Ecclesiaste

Titulo igitur suo (Verba concionatoris) liber noster declaratur esse concio ad populum habita, atque titulo consentiunt libri stylus et indoles. Licet enim poeticis libris adnumerari soleat, Ecclesiastae tamen stylus prosaicus potius est et humilis, quam poeticus et sublimis; insertae autem sunt sententiae multae atque integrae quoque pericopae, quae parallelismo poetico conscriptae pro totidem carminibus didacticis iure habentur quibusque inter poeticos liber locum meretur. Integrum autem opus in exhortatione magis, quam in doctrinae expositione versatur. Quamvis enim forma exhortatoria non ubique praevaleat at.

que interdum meditationem piam vel soliloquium potius, quam concio 155 nem, legere tibi videaris, omnia tamen eo diriguntur, ut auditorum animi et voluntates ad certam tenendam et sequendam sententiam permoveantur, ideoque indole sua integrum opus oratorio generi addicitur.

Quodnam autem est concionis ARGUMENTUM? « Salomon , inquit O/ympiodorus, quum a Deo certam rerum omnium (àv óvrov) scientiam accepisset, in tres classes eas distribuit, in morales, naturales, intelligibiles (si; z0uxx x4i guctxx xai vonrz), et morales quidem docuit in Proverbiis, naturales in Ecclesiastae concionibus, intelligibiles in Canlico Canticorum ». Simili ratione alii Patres Origenem seculi argumenta trium librorum salomonicorum distinguere solebant. Erraret vero, qui eorum verba ita interpretaretur, ut Ecclesiasten scientiam physicam tradidisse putaretur. Etsi enim de coeli, solis, terrae, elementorum elc. mutationibus nonnulla tradat, recte tamen iam monuit Olympiodorus , ab eo « rerum naturalium ratione ozter delibata vanitates praesentis vitae ob oculos poni », atque S. Basi/ius « Ecclesiastes, inquit, physiologiam a/tngit (£s1t£2:) nobisque rerum mundanarum vanitatem patefacit, ne putemus res fluxas futilesque esse dignas, quae expetantur, quibusque animi curas impendamus »*. Profecto Ecclesiastes de rebus physicis agere eo sensu apte dicitur, quod intimam earum, ut ita dicamus, naturam, i. e. earum vanitatem et inanitatem , manifestat. At unam tantum eamque negativam argumenti partem describunt, quicunque de sola rerum vanitate loquuntur; totus enim liber completum quendam exhibet tractatum de summo bono, quo homo Zac :n terra frui potest. Omnibus enim illis, quas homines expetere solent, quoniam in iis beatitudinem suam sitam esse arbitrantur, reiectis ostendit concionator noster, felicitatem summam, qua ?n Aac terra homines frui possunt, praeprimis Dei timore mandatorumque eius observatione contineri atque bonorum illorum, quae Deus ipse (1ustis velut praemia) secundum providentiae suae ordinem concedit , fruitione quieta. et pia. Inquietum igitur illud studium, quo homines iis quae possident non contenti semper maiores opes, voluptates, honores quaerunt, ac si in earum possessione sita esset beatitudo, improbat Ecclesiastes, quietum et ptum earum rerum, quas Deus ipse concedit, usum non tantum permittit sed commendat. Quoniam enim secundum sapientissima sua consilia Deus iis, qui Legem erant observaturi, res externas, divitias scilicet aliaque ad corpus perlüinentia promiserat, mirum non est, quod earum moderatum et pium usum Ecclesiastes a summae felicitatis, quam homo in hac terra adipisci queat, definitione non excluserit. Altior enim ille perfectionis gradus, qui omnibus omnino rebus externis, divitiis, voluptatibus, honoribus renuntiare nos docet, ut in Domini N. pauperis, despecti, dira patientis sequela summam felicitatem iam hac in terra quaeramus, novo foederi erat reservatus (cfr infra n. 219,6 p. 181 sq.).

« Quomodo philosophi solent disputationes suas in physicam, ethicam, logicamque partiri, ita et eloquia divina aut de natura disputare (solent), ut in Genesi et in Ecclesíaste, aut de moribus, ut in Proverbiis et in omnibus sparsim libris, aut do logica, pro qua nostra theoricen sibi vindicant, ut in Cantico cant. et in Evangeliis ». Jn Eccle. 1,1 M. 23,1063) etc. (Cfr supra 198 p. 133).

