Sennacherib beseeging and threatning Ierusalem, shal be ouerthrowne by Angels. 13. that both wicked arrogant infidels may feele the hand of God, and faithful sinners repenting after great terror be comforted.
1Woe to thee that spoilest, shalt not thou thyself also be spoiled? and thou that despisest, shalt not thyself also be despised? when thou shalt have made an end of spoiling, thou shalt be spoiled: when being wearied thou shalt cease to despise, thou shalt be despised.Guai a te, che saccheggi: non sarai tu pur saccheggiato? E a te, che disprezzi, non sarai tu pur disprezzato? Quando avrai finito di saccheggiare, sarai tu saccheggiato: allorché stanco finirai di disprezzare, sarai disprezzato.VVOE to thee that spoilest, shalt not thy selfe also be spoiled? and that despisest shalt not thy self also be despised? when thou shalt haue ended spoyling, thou shalt be spoyled: when being wearied thou shalt cease to contemne, thou shalt be contemned.Væ qui prædaris ! nonne et ipse prædaberis ? / et qui spernis, nonne et ipse sperneris ? / Cum consummaveris deprædationem, deprædaberis; / cum fatigatus desieris contemnere, contemneris. 2O Lord, have mercy on us: for we have waited for thee: be thou our arm in the morning, and our salvation in the time of trouble.Signore abbi pietà di noi; perocché te noi abbiamo aspettato: sii tu nostra fortezza al mattino, e nostra salute al tempo della tribolazione.O Lord haue mercie vpon vs: for we haue expected thee: be our arme in the morning, and our saluation in the time of our tribulation.Domine, miserere nostri, / te enim exspectavimus; / esto brachium nostrum in mane, / et salus nostra in tempore tribulationis. 3At the voice of the angel the people fled, and at the lifting up thyself the nations are scattered.Alla voce dell'Angelo fuggirono i popoli; e alzandoti tu le nazioni furon disperse.At the voice of the Angel the peoples fled, and at thy exaltation the nations are dispersed.A voce angeli fugerunt populi, / et ab exaltatione tua dispersæ sunt gentes. 4And your spoils shall be gathered together as the locusts are gathered, as when the ditches are full of them.E le vostre spoglie saranno raccolte, come si raccolgono i bruci, quando di essi s'empion le fosse.And you spoiles shal be gathered together as the locust is gathered, as when the ditches shal be ful therof.Et congregabuntur spolia vestra sicut colligitur bruchus, / velut cum fossæ plenæ fuerint de eo. 5The Lord is magnified, for he hath dwelt on high: he hath filled Sion with judgment and justice.È stato glorificato il Signore, che abita nell'alto: ha ripiena Sionne di equità, e di giustizia.Our Lord is magnified, because he hath dwelt on high: he hath filled Sion with iudgement and iustice.Magnificatus est Dominus, quoniam habitavit in excelso; / implevit Sion judicio et justitia.
6And there shall be faith in thy times: riches of salvation, wisdom and knowledge: the fear of the Lord is his treasure.E regnerà ne' tuoi tempi la fede: la sapienza, e la scienza son sue ricchezze salutari: e il timor del Signore il suo proprio tesoro.And there shal be fayth in thy times: riches of saluation wisdom and knowlege: the feare of our Lord that is his treasure.Et erit fides in temporibus tuis: / divitiæ salutis sapientia et scientia; / timor Domini ipse est thesaurus ejus. 7Behold they that see shall cry without, the angels of peace shall weep bitterly.Ecco che que' di fuori in veggendo alzeranno le strida, i nunzj di pace piangeranno amaramente.Behold they that see shal crie without, the angels of peace shal weepe bitterly.Ecce videntes clamabunt foris; / angeli pacis amare flebunt. 8The ways are made desolate, no one passeth by the road, the covenant is made void, he hath rejected the cities, he hath not regarded the men.Le strade sono deserte, nissuno più passa pe' sentieri, è rotto il patto; egli a gettate a terra le città; non fa conto degli uomini.The wayes are dissipated, the passenger by the path hath ceased, the couenant is made frustrate, he hath reiected the cities, he hath not estemed the men.Dissipatæ sunt viæ, / cessavit transiens per semitam: / irritum factum est pactum, projecit civitates, / non reputavit homines. 9The land hath mourned, and languished: Libanus is confounded, and become foul, and Saron is become as a desert: and Basan and Carmel are shaken.La terra è in pianto, ed in abbattimento: il Libano è disonorato, e negletto: il Saron è cangiato in deserto: Basan, ed il Carmelo sono spogliati.The land hath moorned, and languished: Libanus is confounded, and become foule, and Saron is made as a desert: and Basan is shaken, & Carmel.Luxit et elanguit terra; / confusus est Libanus, et obsorduit: / et factus est Saron sicut desertum, / et concussa est Basan, et Carmelus. 10Now will I rise up, saith the Lord: now will I be exalted, now will I lift up myself.Adesso mi alzerò io, dice il Signore: adesso sarò io esaltato, adesso sarò glorificato.Now wil I rise vp, sayth our Lord: now wil I be exalted, now wil I be lifted vp.Nunc consurgam, dicit Dominus; / nunc exaltabor, nunc sublevabor. 11You shall conceive heat, you shall bring forth stubble: your breath as fire shall devour you.Concepirete focosi disegni, il parto sarà di stoppie: il vostro spirito stesso qual fuoco vi divorerà.You shal conceiue heate, you shal bring forth stubble: your spirit as fire shal deuoure you.Concipietis ardorem, parietis stipulam; / spiritus vester ut ignis vorabit vos.
