filius bovis) ; unde explica : vacca filia boum (et pluralem quem categoriae dicunt intellige) ; ita Sa, Malv. Mar. ; hebr. vitulam armenti nutriet, ex magnis multisque armentis una vitula relicta est, ex gregibus pecorum oves duae. Spectari solitudinem theocratia per Chaldaeos prostrata, quam cladem Achaz rex praeparaverit sua in Deum infidelitate, iure merito agnoscunt (cf. Hier. Mald. Pint. Sanct.) ; « vix rarus habitator unam vaccam nuirire potest et duas oves, non ad arandum, sed ad cibum atque vestitum lactis et velleris. Propter inopiam quippe frumenti et omnium quae terra gignit ad comedendum lacte et butyro et agresti melle vescentur » (Hier.). Ad tantam | igitur solitudinem et paupertatem reipublicae pristinam pompam, splendorem, apparatum bellicum, luxuriam (cf. 2, 15; 39, 16 seq.) concidisse una hac comparatione describit ; ita diem. Domini super omnem superbum (2, 12) proponit, ita depingit, quomodo omne fulcrum auferendum sit (3, 1) et civitates sint desolandae (6, 11). Efficacissime hac imagine illustratur illud : nisi credideritis, non permanebitis. Porro desertae regiones et campi iam non.agricultura subiguntur ; quare pascua abundantissima adsunt, in quae fertilitas terrae convertitur ; unde enascitur lactis copia, ex qua optimum pro victurarus habitator sibi seligit. Adverte ad quid butyrum et mel comedere a propheta assumatur ; est enim id magni momenti pro 1, 13. Uti 1, 13. 16 ea ratione regni israelitici solitudo ac ruina et conditio humilis indicatur, ita hoc loco eandem regno quoque iudaico sortem esse futuram demonstratur. Monet S. Chrys. ad h. 1. : « abundantia pabuli brutorum solitudinis hominum maximum est argumentum. Mel quoque illud subindicat ; solent enim apes in solitudinibus libenter versari, ubi abundanti esca fruantur et ubi nullus sit qui perturbet ». Eandem vastationis et solitudinis imaginem vineae praebent olim adeo bene cultae adeoque fertiles et laetae
7:23
v. 93 « et erit in die illa, omnis locus ubi fuerint mille vites mille argenteis, in spinas et vepres erunt;
7:24
v. 94 cum sagittis et arcu. ingredientur illuc; vepres enim et spinae erunt in universa terra »; — magis nervose hebr. vepres enim et spinae erit universa terra i. e. vineae iam nihil aliud esse videntur quam vepreta et senticeta; idque dicitur, ut ab uno exemplo omnia discantur, de optimis vineis quae tanti aestimabantur, ut singulae vites singulis valerent siclis, quod pretium (M. 2, 50; Fr. 2, 83) satis pro eo tempore magnum vitem sane optimam et feracissimam declarat, cum hodie in Syria et in regione Libani vitem communiter M. O, 20 aestimari dicant, (cf. Kn. Del. Naeg. Rohl. Troch.). Yam quarta vice in die illa propheta ingerit repetitione aequali et aequali enumeratione certitudinem rei et longiorem eventuum ac plagarum seriem audientium auribus ipsa soni aequalitate inculcans. Quanta porro rerum regionisque in deterius mutatio acciderit, v. 24 magis declaratur : in vineis ferae bestiae iam sua habent latibula et illae quidem tanto numero ibi adolescunt, ut vineae iam venandi causa adeantur (For. Men. Calm. RoAl.) vel propter metum ferarum nemo audeat eas ingredi nisi bene armatus sit (Mald. Pint. Osor. Sa, Malv. Tir. Lap. Troch.; alii utrumque coniungunt Sanct. Ges. Drechsl.). In vepribus et spinis maledictionem regioni illi antea adeo a Deo benedictae impressam iuremerito agnoveris (cf. Gen. 3, 18). Unde vineae eandem conditionem pro sua parte prae se ferunt, quae in spirituali vinea, in populo cernitur (cf. 5, 77 seq.). Uti vineae, ita agri quoque qui olim in ipsis clivis ac collibus uberes attulerunt fruges ad vastitatem et horrorem redacti sunt