206. — Onpo autem, quo argumentum hoc exponitur, ille non est, quem in docta aliqua argumentatione aut in oratione ad omnes rhetoricae artis regulas composita sequi solemus; neque enim secundum graecorum latinorumque rhetorum praecepta diiudicanda et definienda sunt scriptorum hebraicorum opera. Namque sicuti carmina eorum didactica haud raro in singula fere disticha aut tristicha separata dissolvi possunt, ita etiam poeticae nostrae concionie sententiae arcto nexu logico non semper coniunguntur. Uti facere fere solet, qui de re aliqua ex tempore dicere iubetur, noster quoque concionator varias de felicitate in hac terra consequenda sententias illo proponit ordine, quo animo eius sese offerebant nonnullis interdum insertis, quae etsi ad arzumentum minus pertineant, illa tamen in occasione ei videbantur esse opportuna. Quin etiam nonnulla ita proponuntur, ut multi interpretes illa inter se pugnare censerent ac censeant. Inter Patres iam non defuerunt, qui « sapientem hunc Ecclesiasten modo e sua ipsius persona, modo ex alterius, qui res mundanas attonitus admiratur, persona loqui » dicerent, aut « Salomonem in libro nostro quasi tumultuantis turbae suscepisse sensum, ut ea per inquisitionem diceret, quae fortasse per tentationem imperita mens sentiret, atque tot quasi in se personas diversorum suscepisse, quot sententias quasi per inquisitionem moveret », aut eum « quasi errorem humanum et consuetudinem, qua se ad fruenda huius saeculi bona homines invicem hortentur, inducere atque *ocwmomoizv facere more rhetorum et poetarum... et aliquem Epicurum inducere loquentem vel Aristippum et Cyrenaicos et ceteras pecudes philosophorum » !. Quibus exaggeratis nonnulli recentiores interpretes heterodoxi in nostro libro iustum dialogum viderunt aut inter iuvenem ingenii fervidioris acriterque continuo invehentis in vanitatem et perversitatem omnium rerum, quas explorando assecutus erat, interque doctorem prudentem, qui animam iuvenis mitigare praeceptisque salutaribus imbuere studet?, aut inter Iudaeum sophistarum graecorum disserendi rationi addictum illorumque more fallacibus conclusiunculis utentem, qui sub Salomonis persona in scenam prodeat, interque alium Iudaeum de ratione vitae recte sentientem et antiquo gentis suae more per sententias docentem? etc. Omnes autem limites transgressi videntur interpretes illi, qui aut ordinem ullum in libro inveniri negarunt, aut ut ea, quae inter se pugnare putabant, explicarent, genuinum librum a iunioribus scriptoribus interpolatum dixerunt?. At quicunque librum vel obiter legerit, facile nobiscum fatebitur continuum in eo esse sermonem, qui etsi nonnullis, quae arcto logico nexu non adnectantur, interdum interrumpatur, nusquam tamen ab interlocutore intercipitur, ita ut ne minimum quidem dialogi vel dialogismi vestigium reperiatur. Quare illi quoque, qui verum dialogum in nostro libro vident aut sententiam illam antiquam de Salomone duplicem personam gerente admittunt, nullo modo ea, quae ab una persona proferuntur, ab alterius personae sermonibus secernere possunt, nisi arbitrariae interpretationi indulgere velint. Qui autem non obiter tantum librum legerit, sed diligens studium ei impenderit, certum quoque ordinem ei non deesse deprehendet, licet, uti iam diximus, accuratum illum contextum, quem ex. gr. in orationibus ciceronianis admiramur, frustra quaerat. Neque veras quoque in eo inveniet contradictiones, sed satis apte omnia, quae videntur pugnare, inter se conciliabit (2129 p. 178 sqq.).

Inter varias, quae propositae sunt, huius libri pivisioNEs eam praeferendam ducimus, quae duas praecipuas partes praeter epilogum (12,9-14) statuit9. Quarum prior (1,2-7,1), quamvis nonnulla praecepta tradat, integra fere in rerum humanarum vanitate demonstranda et inculcanda versatur, altera (7,2-12,8) autem, quid factu sit opus, si felix hac in terra agere velit, homini praecip:t, licet.ipsa quoque .rerum vanitatem demonstrare non plane omittat. Quemadmodum S. Paulus in plerisque epistolis eum ordinem tenet, ut in priore parte doctrinam exponat, in altera praecepta tradat , neque tamen ordini isti ita inhaeret, ut data occasione expositioni doctrinarum praecepta inserere atque praeceptis immiscere doctrinas omittat, eadem fere ratione Ecclesiastes suam concionem distribuit, at pro severa argumentatione paulina solutam illam per sententias docendi et demonstrandi rationem adhibuit. Quare in analysi, quam pro more subiicimus, accuratum omnium sententiarum nexum indicare non potuimus.

deret, Salomonem esse libri auctorem. Quibus nondum contentus in priore opusculi sui editione statuit, alterum interpolatorem zcelotam, cui libri doctrina displicuisset, nonnulla verba sparsim inseruisse, quibus primo auctori contradiceret librumque eius contemtui et risui exponeret. At non tantum in Innsb. Theol. Zeitschrift 1886. p. 556 sq. sed maxime in altera versionis suae germanicae editione (cfr Innsbr. Theol. Zeitvchrift 1887. p. 203) interpolationes has, quae revera cum inspirato libri charactere vix ac ne vix quidem conciliantur, plerasque retractavit atque sola foliorum permu- . tatione ordinem restituendum esse tenuit. Sagacitatem et diligentiam, qua librum nostrum in novum ordinem redegit, admiramur quidem, sed novo ordini proposito praeferimus illum, quem Ecclesia per undeviginti fere saecula solum cognovit *.

(a) Foliorum ordinem in nonnullis codicibus antiquitus esse perturbatum iure colligi videtur ex diverso ordine, quo quorundam librorum (praesertim Ecclesiastici) capita in alexandrina versione sunt disposita; at omnes codices et versiones a corrupto aliquo exemplari ita derivari, ut primitivus ordo et contextus, a «quo ipsa libri doctrina dependet, prorsus intrerierit, difficile aliquis sibi persuaserit. Secundum Bickell liber noster non est conscriptus nisi €. a. 205. (l. c. p. 98), at c. a. 130., quo anno translatus est Ecclesiasticus, Ecclesiastes graecus jam diu videtur fuisse in canone alexandrino (Eccl. Prol.); pauci igitur tantum anni inter libri compositionem et translationem interiacent (saltem secundum Bickell), atque paucis istis annis perturbatus est eius ordo, inepte restitutus atque multis glossis interpolatus In aliis libris sacris, in quibus ordo alexandrinus a massorethico vel vulgato dissentit, vix quidquam ad contextum restituendum videmus mutatum, in nostro autem, etiamsi hostilem illum interpolatorem seponamus, tot sunt mutata et transposita, ut novum factum sit opus! Namque secundum Bickell hac ratione, si a minoribus nonnullis transpositionibus abstrahimus, textus est disponendus : 1,1-2,11; 5,9- 6,7; 3,9. 12. 13. 10. 11. 14 -22; 4,1- 8; 2,12 b. 17-26. 12a. 13-16; 3,1-8; 8,6- 14. 16 8. 17 a. 16 b. 17 b; 9,1-3; 8,15: 9,11-18; 10,1; 6,8-12. Atque haecest prior libri pars , qua eorum bonorum, quae absoluta esse putantur, inanitas demonstratur. Sequitur altera pars, qua bonum relativum commendatur : 74 -6; 6,9; 7,7-10. 13- 19. 11. 12. 21.20; 4,9-17; 5,11-8; 10,16 -20; 11,1- 3. 6. 4. 5; 7,23- 29, 8,(-45 10,2- 14 a. 15. 14 b; 9,3-10; 11,7-10a; 12,1 a; 11,10 b ; 12,1 b-8. Evidens est, suppositam foliorum permutationem, praesertim si quaterniones admittuntur, novo ordini stabiliendo non sufficere, sed in singulis paginis istius codicis quam plurimas praeterea admitti transpositiones. Interpolationes hoc loce transcribere, quas in priore editione auctor statuit, opus non est, quoniam plerasque revocavit. :

