The prophet conforteth the Iewes, foreshewing that their king Ezechias wil rule wel, and prosper; but most especially prophecieth of Christ. 9. That they shal be reiected for persecuting him, 15. and his Church shal prosper.
1Behold a king shall reign in justice, and princes shall rule in judgment.Ecco, che il re regnerà con giustizia, e i principi governeranno con rettitudine.BEHOLD the king shal reigne in iustice, & the princes shal rule in iudgement.Ecce in justitia regnabit rex, / et principes in judicio præerunt. 2And a man shall be as when one is hid from the wind, and hideth himself from a storm, as rivers of waters in drought, and the shadow of a rock that standeth out in a desert land.Ed ei sarà come luogo di riparo dal vento, e rifugio dalla tempesta, come un rio di acque in tempo di sete, e come l'ombra di un masso, che sporge in fuora in una deserta campagna.And a man shal be as he that is hid from the wind, and hideth himselfe from a tempest, as riuers of waters in drought, and the shadow of a rocke that standeth out in a desert ground.Et erit vir sicut qui absconditur a vento, / et celat se a tempestate; / sicut rivi aquarum in siti, / et umbra petræ prominentis in terra deserta. 3The eyes of them that see shall not be dim, and the ears of them that hear shall hearken diligently.Non saranno più offuscati gli occhi dei veggenti, e le orecchie degli ascoltanti saranno intente a udire.The eies of them that see, shal not be dimme, and the eares of them that heare, shal harken diligently.Non caligabunt oculi videntium, / et aures audientium diligenter auscultabunt. 4And the heart of fools shall understand knowledge, and the tongue of stammerers shall speak readily and plain.E il cuor degli stolti capirà la scienza; e la lingua de' balbuzienti parlerà speditamente, e con chiarezza.And the hart of fooles shal vnderstand knowlege, and the tongue of mafflers shal speake readely and plaine.Et cor stultorum intelliget scientiam, / et lingua balborum velociter loquetur et plane. 5The fool shall no more be called prince: neither shall the deceitful be called great:L'insensato non avrà più nome di principe; né l'impostore sarà chiamato maggiore:He that is vnwise shal no more be called prince: neither shal the deceitful be called the greater man:Non vocabitur ultra is qui insipiens est, princeps, / neque fraudulentus appellabitur major; 6For the fool will speak foolish things, and his heart will work iniquity, to practise hypocrisy, and speak to the Lord deceitfully, and to make empty the soul of the hungry, and take away drink from the thirsty.Imperocché lo stolto parlerà scioccamente, e il cuore di lui macchinerà ingiustizie, usando ipocrisia, e parlando del Signore con doppiezza, e consumando l'anima dell'affamato, e togliendo al sitibondo il refrigerio.for the foole shal speake foolish thinges, and his hart shal doe iniquitie, that he may worke simulation, and speake to our Lord deceitfully, and make emptie the soule of the hungrie, and take away drinke from the thirstie.stultus enim fatua loquetur, / et cor ejus faciet iniquitatem, / ut perficiat simulationem, / et loquatur ad Dominum fraudulenter, / et vacuam faciat animam esurientis, / et potum sitienti auferat.
7The vessels of the deceitful are most wicked: for he hath framed devices to destroy the meek, with lying words, when the poor man speaketh judgment.Gli strumenti dell'uomo fraudolento son pessimi: perocché egli ordì sue trame per rovinare con mendaci parole i mansueti, mentre il povero chiedeva quello, che è giusto.The vessels of the deceitful are most wicked: for he hath framed deuises to vndoe the meeke, with the word of lying, when the poore man spake iudgement.Fraudulenti vasa pessima sunt; / ipse enim cogitationes concinnavit / ad perdendos mites in sermone mendacii, / cum loqueretur pauper judicium. 8But the prince will devise such things as are worthy of a prince, and he shall stand above the rulers.Ma il principe penserà cose degne di principe, ed egli soprasterà ai condottieri.But the prince wil thinke these thinges, that are worthie of a prince, & he shal stand aboue the dukes.Princeps vero ea quæ digna sunt principe cogitabit, / et ipse super duces stabit. 9Rise up, ye rich women, and hear my voice: ye confident daughters, give ear to my speech.Donne facoltose alzatevi, e udite mia voce: figlie, che vivete senza pensiero, prestate le orecchie al mio sermone:Ye riche wemen arise, and heare my voice: ye confident daughters geue eare to my speach.Mulieres opulentæ, surgite, / et audite vocem meam; / filiæ confidentes, / percipite auribus eloquium meum. 10For after days and a year, you that are confident shall be troubled: for the vintage is at an end, the gathering shall come no more.Imperocché dopo giorni, e dopo l'anno, voi senza pensiero sarete con turbate: perocché finita è la vendemmia, non vi sarà più da raspollare.For after dayes, & a yeare you shal be trubled that haue confidence: for the vintage is at an end, the gathering wil no more come.Post dies enim et annum, / vos conturbabimini confidentes; / consummata est enim vindemia, / collectio ultra non veniet. 11Be astonished, ye rich women, be troubled, ye confident ones: strip you, and be confounded, gird your loins.Restate stupide, o donne facoltose; tubatevi voi, che eravate senza pensiero: spogliatevi, siate confuse, raccogliete a' fianchi la veste.Be astonied ye riche wemen, be trubled ye confident: strippe you, and be confounded, gird your loynes.Obstupescite, opulentæ; / conturbamini, confidentes: / exuite vos et confundimini; / accingite lumbos vestros. 12Mourn for your breasts, for the delightful country, for the fruitful vineyard.Piangete i bambini, che allattate, l'amata terra, la vigna ferace.Moorne vpon your breasts, vpon the countrie worthie to be destroved, vpon the fruitful vineyard.Super ubera plangite, / super regione desiderabili, / super vinea fertili.
13Upon the land of my people shall thorns and briers come up: how much more upon all the houses of joy, of the city that rejoiced?Sulla terra del popol mio spunteranno spine, e pruni: quanto più sopra tutte le case della città ridondante di allegrezza?Vpon the ground of my people shal thornes and bryars come vp: how much more vpon al the houses of ioy, of the citie reioycing?Super humum populi mei / spinæ et vepres ascendent: / quanto magis super omnes domos gaudii / civitatis exultantis ! 14For the house is forsaken, the multitude of the city is left, darkness and obscurity are come upon its dens for ever. A joy of wild asses, the pastures of flocks.Perocché la casa è abbandonata, la città piena di gente è derelitta: le sue caverne sono coperte per sempre di palpabili tenebre: divertimento degli asini selvaggi, e luogo di pastura pei greggi,For the house is forsaken, the multitude of the citie is leaft, darkenesse and palpablenesse are made vpon the dennes for euer. The ioy of wilde asses the pastures of flockes,Domus enim dimissa est, / multitudo urbis relicta est, / tenebræ et palpatio / factæ sunt super speluncas usque in æternum; / gaudium onagrorum, / pascua gregum. 15Until the spirit be poured upon us from on high: and the desert shall be as a charmel, and charmel shall be counted for a forest.Fino a tanto che si spanda dall'alto lo spirito sopra di noi; e il deserto sarà un Carmelo, e il Carmelo sarà stimato un deserto.vntil the spirit be powred out vpon vs from on high: and the desert shal be as charmel, and charmel shal be reputed for a forest.Donec effundatur super nos / spiritus de excelso, / et erit desertum in carmel, / et carmel in saltum reputabitur. 16And judgment shall dwell in the wilderness, and justice shall sit in charmel.E avrà sua stanza nella solitudine l'equità, e la giustizia sederà sul Carmelo.And iudgement shal dwel in the wildernes, and iustice shal sit in charmel.Et habitabit in solitudine judicium, / et justitia in carmel sedebit. 17And the work of justice shall be peace, and the service of justice quietness, and security for ever.E opera della giustizia sarà la pace, ed effetto della giustizia la quiete, e la sicura fidanza in sempiterno.And the worke of iustice shal be peace, and the seruice of iustice silence, and securitie for euer.Et erit opus justitiæ pax, / et cultus justitiæ silentium, / et securitas usque in sempiternum. 18And my people shall sit in the beauty of peace, and in the tabernacles of confidence, and in wealthy rest.E sederà il popol mio nella bellezza della pace, e ne' tabernacoli della fidanza, e nella doviziosa requie.And my people shal sitte in the beautie of peace, and in the tabernacles of confidence, and in wealthie rest.Et sedebit populus meus in pulchritudine pacis, / et in tabernaculis fiduciæ, / et in requie opulenta.
19But hail shall be in the descent of the forest, and the city shall be made very low.Ma al basso della foresta cadrà la grandine; perocché la città sarà grandemente umiliata.But haile in falling vpon the forest, and the citie shal be humbled with lownesse.Grando autem in descensione saltus, / et humilitate humiliabitur civitas. 20Blessed are ye that sow upon all waters, sending thither the foot of the ox and the ass.Beati voi, che seminate sopra tutte le acque, e vi mettete dentro il piede del bue, e dell'asino.Blessed are ye, that sow vpon al waters, sending in the foote of the oxe and the asse.Beati qui seminatis super omnes aquas, / immittentes pedem bovis et asini.
32:1
Calmet
King. Ezechias or Josias, as figures of Jesus Christ, who is meant. (Calmet)
St. Jerome
They and their counsellors only foreshewed the advantages derived from Christ and his apostles in a more abundant manner. (St. Jerome)
Worthington
Judgment and justice. These words have a higher meaning than what is assigned to them by philosophers. In God, the former implies the preparation of the means for man's redemption, as the latter does the execution; and in man, judgment denotes the selection of what is right, and justice implies the putting it willingly in practice. Thus Christ will fulfill all that he has graciously purposed, with the two other divine persons; and the princes, his pastors, shall discern what is good for their own and people's eternal welfare. (Worthington)
32:2
Land. Ezechias and Josias were both a defence to their subjects.
32:3
Calmet
Dim. True prophets shall speak, while false ones shall be silent. (Calmet)
32:4
Worthington
Plain. Some parts of the prediction relate literally to the Old Testament. But this alludes to the New, when the mysteries of religion are clearly confessed in the Catholic Church. (Worthington)
Haydock
Even the most illiterate are guided with security, if they will but hear the Church. (Haydock)
32:5
Deceitful. Hebrew, "miser be called liberal," Luke 22:25. These good princes are contrasted with Achaz, who had oppressed his subjects.
32:7
Haydock
Vessels. Arms, (Calmet) or all the words and actions of the miser are bent on evil. (Haydock)
Menochius
The ministers of wicked princes resemble them. (Menochius)
32:9
Women. Great cities. He announces the impending dangers.
32:10
Calmet
Year. After a long time; or the prophet speaks two years before the arrival of Sennacherib, after the vintage was ended, Isaias 30:20., and 4 Kings 19:29. (Calmet)
32:12
Haydock
Mourn. Septuagint, "beat." (Haydock)
Breasts, suckling infants. In mourning, women beat and uncovered their breasts, which, on any other occasion, would have been deemed very indecent. (Calmet) (Ezechiel 23:34.) (Herodotus 2:84.)
32:13
Calmet
Up. Being uncultivated for two years. This was still more the case during the captivity. (Calmet)
Haydock
How. Septuagint, "from every house joy shall be taken away, thou rich city." (Haydock)
32:14
Ever. Some palaces had been demolished by Sennacherib, though this seems to refer to the Babylonian captivity.
32:15
High, as Ezechiel (xxxvii. 10.) saw the dry bones rise again. Under this idea prosperity is frequently described. The rest of the chapter may very well be explained of the propagation of the gospel.