12And the people shall be as ashes after a fire, as a bundle of thorns they shall be burnt with fire.E saran questi popoli come la cenere, che rimane dopo un incendio, come fascio di spine saranno arsi dal fuoco.And the peoples shal be as ashes of a great fyre, thornes gathered together shal be burned with fyre.Et erunt populi quasi de incendio cinis; / spinæ congregatæ igni comburentur. 13Hear, you that are far off, what I have done, and you that are near know my strength.Udite voi, che siete lontani, le cose, che io ho fatte, e voi vicini imparate a conoscer la mia possanza.Heare ye that are far of, what thinges I haue done, and ye that are neere, know my strength.Audite, qui longe estis, quæ fecerim; / et cognoscite, vicini, fortitudinem meam. 14The sinners in Sion are afraid, trembling hath seized upon the hypocrites. Which of you can dwell with devouring fire? which of you shall dwell with everlasting burnings?Si sono atterriti in Sionne i peccatori, la paura è entrata addosso agl'ipocriti. Chi di voi potrà abitare con un fuoco divoratore? Chi di voi abiterà tra gli ardori sempiterni?The sinners are terrified in Sion, trembling hath possessed the hypocrites. Which of you can dwel with deuouring fyre? which of you shal dwel with euerlasting heates?Conterriti sunt in Sion peccatores; / possedit tremor hypocritas. / Quis poterit habitare de vobis cum igne devorante ? / quis habitabit ex vobis cum ardoribus sempiternis ? 15He that walketh in justices, and speaketh truth, that casteth away avarice by oppression, and shaketh his hands from all bribes, that stoppeth his ears lest he hear blood, and shutteth his eyes that he may see no evil.Colui, che cammina nella giustizia, ed è verace nel suo parlare, e abborrisce gli acquisti della calunnia, e dalle sue mani rigetta ogni donativo, e le orecchie si tura, per non ascoltare il sangue, e serra i suoi occhi per non vedere il male.He that walketh in iustices, and speaketh truth, that casteth away auarice of oppression, and shaketh his handes from al gift, that stoppeth his eares lest he heare bloud, and shutteth his eyes that he may see no euil.Qui ambulat in justitiis et loquitur veritatem, / qui projicit avaritiam ex calumnia, / et excutit manus suas ab omni munere, / qui obturat aures suas ne audiat sanguinem, / et claudit oculos suos ne videat malum. 16He shall dwell on high, the fortifications of rocks shall be his highness: bread is given him, his waters are sure.Questi abiterà in luogo altissimo, la sua elevazione sarà sopra una rocca di vivo sasso: è dato a lui il suo pane, le sue acque non mancano giammai.This man shal dwel on high, the munitions of rockes shal be his highnes: bread is geuen to him, his waters are faithful.Iste in excelsis habitabit; / munimenta saxorum sublimitas ejus: / panis ei datus est, aquæ ejus fideles sunt.