(Man. bibl. IT. p. 108 sqq.) praeter prologum (1,2-11) et epilogum (12,8-14) quatuor sccliones distinguit (1,12-2,26 vanitas vitae; 3,1-5,19 homo non est suae sortis dominus; 6,1-8,15 beatitudo non est sita in divitiis et fama; 6,1-8,15 praecedentium inquisitionum summa et recapitulatio). Si vero hanc divisionem communiter hodie receptam dicit, a vero aberrat, quum neque inter catholicos, quos nominavimus, neque inter protestanticos multi eam teneant; ex his eam tenent Haevernik, Keil, Vaihinger, Zoeckler, Koenig; at quatuor quidem partes, sed alias (sc. 1,2-3,22; 4,1- 6,12 ; 7,1-9,16; 9,17-12,8 aut 1,3-2,26; 3,1-5,19; 6,1-12,8; 12,9,14) Koester, Ilahn, Bernstein etc. distinguunt; Delitzsch , Schmidt, Starke, Stier etc. tres, Vilmar septem, Hosenmüller tredecim faciunt. Cfr Schaefer l. c. p. 172; Motais 1. c. p. 130; Zoeckler Das Hohelied u. der Prediger. p. 106 sq.

in PRIORE PARTE (4,2-06,12 (7,1]) vanitatem rerum mundanarum demonstrat, ut nimium earum. studium reprimat hominemque ad quietum piumque earum rerum, quas Deus ei dedit, usum adducat.

1. Praemissa generali consideratione de rerum omnium vanitate (1,2. 3), quae iam elucet ex mutabilitate et inconstantia quum creaturarum omnium (1,4-8) tum fatorum hominis (1,9-11),

2. praeprimis ad suam ipsius experientiam provocat (1,12- 3,22) , ut thesin suam demonstret.

«.) vanam esse sapientem rerum humanarum investigationem , quia scientia ista, quum res, quas perversas esse cognovit, corrigere nequeat, auget dolorem (1,12-18),

B.) vanas esse delicias, quas omni modo quaesivit, etsi cum sapienlia earum usus coniunctus sit*, quia omnes sunt transitoriae et caducae (2,1 - 11).

b.) Accuratius dein inquirens, cur nec sapientia nec stultitia (i. e. deliciarum usus) hominem felicem reddant, invenit

«.) sapientiam quidem infinities praestare stultitiae, at quoniam tandem aliquando sapiens, sicut stultus, mori debet, eam: quoque esse transitoriam (2,12-17),

£.) multo magis autem vanum esse, magno cum labore opes congregare in utilitatem haeredis, qui qualis futurus sit ignoratur (2, 18-23).

€.) Unde eius conclusio : melius est bonis a Deo concessis sapienter frui? (2,24-96). Quam conclusionem duplici consideratione confirmat :

(a) Non tria distinguenda sunt Ecclesiastae experimenta (sapientia, deliciae, sapientia cum deliciis coniuncta), sed duo tantum : sapientia et sapientia una cum deliciis. Sicut enim 1,12- 14 experientiam priorem in genere proponit atque 15-18 accuratius explicat, ita etiam 2,1. 2. alteram prius proponit ac dein 3-11 explanat. In 2,3 relinquimus Vulgatam et sequimur textum hebraicum, quem S. Hieron. quoque in Commentario expressit cuiusque sensus est : Proposui corpus meum vino (synecdochice pro : deliciis) lactificare, ita tamen ul cor meum retineret sapientiam, et tradere me stultitiae (i. e. deliciarum fruitioni), donec viderem etc.

(b) In 2.25 Vulgata et textu massorethico relictis sequimur Alex., Syr., Hieron. (Comnm.), «qui pro *2272 legerunt 321972 el vertimus : « quis enim comedit et fruitur sine eo (sc. Deo) »

«.) Omnibus hac in terra assignatum est certum tempus a Deo (3, 1-8); atqui hunc providentiae ordinem omni suo labore homo invertere non potest (3,9); ergo a curiosa eius pervestigatione homo abstineat, atque quiete et pie fruatur iis, quae a Deo ipsi concessa sunt (3,10-13); f.) Deus de omnibus aliquando iudicabit (hinc inutile est homini in providentiae ordinem, quem non intelligit, curiose investigare); hac in terra differentia inter iustum et iniustum non apparet. immo vix inter hominem et bestiam *. ldeo sua sorte contentus fruatur bonis, quae Deus ei concessit, et omittat inquisitionem eorum, quae cognoscere non potest (3,16 - 22). |

3. Hucusque Ecclesiastes ex inconstantia et futilitale rerum illarum, quae bonae putantur, argumentatus fere est; in altera hac sectione auditores suos ad eandem conclusionem practicam adducit consideratis calamitatibus, quibus homines hac in terra subiecti sunt (4,1-6,1).

a.) Varias igitur proponit calamitates (4,1-16) : a.) inferiorum, qui a potentioribus opprimuntur (4,1 -3), f.) eorum, qui aut nimio labore aliorum invidiam provocant aut pigritia sua sibi ipsi nocent (4,4-6)?,

1-) eorum, qui ab aliorum societate se retrahunt, ut calamitates effugiant (4,7 - 12),

8.) ipsorum regum, qui aut ab aemulo e throno deiiciuntur, aut etiamsi initio regni sui ab omnibus amentur, postea tamen gratiam populi amittunt (4,13 - 16).

b.) Ex abrupto in digressione quadam? Ecclesiastes nonnulla inserit de levitate in cultu divino vitanda (4,17-5,6), et de Deo timendo qui innocentium oppressores sit iudicaturus (5,7. 8).

c.) Atque ad thema reversus proponit calamitates, quas divitiae et opes ipsae praesertim avaris afferunt (5,9- 16), nam a.) eis non prosunt, sed curas eorum augent (5,9-11),

8.) subito interdum pereunt atque a moriente sunt relinquendae (5, 12-16).