7:25
v. 25 « et omnes montes qui in sarculo sarrientur, non veniet illuc terror spinarum et veprium, et erit in pascua bovis et in conculcationem pecoris »; — ut sensus exsurgat superioribus cohaerens et aptus, tempus futurum explica pro praeterito (Mald.) et ita iunge : et quod attinet ad montes qui antea sarculo culti erant et ad quos horror spinarum i. e. spinae horridae. nullo modo accedebant, iam erunt in pascua boum et a gregibus pecorum conculcantur et vastantur (cf. Malv. For. Calm.). Frequentius alii : montes sarculo antea culti et spinosa sepe ad custodiam cincti iam nemini erunt spinis illis sepium terrori ; iacent enim inculti, deserti et nullo prohibente pecora omnia conculeant (ef. Sanct. For. Lap. Men. Tir.); vel montibus illis spinas iam non esse terrori, e contra spinas illis evadere familiares i. e. ob culturae defectum montes spinis iri obsitum (ef. Troch.). Hebr. exponunt: ad montes eos iam non accedes (nemo accedet) propter timorem sentis et vepris (cf. Ros. Naeg. Del. Drechsl. Kn. Bred. Net. RoAl.) i. e. adeo ibi vepres luxuriant, ut omnis spes agri colendi abiiciatur; vel quia ibi ferae bestiae latitant, nemo accedere audet. Id tamen minus placet, quia v. 24 contrarium exprimitur. Alii hebr. explicant: non veniet illuc timor spinarum i. e. abstractum esse positum pro concreto : qui timent spinas, non adibunt montes ; sed ea loquendi ratio audacior videtur et inusitata. Melius sensui congrueret expositio : neminem iam euram impensurum, ut à vepribus montes custodiantur (cf. Ewald, Schegg); sed dubito, num ferror spinarum dicat curam nme spinae nascantur impensam ; neque ullum puto praesto esse exemplum, quo HN?" eo sensu usurpetur ; neque enim apte in auxilium vocaveris timorem Domini i. e. curam, pietatem, studium Deo rebusque divinis impensum. — Denique textum lat. alii fausto sensu accipiunt : montes qui ante coli non potuerint nisi sarculo adeo cultos futuros propter multitudinem hominum, ut nullae in eis spinae reperiantur ; quare Sa adnotat : « mira in prophetis transitio subita ab adversis ad prospera » ; sed quia mirum, non facile assumendum ! Illam autem culturam montium plerique ab iis fieri volunt, qui ut ab hostibus tuti evadant ad montes confugerint (cf. Malv. Mar.). Dictionem in hac parte adverteris diffusam, protractam, singula quae- .que ubertim enumerantem ; vult scil. propheta omnium animis et oculis quam maxime distincte proponere et exhibere, quid tandem detrimenti auxilium afferat ab Assyriis efflagitatum spreto Domino, et cum Achaz ' eiusque asseclae spe et fiducia humana turgeant, nullam relinqui spem iterum iterumque depingere vatem minime piget, immo summam quandam miseriam, derelictionem terrae extremam, maximam solitudi- . nem praedicere ac minari cordi ei esse omnino videtur. Ceterum tamen memor sis velim. id valere quod h. l. Sanct. in memoriam revocat : neque vero necesse est, ut vera sit prophetia, ut v. g. quisquam armatus in illam silvarum densitatem irrumpat; satis est enim ut eo res solymi- .tana sit deducta, ut ista verisimiliter fieri potuerint. Praeterea nota qua ratione oracula ipsa magis magisque determinate . proponantur. Antea enim 6, 11-13 iudicium in universum annuntiatur ; iam 5B, 26-30 populus e longinquo, at nomine minime designatus, eius describitur exsecutor