17His eyes shall see the king in his beauty, they shall see the land far off.Gli occhi di lui vedranno il Re nella sua gloria, mireranno da lungi la terra.His eies shal see the king in his beautie, they shal see the land farre of.Regem in decore suo videbunt oculi ejus, / cernent terram de longe. 18Thy heart shall meditate fear: where is the learned? where is he that pondereth the words of the law? where is the teacher of little ones?Il tuo cuore ripenserà a' suoi timori: Dov'è l'uomo di lettere? Dove colui, che pesa le parole della legge? Dove il maestro de' piccoli?Thy hart shal meditate feare: where is the lerned? where is he that pondereth the wordes of the law? where the teacher of litle ones?Cor tuum meditabitur timorem: / ubi est litteratus ? ubi legis verba ponderans ? / ubi doctor parvulorum ? 19The shameless people thou shalt not see, the people of profound speech: so that thou canst not understand the eloquence of his tongue, in whom there is no wisdom.Tu non vedrai un popolo senza verecondia, un popolo di linguaggio oscuro, di cui tu non possi intendere i gerghi di sua lingua, ed il quale è privo di ogni saggezza.The vnwise people thou shalt not see, the people of profound speach: so that thou canst not vnderstand the eloquence of his tongue, in whom there is no wisdome.Populum impudentem non videbis, / populum alti sermonis, ita ut non possis intelligere / disertitudinem linguæ ejus, in quo nulla est sapientia. 20Look upon Sion the city of our solemnity: thy eyes shall see Jerusalem, a rich habitation, a tabernacle that cannot be removed: neither shall the nails thereof be taken away for ever, neither shall any of the cords thereof be broken.Volgi lo sguardo a Sionne, città dove celebrasi la nostra solennità: gli occhi tuoi vedranno Gerusalemme, mansione di dovizia, padiglione, cui non potrà farsi cambiar di sito: i suoi chiodi non saranno smossi in eterno, e nissuna delle sue corde si romperà;Looke vpon Sion the citie of our solemnitie: thine eies shal see Ierusalem, a rich habitation, a tabernacle that can not be transferred: neither shal the nailes therof be taken away for euer, and al the cordes therof shal not be broken.Respice, Sion, civitatem solemnitatis nostræ: / oculi tui videbunt Jerusalem, / habitationem opulentam, / tabernaculum quod nequaquam transferri poterit; / nec auferentur clavi ejus in sempiternum, / et omnes funiculi ejus non rumpentur: 21Because only there our Lord is magnificent: a place of rivers, very broad and spacious streams: no ship with oars shall pass by it, neither shall the great galley pass through it.Perocché ivi solamente e magnifico il Signore nostro: il letto de' fiumi suoi sarà canale larghissimo, e spazioso: non passerà per esso nave a remi, né alcuna grande trieride lo valicherà.because onlie there our Lord is magnifical: a place of floudes, riuers most brode and wide: no shippe of rowers shal passe by it neither shal the great galley passe thereby.quia solummodo ibi magnificus est Dominus noster: / locus fluviorum rivi latissimi et patentes: / non transibit per eum navis remigum, / neque trieris magna transgredietur eum.
22For the Lord is our judge, the Lord is our lawgiver, the Lord is our king: he will save us.Imperocché il Signore è nostro giudice, il Signore nostro legislatore, il Signore nostro Re: egli ci salverà.For the Lord is our iudge, the Lord is our lawmaker, the Lord is our king: he wil saue vs.Dominus enim judex noster, / Dominus legifer noster, / Dominus rex noster, / ipse salvabit nos. 23Thy tacklings are loosed, and they shall be of no strength: thy mast shall be in such condition, that thou shalt not be able to spread the flag. Then shall the spoils of much prey be divided: the lame shall take the spoil.Si son allentati i tuoi cordami, e non reggeranno: il tuo albero sarà in tale stato, che non potrai spiegarvi lo stendardo. Allora distribuiranno le spoglie, e le prede copiose: gli zoppi anderanno a far bottino.Thy cordes are loosed, and they shal not preuaile: thy mast shal be so, that thou canst not spred the signe. Then shal the spoiles of manie prayes be diuided: the lame shal take the spoile.Laxati sunt funiculi tui, / et non prævalebunt; / sic erit malus tuus / ut dilatare signum non queas. / Tunc dividentur spolia prædarum multarum; / claudi diripient rapinam. 24Neither shall he that is near, say: I am feeble. The people that dwell therein, shall have their iniquity taken away from them.E il vicino non dirà: io son fiacco: il popolo, che ivi abiterà, sarà sciolto dalla sua iniquità.Neither shal the neighbour say: I am feble. The people that dwelleth therein, iniquitie shal be taken away from them.Nec dicet vicinus: Elangui; / populus qui habitat in ea, auferetur ab eo iniquitas.