(d) In fine 4,5 Vulg. immerito addit : « dicens », ac si v. 6. sequerentur verba stulti. Sunt enim, uti recle S. Hieron, (in Comment.) adnotat, auctoris ipsius verba; nam infelicitati quum illius, qui nimio suo labore invidiam provocat, tum stulti, qui se ipse perdit , opponit felicilatem sapientis, qui mediam viam tenet.

(e) Internus nexus digressionis cum praecedentibus in eo videlur esse, quod levitas illa, qua homines erga reges suos agunt, Ecclesiastae graviorem illam levitalem in mentem revocaverit, qua homines in cultu divino interdum duci'se sinunt, quum victimas quidem offcrant, sed Legem non observent (4,17), atque vota quidem faciant, sed vanis excusationibus a religiosa eorum impletione se liberare conentur (5,1-6). Ad thema autem revertitur praecepto addito de Deo velut summo rege et oppressorum iudice timendo (5,7. 8) : ita enim duos ullimos versus interpretandos censemus (ava, eminentissimus; plur. maiest. sicul Onb5N ete.).

«.) bonis a Deo concessis tamquam donis divinis esse utendum (3, 11-19),

8.) atque conclusionem confirmat infelicitate eius descripta, qui in aliorum tantum utilitatem laborat (6,4 - 7,4 (6,12])

In ALTERA PARTE (7,2 [1] — 12,7) Ecclesiastes positiva tradit praecepta, quibus homo eo adducitur, ut sorte sua contentus iis, quae Deus dedit , quietus fruatur. Quae praecepta aphoristico quodam modo pleraque proponuntur, ita ut accuratus nexus inter singulas gnomas et singula praecepta vix ac ne vix quidem inveniatur.

1. Prima praecepta docent in omnibus rebus finem esse respiciendum et ex

€o omnia diiudicanda , ideoque ea non esse praeferenda, quae in praesenti iucundiora esse videantur (7,2- 11).

2. A quibus transit ad sapientiam commendandam (1,12-8,1), quippe quae b.) omnia, adversa et prospera, velut dona Dei recipit (7,14. 13), c.) in omnibus extrema esse vitanda monet (7,16-19), d.) hominem etiam in adversis confortat; etenim si ex ipsius peccato exoriuntur, in sapientia invenit remedium; si alii eum persequuntur, sapientia eum verba illorum contemnere docet (7,20-23); e.) demum diligentius inquirentem (7,24. 235) docet etiam periculosum esse mulierum consortium (7,26 -29), f.) quas ob causas celebrat sapientiam (7,30; 8,1).

3. Antequam sapientiam commendare pergat, praeceptum suum de sapienti vitae usu et fructu duabus novis rationibus confirmat (8,1-9,12).

a.) Ab obedientia regi Deo! praestanda praeceptisque divinis implendis, ne quid mali patiatur homo in die mortis, qui non sit in eius potestate, initium sumens (8,1-8) b.) demonstrat non omnia quidem mala statim puniri nec omnia bona statim praemiari, ita ut eadem videatur esse sors iustorum et peccatorum, at certum esse futurum de omnibus iustum iudicium (8,9-14); quare melius esse concludit, sapientem hac de re securum frui bonis a Deo concessis, quoniam providentiae ordinem a Deo stabilitum intelligere nequeat (8,13 - 17).

. €.) Similis est altera ratio. Omnia incerta esse monet in hac vita; quare quum iustus et iniustus iisdem malis saepe in terra affligantur, eadem ratione moriantur, in altera autem vita homo operari non amplius possit (9,1-6), exhortatur lectores, ut bonis a Deo datis ita fruantur, ut bona opera non negligant (9,7-10), idque eo magis, quia

(f) Quisnam rez sit intelligendus dissentiunt interpretes; plerique moderni intelligunt regem hominein, at quid sibi velitin hoc contextu , non apparet; S. Afieron. intellexit regem Messiam , al suam sententiam nulla ratione probabilem reddidil; rectius intelligitur rex Deus, nam quin 8,5 sqq. de praecepto divino agatur, vix est dubium, quare de Deo praecipiente eliam praecedentia aplius explicantur. Ceterum adnota 8,2 vertendum esse : « Ego (dico) : 0$ regis observa , idque propter iuramentum Dei » (sc. Deo praestitum). S. Hieron. hanc esse communiorem versionem concedit (in Comment.), sed novam suam praetulit, quia « putavit de illo rege nunc dici, de quo David ait : Domine, in virtute tua laetabitur rex » etc, providentiae ordinem a Deo stabilitum mutare nequeant (9,11. 12).

4. Ne quis vero ex eo, quod sapiens ipse providentiae ordinem nec cognoscere nec mutare possit, sapientiam inutilem nec ullius pretii esse concludat, ad sapientiam commendandam revertitur (9,13- 10,90).

a.) Atque primum quidem parabola quadam sapientiam praestare fortitudini docet (9,13-16), neque esse mirandum monet. quod in paupere non aestimetur, siquidem unus peccator$ multa bona destruere possit atque stultitia parva (apud multitudinem) plus valeat, quam sapientia et honor (9,16 - 10,1).

b.) Deinde sapientiam cum stultitia comparans ostendit, a.) sapientem aptum esse ad res agendas, dum stultus ubique suam stultitiam prodat? (10,2. 3.),

£.) sapientem nec ob superioris iram nec ob eius errores (si stultum praeferat) tranquillitatem animi amittere, quia scit mansuetudine! impediri multa peccata (10,4 - 7);

1.) stultum, quia nihil praevideat, multis exponi periculis, sapientem autem omnia praevidentem sibi reddere omnem laborem faciliorem (10,8-11);

$.)sapientis verba esse gratiosa, stulti verba insipientia (10,12 - 14); t.) stultos reges et principes terram suam perdere, dum beata sit terra, quae a sapientibus gubernetur (10,15-20).