32:17
Peace. The just shall enjoy peace, under Ezechias.
32:19
Hail. God's judgment shall overtake Babylon, or rather Ninive.
32:20
Calmet
Waters. Fruitful soils, abounding with cattle. (Calmet)
St. Jerome
Both Jews and Gentiles shall submit to Christ. (Clement of Alexandria, Strom. vi.) (St. Jerome)
32:1
1. The king shal reigne.] Some expound this whole passage of Ezechias, or This & manie other prophecies perteyne to the old testament as in figure, alluding to the historie, but principally to Christ, and his Church. Iosias kinges of Iuda, and of the chiefe princes vnder them: but so great effectes. as be here prophecied, were not fully verified in them, but as in figure only of a more excellent king, and his principal seruantes, that should folovv aftervvards. For albeit these vvere very good kinges, and had good and vvise counselers, & gouerners vnder them: yet they had not that perfect iudgement, nor performed that complete iustice, vvherby the subiectes enioyed such peace, rest, safetie, and consolation, as be here described, by the metaphores, and similitudes of men hid from vvinde, safe from tempest, refreshed vvith waters in their heate, and shadovved by a rock from the burning sunne in the desert, vvith the like. And therfore S Ierom, and other Christian Doctors vnderstand it of Christ, vvho hath most perfect iudgement and iustice; and of his Apostles, and other Pastors of his Church, vvho by vnction of the Holie Ghost, participate more abundantly of Christs grace, then did the priestes, & other rulers in the old testament. And so Christian people receiue these benefites of peace, rest, protection, refreshing in soule, & conscience, & other spiritual comfortes in Christ, by the mysteries of the nevv Testament, vvhich the faithful of the old Testament could not receiue by their kinges & princes, nor by priestes and prophets of that time. The same vve might deduce of innumerable other Pref. of prophetical bookes. places of this & other Prophetes: but it is not our purpose to explicate much in this Edition.
1. Reigne in iustice: and rule in iudgement.] Here also to auoide prolixitie, vve may once note that these vvordes: Iudgement, and Iustice, haue a sa••e other VVhat the wordes, Iudgement and Iustice signifie. higher and more excellent signification in holie Scriptures (vvhere they most frequently occurre) then in prophane vvritings, and natural or moral philosophical discourses. For Philosophers, such as Plato and Aristotel, could reach no further then to natural reason, vvhich they called right iudgement: and to moral equitie, vvhich in general they named iustice. But the Holie Ghost by these vvordes reueleth most high spiritual mysteries, knovven by faith, most comfortable to mens soules, releeuing and refreshing the consciences of penitents in this life, & replenishing the iust vvith vnspeakable gladnes in eternal glorie. Therfore in the sense vsual in holy Scripture, Iudgement is the act of the mind, Definition of Iudgement and Iustice as they are vsed in the holie Scriptures. Both applied to Gods, and mens actions. or vnderstanding, discerning what is right, iust, & agreing to reason: And Iustice is the rectitude of the vvil, doing conformably to right direction of the mind, or vnderstanding. And so these wordes are applied to signifie both Gods, and iust mens actions. As that vvhich God mercifully decreed in eternitie, and promised after the fal of man, to do for mankind, as conuenient for his Diuine Povvre, VVisdom, Iustice, Mercie, & Goodnes; vvith al the meanes vvhich he ordained for effecting the same, is called his Iudgement; and the performing and accomplishment therof, so sa•re as is of his part, is called his Iustice. Also that vvhich anie man discusseth, discerneth, and determineth in his vnderstanding, as right, or reasonable in supernatural thinges, is called his spiritual iudgement; and that vvhich he doth of his freevvil according to the same right iudgement, is called his iustice. So in this place the Prophet forshevveth, that Christ our Kingvvil reigne in iustice, that is, performe and fulfil al that he, as God Explication of the text. vvith the Father & the Holie Ghost, decreed for Redemption, Iustification and Saluation of men. And the princes. his Apostles and other Pastors, shal rule in iudgement: that is, discerne and iudge, vvhat is right and good for themselues, and the people in respect of their soules, and eternal saluation.
The fift part. Of the captiuitie, and relaxation of the kingdom of Iuda: with other afflictions and comfortes; but especially of Christ and his Church.
32:4
Albeit manie thinges in this and other places perteyne first and literally to the old testament: yet al are in figure, and some thinges haue no other literal sense but of the new testament. As this prophecie of maffling, or vnperfect tongues, to speake readily, is fulfilled in the Church of Christ; plainly and distinctly confessing al Mysteries of Catholique faith and religion: and the like, which can not be verified in the Iewish people.
32:9
Noble cities of Iuda.
32:1
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.34.4
4. Then again, speaking of Jerusalem, and of Him reigning there, Isaiah declares, “Thus saith the Lord , Happy is he who hath seed in Zion, and servants in Jerusalem. Behold, a righteous king shall reign, and princes shall rule with judgment.”
32:5
san Girolamo † 420 d.C. Jerome's Apology for Himself Against the Books of Rufinus 3.1
… I see that in you are fulfilled the words of Solomon: “In the mouth of the foolish is the rod of contumely,” and “A fool receives not the words of prudence, unless you say what is passing in his heart;” and the words of Isaiah:
32:6
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Apology to the Emperor. (Apologia Ad Constantium.) 17
… But the Lord said, ‘But thou, when thou prayest, enter into thy closet, and shut the door .’ What then will the accuser answer? or rather what will all prudent and true Christians say? Let your Majesty ask the opinion of such: for it is written of the other, ‘The foolish person will speak foolishness
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 60
… ‘A man that is heretical, after a first and second admonition refuse, knowing that such an one is perverted, and sinneth, being self-condemned;’ the more so, in that the Prophet says about such men: ‘The fool shall utter foolishness, and his heart shall imagine vain things
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 2
… But then, being ashamed to be thought such as “know not the power of God” ( Matt. xxii. 29 ), that we may not impute this to them, they allege: We do not say it with this meaning, but because there is no need of the body. Truly it may be seasonably said, “The fool will speak foolishness.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 20
Such then are those, who pride themselves upon their wisdom, and fall into the excess of recklessness. For recklessness of all things makes a person a fool. Wherefore the Prophet calls the barbarian by this name. But “the fool,” he says, “shall speak folly.” (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 51.6
… book of Proverbs, “My son, keep thy father’s commandment, and forsake not the law of thy mother,” and have turned to error, and say to the fool that he shall be their leader, and do not despise the foolish things which are said by the foolish man, even as the scripture bears witness, “The foolish man speaketh foolishly, and his heart understandeth vanity.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 146
1. We read in Isaiah the words, “the fool will speak folly,”
32:9
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.19
The fact that certain rich women clave to Christ, “which ministered unto Him of their substance,” amongst whom was the wife of the king’s steward, is a subject of prophecy. By Isaiah the Lord called these wealthy ladies—“Rise up, ye women that are at ease, and hear my voice”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 69.5
… Concerning whom it is written in Isaiah, “Make haste ye women and come from the show, for it is a people of no understanding.” And again “Rise up, ye women that are wealthy, and hear my voice.”
32:13
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 4.16
… But that which I had conceived of Thee was falsehood, not truth,—fictions of my misery, not the supports of Thy blessedness. For Thou hadst commanded, and it was done in me, that the earth should bring forth briars and thorns to me,
32:17
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.14
… cxxxix. 12 ). Hence also Solomon says again, In the multitude of words there shall not want sin ( Prov. x. 19 ). Hence Isaiah says, The culture of righteousness is silence (
32:20
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 40
… Blessed is he from whom Jesus asks drink, as He did from that Samaritan woman, and gives a well of water springing up unto eternal life. Blessed is he that soweth beside all waters, and upon every soul, tomorrow to be ploughed and watered, which today the ox and the ass tread, while it is dry and without water,
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 27.3
… “Blessed is he that soweth beside all waters, where the ox and the ass tread under foot.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 108.10
… Here, when she looked upon the inn made sacred by the virgin and the stall where the ox knew his owner and the ass his master’s crib, and where the words of the same prophet had been fulfilled “Blessed is he that soweth beside the waters where the ox and the ass trample the seed under their feet:”
32:1
1. ECCE IN JUSTITIA REGNABIT REX, — scilicet Ezechias, et ejus antitypus Christus, cujus principes sunt Apostoli, cum ante Ezechiam regnarit impius avus Achaz, qui urbem et templum idolis polluit. Hæc reipsa facta sunt post cæsum Sennacherib, et post curationem Ezechiæ: tum enim tam rex quam populus in plena pace mire coluit pietatem et justitiam. Pulchre Septuaginta, ἄρχοντες μετὰ κρίσεως ἄρξουσι, principes cum judicio principabuntur, hoc est imperabunt. Nota: Judicium necessarium est principi; ejus defectu sæpe sub bonis principibus pessime habuit populus: sicut legimus de Nerva, sub quo omnia libebant, ut deterior sub ipso quam sub Nerone multorum conditio foret: quia dissoluta unius segnities multis improbis licentiæ causa erat.
32:2
2. ET ERIT VIR SICUT, etc. — q. d. Quisque fidelium ita tutus erit sub Ezechia, et magis sub Christo, sicut sub tecto quis absconditur, et tutus est a vento; et sicut navigantes in portu se celant, et tutantur a tempestate: imo Ezechias et Christus erunt eis quasi rivus aquarum in siti, et quasi umbra in deserto, cum ardent sol et æstus. Disce hic principem populo esse debere, primo, quasi tectum, quod eum a vento et turbine adversitatum defendat; secundo, sicut portum, qui naves a tempestate excipit et secludit; tertio, sicut rivum sitienti, debet enim princeps fami et penuriæ publice providere; quarto, sicut umbram petræ in æstu, sub qua latet viator in deserto, immunis a solis radiis et ardore. Tyranni enim et nobiles sæpe populum affligunt, non minus quam turbo hominem, tempestas naves, sitis æstuantem, æstus viatorem: qui ergo rex esse cupit, non tyrannus, ab iis populum tutari debet. Vide dicta, cap. IV, vers. 6. Idem docuerunt Gentiles. Aristoteles, lib. VIII Politic. cap. xix, ita tyrannum a rege secernit: «Tyrannus, ait, suum ipsius commodum spectat et quærit, at rex subditorum.» Seneca, De Clement.: «Scias (o princeps!) civium non servitutem tibi traditam, sed tutelam; nec rempublicam tuam esse, sed te reipublicæ.» Cicero, lib. V De Republ.: «Moderatori, ait, reipublicæ beata civium vita proposita est, ut ea opibus firma, copiis locuples, gloria ampla, virtute honesta sit.» Audi Claudianum ad Honorium: Tu civem patremque geras; tu consule cunctis, Non tibi: nec tua te moveant, sed publica damna. Hinc infert Seneca, Cons. ad Polyb., principem debere esse pervigilem: «Omnium, inquit, somnos illius vigilantia defendit, omnium otium illius labor, omnium delicias illius industria, omnium vacationem illius occupatio. Ideo remissum aliquando animum habebit, solutum nunquam;» additque hoc esse regis, hoc reipublicæ fulcimentum: «Illius, ait, principis magnitudo stabilis fundataque est, quem omnes tam supra se esse quam pro se sciunt.» Hinc rursum Cyrus apud Xenophontem, lib. VIII Pædiæ, censebat «non convenire cuiquam imperium, nisi melior esset iis quibus imperaret.» Nota hic in rege et rectore maxime requiri sapientiam et prudentiam. Hæc enim uti est «oculus animæ,» teste Aristotele, ita est et regni. Dixit Cicero, lib. V De Finib., «artem vivendi esse prudentiam, ut medicinam valetudinis.» Melius dixit alter, «artem regendi esse prudentiam;» nam, ut ait Menander: «Famulatur omne, quidquid est prudentiæ.» Et Sophocles, Antigon.: «Longe prudentia felicitatis primas tenet.» At contra imprudentia infelix, quæ «pleraque et se præcipitat,» ait Sallustius ad Cæsar. Ratio est, quia «nullum animal morosius est, nullum majori arte tractandum,» quam homo, ait Seneca, lib. I De Clementia: «Prudentia ergo imperantis propria et unica est virtus,» ait Aristoteles, III Politic.; nam plura consiliis quam armis geruntur: «Mens una sapiens, plurium vincit manus,» inquit Euripides. Et: «Multa quæ natura impedita sunt, consilio expediuntur,» ait Livius lib. XL. Porro sapientiæ principum pars est non parva, sapientes habere et sequi consiliarios. Esto enim sit princeps sapientissimus: «Si de sua sententia omnia gerat, superbum hunc judicabo magis quam sapientem,» inquit Livius, lib. XLIV. Ita Alexander habuit Callisthenem, Scipio Panætium et Polybium, Augustus Arium et Athenodorum, David Nathan, Joas Joaida, Cyrus Danielem, Artaxerxes Esdram et Nehemiam; tum ut ornamenta, tum ut adjumenta regni. Hoc Ulysses sapiens voluit apud Homerum, Odyss. v, cum Minervam, id est prudentiam, sic affatur: Atqui ego, si mihi sic assistas, cæsia diva, Vel tercentum contra homines concurrere pugna Ausim, te fretus comite, o Dea! et adjutrice.