33:1
Challoner
Spoilest. This is particularly directed to Sennacherib. (Challoner)
St. Augustine
Remota justitia quid sunt regna nisi magna latrocinia? (St. Augustine, City of God 4:4.)
Worthington
Sennacherib plundered Samaria and Juda, and despising God, was himself contemned. (Worthington)
33:2
Morning. Speedily. Hebrew, "mornings," or every day. Ezechias thus addresses God.
33:4
St. Augustine
Them. The neglect of burying these insects has often brought on the plague. (St. Augustine, City of God 3:31.)
33:6
Faith. Sincerity and justice adorn the reigns of Ezechias and Christ.
33:7
Calmet
Without. The people of the country, and the envoys of Ezechias, 4 Kings 18:14. Hebrew, "Behold their Ariel, cried they without," insultingly, (Calmet) pointing at Jerusalem, Isaias 29:1. At which (Haydock) the envoys rent their garments, etc., Isaias 36:22. (Calmet)
St. Jerome
"Behold I shall appear to them." (Aquila) (St. Jerome)
Worthington
Angels. Messengers or deputies sent to negotiate a peace, (Challoner) who wept because they could not obtain it. (Worthington)
33:8
Void, though Sennacherib had received what he demanded, 4 Kings 18:14.
33:9
Confounded. Its trees were cut down, Isaias 37:24.
33:10
Myself, when all human aid fails.
33:11
Calmet
You, Assyrians, are bringing destruction upon yourselves. (Calmet)
33:14
Haydock
Of you. Hebrew, "of us." (Haydock)
Haydock
They are seriously alarmed at the sight of the fires prepared to burn the dead bodies of the Assyrians, (chap. 30:33.) and begin to think of hell, (Calmet) which their sins deserve. (Haydock)
33:15
Blood. Avoiding revenge, and punishing the guilty, without respect to persons. Such was Ezechias, and therefore his enemies could not hurt him.
33:16
Calmet
Sure. Never failing. (Calmet)
Haydock
This was a great advantage in those dry regions. (Haydock)
33:17
King Ezechias, or he shall be one of his courtiers.
Off. Their limits shall be extended. Those who believe in Christ, shall cast their eyes up towards their heavenly country, Hebrews 9:13.
33:18
Ones. These questions were put by the people, when the enemy approached; or they now rejoice that their severe masters were gone.
33:19
Shameless, unjust Assyrians, Luke 18:2. When shame is gone, people give way to every excess.
Profound. Unknown to the Jews, 4 Kings 18:26.
No wisdom, manners, or piety.
33:20
Worthington
Broken. It was taken 125 years afterwards. The Church remains till the end of time, (Calmet) whereas both the prophets and history assure us, that Jerusalem was subject to destruction. (Worthington)
33:21
Challoner
Of rivers. He speaks of the rivers of endless joys that flow from the throne of God to water the heavenly Jerusalem, where no enemy's ship can come, etc. (Challoner)
Calmet
God keeps all enemies from Jerusalem, like a deep river. (Calmet)
33:23
Challoner
Thy tacklings. He speaks of the enemies of the Church, under the allegory of a ship that is disabled. (Challoner)
Sennacherib shall attempt invasion no more than a ship without masts would put to sea.
33:24
Haydock
Feeble. All were obliged to collect the plunder, to be afterwards divided. None shall plead illness. The inhabitants of Jerusalem will not feel the effects of sin (Calmet) on this occasion. (Haydock)
33:1
That spoilest, etc.... This is particularly directed to Sennacherib.
33:7
The angels of peace.... The messengers or deputies sent to negotiate a peace.
33:21
Of rivers.... He speaks of the rivers of endless joys that flow from the throne of God to water the heavenly Jerusalem, where no enemy’s ship can come, etc.
33:23
Thy tacklings.... He speaks of the enemies of the church, under the allegory of a ship that is disabled.
33:1
Sennacarib spoyled al the kingdom of Israel, and al. Iuda sauing Ierusalem, which he also beseged, reproching and despising God: but himself was therfore spoyled, and despised.
33:6
Fidelitie in performing promises of good thinges temporal and spiritual.