et minister; hac vero parte magis distincte et partes efferuntur iudicii et qui illud iubente Domino in opus sint deducturi, nomine proposito praedicuntur. Atque quod propheta comminatus est 2, 11 seq. et praecipue illud : ruit Ierusalem et Iudas concidit (3, 8), hac demum vastitatis descriptione non sine magna sermonis gravitate et terrore declaratur uberius. Omnia autem in uno illo concluduntur : nisi credideritis, non permanebitis. Achaz non credidit; incredulis ergo et impiis ruina indicitur extrema; illis oracula Dei cedunt in ruinam maiorem, quia cum Domini voluntatem noscant eam spernunt. Sed id quoque prophetae revelatum est; unde pro nobis quoque ut partem hanc rite perspectam haberemus, vates praemisit illud : excaeca cor populi huius (6, 10). Anc. — Signo, priori haud ita absimili, sed ex tempore praesenti petito et tum temporis implendo, clades Damasci et Samariae confirmatur (8, 1-4), sed simul etiam minae illae in Iudam propter infidelitatem prolatae denuo repetuntur, ita tamen, ut una cum castigatione laeta ostendatur spes propter Emmanuel ; quemadmodum enim in calamitate ab Assyriis inferenda propter Emmanuel salus erit concedenda, ita omnium gentium consilia atque conatus nihil valebunt contra theocratiam regnumque Emmanuelis (8, 5-10). Iam quid ex ea doctrina et veritate pro tempore instantis calamitatis colligi oporteat, vates docet : pios iubet in. timore Dei et vera pietate omnem spem collocare et cum patientia salutare Dei exspectare; impiis enim ruinam imminere atque interitum horrore plenum (8, 11-22); verum post tenebras et tribulationes lucem esse exorituram messianicam, triumphum adfore ingentemque laetitiam omni miseria et invasione hostili superata (9, 1-5) ; nascetur enim Emmanuel, rex messianicus, Deus et homo regnumque constituet pacis et sanctitatis in aeternum (9, 6-71). Hoc caput arctissime ad antecedens adnectitur idque magis declarat. Id cernitur a) in signo analogo quod datur schemate simili : b) in repetita cladis hostium annuntiatione; c) in castigatione quae Iudaeis fiet per Assyrios; d) in Emmanuele clare iam descripto, in quo uno omnis salus et gloria consistat. Cum Achaz infidelitate sua regnum iudaicum magnis perturbationibus et divinis castigationibus obiecerit et innexuerit, propheta munere suo doctoris et consolatoris pro piis fungitur eos erudiens, quomodo ex norma divina de reipublicae rebus angustis et de singulorum calamitatibus sit iudicandum et quid spei et solatii piis semper adsit; fidem autem illorum et spem modo praeclarissimo excolit et perficit salute et gloria illa ostensa quam Messias, homo-Deus, sit allaturus. Quare iuremerito dixeris, quo maior sit Achaz regis infidelitas et contra Deum obstinatio, eo maiore luce ac claritate doctrinam revelari de Messia, et quo densiores calamitatum tenebrae ingruant regno iudaico, eo maiorem salutis messianicae splendorem per prophetam piis a Deo manifestari.
7:1
… distruggendo Arpad loro capitale (743-740); cf. II Reg. 18, 34. Nel 738 riceve il tributo dei re di Siria, tra i quali: Ra-lu-um mar Dimadqi e Me-ni-hi-im-me ali Sa-me-ri-na-a-a, «Rasin di Damasco e Menahem di Samaria» (ibid. 15, 37; 16, 5-9; II Par. 28, 5 sg.; Is. 7, 1 sg.). …
… Al tempo di questo re cominciarono le ostilità contro il regno di Giuda da parte del re di Siria, Rasin, e del suo alleato Phacee (v.), re di Samaria: ma la minaccia divenne più seria soltanto negli anni del suo successore Achaz (cf. II Reg. 15, 37; Is. 7, 1).