5.) Ad finem demum adducens concionem suam a.) omnibus praecipit sapientem rerum et temporis praesentis usum, ob incertitudinem temporis futuri et horae mortis (41,1-8) , b.) praesertim autem iuvenes exhortatur, ut vita quidem sua fruantur (11,9. 10), sed semper coram oculis habeant creatorem suum neve unquam senectutis et mortis venturae obliviscantur (12,1 - 7), c.) atque concionem concludit denuo asserta rerum mundanarum vanitate (12,8).

In LiBRI EPILOGO concionem suam commendat praeceptaque, quae de rebus fruendis tradiderat, comprehendit et explicat hoc epiphonemate : « Deum time et mandata eius observa; hoc est enim omnis homo; et cuncta , quae fiunt, Deus adducit in iudicium » (12,8-14).

907. — Ex analysi tradita satis, opinor, elucet, in libro hoc nec dialogismum quendam, nedum iustum dialogum, inveniri nec de eadem re varias sententias contrarias proponi et refutari nec de ea in utramque partem disputari. Omnia enim, si ex ipsius auctoris persona dicta

(g) Rectius S. Hieron. in Comment 9,18 : « «nus peccans », quam Vulg. « qui in uno peccaverit v.

(b) S. Hier. in Comm. 10,3 (cum plerisque modernis) « et dicit : omnis insipiens est », sed rectius, ni fallor, vertitur : « e£ dicit omni, quod insipiens ipse sit » (omnibus stultitiam suam manifestat).

(i) 10,4 ND'YO a S. Hier. vertitur hoc loco curatio, in Comm. sanitas, sed rectius Prov. 15,4 intellexit mansuetudinem (qiio NEZ" V. lingua placabilis).

supponantur, inter se apte cohaerent atque argumentum, quod sibi tractandum proposuerat auctor, clare explicant et explanant. Ex eadem autem analysi iam facile colligitur, quis fuerit Aucronis riNIs. Erroneas esse atque fundamento carere eorum modernorum interpretum sententias, qui auctorem dixerunt Iudaeos sub Persarum iugo degentes consolari voluisse atque a rebellione retinere, aut iis explicasse, quibusnam peccatis regnum iudaicum ad interitum sit adductum eto. !, demonstratione non indiget. Quae enim auctor docet, omnibus temporibus omnibusque hominibus conveniunt, nec ullum in toto libro invenies vestigium, ex quo cum aliqua verisimilitudine definias, quis fuerit rerum iudaicarum status eo tempore, quo liber conscriptus est, - nisi quatenus ex indiciis satis claris auctorem ipsum cognosci concedas; si vero Salomon libri est auctor, clarum est illos fines, quos moderni operi attribuunt, parum apte esse confictos. Erronea quoque est finis descriptio a Pineda indicata : « Finis Salomonis peculiaris, inquit, in hoc libro videtur esse aliorum peccatorum et potissimum impietatis et idololatriae supplex confessio et gravis detestatio, qua tum Deo quoad fieri posset verissima scelerum poenitentia satisfaceret, tum etiam populum, cui errandi et ad vanissimam idolorum superstitionem deficiendi auctor exstiterat, ad veram religionem verumque de rebus humanis et de voluptatibus sensum revocare conaretur »?. Peccatorum enim confessionem nemo facile in nostro libro invenerit, neque apparet, ubinam Salomon « potissimum impietatem et idololatriam » suam detestetur populumque « ad veram religionem » revocet.

Neque satis complete finem describere videntur SS. Patres iunioresque interpretes, qui cum S. 4ugustino « totum istum librum ad nihil aliud deputatum dicunt, nisi ut eam vitam desideremus, quae vanitatem non habet sub hoc sole, sed veritatem sub illo, qui fecit hunc solem », aut cum S. Gregorio Nyss. « eorum, quae hic dicuntur, finem esse putant, mentem supra sensum erigere et ut quiescat efficere, relictis omnibus, quae magna et praeclara videntur in rebus, ad ea porro assurgere eaque sola desiderare, «uae sensus non possunt attingere ». Similis quidem etiam fuit sententia S. Hieronymi, qui « sanctae Blaesillae Ecclesiasten legit, ut eam ad conteinptum istius saeculi provocaret », et Laetam monuit, ut filiola eius «in Ecclesiaste consuesceret ea, quae mundi sunt, calcare »?. At solam priorem libri partem prae oculis habuerunt, qui hac ratione eius finem describunt, neque ad conclusiones practicas attenderunt, quas auctor ipse quum in priore tum in altera parte ex sua doctrina deducit, neque distinxerunt inter finem auctoris, qui opus suum lectonibus sub vetere oeconomia constitutis proxime destinavit, et inter utilitatem, quam nos Novi Testamenti gralia ad maiorem perfectionem vocatis ex eius doctrina haurire possumus

8c debemus. Arctioribus quoque limitibus finem circumscribunt, qui putant auctorem « reprimere voluisse inquietam hominum contentionem, qua in corradendas divitias, conquirendas voluptates et adipiscendos plausus praecipites feruntur; monere tamen simul, ne innocua oblectamenta, etsi fluxa et fugacia,, sibi prorsus denegent et vitam sibi molestiorem reddant », aut qui tenent eum docere voluisse, veram huius vitae felicitatem in moderato et pio rerum mundanarum usu inveniri*. Quae omnia, etsi ad finem auctoris perlineant, integrum non exprimunt, nisi coniungantur. Sicuti enim supra iam innuimus, consilium eius est docendi, quomodo homo , ut ad eam beatitudinem , quae hac in terra obtineri potest, secure perveniat , vitam suam debeat ordinare. Quam ob causam ostendit omnia huius terrae bona per se esse caduca et imperfecta nec eorum immoderato usu unquam hominem felicem reddi; nihilominus ad imperfectam illam huius vitae beatitudinem earum usum sapientem et moderatum conferre, dummodo homo illud semper bene teneat animo semperque intueatur, de omnium illarum rerum usu aliquando Deo iustissimo rationem esse reddendam ideoque virtutem pietatemque praeprimis esse sectandam. « Deum time et mandata eius observa ; hoc est enim omnis homo » 5.