33:7
Messengers sent to procure peace shal mourne, because they can not obtaine it.
33:15
Concordanza Psal. 14.
33:18
Concordanza 1. Cor 1.
33:20
Both prophecies & histories testifie that terrene Ierusalem was subiect to destruction, and was destroyed, and therfore this is necessarily to be vnderstood of the Church of Christ, against vvhich he• gates shal neuer preuaile.
33:5
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 1.18
… And of a truth, there is no science of letters more innate than the writing of conscience—that he is doing unto another what he himself would not suffer. How mysterious art Thou, who in silence “dwellest on high,”
33:6
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 11.13
… And one of the prophets has finely described the grandeur of this fear, saying: “Wisdom and knowledge are the riches of salvation: the fear of the Lord is his treasure.”
33:10
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 2.27
… and His power is eternal, which shall not be taken away, and His kingdom shall not be destroyed.” Also in Isaiah: “Now will I arise, saith the Lord; now will I be glorified, now will I be exalted, now ye shall see, now ye shall understand, now ye shall be confounded. Vain will be the strength of your spirit: the fire shall consume you.”
33:13
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 9
He speaks moreover concerning our ears, how He hath circumcised both them and our heart. The Lord saith in the prophet, “In the hearing of the ear they obeyed me.” And again He saith, “By hearing, those shall hear who are afar off; they shall know what I have done.”
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 70
… Where is the scribe? where are the counsellors? where is he that numbers those who are nourished,—the small and great people? with whom they did not take counsel, nor knew the depth of the voices, so that they heard not. The people who are become depreciated, and there is no understanding in him who hears.’
33:14
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.34
… Amos, however, tells us of “those stories towards heaven” which Christ “builds”—of course for His people. There also is that everlasting abode of which Isaiah asks, “Who shall declare unto you the eternal place , but He (that is, of course, Christ) who walketh in righteousness, speaketh of the straight path, hateth injustice and iniquity?”
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 2.30
… He that walketh in righteousness, and holdeth back his hands from gifts; stopping his ears that he may not hear the judgment of blood; and closing his eyes, that he may not see unrighteousness: this man shall dwell in the lofty cavern of the strong rock; bread shall be given him, and his water shall be sure. Ye shall see the King with glory.”
33:15
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 75.4
4. From these facts you in your wisdom will realize how worthy of praise our dear Lucinius shewed himself when he shut his ears that he might not have to hear the judgement passed upon blood shedders,
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 125.19
… “whoso casteth a stone on high casteth it on his own head.” So when a slanderer sees anger in the countenance of his hearer who will not hear him but stops his ears that he may not hear of blood,
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 102
… heaven.” If however it is the influence of my calumniators which imposes silence upon you, you must listen to the other law which says “Thou shalt not honour the person of the mighty” and “Judge righteous judgment” and “Thou shalt not follow a multitude to do evil” and “He that shutteth his eyes from seeing evil and stoppeth his ears from hearing of blood.”
33:16
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 11
… and I will give thee the secret, hidden, invisible treasures, that they may know that I am the Lord God.” And “He shall dwell in a lofty cave of the strong rock.”
33:17
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 13
… “The King with His glory ye shall see,”—that is, Christ, doing deeds of power in the glory of God the Father; “and your eyes shall see the land from afar,”
sant'Ippolito † 235 d.C. Treatise on Christ and Antichrist 44
… = deficient) above all men; a man smitten and familiar with bearing infirmity, (for His face was turned away); He was despised, and esteemed not.” But His second advent is announced as glorious, when He shall come from heaven with the host of angels, and the glory of His Father, as the prophet saith, “Ye shall see the King in glory;”
sant'Ippolito † 235 d.C. A discourse by the most blessed Hippolytus, bishop and martyr, on the end of the world, and on Antichrist, and on the second coming of our lord Jesus Christ 42
… Come, inherit the kingdom prepared for you from the foundation of the world. Behold, my kingdom is made ready; behold, paradise is opened; behold, my immortality is shown in its beauty.
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 6.1
… Whosoever loves humility, shall be heir in the land of life. Whosoever wishes to make peace, shall be one of the sons of God. Whosoever knows the will of his Lord, let him do that will, that he may not be beaten much. Whosoever cleanses his heart from deceits, His eyes shall behold the King in his beauty .