32:3
3. NON CALIGABUNT OCULI VIDENTIUM. — Videntes vocat Prophetas, q. d. Sub Ezechia, et magis sub Christo, mutatis in melius moribus populi, Prophetæ clariores habebunt a Deo visiones et revelationes, ac populus ad eos audiendum magis erit capax et docilis. Opponit hoc dictis cap. xxix, vers. 10, ubi dixit Deum ob peccata Judæorum clausisse eis oculos, et operuisse Prophetas; et dictis cap. xxx, vers. 9, ubi dixit eos nolle audire legem Dei. Ita factum videbimus in Isaia, cap. xl, et deinceps, ubi tam aperte de Christo aliisque vaticinatur, ut historiam te legere putes, non prophetiam.
32:4
4. ET COR STULTORUM INTELLIGET SCIENTIAM. — Stulti fuerunt Judæi sub Ezechia credentes pseudoprophetis; sed iis exclusis ab Ezechia et veris introductis, ab eis intellexerunt scientiam veram de Deo rebusque agendis: tumque Deus balborum, id est Isaiæ et Prophetarum, qui antea quasi erant balbi, id est timide, hæsitanter, obscure et imperfecte prædicabant, linguam expediet, ut plane, expedite et velociter oracula Dei proponant populo. Sub Christo vero stulti fuerunt Gentiles, qui stulte idolis et vitiis suis serviebant: hi acceperunt scientiam Dei et salutis ab Apostolis, tumque lingua balborum plane locuta est, cum Apostoli antea rudes et inepti, recepto Spiritu Sancto, acceperunt linguas igneas, quibus facundi et fervidi facti sunt ad prædicandum toto orbe Evangelium. Ita S. Hieronymus, Cyrillus et Procopius.
32:5
5. NON VOCABITUR ULTRA IS, QUI INSIPIENS EST, PRINCEPS. — Non loquitur de Sennacherib superbo, ut vult S. Thomas, sed potius, ut Hugo, de Achaz, aliisque impiis regibus, qui fraudulento, constituerunt principes et magistratus populi, quibus jam successerat pius et sapiens rex Ezechias, qui impiis et insipientibus principibus et doctoribus explosis, sibi similes substituit. Rursum, antitypice loquitur de tempore Christi, q. d. Sub Christo cæci, avari et fraudulenti Pharisæi et Scribæ non amplius habebuntur principes et doctores: sunt enim stulti, et docent fatuas traditiones, ut sequitur, sed principes et doctores erunt Apostoli virique Apostolici. Ita S. Hieronymus, Cyrillus et Leo Castrius.
32:6
6. STULTUS ENIM FATUA LOQUETUR. — S. Thomas per stultum intelligit Sennacherib, cujus sermo ad Judæos stultus fuit, blasphemus et fraudulentus, annonam et alia multa pollicendo Judæis, ut eos ad deditionem flecteret, quæ non erat præstiturus, sed populum esurientem et sitientem relicturus. Secundo, alii ad Achaz hæc referunt, qui stulte populum ad idola deduxit, itaque famis, penuriæ et aliorum malorum ei erat auctor. Unde Chaldæus vertit, impii impietatem loquentur. Verum, ut dixi, hæc spectant tempora Ezechiæ et Christi, q. d. Insipientes et fraudulenti non erunt principes et doctores tempore Ezechiæ et Christi, uti fuerunt tempore Achaz, Manassis et aliorum impiorum regum: quia tunc patebit per veros Prophetas et Apostolos ipsos fatua loqui, facere iniquitatem, esse hypocritas, loqui ad Dominum, id est, de Domino (sic enim Hebræum lamed, id est ad, sæpe sumitur pro min, id est de, ut patet Hebr. cap. 1, 7, et cap. IV, 4) fraudulenter; quia scilicet labiis eum honorant, cor autem eorum longe est ab eo: tumque patebit eos sua vana doctrina non satiasse animas esurientes et sitientes veritatem. Id clarum est de Pharisæis tempore Christi, idque tum in rebus temporalibus; cum enim patri indigenti jubebant filios dicere «corban,» quid aliud nisi patrem esurire et sitire cogebant? tum in spiritualibus: verum enim et spiritualem Dei cultum ad inanes lotiones et ineptas ceremonias traducebant. Idem clarum est in oraculis Gentilium, quæ tunc obmutuerunt; et in doctrinis Philosophorum: hi enim omnes quasi stulti victi et prostrati sunt a sapientia Christi et Apostolorum, ut docet Apostolus, I Cor. 1 et II; quare tunc Apostoli esurientium et sitientium Deum animas solido pietatis cibo et potu refecerant; ideoque ad eos, prioribus relictis, fideles confugerunt. Nota: Res dicitur fieri vel facta, cum fieri vel facta declaratur, juxta Can. XXIX. Unde Vatablus vertit, sordidus, id est avarus, non dicetur amplius liberalis, neque parcus magnificus: quia sordidus sordida loquetur, etc. q. d. Tempore Christi veritati locus erit, non simulationi: tunc enim omne vitium æque ac virtus declarabitur ac patescet, quæ virtuti sua erit laus, vitio sua infamia; cum antea pseudoprophetæ bonum dicerent malum, malum bonum, ut fusius dixi Isaiæ x, 5. Videant ergo Christiani, Monachi, Prælati, qui vocantur Fideles, Sancti, Benefici, Religiosi, Venerabiles, Reverendissimi, etc., ut tales se operibus præstent, quales vocitantur; ne inane et fucatum ferant nomen et titulum. Porro vis stultus fatua loquetur, paroemia est, quam etiam usurpat Euripides in Bacchis, ὁ μωρὸς μωρὰ λέγει, stultus stulta loquitur; et Seneca ad Lucilium: «Talis hominibus fuit oratio, qualis vita;» et Democritus: «Oratio, inquit, est εἴδωλον τοῦ βίου, simulacrum vitæ.» Sicut ænea vasa tinnitu, sic homines sermone dignoscuntur; est enim sermo speculum animæ et mentis.
32:7
7. FRAUDULENTI VASA (id est instrumenta) PESSIMA SUNT. — Nam, ut sequitur, ipse cogitat et concinnat, quomodo perdat mites et pauperes qui justam habent causam, per mendacium et calumniam, q. d. Tales ergo judices et magistratus, qui sub Achaz irrepserunt, amovebit Ezechias, et pro fraudulentis fideles et sinceros constituet. Sic tempore Christi vasa, id est instrumenta, fraudulentorum Pharisæorum fuerunt pessima: cogitarunt enim suis astutiis et calumniis per amicos et pecunias perdere Christum et Christianos, cum mites et pauperes Apostoli loquerentur judicium, id est justissima et æquissima. Hebraice est paronomasia כלי כלי רעים kelai kelai raim: kelai, id est avari, inquit Vatablus, qui nihil dant, sed multa rapiunt, et in arca concludunt (radix enim כלא cala significat claudere, concludere), quales solent esse fraudulenti; qui enim ditescere volunt, hi per fas et nefas omnia corradunt: recte ergo Noster vertit, «fraudulenti.» Ita Arias.
32:8
8. PRINCEPS VERO EA, QUÆ DIGNA SUNT PRINCIPE, COGITABIT, — q. d. Ezechias dabit ideam optimi principis, ideoque vigil excubabit ut rempublicam sapienter administret, ut duces et magistratus recte dirigat, utque quæcumque bono principe digna sunt, cogitet et exsequatur, quasi animata Dei in terris imago, Deum subditis repræsentans, et terrestris quidam Deus. Rursum, Christus quasi alter Ezechias, Principum Princeps sapienter per se et Apostolos, quasi duces suos, Ecclesiam reget, iisque præerit ac digna Principe geret. Symmachus vertit, princeps, id est principatus, constituet, et hic super principatus stabit, q. d. Christus rex constituet principatus, id est, apostolatus et episcopatus, in Ecclesia, facietque Apostolos, eorumque successores suos duces, et ipse quasi hierarcha et rex eis præerit. Ita S. Hieronymus, Procopius, Castrius. Hebraice est נדיב נדיבות nadib nedibot, id est, ut Vatablus vertit, liberalis (princeps) liberalia consultat, perque liberalia facta clarus surgit, q. d. Princeps Christus juxta nomen principis, liberaliter suas gratias erogabit, eoque inclarescet. Princeps enim hebraice dicitur nadib, id est liberalis, græce euergetēs, id est beneficus, Luc. cap. xxii, 28. Principe enim digna, ejusque propria virtus est liberalitas et beneficentia: hæc enim index est animi lati, magni et regii. Quocirca Philo, ad Caium Imperatorem: «Plus, ait, tibi diligendi sunt, Imperator, qui suppliciter petentes beneficia abs te sibi præstari cupiunt, quam qui tibi munera offerre student. His enim debes remunerationem, illi vero debitorem tibi efficiunt Deum, qui in propriis numerat quæ in ipsos contuleris, qui remuneraturus est optimis donis humanitatis tuæ et benignitatis institutum.» Alexander Severus Imperator adeo beneficus in omnes exstitit, ut etiam de se nihil meritos ad petendum invitaret, diceretque: «Quid est quod nihil petis? An me tibi vis fieri debitorem? pete, ne privatus de me querare:» agnoscebat principes viros maxime decere beneficentiam. Ita Lampridius in ejus Vita. Idem roganti quisnam videretur sibi rex optimus? respondit: «Qui amicos muneribus retinet, et inimicos sibi beneficiis conciliat.» Ita refert Maximus, serm. 9 De Magistrat. Alphonsus Aragonum rex, audiens quosdam acceptis a se beneficiis ingratos esse, ait: «Esto; nequaquam tamen effecturi sunt, quominus ipse et humanus sim et beneficus.» Ita Panormitanus. Idem: «Oblatrantibus, inquit, canibus et rebellibus offula est objicienda,» q. d. Malevoli beneficiis vincendi et devinciendi sunt. Ludovicus XI, Galliarum rex, liberalis erat in viros, præsertim sanctos; causam rogatus, dixit: «Quia horum precibus vitæ diuturnitatem conciliari mihi posse confido.» Huc spectat aurea Pacati vox in Panegyr. Theodosii: «Ego, inquit, nullam majorem crediderim esse principum felicitatem, quam fecisse felicem, et intercessisse inopiæ, et fortunam vicisse, et dedisse homini novum fatum.» Causam subdit: «Nam cum intra ipsum volvantur omnia, et ut ille qui cuncta ambit Oceanus, quas suggerit aquas terris, recipit e terris: ita quidquid in cives manat a principe, redundat in principem; ac rei et famæ bene consulit munificus Imperator. Lucratur enim gloriam, cum det pecuniam reversuram.»