8 15. — De origine libri Ecclesiastae.

908. — Salomonem esse concionatorem, qui in hoc sermone populum sibi subiectum doceat, omnes nullo excepto interpretes consentiunt; alteram vero quaestionem, num ipse quoque Salomon, Davidis filius et successor, librum hunc conscripserit, hodie unanimi fere consensu negant interpretes heterodoxi, quibus accedunt aliqui quoque catholici!; fictione enim quadam poetica auctorem aiunt personam

Salomonis assumsisse, eadem fere ratione, qua auctor libri Sapientiae Salomonem loquentem inducit, atque scriptores graeci et latini orationes a se compositas antiquis ducibus et regibus attribuerunt. Interpretes autem illi, quamvis in salomonica libri origine neganda consentiant, in tempore tamen, quo scriptus sit, definiendo quam maxime dissentiunt, ita ut a divisione regni davidici usque ad ipsius Christi netatem vix saeculum invenias, cui unus alterve librum non attribuerit?. Neque id est mirum ; quamprimum enim testimonia , quae sola ad historicas quaestiones diiudicandas certum momentum afferunt, negli* guntur etspernuntur, arbitrariis coniecturis, praeiudicatis opinionibus, miris inventis campus latissimus patet. Antiquae igitur sententiae, a qua primus recessit Grotius, inhaerendum esse arbitramur, atque pro certo asserimus Salomonem libri Ecclesiastae esse auctorem 5.

Librum igitur exortum dicunt Nachtigall tempore intermedio inter Salomonem et Ieremiam... tou sex REUEGU uio seyn S A. 975-588. a. Chr. Paulus, Schnidt, Iahn inter Manasse et Sedeciam. . . . 699 -588 Grotius, Kaiser, Eichhorn brevi post exsilium, tempore stein, Hengstenberg aetate Persarum... ..... 538-333 Keiltempore Artaxerxis I. .......... sss 465-421 Haevernick, Weber, Zoeckler post medium saec. 9. . . . 450 - 400 Rosenmüller inter Nehemiae et Alexandri M. aetatem. . 450-333 E:scald centum circiter annis ante Alexandrum M. . . .. 430. Staehelin, Davidson , Elster, Vaihinger ultimo Persarum tempore. 44er o9 EA XR EU n 9 hn 430 -330 Gerlach 0.8... ... lees Sw YsixSR 400. Delitzsch Darii Colomanni actate. ......... 335-333. Burger, Bergst eo anno, quo Alexander Palaestinam occupavit. «ese or n don vh m moo 333 E. Maier 6.8. x o hu ee ees 300 De Wette, Schrader, Knobel, Bleek, Cornili ultimo Persa-

Boettcher €. à... ce eee eher 210

Hitzig, Bickell, Driver sub initiis Ptolemaei V. Epiph. . . 204 Reusstempore Antiochi IV. Epiph. . . . . . . . . 176-163 Vatke, Hartmann tempore bellorum machabaicorum . . . 175-134 Leimdórfer, Kónig actateAlexandrilamnaei. . . . . . . 101-78 Graetz tempore Herodis Magni. . . . . ws 40-4

Assertum autem nostrum unanimi et constanti antiquae synagogae et Ecclesiae catholicae traditione nititur atque claro libri de se ipso testimonio confirmatur. E

1. Usque ad Grotium primum salomonicae originis impugnatorem Iudaeos et Christianos Salomonem auctorem libri nostr) habuisse non negant quidem adversarii nostri, attamen plenum antiquorum testium consensum esse interdum addubitare conantur *.

Qui ut clarius eluceat, monemus a.) librum nostrum in canone semper medium locum inter duos alios libros salomonicos antiquitus occupasse aut saltem cum iisdem fuisse coniunctum. À Iudaeis enim palaestinensibus eo in loco recensitum esse Ecclesiasten non tantum testantur doctores thalmudici, sed etiam Patres illi, qui Thalmude anliquiores inde a 2. saec. catalogum palaestinensem librorum V. T. retulerunt : S. Meitto Sard., Origenes, S. Epiphanius, S. Hieronymus. Eundem locum librum tenuisse in catalogo Iudaeorum alexandrinorum iure colligimus ex antiquorum Patrum testimoniis, qui una cum versione alexandrina etiam librorum ordinem ab Alexandrinis receperant, SS. Athanasü , Cyrilli Ieros., Gregorii Naz. e&à Amphilochit, Augustini, Rufini, Innocentii I., Conciliorum Laodiceni (si genuinus est canon), Hipponens., Carthag. etc 9. — Quibus nihil opponunt adversarii nisi massorethicum librorum ordinem, secundum quem liber Iob medius inter Proverbia et Canticum positus est, Ecclesiastes autem inter Threnos et l. Esther legitur. At liturgico usui hunc ordinem deberi nemo ignorat; Massorethae enim quinque libellos, quos solos ex tertia canonis sui parte (ex Hagiographis) quotannis stalis diebus festis in coetibus suis sacris legere solent, in unum volumen coniunxerunt eoque ordine disposuerunt, quo secundum festorum sese excipientium ordinem praelegi debent".