33:18
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 13
… “and your eyes shall see the land from afar,” —which is what you do, being prohibited, in reward of your deserts, since the storming of Jerusalem, to enter into your land; it is permitted you merely to see it with your eyes from afar: “your soul,” he says, “shall meditate terror,”
33:20
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.20.4
… “Neither an elder, nor angel, but the Lord Himself will save them because He loves them, and will spare them: He will Himself set them free.” And that He should Himself become very man, visible, when He should be the Word giving salvation, Isaiah again says: “Behold, city of Zion: thine eyes shall see our salvation.”
33:1
1. VAE QUI PRAEDARIS! — Vae tibi, o Sennacherib! qui praedatus es Judaeam, jamque immines Hierosolymae; nam ibi vicissim tu praedaberis, non active sed passive, id est spoliaberis, et praedaberis Judaeis: vae tibi, superbe, qui victoriis insolens spernis et Judaeos et Deum Judaeorum! ipsi vicissim spernent et contemnent te, cum tua castra per Angelum subito caedentur, et quasi exsufflabuntur; imo filii tui spernent te, cum videbunt te castris exutum et profugum, teque occident. Allegorice, Sennacherib typus fuit primo, diaboli, quem Christus depraedatus est, inquit S. Hieronymus; secundo, persecutorum Ecclesiae, q. d. Qui vos spernit, persequitur et praedatur, o Apostoli, o Ecclesia! non vos spernit, sed me, et eum qui misit me, ac proinde ipse quoque a me praedabitur et diripietur. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Theodoretus, Procopius. Vae ergo tibi, o Nero! tu spernis S. Petrum et Paulum, tu eos multosque fideles obtruncas, tu primus in Christianos persecutionem moves: quare tu quoque sperneris a Deo, ab Apostolis, a Senatu, a populo Romano, qui conspirabit in necem tuam, teque ad mortem manu tua tibi consciscendam adiget. Vae tibi, o Domitiane! tu vexas et occidis Christianos: occideris et ipse a tuis, et in te tuaque omnis Flaviorum stirpe desinet. Vae tibi, o Aureliane, qui Christianos supplantas! capieris a rege Persarum, serviesque ei, eique equum ascensuro dorsum quasi scabellum praebebis. Vae tibi, o Deci! uris Laurentios, caedis Christianos: tu quoque infami clade caederis ab hoste. Vae tibi, o Maximiane, o Diocletiane, o Maxenti! adiget vos Christianus ad necem, ad restim. Vae tibi, o Juliane, qui duellum indicis Christo, eumque quasi Galilaeum vilipendis! veniet hora, qua ipse e coelo te transfigens coget te exclamare: Vicisti, Galilaee, vicisti. Vae tibi, o Valens Ariane, qui persequeris S. Basilium et Orthodoxos! persequentur te Gothi, et in casa latitantem comburent.
33:2
2. DOMINE, MISERERE NOSTRI. — Est oratio Isaiae (quam obiter quasi per parenthesin ex affectu inserit) ad Deum, ut Jerusalem a Sennacherib obsessae misereatur, et succurrat. TE ENIM EXSPECTAVIMUS, — in te spem omnem collocavimus, non in idolis, non in regum vicinorum auxiliis; a te uno opem et liberationem exspectavimus et exspectamus. ESTO BRACHIUM NOSTRUM IN MANE. — Hebraeum לבקרים labbekarim, id est in matutinis, in singulo mane, id est singulis diebus, q. d. Tuo robore quasi brachio nos defende quotidie, a summo mane usque in vesperam, contra assiduos et quotidianos hostium insultus. Sic to mane sumitur, Psal. LXXII, 14: «Et fui flagellatus tota die, et castigatio mea in matutinis» (hebraice est, labbekarim); et Psal. C, 8: «In matutino (id est quotidie mane et tempestive), interficiebam omnes peccatores terrae.» Glossa Interlinearis exponit «in mane,» id est in prosperitate: sequitur enim, «et salus nostra in tempore tribulationis:» tam enim in prosperis superbia, quam in adversis diffidentia et desperatione tentamur et oppugnamur, ideoque utrobique egemus Dei ope et auxilio. Recte enim dixit Ausonius in Periandri sententia: Si fortuna juvat, caveto tolli; Si fortuna tonat, caveto mergi.