A quest'episodio si ricollega l'intervento del profeta Isaia a favore della minacciata casa di Giuda, con la celebre profezia dell'Emmanuele (v.) e la predizione della prossima rovina del Regno di Samaria (Is. 7, 1-16). Achaz (v.) si rivolse per aiuto al monarca assiro, che mosse subito per punire P. e Rasin e ricondurli, con gli altri loro alleati, alla definitiva sudditanza. …
RASIN (EBR. RĒṢĪN; SETTANTA PĀṆḌAṢ; ASSIRO RASŪṆṆ)
… Achaz, duramente battuto da R. e da Phacee (II Par. 28, 5-15), fu assediato nella capitale; si voleva togliere la dinastia davidica e porre sul trono un certo Tabeel, fautore della politica di Damasco (guerra siro-efraimita, 735-734; Is. 7, 1-9; 8, 6; 9, 11). Edomiti (II Reg. 16, 6 invece di 'Aram; Rēṣīn è considerato una glossa) e Filistei ne approfittano per attaccare Giuda: i primi riprendono Elath, i secondi sei città …
7:2
ACHAZ (EBR. « EGLI [DIO] TIENE »)
… Isaia sereno, mentre tutti tremavano come foglie al vento (Is. 7, 2), raccomandava una fiduciosa attesa, assicurando di poter comprovare, anche con un miracolo, che il Signore era pronto ad intervenire in favore del popolo suo. Ma avendo A. rifiutato …
7:3
… d'Assiria contro il re di Damasco e d'Israele congiurati ai danni di Giuda (II Reg. 16, 5). In questa circostanza il profeta Isaia affrontò il Re « all'estremità dell'acquedotto della piscina superiore », pronunciando la famosa predizione della 'almāh (Is. 7, 3-14).
ISAIA (EBR. JĒŠA-JĀH[Ā] «SALUTE [È] JAHWEH», SETTANTA 'HOZĪZ)
… Figlio di Amos (da non confondere con il profeta omonimo), nacque con tutta probabilità a Gerusalemme, che fu il teatro della sua attività (Is. 7, 3 sgg.; 8, 2; 22, 15 sgg.; 37, 2 sgg.). …
Caratteristiche del M. saranno: a) è della stirpe di David: Is. 11, 1; Ier. 23, 5; 33, 15; Ez. 17, 22 (cf. Lc. 1, 32); b) nascerà a Betlemme: Mi. 5, 1 = Mt. 2, 6; c) da una Vergine: Is. 7, 14 b = Mt. 1, 23; cf. Mi. 5, 2 (perla delle profezie messianiche; il segno offerto ad Achaz è il figlio di Is. 7, 3, 16 [Sē'ār jātiūb], come l'altro figlio in Is. 8, 4; «prima che esso raggiunga l'età della discrezione, cioè tra qualche mese, i paesi dei due re temuti saran devastati»; i vv. 21 …
7:4
… Péqáh). - Re d'Israele (736-732 a. C.), 18º dopo la divisione del Regno, chiamato con insistenza « figlio di Romelia » (II Reg. 15, 27. 30; Is. 7, 4. 5. 9; 8, 6), personaggio sconosciuto e forse spregevole. …
7:6
TABEEL. - Con il nome « figlio di T. » è indicato, con un'allusione volutamente un po' misteriosa, in Is. 7,6, un personaggio che il re di Damasco Rasin e quello di Samaria Phacee (Pegah) avrebbero voluto sostituire al re di Gerusalemme, Achaz, in punizione del suo rifiuto di entrare a far …
7:7
È la dimostrazione palese che il patto con David è solo in ordine al futuro M.; per questo Giuda non può perire (Is. 7, 7; A. Pohl, Historia populi Israel, Roma 1933, p. 133 sg.); ecco perché i profeti danno i più bei vaticini messianici immediatamente dopo l'annunzio delle devastazioni e della rovina …
7:9
… Quindi è che per S. E., come già per Agostino e come più tardi per Anselmo, dalla fede scaturisce il bisogno d'intendere: «fides quaerens intellectum», secondo la celebre espressione anselmiana in testa al Proslogion, integrata dal detto ricavato da Is. 7, 9 (secondo l'antica versione anteriore alla Volgata): «Et nisi credidero, non intelligam». …