32:9
9. MULIERES OPULENTÆ, SURGITE. — Est hic nova prophetia, et alio tempore dicta (non enim in scriptis Prophetarum digerendis servatus fuit ordo temporis), eaque tristis, vel de excidio decem tribuum per Salmanasar, ut vult Sanchez; vel potius, ut S. Hieronymus, de excidio duarum tribuum per Titum et Romanos: nam hæc spectare tempora Christi patebit, vers. 16 et seq. Porro per mulieres S. Thomas intelligit Judæos imbecilles, et molles ac mulierosos; Chaldæus intelligit urbes Judaicas. Simplicissime per mulieres accipias feminas opulentas, in suisque opibus confidentes et superbas: illis enim hic æque ac cap. III intentat exitium, easque vocat ad lamenta.
32:10
10. POST DIES ENIM ET ANNUM, VOS CONTURBABIMINI, — id est post modicum tempus a me definitum, sed quod vobis definite explicare nolo, ideoque dico: «Post dies et annum, conturbabimini,» et exscindemini per Romanos. Ita Hugo et Adamus. Alii, «post dies et annum,» id est post longum tempus, quo scilicet dies addentur diebus, et annis anni. Ita Vatablus. Aliter Sanchez: «Post dies et annum,» inquit, id est post dies unius anni (ut sit hendyadis), post unum annum evertetur Samaria, scilicet anno sexto Ezechiæ: hæc ergo dicta sunt ab Isaia anno quinto Ezechiæ. Unde hebraice est, post dies ad annum, id est qui satis sunt ad annum complendum. Ita ipse. CONSUMMATA EST ENIM VINDEMIA, COLLECTIO ULTRA NON VENIET. — Collectio est racematio, quæ fit post vindemiam, qua paucæ uvæ latentes et reliquæ colliguntur. Jam vindemia in Scripturis sæpe significat excidium, racematio scrutinium et stragem paucorum qui excidium effugerunt. Sensus ergo est, ut ait S. Hieronymus: «Post ultimam vastitatem, quæ sub Vespasiano et Tito Adrianoque accidet, non erit alia, sed semel evertetur urbs vestra, ut non sit exspectanda alia captivitas: omnes auferentur, nec remanebunt botri in vinea populis, qui deinde colligendi sint.» Vindemiam enim tum hominum, tum uvarum et frugum intelligit.
32:11
11. ACCINGITE LUMBOS VESTROS, — quæ prius otiosæ, quasi domicellæ cultu ornato et splendido domi servis et ancillis imperantes sedebatis, nunc captivæ cultum hunc deponite, vilique veste quasi ancillæ lumbos, ad servile ministerium Romanis dominis præstandum succingite.
32:12
12. Super ubera (scilicet fame arentia, et super filios uberum vestrorum, præsertim parvulos ab iis adhuc pendentes) PLANGITE, — quia hi omnes vobiscum præda erunt Romanis; hoc est, quod prædixit Christus: «Væ autem prægnantibus et nutrientibus in illis diebus!» Matth. xxiv, 19. SUPER REGIONE DESIDERABILI, — super Judæa patria vestra, amœna et fertili instar vineæ, quam Romani vastabunt, sibique subjicient, vobis expulsis et occisis.
32:13
13. Super humum populi mei spinæ, etc. — q. d. Judæa punietur et vastabitur a Romanis, ut inculta spinis et vepribus repleatur; quanto magis Jerusalem ita luxurians, ut videantur omnes ejus domus gaudio esse plenæ?
32:14
14. DOMUS ENIM DIMISSA EST, — id est Jerusalem, quæ olim fuit quasi domus mea, mihique sacra, dimittam, faciamque ut multitudo urbis, id est urbs tantæ multitudinis (est hypallage), in qua tanta erat frequentia populi, sit relicta et deserta: hoc est quod ait Christus huc alludens: «Domus vestra deserta est.» TENEBRÆ ET PALPATIO FACTÆ SUNT SUPER SPELUNCAS USQUE IN ÆTERNUM. — Primo, Sanchez per tenebras et palpationem accipit arbores densas et sylvas: hæ enim tenebras etiam palpabiles, et horrorem transeunti afferunt. Porro hæ arbores succreverunt in speluncis, id est in ruinis urbis vastatæ et desertæ: dum enim magnæ moles ruunt, ex vario murorum concursu aliqua intus relinquuntur spatia vacua, sive cavitates instar fornicum et speluncarum. Secundo, amplius Adamus, q. d. Tam densæ erunt rudera et ruinæ tum templi, tum domorum, ut redigantur in antra et speluncas ita profundas et cæcas, ut in iis videantur esse tenebræ palpabiles, idque in perpetuum. Unde patet hæc ad ultimum Judæorum excidium per Titum pertinere. Hinc fit ut locus tam desertus sit et gaudium onagrorum, ut scilicet onagri feri et sylvestres, et greges ibi habitent et pascantur. Tertio, Vatablus, Pagninus et Hebræi vertunt, turres et propugnacula in speluncas redigentur perpetuo. Hebraice enim pro tenebræ est ophel. Pro palpatio est bachan, id est probatio. Hebræi autem tradunt has duas fuisse turres Hierosolymæ: unam dictam Ophel, id est tenebræ, eo quod oculi aspicientium ejus cacumen tam altum caligarent: alteram dictam Bachan; quod in ejus acie intuendo probaretur, quam firma esset oculi cujusque acies, q. d. Hæ duæ turres tam celsæ in profundissimas speluncas corruerunt. Hujus rei fides sit penes illos; nam turris Ophel meminit Josephus, Adrichomius et alii chorographi et historici: turris vero Bachan, nemo.
32:15
15. DONEC EFFUNDATUR SUPER NOS SPIRITUS DE EXCELSO. — Qui hæc referunt ad captivitatem Babylonicam, sic exponunt: In Babylone erimus in carcere quasi mortui, donec spiritum vitæ, id est libertatis, nobis restituat Deus, nosque quasi resuscitet, et in patriam reducat, q. d. Donec ab exilio, quasi e sepulcro redivivi prodeamus, et redeamus in Judæam. Verum referendo hæc ad excidium per Titum, uti retuli cum S. Hieronymo, hic est sensus: duratura est hæc vastitas, eritque Judæa deserta tum corporaliter, ut patet, tum spiritualiter: quia scilicet Deus relinquet Synagogam animasque Judæorum expertes fidei, gratiæ et salutis, donec Spiritum Sanctum in eos (esto paucos) mittat, qui ad Christum et salutem eos convertat: tunc enim restituetur Jerusalem, non terrena, sed vera et spiritualis, scilicet Ecclesia Dei. Ita S. Cyrillus, Procopius, Theodoretus. Sic Christus, ascendens in cœlum, jussit Apostolos manere seorsim et secreto in Sion, donec induerentur virtute ex alto, reciperentque Spiritum Sanctum in Pentecoste. ET ERIT DESERTUM IN CHARMEL, — q. d. Gentiles hactenus deserti in sortem et opes Israelis et populi Dei intrabunt: e contrario Judæi in desolationem et cæcitatem Gentilium succedent (vide dicta cap. xxix, 23), exceptis paucis, super quos effundetur Spiritus de excelso, ut Christo credant, uti præcessit. Aliter Sanchez ex S. Thoma: Judæa, inquit, quæ tempore captivitatis Judæorum fuit inculta, quasi saltus, post eorum reditum coletur, eritque fertilis instar Carmeli; ipse vero Carmelus amœnus et fœcundus antea, post reditum tam erit amœnus et frugifer, ut, si prioris temporis speciem spectes, vidisse te putes desertum vel sylvam horridam. Aut potius, q. d. In Babylone Judæi divites et potentes, qui erant quasi Charmel, quique alios tenuiores opprimebant, ita atterentur, ut fiant quasi desertum, id est ut animo æque ac paupertate et sorte æquentur pauperibus, q. d. Eadem pene erit sors divitum et pauperum: unde erit inter eos justitia, indeque pax, silentium, securitas et opes: hi enim sunt fructus afflictionis et paupertatis. Ita Sanchez. Verum prior sensus augustior et germanior nobis sequendus est. Et habitabit in solitudine, — q. d. In Gentilitate, quæ antea fuerat deserta et sterilis, habitabit judicium, id est justitia, cum solitudo hæc facta fuerit Charmel, id est frugifera et fertilis per fidem Christi. ET ERIT OPUS JUSTITIÆ PAX. — Voces opus et cultus ponuntur metonymice pro mercede et præmio operis, sive pii cultus justitiæ. Unde Chaldæus vertit, colentes justitiam quiescent, quasi dicat: Merces, fructus et præmium justitiæ et sanctitatis Gentilium fidelium erit, ut justificati in Christo consequantur primo, pacem conscientiæ, et amicitiam ac unionem cum Deo, item pacem et concordiam inter se invicem; secundo, silentium, id est quietem, ut vertunt Chaldæus et Septuaginta, ac tranquillitatem summam in hocce suo vero justitiæ Deique cultu, adoratione et amicitia; tertio, securam fiduciam de sua gratia in præsenti, de sua gloria ac beatitudine futura: fiduciam, inquam, certam non certitudine fidei, ut volunt Lutherani; sed certitudine morali et conjecturali, qualis non excludit omnem metum et formidinem. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Procopius, Theodoretus. «Erit ergo opus justitiæ pax,» etc., q. d. Tempore Evangelii et Christi coletur passim a Gentibus justitia, justa et sancta vita, indeque in Ecclesia et fidelibus orietur primo, pax triplex, scilicet, pax cum Deo, pax cum conscientia, pax cum proximis; secundo, silentium et tranquillitas; tertio, securitas futuræ gloriæ; quarto, erit in ea pulchritudo magna pacis, et charismatum spiritualium; quinto, erunt ibi tabernacula fiduciæ, id est in quibus fideles sine metu fidenter habitent, quibus tuto se suamque felicitatem credere possint; sexto, erit ibi requies opulenta. Hæ ergo sunt dotes et epitheta tum Ecclesiæ militantis, tum animæ fidelis et sanctæ: utraque enim hæc omnia in se obtinet et possidet. Septuaginta vertunt, obtinebit justitia ἀνάπαυσιν, id est requiem. Secundo, Hector Pintus per justitiam civilem intelligit, ex qua oriri solet pax; silentium, exponit taciturnitatem a querelis et litibus: quia ubi est magna justitia, ibi nullus est clamor oppressorum a judicibus, aut aliis potentibus. Tertio, S. Hieronymus «silentium» exponit «fidei brevitatem,» quæ multiloquio multisque cæremoniis Judæorum opponitur: Syrus vertit, et erit opus justitiæ pax, et cultus justitiæ silentium, sive quies, confidentia, securitas, tranquillitas. Arabicus Antiochenus, et erit opus (actio) ejus in justitia et salute, et opus veritatis (justitiæ) in quiete, probitate et spe, vel confidentia, in sæculum; Arabicus Alexandrinus, et erit opus justitiæ cum veritate et pace, et actus justitiæ silentium (quies) et spes (fiducia) in sæculum sæculorum. Moraliter S. Bernardus, epist. 