b.) Disertis quoque rabbinorum et SS. Patrum testimoniis constat, Salomonem semper libri auctorem esse habitum. Nam teste S. Hzeronymo « Hebraei aiunt hunc librum Salomonis esse poenitentiam agentis »5; illa autem, quae antiquiores dixerant, repetierunt iuniores rabbini?, qui licet aliquando de Ecclesiaste in canone retinendo dubitaverint, de salomonica eius origine nunquam dubitaverunt. Neve obiicias secundum thalmudicos doctores « viros Ezechiae » Proverbia, Ecclesiasten, Canticum una cum Isaiae vaticiniis « scripsisse »; nam alibi iam ostendimus vocabulum scribendi? eo in loco non de libri origine sed de eius in canonem receptione esse intelligendum !9. — SS. Patrum autem testimonia adscribere supersedemus, siquidem de eorum consensu nemo dubitat, et nonnulli catalogi supra laudati Salomonem diserte nominant libri auctorem.

2. Continua autem haec et constans traditio testimonio libri ipsius confirmatur. Etsi enim in eius inscriptione Salomonis nomen taceatur, eius persona tamen tam clare describitur (Ecclesiastes, filius David, rex Ierusalem), ut ante Grotium nemo alium auctorem designari sit suspicatus. Porro in reliquo libro eadem ratione auctor se Salomonem esse prodit; repetit enim regem se esse Israel in lerusalem, sapientia se omnes superasse , qui antea fuerint in lerusalem, se domos aedificasse, vineas plantasse, coacervasse aurum et argentum, divitiis opibusque insignem fuisse etc., quae omnia Salomoni ita convenire !!, ut de alio intelligi non possint, in aperto est.

Quapropter etiam adversarii auctorem personam Salomonis induisse concedunt, at aut « piam fraudem » hanc esse contendunt, quae scriptoribus sit licita, aut interpolatori una cum inscriptione et epilogo omnes istos textus attribuunt, quibus auctor se Salomonem esse significat. At eiusmodi « piam fraudem » nos saltem sacris scriptoribus non esse licitam arbitramur, idque eo minus, quo facilius lectores in errorem inducantur. Neque ad eam excusandam quidquam valent exempla ab adversariis allata. Libri enim Sapientiae auctor nusquam se Salomonem esse dicit, sed dumtaxat Salomonem loquentem inducit, atque tanta est Sapientiam inter et Ecclesiastem differentia, ut Ecclesiastem Patres omnes Salomoni attribuerint, plerique vero Sapientiam ei abiudicaverint. Multo minus autem inscriptionis auctoritati infirmandae Psalmi nonnulli inserviunt, quos Davidi non recte inscriptos esse censent. Nam si daremus Psalmorum nonnullorum inscriptiones esse erroneas, nondum staret adversariorum argumentum; demonstrandum enim antea est, erroneas illas inscriptiones a Psalmorum istorum auctoribus ipsis esse additas, ut habeant simile exemplum; immo si id demonstraretur, nondum adesset similitudo requisita , quoniam non in sola inscriptione, sed etiam in reliquo libro Salomon auctor designatur. Quod si quis vero inscriptionem et omnes istos textus ab interpolatore additos esse ideoque nihil demonstrare asserit , vali- 'dis argumentis assertionem suam confirmet oportet, antequam nostrum consensum obtinebit ; secundum vetus enim adagium ea, quae gratis asseruntur, gratis negantur. Nullius demum valoris est tertium exemplum ex graecorum et latinorum scriptorum orationibus confictis desumtum; namque eundem morem scriptores sacros esse secutos nullo argumento probabile redditur, etsi omnino concedamus in orationibus, quas sacri scriptores referunt, ideas et sententias solas esse eorum , qui loquuntur, verba autem, quibus sententiae exprimuntur, auctoris esse ipsius. At quanta sit inter conciones in opere aliquo historico relatas et inter librum integrum confictum et ficto auctori attributum differentia, nemo non videt. Argumentum igitur nostrum ex inscriptione et indole libri desumtum manet integrum.

209. — Nostris autem argumentis et testimoniis historicis opponunt adversarii alia ex ipsius libri indole hausta, quibus constare putant, librum nostrum non posse Salomoni auctori attribui. o.

Átque 14. quidem contendunt auctorem libri, quamvis Salomonem se lingere voluerit, partes susceptas sustinere non potuisse, ita ut tamquam Pseudo Salomon satis facile dignoscatur. Namque a.) se fuisse (mmn fui 1,12) regem in Ierusalem auctor ait; Salomon igitur, qui usque ad mortem thronum occupavit, haec scribere non potuit; b.) sapientia opibusque Ecclesiastes asserit se superasse omnes, qui ante ipsum fuerunt in Ierusalem (vel potius : regnaverunt in Ierusalem m btw 5y 1,16; 2,7); quae iterum non potuerunt scribi a Salomone, quippe qui solum patrem Davidem habuit praedecessorem in Ierusalem; c.) quomodo porro Salomon, qui ipse erat rex , scribere potuit: « ego observo os regis » (8,2)? d.) Demum auctor ita loquitur, ac si stultum filium et successorem Salomonis iam regnare vidisset (2,12. 18 sq.), atque e.) tot et tanta de subditorum oppressione, iudicum iniustitia, insipientibus et servis ad dignitates evectis etc. conqueritur (3, 14; 4,4, 5,7; 10,5 sqq.), ut Salomon, si haec scripsisset, sese ipse contemptui exposuisset. Rectius igitur haec deceptori attribuimus inepto, qui Salomonem se fingere volens eius personam sustinere non potuit.