7:10
ACHAZ (EBR. « EGLI [DIO] TIENE »)
BIBL.: R. Kittel, Geschichte des Volkes Israel, II, Stoccarda 1925, pp. 334-64; G. Ricciotti, Storia d'Israele, I, Torino 1932, pp. 439-42; A. Fohl, Historia populi Israel, Roma 1933, pp. 120-22; A. Feuillet, Le signe proposé à A. et l'Emmanuel (Is. 7, 10-23), in Recherches de science religieuse, 30 (1940), pp. 120-45; G. Governanti, In Isaiam 9, 5 (Volg. 9, 6), Gerusalemme 1945. Faustino Salvoni
… Al terzo miglio da Betlemme si recita Ps. 132, 8; Is. 7, 10-15; Gal. 3, 29-4, 7; alleluia, Ps. 110, 1; Lc. 2, 1-7». Inoltre un'omelia di Crisippo, sacerdote di Gerusalemme, tenuta in un giorno di festa della Madonna ai suoi fratelli monaci di …
7:11
EMANUELE (EMMANUELE; EBRAICO 'IMMANĀ'ĒL «CON NOI [È] DIO», SETTANTA 'ΕΜΜΑΝΟΥΉΛ»)
… A garanzia della promessa Dio è disposto a dare al re un «segno» (miracoloso) a sua scelta: lo chieda (Is. 7, 11). Il re rifiuta, evidentemente preoccupato della libertà della sua politica. …
7:12
… Così per Is. 7,12; così per la descrizione della restaurazione dopo l'esilio: il rinato Israele è considerato preparazione immediata al regno del Messia dal quale verrà elevato ed assorbito; e pertanto …
7:13
… il precedente stato di verginità, al quale nessuno pensa e che non ha importanza?» (A. Condamin, La livre d'Isaïe, Parigi 1905, p. 69). Achaz aveva creduto di dover provvedere con i mezzi umani alla saldezza del trono di Giuda; ma la «casa di David» (Is. 7, 13) non deve dubitare dell'assistenza divina, perché dovrà dare al mondo il Messia, il quale, peraltro, nascerà da una Vergine, senza concorso d'uomo (cf. S. Garofalo, L'Emanuele, in …
7:14
… ti adombrerà »; cf. Gen. 1, 2), dà il suo assenso, dichiarandosi « la schiava (ἀνδός) del Signore ». E in quell'istante, secondo il sentimento unanime dei teologi, « il Verbo si fece carne ed abitò fra noi » (Io. 1, 14), avverandosi così l'oracolo d'Is. 7, 14 intorno alla concezione e parto verginale dell'Emmanuele (v.).
… Egli sarà semen mulieris, un nato di donna (Gen. 3, 14-15), ma anche Figlio di Dio (Ps. 2, 7; ibid. 109); sarà un fanciullo concepito da una Vergine (Is. 7, 14), ma anche il Dio forte (ibid. 9, 6); sarà il Servo fedele di Jahweh, che salverà gli uomini con le sue sofferenze e la sua immolazione (ibid. 53); sarà il Figlio dell'uomo che regnerà …
ISAIA (EBR. JĒŠA-JĀH[Ā] «SALUTE [È] JAHWEH», SETTANTA 'HOZĪZ)
… G. B. De Rossi, che per primo pubblicò l'affresco, identificò il personaggio con I., il quale scrisse : « Ecce Virgo concipiet et pariet Filium » (Is. 7, 14); nella stella il De Rossi vide la luce vera, simbolo di Cristo, predetta dallo stesso profeta : « Surge illuminare Ierusalem, quia venit lumen tuum et gloria Domini super te orta …
… Nominato nel 1773 professore di lingue orientali e di esegesi nel Seminario di Magonza, palesò principi d'interpretazione piuttosto liberali, curandosi poco del consenso unanime dei Padri; suscitò la celebre controversia intorno a Is. 7, 14, di qual testo negò qualunque senso messianico, nonostante la sua citazione in Mt. 1, 22 sg. (v. EMANUELE).