89, refert hæc ad virtutem silentii: «Ad hunc, inquit, justitiæ cultum, ad hanc omnium virtutum matrem et custodem te, et quicumque tui similes proficere cupiunt in virtutibus, invito et provoco: etsi non verbo doctrinæ, certe mei silentii exemplo, ut vel silendo doceam te silere, qui silendo compellis me docere quod nescio.» Et Glossa: Ex justitia justificante, inquit, orietur pax conscientiæ, ex pace requies et silentium, ut scilicet sileas, et in prosperis caveas a verbis jactatoriis, in adversis a murmuratoriis. Sic et Dionysius accipit silentium cordis et oris: «Hoc videmus, inquit, in claustralibus præcipue adimpleri, qui in observatione silentii cultum justitiæ statuunt, et fractionem silentii grandem justitiæ prævaricationem existimant.» Quin et S. Gregorius, III part. Pastor. cap. xv: Cultus, ait, justitiæ silentium; quia mens a justitia desolatur, quando ab immoderara locutione non parcitur.» Ita S. Andronicus cum S. Athanasia uxore habitu virili et monastico induta, tum in longissima peregrinatione Hierosolymitana, tum in eadem cella duodecim annos, Athanasiæ rogatu, penitus silentium observavit; itaque oculos, os et aures continuit, ut illam nec de facie nosset, ut habetur in ejus Vita. Hinc de Christi sponsa dicitur Cantic. iv: «Sicut vitta coccinea, labia tua; et eloquium tuum dulce.» Vitta coccinea est silentium cum charitate, inquit Richardus Victorinus, q. d. Gratia taciturnitatis excellis; inde manat eloquium tuum dulce: nam cor repletum spiritualibus deliciis per silentium foras eructat verbum bonum dulcedinis spiritualis, consolationis, instructionis, admonitionis, correptionis. S. Ambrosius in Psalm. xxxviii, ait, «silendi patientiam, et opportunitatem loquendi, et contemptum divitiarum maxima virtutum fundamenta esse.» Smaragdus in cap. vi Regul. S. Benedicti: «Taciturnitas, ait, est virtus humilitatis, indicium gravitatis, nutrix virtutum, custos animarum.» Vide dicta cap. xxx, 15. Anagogice, S. Hieronymus, Cyrillus, Procopius, Theodoretus, hæc referunt ad cœlestem requiem et gloriam in cœlo: ibi enim præmium justitiæ Sanctorum erit primo, plenissima pax undequaque; secundo, silentium et summa quies; tertio, securitas beatitudinis per omnem æternitatem; quarto, pulchritudo omnis pacis et gloriæ; quinto, tabernacula fiduciæ, in quibus fidenter habitantes Beati nullum timent hostem, nec quidquam adversi; sexto, erit ibi requies opulenta. Audi S. Augustinum, lib. Medit. cap. xxii et xxv: «O vita quam præparavit Deus his qui diligunt eum! vita vitalis, vita beata, vita secura, vita tranquilla, vita pulchra, vita munda, vita casta, vita sancta, vita ignara mortis, vita nescia tristitiæ, vita sine labe, sine corruptione, sine anxietate, sine perturbatione, sine mutatione; vita totius elegantiæ et dignitatis plenissima, ubi non est adversarius impugnans; nulla peccati illecebra, ubi est amor perfectus, et timor nullus, ubi dies æternus, et unus omnium spiritus, ubi Deus facie ad faciem cernitur, et hoc vitæ cibo mens sine defectu satiatur.» Et post pauca subdit: «Ibi dulcis solemnitas omnium ab hac tristi peregrinatione ad tua gaudia redeuntium, ibi Prophetarum providus chorus, ibi duodenus Apostolorum numerus, ibi innumerabilium Martyrum victor exercitus, ibi sanctorum Confessorum sacer conventus, ibi veri et perfecti solitudinis cultores, ibi sanctæ mulieres, quæ voluptates sæculi et sexus infirmitatem vicerunt, ibi pueri et puellæ qui annos suos sanctis moribus transcenderunt. Dispar est gloria singulorum, sed communis est lætitia omnium, plena et perfecta ibi regnat charitas: Dei amore ardent, Deum jugiter amant et laudant; omne opus eorum laus Dei sine fine, sine defectione, sine labore. Felix ergo et vere in perpetuum felix, si post resolutionem hujus corpusculi audiam illa cantica cœlestis melodiæ.» Et S. Bernardus in Medit. cap. IV: «Præmium, inquit, erit videre Deum, vivere cum Deo, vivere de Deo, esse cum Deo, esse de Deo, qui erit omnia in omnibus; habere Deum, qui est summum bonum. Et ubi est summum bonum, ibi est summa felicitas, summa jucunditas, summa libertas, perfecta charitas, æterna securitas, et secura æternitas: ibi est vera lætitia, plena scientia, omnis pulchritudo et omnis beatitudo: ibi est pax, pietas, bonitas, lux, virtus, honestas, gaudia, lætitiæ dulcedo, vita perennis, gloria, laus, requies, amor et concordia dulcis.»
32:19
19. GRANDO AUTEM IN DESCENSIONE SALTUS. — «Grando,» id est ira, plaga et procella Dei desæviet in Judæos, et in Jerusalem, ut saltus, id est Synagoga eorum sylvescens, deseratur, descendat et humilietur. Vide Can. XXVI. Redit ad excidium Judæorum, de quo egit a vers. 9 ad vers. 16. Sanchez pergit hoc accipere de clade Babylonis: eam enim ait vocari saltum, ob hortos pensiles Nitocris. Septuaginta vertunt, at grando si descenderit, non veniet super vos, quasi dicant: Fidelibus omnia erunt prospera; si quæ grando, id est tempestas, ingruat, ea cadet in infideles et impios.
32:20
20. BEATI, QUI SEMINATIS SUPER OMNES AQUAS. — Sanchez ita explicat, q. d. O fortunati! qui illum diem reditus e Babylone cernent, quando Judæam ante sterilem, senticosam et incultam, assiduo imbre fœcundam reddet: iis licebit in humentes cœlesti rore agros juga boum et asinorum agere, et illis eo labore ad satus accipiendos dispositis, semen committere. Alii, q. d. Ita luxuriabunt segetes, ut, ne præ copia sese invicem suffocent, in eas immittant boves et asinos, qui primam herbam luxuriantem depascantur. Verum in expositione nostra est apostrophe ad Apostolos virosque Apostolicos, q. d. O vos beatos! qui super omnes aquas, id est omnes populos, seminatis Evangelium, immittentes in eos boves et asinos, id est prædicatores et operarios Evangelicæ et salutiferæ messis. Immittere pedem bovis et asini nihil est aliud, quam terram colere jugo boum, vel jugo asinorum: non enim poterant simul arare in bove et asino, juxta legem Deut. xxii, 10; sed seorsim. Rursum aquas vocat terram aquis et pluvia madentem: in tali enim seminatur, non in puris aquis. Nota: Bos arationis, indeque messis et fertilitatis priscis erat symbolum, ut patet ex bobus qui per visionem Pharaoni apparuerunt, Genes. cap. xli, 2. Quocirca boves juncti in nummo Vespasiani Imperatoris atque alii jugati in C. Marii nummo, significant eos agriculturam, et rem frumentariam ad civium alimoniam procurasse. Nam et apud conjectores, arantes boves imaginari, lætissimam prænuntiabat frugem, et opulentam rerum felicitatem. Quin et nomen bovi a nutriendo datum: βοῦς enim est nutrio: labore enim suo in exercenda terra continuo nos pascit. Hinc Græci εὐβοΐαν, felicem agriculturam vocant, quibus expers agriculturæ est, et bovis etiam epitheton. Romani porro tantum honoris bovi tribuerunt, ut Italiam ipsam olim ab Italis, nuncupatis bobus, appellatam prædicent. Quin et apud eos olim non minus capitale fuit occidere bovem, quam hominem. Memorabilis vero fuit priscorum Germanorum mos, qui uxori ducendæ boves junctos, frenatum equum, et scutum cum gladio mittebant dotis nomine, ut uxor, ait Cornelius Tacitus, admoneretur se venire viro in laborum et periculorum sociam, idem in pace, idem in præliis passuram ausuramque; laborem enim juncti boves, bellum paratus equus et data arma denuntiabant. Ita Pierius, hierogl. 3. Exstat emblema bovis cum hac inscriptione, «aris et agris,» repræsentans hominem agentem vitam tam activam quam contemplativam. Bos enim agit arando in agris, idem immolatur in aris: unde symbolum est religionis, et vitæ contemplativæ. Symbolice, asinus animal immundum significat Gentes, bos mundus Judæos: innuit ergo utrumque populum in Christi fidem et Evangelium conspiraturum. Ita S. Cyrillus, Hieronymus, Theodoretus, Procopius et Gregorius, lib. XXXV Moral. cap. xli; Clemens, lib. VIII Stromat., initio. Unde in lege nova rescissa fuit illa lex vetus: «Non arabis in bove et asino.» Tropologice S. Bernardus, serm. de S. Benedicto: «Beati qui seminant super omnes aquas, etiam quæ super cœlos sunt, quæ sunt virtutes angelicæ et cœlestes populi. Ita plane: quoniam spectaculum facti sumus et Angelis et hominibus. Seminemus igitur hominibus exemplum bonum per aperta opera; seminemus Angelis gaudium magnum per occulta suspiria;» et post pauca: «O genus Adam, quam multi seminaverunt in te, et quam pretiosum semen! quam male peribis, et quam merito, si perierit in te tantum semen, et seminantium labor! Seminavit in terra nostra tota Trinitas, seminaverunt Angeli pariter et Apostoli, seminaverunt Martyres et Confessores et Virgines. Seminavit et Filius: Ipse enim est qui exiit seminare semen suum. Ita tota Trinitas seminavit, Pater scilicet panem de cœlo, Filius veritatem, Spiritus Sanctus charitatem.» Aliter S. Basilius in cap. 1 Isaiæ: Beatus, inquit, qui bovem, id est generosum, excitat ad laborum tolerantiam, et asinum, id est cupidum et carnalem, ut cupiditates suas calcet et vincat. Aliter et S. Ambrosius ad Irenæum: «Bos, inquit, cornutus ferociam habet, asinus mansuetudinem; quia beatus, qui et severitatem et mansuetudinem temperat, ut altero disciplina servetur, altero innocentia non opprimatur.»
32:4
Haec est tertia pars combinationis, in qua prosequitur liberationem ab hostibus, qui tunc eis imminebant. Et primo praedicit eam per modum prophetiae; secundo narrat per modum historiae, 56 cap.: Et factum est etc. Prima in duas. In prima praedicit Judaeorum prosperitatem; in secunda hostium destructionem. 55 cap.: Vae qui praedaris etc. Circa primum duo. Primo praedicit liberatorum statum, quantum ad regis aequitatem, ibi, Regnabit rex, scilicet Ezechias. Jer. 22: «Regnabit rex et sapiens erit, » quantum ad populi prosperitatem. Quantum ad consolationem in tribulatione, Et erit vir. Supra 4: «Tabernaculum » erit in umbraculum diei ab aestu. » Quantum ad emendationem: in spiritualibus, Non caligabunt, ut prius, propter peccata regis et populi, videntium, scilicet prophetarum; sed apertas a Domino visiones accipient; et aures, scilicet subditorum, auscultabunt, implentes praecepta Domini per prophetas, cor stultorum qui prius in idolis errabant, balborum, prophetarum, qui prius obscurе et in aenigmate loquebantur. Sapient. 10: «Sapientia » aperuit os mutorum, et linguas infantium fecit » disertas. » Et etiam quantum ad consecutam libertatem, scilicet a tyrannis: Non vocabitur qui insipiens est, scilicet Senacherib, cui prius tributa solvebantur, sicut patet 4 Reg. 18. Ezech. 24: «Eruam eos de manu regis Assyriorum.» Secundo exequitur liberationis modum, Stultus enim: et primo prosequitur afflictionem; secundo liberationem, ibi, Doner effundatur. Circa quod duo facit. Primo describit hostem persequentem; secundo persecutionem, ibi, Mulieres opulentae. Circa primum tria. Primo ipsius regis nequitiarn, quantam ad blasphemiam oris, Stultus, scilicet Senacherib, fata verba blasphemiae: infra 56.