Quibus argutiolis nihil efficitur. Nam a.) quidquid dicunt, nunquam negare poterunt, hebraicum perfectum ita interdum adhiberi, ut praesens tempus non excludatur. Quod autem ad verbum nostrum "n attinet, illud non tantum significat fui (i. e. non amplius sum), sed etiam factus sum et adhuc sum. Num forte Psalmista, si conqueritur yx DN 215 nmn, dicere vult, se olim fuisse virum viribus destitutum, an potius se factum esse el nunc esse virum debilem (Ps. 88 (87), 5; cfr Gen. 32,11)? Recte igitur etiam nostro in loco transtulit A/ez : (6 'Exxànswocle dvóp wv Bxoüsue xtA. ; et quoniam prior haec phrasis arctissime cum sequente cohaeret, optime vertemus : « Ego Ecclesiastes, qium factus essem rex Israel, proposui etc. » b.) Non approbamus quidem eorum sententiam, qui ut secundam difficullatem effugiant, Salomonem cum reliquis Ierosolymorum incolis sese comparare respondent; de iis enim loquitur, qui fuerunt super (y) Ierusalem i. e. qui regnaverunt in Ierusalem, nec ulla est ratio, cur praepositionem nativa sua vi spoliemus. Monemus autem auctorem ne minimo quidem verbulo indicare, se de solis regibus israeliticis loqui; ante Davidem vero multi Chananaeorum reges lerosolymis sederant, nec quidquam obstat, quominus Salomonem , quem alius scriptor sacer « omnes reges terrae (utique ethnicos) divitiis et sapientia » superasse dixit (3 Aeg. 20,23), sese ipsum regibus ethnicis, qui antea lerosolymis regnaverant, eadem ratione praetulisse statuamus.

c.). Tertia difficultas prorsus disparet, sive admiseris nomine regis eo in loco designari Deum, sive cum Alex., Syr., Chald. et plerisque modernis interpretibus verteris : « Ego (dico) : observa os regis », quam interpretationem ipsa lectio mass. postulat !.

Ultimae duae obiectiones (d) et (e) falso nituntur supposito, auctorem res suae aetatis describere. Neque enim de suo successore neque de regno suo speciatim loquitur Salomon, sed generali prorsus modo de rebus illis, quae sub sole fleri solent. Velut verus sapiens res praesentes, eas quae longinquis in terris aut in vicinis regnis aut in populo suo geruntur, omnes complectitur, ut ex eis salutarem doctrinam deducat; sed de his in secunda obiectione erit dicendum.

2. Nam multas asserunt adesse allusiones historicas, quae librum recentiore aetate exortum esse doceant. Singulos quidem textus, quibus assertum hoc confirmare conantur, enumerare et examini subiicere opus non est; id unum autem adversarios nostros interrogabimus, num ipsi allusiones illas credant esse idoneas, quibus libri aetas cum aliqua verisimilitudine definiatur, neque quemquam futurum esse arbitramur, qui id asserere audeat. Profecto si praetensae illae allusiones quidquam valerent, tantus non esset adversariorum nostrorum in aetate illa definienda dissensus; quot enim interpretes, tot fere sententiae diversae; alius ex illis concludit ad ultimum tempus regni Iuda, alius ad tempus exsilii, alius ad aetatem Zorobabelis, alius ad aetatem Esdrae vel Nehemiae, alii ad epocham Persarum, alii ad Macedonum, vel Seleucidarum, vel Ptolemaeorum regnum, alii ad Romanorum et Herodis M. aetatem ; alii ex illis deducunt librum scriptum esse Ierosolymis vel saltem in Palaestina, alii eius originem quaerunt Alexandriae vel alibi in Aegypto?. Nonne multo maiore cum iure nos concludemus, Salomonem virum sapientissimum et a Deo edoctum res humanas eas describere, quae magis minusve omni tempore et omni in loco inveniuntur? « Nihil novi sub sole; nec valet quisquam dicere : ecce hoc recens est; iam enim praecessit in saeculis, quae fuerunt ante nos » (1,10). Quod si Salomon, ut sapientiam fortitudini praestare doceat aut populi levitatem depingat, parabolas proponit (9,13 sqq.; 4,13 sqq.), num inde licet concludere, eo tempore, quo liber est scriptus, illud quod in parabola narratur revera accidisse? Si defectus, quos Ecclesiastes reprobat, certo aliquo tempore in aliqua republica adfuisse probaretur, num ideo iam constaret, librum isti tempori esse attribuendum? Minime gentium , nisi simul probaretur, eos alio tempore alia in republica adesse non potuisse. [am vero omnia, quae in Ecclesiaste leguntur, eiusmodi sunt, ut magis minusve omni aetati et omni reipublicae conveniant; omni enim aetati et omni populo primarius huius libri auctor concionem hanc destinavit, ut omnes erudiret.

3. Pro ariete autem ad salomonicam Ecclesiastae originem impugnandam et evertendam utuntur adversarii lingua, qua conscriptus est liber. « Si Ecclesiastes, inquiunt, Salomonem haberet auctorem, actum esset de historia linguae hebraicae. Exsilio babylonico historiam linguae hebraicae in duas periodos distribui atque librum Ecclesiastae ad secundam pertinere certum est ». Nullum esse dubium aiunt alii, quin Ecclesiastae lingua diversa sit ab ea, quae Davidis et Salomonis aetate floruit; colorem enim aramaicum prae se fert, simillima est linguae Esdrae et Nehemiae etc?.

Obiectio haec nonnullis quoque catholicis interpretibus tam gravis visa est, ut Salomonem auctorem dicere haesitent atque saltem concedant Esdrae aetate librum salomonicum a iuniore scriptore esse retractatum *. Cum eiusmodi retractatione, quae solam externam libri formam eiusque linguam dictionemque attingit, optime quidem salomonica eius origo conciliatur, nec quidquam ex hac parte impedit, quin admittatur; at eam inutilem et superfluam esse arbitramur ad libri authentiam defendendam. Satis magnam quidem Proverbia inter et Ecclesiasten esse linguae differentiam negare in animo non est, quamvis eam non parum ab adversariis exaggerari putemus; quid quod aliqui eo usque progressi sunt, ut graecismos in libro nostro detegerent? At differentiae illius, quae revera adest, explicandae non desunt rationes probabiles.