Da queste misteriose lontananze emerge nettamente sull'orizzonte messianico, al tempo di Isaia (734 a. C.), la figura della Vergine-Madre dell'Emanuele (Is. 7, 14; v. EMANUELE), e la profezia è esplicitamente citata da Mt. 1, 22 in diretta relazione con M. Per assicurare il re Achaz (v.) dell'aiuto di Dio, il profeta gli propone un «segno» dal …
MATERNITÀ DIVINA DI MARIA S.MA
… Nella S. Scrittura Maria viene presentata come madre di Gesù, da lei concepito e dato alla luce (Is. 7, 14; Mt. 2, 11; Lc. 1, 31; 2, 7; Io. 2, 1, 3, 5, 12; 19, 25-26; Gal. 4, 4). Gesù poi viene presentato come Dio. Maria quindi, essendo madre di Gesù, vero Dio, è in senso vero e proprio …
Caratteristiche del M. saranno: a) è della stirpe di David: Is. 11, 1; Ier. 23, 5; 33, 15; Ez. 17, 22 (cf. Lc. 1, 32); b) nascerà a Betlemme: Mi. 5, 1 = Mt. 2, 6; c) da una Vergine: Is. 7, 14 b = Mt. 1, 23; cf. Mi. 5, 2 (perla delle profezie messianiche; il segno offerto ad Achaz è il figlio di Is. 7, 3, 16 [Sē'ār jātiūb], come l'altro figlio in Is. 8, 4; «prima che esso …
… Altri accenni si riscontrano nei testi messianici (Ps. 2 e 109; Is. 7, 14; Dan. 7, 13 ed altri), nelle Teofanie o apparizioni divine, denominate « Angelo di Jahweh » (per es., quella del rovetto ardente, Ex. 3, 2). Più vaghe ancora e oscure sono le indicazioni …
… Egli sarà grande... figlio dell'Altissimo... regnerà in eterno sulla casa di Giacobbe» (ibid. 1, 26-33). Era una chiara identificazione del Messia attraverso il richiamo alla profezia di Is. 7, 14: «Una vergine concepirà e partorirà un figlio e il suo nome (= ed egli) sarà l'Emmanuele (= Dio con noi)». …
7:17
Nel Vecchio Testamento c'è la distinzione più netta tra il popolo di Dio (ὁ λαός) e «le genti» (τὰ ἐθνή), con la proibizione di relazioni matrimoniali e trattati d'amicizia (Ex. 34, 16; Esd. 9-10; Is. 7, 17; 30; 31; Jer. 2, 15; Ez. 16, 28, ecc.) e con l'esclusione dal culto e dal Tempio, per il grave pericolo dell'influsso idolatrico.
7:21
… sgg.); la pace, ordine perfetto nelle relazioni di ciascuno con Dio e con il prossimo: Is. 9, 6 sg.; Mi. 5, 5; Ez. 34, 25 sg.; ecc.; l'abbondanza dei beni spirituali, espressa simbolicamente con le immagini più vivide di una fertilità straordinaria: Is. 7, 21 sg.; 9, 3, 6; 32, 1-5.15-18; Ez. 47, 1-12; ecc. (cf. l'immagine della mensa apparecchiata: Mt. 22, 4; Lc. 14, 15-24). Al rinato Israele, l'assistenza di Jahweh (Is. 40-66) assicura il …
7:37
… Die patristische Auslegung von Is. 7, 37, in Biblica, 22 (1941), pp. 269-306, 368-404; M. Zedda, Flumina de ventre eius fluent aquae vivor, in Verbum Domini, 21 (1941), pp. 327-37; A. Vaccari, Cogitationes cordis eius in …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.