32:6
Prov. 15: «Os fatuo- » rum ebulit stultitiam. » Quantum ad duplicitatem cordis: Cor ejus faciet, promittens populo bonam terram, ad Dominum fraudulenter, dicens se illius praecepto venisse: infra 56. Prov. 12: «Cogitationes justorum consilia. » Quantum ad credulitatem operis, Vacuam, spoliando eos rebus quibus debebant nutriri, conira illud Prov. 25: «Si » esurierit inimicus tuus ciba illum. » Secundo principum: ejus malitiam, Fraudulenti, scilicet Senacherib, vasa, idest nuntii et principes ejus. Prov. 29: «Principes qui libenter audit verba mendacii, » omnes ministros habet impios. » Et malitiae executionem: Ipse enim cogitationes, scilicet Rapsacis, de quo infra 56, concinnabit, idest componet. Cinnus est genus potionis ex diversis speciebus compositae: Pauper Judaeus. Psalm. 49: «Os tuum » abundavit malitia, et lingua tua concinnabat do- » los. » Tertio regnavitis Ezechiae prudentiam. Princeps, quia praecepit quod non illi aliquis responderet.
32:9
Supra 1: «Restitum principes tuos ut fuerunt prius. » Mulieres opulentae. Hic describit persecutionem inflictam quantam ad tria. Primo quantam ad fructuum amissionem, excitans attentionem, Mulieres, quae facile potestis plorare, opulentae, quae plorandi materiam habetis ex bonorum perdizione. Vel mulieres, idest vos Judaei imbecilles. Psalm. 48: «Qui confidunt in virtute sua, et in » multitudine divitiarum suarum gloriantur. » Et ponit temporis determinationem, Post dies, aliquot, annum, unum. Psalm. 24: «Quoniam tribulatio » proxima est, et non est qui adjuvet. » Et ponit fructuum amissionem: Consummata, destructa, collectio, frugum, non veniet, in domos nostras ab agris. Jer. 48: «Ablata est laetitia de Carmelo et » de terra Moab, et vinum de torcularibus sustuli. » Secundo quantam ad camporum vastationem, incidens planetum, Obscupescite. Baruch 4: «Exui me » stola pacis. » Supra 22: «Et vocabit Dominus » in die illa ad fletum. » Et praedicit damnum, Super humum.
32:13
Supra 5: «Ascendent super eam » vipres et spinæ. » Tertio quantam ad desolationem, Quanto magis, scilicet flendum est, civitas exultantis, scilicet Jerusalem, cujus inferior pars fuit tradita Assyriis. Supra 22: «Urbs frequens » civitatis exultans. » Et desolationis magnitudinem quantam ad domos, quia redactae in perpetuas tenebras, sicut accidit in aedificiis ruinosis. Et temperae. Job 12: «Palpabunt in tenebris, et non in » luce. » Et quantum ad agros, Gaudium onagrorum, qui morantur in magnis solitudinibus. Jer. 2: «Onager assuetus in solitudine. » Donec effundatur.
32:19
Hic prosequitur liberationem: et primo ponit Judaeorum consolationem; secundo hostium destructionem, ibi, Grando autem in descensione saltus; tertio prophetæ congratulationem, ibi, Beati qui seminati super omnes aquas. Circa primum tria. Primo divinam consolationem: Haec dico, contingent vastante terram Senacherib: Donec spiritus, divina consolatio. Ezech. 57: « Scietis quia ego Dominus, » quia intromittam in vos spiritum et vivetis. » Secundo consolationis modum et ordinem, quantum ad terræ fertilitatem, Et erit desertum; idest, terra vestra prius deserta, ita erit fertilis sicut Carmelus cujus fertilias reputabitur sterilatas comparatione terræ vestræ. Supra 29, idem habetur. Quantum ad justitiæ observationem, Et habitabit. Supra 1: « Sion in judicio redimetur, et reducent eum in » justitia. » Et quantum ad pacis tranquillitatem, Et erit opus, idest effectus, silentium, quia sine tumultu contentionum et bellorum. Supra 26: « Do- » mine, dabis pacem vobis. » Tertio ponit divinæ consolationis jucundam fruitionem, Et sedebit. Prov. 1: « Qui autem me audierit, sine terrore requiescet, » et abundantia perfruetur. » Grando, scilicet tribulationis, in discesione saltus; idest, descendet a Domino super hostes vestros. Civitas. Nivive. Supra 26: « Civitatem sublimem humiliabit. » Beati qui seminati super omnes aquas. Hic ostenditur prophetæ congratulatio. Super aquas, idest super loca fertilis ex abundantia aquarum.
32:20
Pedem bovis et asini, non simul, quia hoc prohibitum est. Deut. 2: « Non arabis in bove et asino. » Psalm. 127:
Labores manuum tuarum quia manducabis, be- » tus es, et bene tibi erit. » Nota super illo verbo, Erit opus justitiæ par, quia pax sanctorum in patria erit pulchra, primo quia non erit falsa. Sap. 13. Secundo quia non interrupta. Supra 9: « Et pacis non erit finis. » Tertio quia plena. Psalm. 147: « Posuit fines tuos » pacem. » Item nota super pacem futuram, quod tria faciunt pacem appetibilem. Primo firmitas divinæ potentiae. Psal. 124: « Qui confidunt in Domino, » sicut mons Sion, non commovebitur in æternum » qui habitat in Jerusalem. » Secundo puritas propriæ conscientiæ. Prov. 3: « Ambulabis fiduciali- » ter in via tua, et pes tuus non impinget. » Ter- tio remoto hostilis nequitiae. Joan. 16: « Confidite, » ego vici mundum. » Item nota super illo verbo, Beati qui seminati super aquas, quia doctrina Domini est aqua, primo quia abundat. Eccl. 24: « Ego sapientia effusi flu- » mina. » Secundo quia refrigerat. Prov. 25: « A- » qua frigida animæ sitienti. » Tertio quia fecundat infra 35: « Quomodo descendit imber de cælo » et illuc ultra non revertitur, sed inebriat terram, » et germinare eam facit; sit erit verbum quod » egredietur de ore meo. » Quarto, quia velociter portat. Joan. 4: « Fiet in eo fons aquæ salientis » in vitam æternam. » Quinto, quia singulis se conformant. Prov. 5: « In plateis aquas tuas divide. »
32:1
v. 4 « Ecce in ?ustitia regnabit rex et principes in, iudicio praeerunt » ; —&angi regnum Ezechiae eiusque imaginem proponi plerique interpetes concedunt, at simul monent, in Ezechia eiusque tempore minime esse sistendum neque in eo plenam hanc iustitiae formam fuisse exhibitam, quam hoc loco vates proponat; quare ad altius iustiliae exemplar, ad ipsum regem messanicum esse ascendendum, et sub iypo Ezechiae describi regnum Christi. Ita iam advertit Theod. heracl. historiae ratione habita agi de Ezechia, praeprimis tamen (xugíoz) verba dirigi in ipsum Salvatorem; simili modo Osor. Sanct. Sasb. Pint. For, Mar. Lap. Men. Tir. Calm. Gord. Rohl. Troch., dum alii vel de solo Ezechia mentionem faciunt (S. Ephr. Thom.) vel solum regem Messiam agnoscunt (S. Hier. Cyr. Euseb. Procop. Haimo, Malv. Mald. Sa). Periodum exhibet propheta post cladem assyriacam iis utique coloribus qui solum imperfecte in Ezechiae tempus congruunt ; quare occasione capta ex pio Ezechiae regnandi modo altius et sublimius propheta spectasse censendus est. Idque consequenter ad alia dicitur, cum iam saepius adverterjmus post cladem assyriacam fieri transitum ad liberationem messianicam (cf. 41, 1). lam quam laetos fructus editura sit iustitia quam rex et principes sedulo servant et administrant, vates exsequitur
Post cladem assyriacam prospici feliciorem rerum conditionem, pietatem omnium auctam, iustitiam florentem, iam saepius vidimus (cf. 28, 19. 29; 29, 18-24; 30, 18-26) idque plane iis congruit, a quibus hanc prophetiae partem vates auspicatus est (28, 5. 6) sorte Samariae et Ierusalem inter se opposita. Neque ullo modo dubium esse potest quin periculo assyriaco mira ratione depulso sub Ezechia rege pietas creverit et optimi regis exemplum, cui Deus tanto succurrerat miraculo, permultum valuerit ad cultum Dei inter populares promovendum et morum emendationem efficiendam. Hunc igitur fructum e calamitate oriundum vates hoc quoque loco celebrat. Quam apposite id fiat, perspicuum est. Hisce enim summopere commendatur divina providentia; quae sit utilitas calamitatis ostenditur, eriguntur et confortantur pii et edocentur, ut fructum illum prospicientes castigationes a Deo inflictas tamquam in salutarium remediorum numero habeant. Quod propheta ab initio monuit : Sion in iudicio redimetur, quodque tamquam iudiciorum Dei finem ac terminum declaravit : restituam iudices tuos ut fuerunt prius (1, 96. 21), id inchoatione quadam iam fieri post tempus tribulationis assyriacae innuit. Ceterum ad explanationem huius loci recole quae supra ad 30, 18-26 notata sunt; eadem enim est utriusque loci ratio. Ut laeta felixque efficiatur rerum conditio, primum iustitiam adesse oportet sancteque coli a rege et principibus ( vide rem a contrario 1, 23; 3, 14; 5, 23). Quare
32:2
v. 2 « et erit vir sicut qui absconditur a vento et celat se a tempestate, sicut rivi aquarum in siti et. umbra petrae prominentis in terra deserta » ; — magis nervose in hebr. et erit unusquisque sicut absconsio a vento et latibulum adversus imbrem i. e. protectionem et tutelam ab impiorum iniuriis rex et principes efficaciter praestabunt, bonorum abundantiam procurabunt, omnibus afferent consolationem ; umbra petrae ! maius praebet refrigerium, quam arboris, per cuius ramos radii solis calorem transmittunt. Sub eo igitur rege adfore describitur maximam securitatem, pacem, prosperitatem, quietem suavissimam, eaque explicantur imaginibus consuetis. Bonis hisce atque commodis alia etiam maiora sociantur
32:3
v. 3 « non caligabunt oculi videntium et aures audientium diligenter auscultabunt » ; — ablata scil. est maledictio illa et poena : excaeca cor populi et aures eius aggrava et oculos eius claude, ne forte videat oculis suis (6, 10), ablata obcaecatio 29, 10; 30, 10; iam vident et intelligunt Dei consilia, diligenter et avide doctrinam et verba prophetarum suscipiunt;
32:4
v. 4 « et cor stultorum intelliget scientiam et lingua balborum velociter loquetur et plane » ; — eaque doctrina rite percepta altas aget in corde radices ; qui antea erant festini, praecipites (hebr.), verae sapientiae expertes, iam divinae providentiae consilia intimis animis et affectibus complectentur; cor enim vitae totius quasi cardo concipitur. Et quae rite perceperunt, expedite cum aliis communicant. Antea balbutientes prophetas irridebant (28, 10); nunc praecones exsistunt veritatis. Quanta igitur ubique rerum mutatio! Notatu dignum est, quantopere vàtes spiritualem eius mutationis indolem efferat. Cum vera iustitia et pietas vigeat et omnium animi recta rerum intelligentia sint imbuti, impii e sede et auctoritate deiecti iam non sunt in honore neque fraudulentis artibus aliquam sibi vindicare poterunt in alios dominandi potestatem
32:5
v. 8 « non vocabitur ultra is qui insipiens est princeps neque fraudulentus appellabitur maior»; — morum enim perversitate fit, ut vocabula speciosa foedis rebus affingantur (cf. 5, 20); stultus 52: in s. literis vocatur impius, qui Deum esse negare conatur (cf. Ps. 43, 4) et qui variis vitiis ac sceleribus indulget; peccatum enim in s. Scriptura, uti verissime est, tamquam stultitia, amentia, mendacium traducitur. Talis autem eo tempore unusquisque reputabitur qualis revera est ; vera enim norma ferendi iudicii omnibus praesto est. Uti in v. 3 duo illa genera peccatorum, in Deum scil. et in proximos, praecipue indicat propheta, ita in v. 6 et "1 « exegesin proponit hominis flagitiosi, qui designatur ab animo, verbis et factis in Deum et homines » (Malv.)
32:6
v. 6 « stultus enim fatua. loqueturet cor. eius faciet iniquitatem, ul. perficiat simulationem et loquatur ad. Deum fraudulenter et vacuam faciat animam esurientis et potum sitienti auferat; v. "1 fraudulenti vasa pessima sunt; ipse enim. cogitationes concinnavit ad perdendos mites in sermone mendaci, cum loqueretur tur iniquitatem, quae ita in opus transeat, ut contra alios exerceat omne genus fraudis et impietatis (721 cf. 9, 1), contra Deum autem loquatur vesana (hebr.). Impietas in Deum, iniustitia, oppressio, crudelitas in alios, fraus occulta et aperta violentia, i. e. peccata in Deum et proximum arcte inter se connectuntur, sicut a contrario dilectio Deiet proximi vinculo indissolubili in una virtute theologica caritatis continetur. In v. 1 hebr. adest paronomasia; vasa intellige arma, instrumenta, scelesta, ut afflictos perdat (hebr.) sermonibus mendacii, quamvis egenus iustam suam causam demonstret. En, quanta in alios duritia, quanta perversitas ex pietate in Deum neglecta redundet. Sed illa periodo ii qui in auctoritate positi sunt, mores habent emendatos, ita ut qui munus quoddam gerit etiam quae munere digna sunt exsequatur
32:8
v. 8 « princeps vero ea quae digna sunt principe cogitabit et ipse super duces stabit » ; — hebr. nobilis nobilia decernit et ipse nobilibus insistit i. e. consilia capit principe nobili et generoso digna et quae cepit ea firmiter atque constanter in opus deducit neque se a nobili agendi ratione dimoveri sinit. Quod igitur nomine prae se fert, ditionis ita proponit propheta, ut ex ipsa descriptione facile perspiciatur, quid potissimum in aequalibus reprehendere velit : indignos quosdam esse in auctoritate positos multumque valere; ipsos populi duces et primores aliquos nomine et honore plane esse deiiciendos ; illos sane occulte petit qui foedus aegyptiacum ordiuntur. S. Hier. datam sequuntur et fraudulentum vertunt (cf. Ges. Del. Naeg. Bred. Rohl. Drechsl.) aliis notionem perditoris coniectantibus (cf. Kn.). Sed versio S. Hier. est reünenda. Ei adstipulatur Sym. o08& xà oM £5055s1xt cc5p in v. 5. Vox nun abiecto orla est ex *5*52, sicut. N'V pro N'iv3i Iob 20, 6. Ceterum veteres interpretes in ea voce explicanda variant. Aq. praebet owsuaccfáy, quae interpretatio ex eius vertendi modo facile declaratur, respexit enim externam illam cum 1*3 cvsUo; similitudinem. Theod. verit x4ex» — an igitür nos sponsam, murum ob oculos habuit ? ! LXX in v. 7 praebent : consilium enim impiorum iniqua cogitabit; multo magis in v.B a textu mas. recedunt : nec ullra dicent ministri tui : tace. — Syrus vocem interpretatur vacuum ; Chald. in v. 7 impium intelligere videtur; in v. 5 vero banc praebet paraphrasin alterius membri : qui transgressi sunt verbum eius, non dicentur fortes.
32:9
v. 9 « Mulieres opulentae, surgite et audite vocem meam! filiae confideutes, percipite auribus eloquium meum »! — hebr. mulieres securae vel tranquillae; ergo simul elucet quam parum fidei verbis et oraculis prophetae adhibuerint! De modo paroemiastico vide Prov. 2, 1; 3, 1; 4, 1; 5, 1; 6,1 etc. Si verba spectas adeo plana et mente retractaveris, mulieres tamquam matres et uxores multum valere in familia domestica, immo blanditiis, precibus, lacrimis haud parum efficere posse penes maritos, filios, mecum sane miraberis tot fuisse interpretes qui non mulieres, sed urbes et oppida vel provincias sint interpretati (S. Ephr. Cyr. Theod. Malv. For. Osor: Sanct. Mar. Calm. — Vitringa, Ros. Eichhorn), uti Chald. quoque, alios autem intellexisse vel viros effeminatos vel synagogas (Euseb.), alios rem in medio reliquisse (cf. S. Hier. Haim. Thom. Pint.). Verum nulla adest nec excogitari potest ratio, cur ab ea interpretatione recedamus quam teste S. Hier. iam eius tempore plerique veram arbitrabantur, intelligendas esse mulieres; ita quoque explicant Eam iis primo denuntiat calamitatis partem qua matresfamilias et rerum domesticarum administrae maxime tanguntur, defore messem indeque victus rationem
Uti sacer vates in describenda conditione meliore, quae subsecutura est calamitatem assyriacam, sui temporis vitia iam tetigit (v. 5 seq.), ita nunc plane ad aequales suos exhortandos revertitur. Mulieres autem alloquitur easque a falsa quadam securitate qua nihil mali sibi esse pertimescendum opinantur deiicere studet. Proinde nobiles quaedam mulieres talem videntur posuisse spem in foedere aegyptiaco quod inire principes gestiebant, ut nihil ab Assyriis esse timendum sibi persuaserint. Hisce vates graviter denuntiat quantopere fallantur. Uti 3, 16 seq. pompam et luxum muliebrem acriter insectatus est, ita nunc falsam earum fiduciam et fallacem securitatem perstringit. Incipit more paroemiastae attentionem excitans atque postulans
32:10
v. 10 «post dies enim et annum vos conturbabimini confidentes; consummata est enim vindemia, collectio ultra non veniet » ; — hebr. proprie dies ad annum i. e. ad annum praesentem dies adhuc addendi sunt numero incerto, ergo aliquo tempore post annum evolutum vel etiam a tempore quo haec dicuntur annus adhuc praeteribit integer et certus dierum numerus; utro sensu verba sint intelligenda, nemo definierit. Ceterum des spatium designant satis incertum ; Num. 9, 22 plus quam mensis, Iud. 17, 10. 4 Sam. 27, '| annus ea voce designatur. Ergo post aliquod tempus ex falsa securitate certissime expergiscent trepidantes : deerit vindemia et collectio fructuum, messis igitur aestiva seu autumnalis. Assyrii enim vel per aestatem regionem vastaverunt vel ita omnem circa urbem regionem et campum occupant, ut vineae hortique nequeant adiri. Rerum autem penuria ad luctum provocantur, quem ut more orientalium edant propheta hortatur; tali vero ad luctus indicia assumenda exhortatione efficax exprimitur rerum futurarum praedictio, quae ob certissimum affirmandi modum non poterit non multum in animos valere
32:11
v. 41 « obstupescite opulentae, . conturbamini confidentes, exuite vos et confundimini, accingite lumbos vestros,
32:12
v. 12 super ubera plangite super regione desiderabili, super vinea. fertili »!— hebr. contremiscite securae, trepidate confidentes, deponite scil. ornatum et pompam, vestes v. g. illas luxuriosas, de quibus 3, 16 seq. mudate vos, uti est lugentium vestibus squalidis incedere vel etiam vestitu convenienti carere ad luctus magnitudinem declarandam, accingite lumbos vestros sacco scil. (cf. 3, 99; 15, 3; 22, 12); et cum saccus quandoque super nudo gerebatur (3 Reg. 91, 21. 4 Reg. 6, 30), illud nudate vos etiam accipi potest, ut vestimenta mollia omnia seponant et carnem sacco ac cilicio affligant. Hisce v. 42 addere dicuntur aliud luctus signum : pectora scil. tundunt (hebr.) propter regionis vastationem lugentes. Undique igitur moerore confectae apparent : anguntur, tremunt, lugent vehementer. De luctus indiciis cf. Iob 46, 16. Mich. 4, 8. Nah. 9, 40 etc. formae in v. 11 tres illae n PUn mous, mus secundum accentus mas. appositos 5 illud paragogicum esse declaratur. Quare explicatio quam maxime probabilis ea esse videtur, ut ibi cernatur imperat. masc. cum he paragogico ; ita iam formam explicuit Mar. et explicant Ges. Hitz. Del. Naeg. Bred. Rohl. In qua sententia iterum cernitur enallage generis eL numeri. Aliis explicare placet imp. pl. fem. ita tamen ut litera aum sit elisione eiecta (ita rabbini, Drechsl. Ewald 8. 226 a), quae tamen literae eiectio nullo alio exemplo hebr. demonstrari polest, quamvis in lingua aethiopica inveniatur. Alii demum explieant inf. cum he (cf. Malv. For.) vel per modum substantivi vel cum he paragogico. Sed priori explicationi. obstat punctatio, allera non minus inusitata videtur (ef. Del. Naeg. Hebr. Grammatik p. 30 not. 4). Atque revera aderit, cur lugeant et pectora tundant. Tota enim regio vastatione et horrore squalebit invasionem hostilem experta
32:13
v. 13 « super humum populi mei spinae et vepres ascendent ; quanto magis super omnes domos gaudii civitatis exsultantis » ? — cf. 24, 1 luxit vindemia ; spinae et vepres maledictionem dicunt quae propter incolarum impietatem agris campisque infligitur, Gen. 3, 18. Hisce igitur contecti hominum accusant iniquitates. Atque eadem vastatione etiam (hebr. *» immo ? profecto) prosternentur domus deliciarum urbis exsultabundae ; immo eae iure potiore, quia ubi peccatis magis indulgebatur, ibi magis etiam cerni maledictionem peccati oportet. Unde facile fluit quod habet vulg. quanto magis. Cum autem ipsa urbs Ierusalem non sit capta ab Assyriis, potissimum intelligendae erunt domus gaudii quas cives extra muros habebant, uti iam monet For. Atque quantopere finis sit imponendus laetitiae et tripudiis et quid immineat, nisi sincera ad Deum conversione ultimam averterint et extremam ruinam, vates minatur
32:14
v. 44 « domus enim dimissa est, multitudo urbis relicta est, tenebrae et palpatio factae sunt super speluncas in. aeternum ; gaudium. onagrorum, pascua gregum » ; — clarius colligitur sensus ex hebr. palatium relictum est, tumultus urbis cessavit i. e. urbsob frequentiam olim tumultu et strepitu plena iam tristi silentio luget ; arz (Ophel) et munilio erunt in speluncam in aeternum, gaudium onagrorum ; ita hebr. iam explicant Vat. Mald. Mar. Malv. Sasb. Calm. et recentiores. Ipse S. Hier. notat in hebr. dici Ophel et Been (1^3) « quas Hebraei duas turres in Ierusalem fuisse arbitrantur », haec autem nomina interin commentario autem palpabiles tenebras utramque vocem explicat ; quare sensus vulg. ita commode cum Mald. reddi potest : urbes frequentissimae fient obscurae speluncae, ut earum tenebrae palpari queant. 1. Explicat nempe pd ac si esset *5x, quod idem habes Mich. 4, 8 ; vide quae ad illum . Hebr. Ophel tumulum vel clivum dicit, sed peculiari modo eo nomine vocatur clivus in parte meridionali montis Sion muro munitus (cf. 29 Par. 91, 3; 83, 14. Neh. 3, 26; 141, 21); Bachan explicant speculam vel turrim quae fuerit in colle Ophel; neque improbabiliter ; cf. Neh. 3, 25.97 (ita For. Mald. Malv. Troch. Kn. Del. Naeg.). Sensus non restringatur oportet ad lIerusaiem, sed in universum enuntiatur, quid per terram palaestinensem futurum sit ; quare Ophel quoque notione communi explica i. e. omnes colles et turres, omnes munitiones fore vastandas. Id. factum esse per Assyrios, facile sibi persuaserit qui legerit omnes civitates munitas fuisse captas ab Assyriis (36, 1. 4 leg. 18, 13) et in ipsis annalibus Sennacherib regis dici oppida innumerabilia et loca munita fuisse expugnata (cf. Vigourouz, Schrader, ]. c.). Regionem ergo fertilissimam, urbes, oppida, castella in solitudinem ac desertum, ubi bestiae impune commorentur esse convertenda propheta minatur, idque in aeternum i. e. peccatis incolarum talem deberi punitionem quam ipsi vel avertere vel expiatione criminum facta tollere nulla ratione possint. Verum Dominus isque solus vastationi terminum ponere atque feliciorem rerum conditionem ex illis ruinis ac miseriis excitare potest et excitare revera vult. Unde
32:15
v. 15 « donec effundatur super nos spiritus de excelso, et erit desertum in. Carmel et Carmel in saltum reputabitur » ; — en, spiritus ille soporis 29, 10 non poterit vinci et expelli nisi spiritu Dei in homines effuso, quo interna quaedam animi quasi regeneratio efficiatur et novus vitae fons homini aperiatur. Ita scil. Dei virtute et gratia, quam hominum mentibus infundit et qua eas nova rerum divinarum luce et robore imbuit, felix illa mutatio in opus deducetur. Verissime id monet propheta ; homo enim suis viribus plane impos est qui peccata eorumque damna reparet et resarciat; opus est gratia .Dei et virtute, qua animus a morte ad novam vitam revocetur et qua ei denuo spiraculum vitae inspiretur. Spiritus Dei effusio peculiari ratione periodo messianicae attribuitur (cf. Ioel 2, 28. Ez. 36, 25; 39, 29); unde hoc quoque loco denuo confirmatur quod saepius monuimus, prophetam post calamitatem assyriacam felicem rerum mutationem ita adumbrare, ut uno conspectu tempus quoque messianicum complectatur (cf. 32, 1). De Carmel vide 29, 1. Quemadmodum maledietio peccato inhaerens in desolatione et vastitate terrae exprimitur (cf. 18, 14 et modo in v. 12-14), ita innovationi et sanctitati proprium esse perhibetur, ut in rerum quoque naturam splendore quodam redundet (cf. 30, 23 seq.). Quare elfectus effusionis spiritus Dei ita describitur, ut desertum transmutetur in campum amoenum ; quo symbolo et nova illa vita ubertasque operum bonorum quam spiritus Dei in animis efficiet, et benedicto illa optime illustratur quae ab hominum sanctitate in. res creatas redundabit. Ita sane intelligenda erit prior membri alterius pars. Sed quid sibi vult : campus amoenus et fertilis in saltum reputabitur ? Non puto sensum esse : impius elatus qui prius videbatur cultissimus iam horrescit (Malv.) neque censeo designari priorem conditionem | securitatis falsae, quae nunc demum tamquam talis agnoscatur et despiciatur; nam ex v. 13. 14 abunde constat talem rerum conditionem iam dudum censeri ablatam, neque puto effusionem spiritus Dei ita exhiberi, ut priorem effectum amplissimum alter subsequatur multo minor, cui habendo par sit calamitas ipsa per Assyrios inflicta. Veram explicationis viam innuit S. Thom. : « terra vestra prius deserta ita erit fertilis sicut. Carmelus, cuius fertilitas reputabitur sterilitas comparatione terrae vestrae ». Unde si rationem symbolicam consideraveris, merito dixeris ea comparatione declarari quantopere nova illa conditio priore futura sit perfectior ac sublimior, ita ut si utriusque temporis speciem inter se contuleris, id quod antea in regionis amoenae 3c fertilis censu habebatur, iam nunc prae gloria novae conditionis non reputandum sit nisi in loco silvae horridae atque incultae (cf. Sanct.). Atque hanc esse veram v. 15 acceptionem, etiam sequentibus colligitur, quibus quae sit spiritus Del effusio clarius proponitur
32:16
v. 16 « et habitabit in solitudine iudicium et iustitia in Carmel sedebit » ; — 1. e. norma Dei eiusque voluntas ubique valebit et plene dominabitur ; in solitudine, apud eos ipsos, quorum quia Deo rebelles erant terra antea . est vastationi et solitudini tradita; et in regione fertili, apud eos quorum regio benedictione coelesti tamquam mercede fidei et pietatis non carebat. Quodsi iustitia et sanctitas ubique viguerit, fructus exorientur laetissimi
32:17
v. 11 « et erit opus iustitiae pax et cultus iustitiae silentium et securitas usque in sempiternum » ; — cultus i. e. proventus, effectus iustitiae erit quies et securitas (hebr.); ubi enim lex Dei observatur, ibi Deus pacis bona sua abundanter largitur. Bene notat Mald.: « allüdit ad falsam illam securitatem v. 9. 11, cui opponit veram et solidam securitatem ». Tunc populi Dei conditio talis erit. qualem pro hereditate Dei iuremerito exspectamus
32:18
v. 18 « et sedebit populus meus in pulchritudine pacis et in tabernaculis fiduciae et in requie opulenta » ; — parliceps erit bonorum Dei cuius est summa pace et beatitate imperturbata perpetuo frui ; huius quasi imaginem populus prae se feret. Haec bona tamquam tempori messianico propria describi solent, apud prophetas ; unde iterum patet prophetam felicitatem futuram quam describit non uno Ezechiae tempore concludere, verum beatiorem prospicere messianicam periodum. Demum per modum epiphonematis et cladem hostibus infligendam et felicitatem subsecuturam i. e. totum huius partis argumentum breviter recolit;
32:19
v. 19 « grando autem in descensione saltus et humilitate humiliabitur civitas » ; — hebr. grandinat, dwm. saltus cadit; saltus qui succiditur et grando quoque iam supra cladem annuntiarunt et descrip. serunt Assyriorum (10, 34 ; 30, 30); quare dubium non est ruinam declarari Assyriorum, qua scil. via paratur ad feliciorem conditionem ; urbs autem quae huinilitate hwmilianda erit i. e. quae pro sua superbia quam maxime humiliabitur est illa ipsa, de qua talis annuntiatur abiectio et castigatio 29, 1-4. 14; 28, 18. 19; 30, 16. 17, urbs scil. lerusalem, quatenus summo periculo et angustiis premetur ita, ut omnia subsidia humana plane deficiant (cf. 37, 3). Hanc rite intelligant S. Ilier Osor. For. Sasb. Malv. Mar. Lap. Men. Tir. Rohl., dum alii vel Niniven civitatem Assyriorum (S. Ephr. Thom. Calm.), vel Babylonem (Sanct. Troch.) vel omnes urbes hostium Dei, uti 24, 10 explicant (Drechsl. Bred.); at in hac oraculorum serie de alia civitate quam lerusalem non est sermo, quare in isto epiphonemate (uti Sanct. bene hanc partem appellat) alia urbs nequit intelligi. In hebr. attende paronomasiam (nma 753; ^v, ?'). Sunt qui saltus quoque deiectionem de Iudaeis contumacibus accipiant (S. Hier. For. Lap. Men. Pint.); sed sane in brevi hoc sermonum argumento non quaerenda est tautologia, verum rerum iractatarum mentio succincta; adde saltum et grandinem alias clare usurpari de Assyriis. Hostibus Dei et alienigenis et domesticis (qui scil. sint ex domo et familia Dei) deiectis atque punitis laetiorem subsequi ac feliciorem epocham, saepius audivimus ; quare id quoque h. l. recolitur
32:20
v. 20 « beati qui seminaltis super omnes aquas immittentes pedem bovis et asini » ; — qui seminatis ad omnes aquas, dimittentes liberum pedem bovis... eos vagari libere permittentes in pascuis abundantibus. Depingitur terrae fertilitas, pax, securitas, quia greges libere vagari possunt. Alii : immittentes in ipsas segetes, ut eas depascantur; tantam scil. fore copiam et luxuriem satorum (Malv. Mar. Troch.). Propheta hac imagine brevi recolit quod cognata ratione pluribus 30, 23. 94 proposuerat; etiam hoc loco valet fertilitate terrae exhibita benedictionem Dei et beneplacitum declarari propter populi pietatem et sub allegoria bonorum temporalium abundantiam promitti spiritualium (cf. Malv. Sanct.) ; recole quae dicta sunt ad 30, 95.
32:11
… E. Kautzsch intende « figli d'ira » cioè « iracondi » (l'ebraico-aramaico rgs significa « ira »: Is. 23, 11; 32, 11;
32:14
da Is. 32, 14 (Volg. tenebroe) e da Mi. 4, 8 (Volg. nebulosa
32:15
… in Gerusalemme, finché non siano rivestiti di « virtù dall'alto » (Lc. 24, 49: che è la virtù dello Spirito Santo, Act. 1, 4-8). G. così adempie l'altra profezia messianica, che prometteva per i suoi giorni l'effusione dello Spirito del Signore: Is. 32, 15; Ioel. 2, 28-32 [ebr. 3, 1-5]. L'effusione dello Spirito portava con sé la conferma nell'apostolato, specialmente nel suo ufficio di rendere testimonianza al Risorto: Act. 1, 8: …
… 38; Ex. 31, 3; Num. 27, 18, e più spesso nei libri profetici, Isaia annunzia l'effusione dello Spirito sul Messia (Is. 41, 1; 42, 1 sgg.; principalmente 11, 1-2, testo divenuto classico per l'enumerazione dei doni dello S. S.) e su tutto il suo popolo (Is. 32, 15; 44 sgg.), come si espressero in seguito Ez. 37, 12 e Ioel 2, 28-29. Il valore di queste testimonianze è diversamente valutato. …
32:20
L'esclamazione declarativa iniziata con « beato » (ebr. 'afri, « beatitudini di... ») ricorre nel Vecchio Testamento (Deut. 33, 29; I Reg. 10, 8; Job 5, 17; Prov. 3, 13, 18, e altre 6 volte; Eccle. 10, 17; Is. 30, 18; 32, 20; 56, 2; Dan. 12, 12), specialmente nei Salmi (Ps. 1, 1, e altre 25 volte). …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.