33:3
3. A VOCE ANGELI (Hebraice, a strepitu et tumultu, qui scilicet factus est in castris, percutiente Angelo 185 millia Assyriorum) FUGERUNT POPULI. — Posset secundo verti, a voce multitudinis (hanc enim significat Hebraeum המון hamon) fugerunt populi: verisimile enim cum Angelo duce, qui percussit Assyrios, plures venisse Angelos, quasi milites et cohortes Dei. Redit post parenthesin ad stragem Sennacherib. ET AB EXALTATIONE TUA (id est a sublimi tua po- tentia, qua exaltans quasi manum tam validum ictum et plagam incuties Assyriis) DISPERSAE SUNT (id est dispergentur) GENTES, — scilicet militantes in castris Sennacherib.
33:4
4. ET CONGREGABUNTUR SPOLIA VESTRA SICUT COLLIGITUR BRUCHUS. — Bruchus non est locusta, sed ei similis: unde Hesychius ait bruchum esse speciem locustarum; estque sine alis. Quare non est ille quem Galli bruyant, sive bruchum, pueri Flandrice praedicatorem a murmure et bombo quem edit, appellant: hic enim est alatus, et plane alius a locusta. In Oriente frequens est bruchus, et maximam cladem afferens frugibus quas depascitur. Hinc dictus est bruchus a βρύκω, id est comedo, quasi βρύκος; unde a Nicandro vocatur σιτοδόρος, id est frumenti vorax. Quocirca rustici coguntur ibi colligere bruchos innumerabiles, collectosque in fossas protrudunt, terra obruunt et suffocant, q. d. Pari modo spolia vestra, o Assyrii! ea facilitate congregabuntur a Judaeis, qua a rusticis colliguntur bruchi, ut in foveam protrudantur: vos enim quasi bruchi vastastis Judaeam; unde pariter in foveam, scilicet in vallem Topheth (si credimus Hebraeis) compellemini, ibique ab Angelo caesi sepeliemini, eritisque praeda Hebraeis. De brucho plura dixi Joel. cap. 1, vers. 4.
33:5
5. MAGNIFICATUS EST DOMINUS (in tam gloriosa strage Sennacherib), QUONIAM HABITAVIT (habitat) IN EXCELSO (ac proinde excelsus ipse et magnificus excelsa et magnifica facit, atque ex excelso solio suo haec ima despicit: quia omnes hostes omnesque homines coram eo sunt quasi locustae, imo quasi pulices, quos talitro uno necare potest; et) IMPLEVIT SION JUDICIO ET JUSTITIA, — q. d. Declaravit Deus hac strage se justum et fidelem esse Sioni, quia plene praestitit ei opem et liberationem, quam per Isaiam promiserat; quare deinceps, quamdiu stabis, o Sion!
33:6
6. ERIT FIDES IN TEMPORIBUS TUIS. — «Fides,» scilicet tum Dei, hoc est ejus erga te fidelitas; tum tua, id est fiducia, qua toties opem Dei experta, deinceps omnia tua ei credes et committes, atque in eo conquiesces. Allegorice, haec spectant Christum (in eoque veriora sunt), cujus typus erat Ezechias, et sic per Sion accipe Ecclesiam. Ita Theodoretus, Cyrillus et Procopius, q. d. Christus implebit Ecclesiam justitia et sanctitate, «et erit fides,» id est, veritas promissorum Abrahae et Patriarchis factorum implebitur «in temporibus tuis,» o Messia, o Sion! id est o Ecclesia, quae es sponsa Messiae! est enallage personae, juxta Can. XVI. Sapienter Polybius, lib. VI: «Ille, ait, Reipublicae status optabilis et firmus est, in quo et privatim sancte innoxieque vivitur, et publice justitia ac clementia vigent;» et Plautus in Persa: «Si incolae bene morati sunt, pulchre oppidum munitum arbitror:» porro tales erunt, si princeps sit talis; nam, ut ait Quintilius, Declam. 4: «Haec conditio principum, ut quidquid faciant, praecipere videantur;» et Plinius in Panegyr. ad Trajanum: «Nec tam imperio nobis opus, quam exemplo;» et Velleius, lib. II: «Recte facere princeps cives suos, faciendo, docet. Rex velit honesta, nemo non eadem volet. Obsequium «enim» ut ait Tacitus, lib. III Annal., in principem, et aemulandi amor validior est quam poena ex legibus.» Ex adverso «vitia non solum ipsi principes concipiunt, sed etiam in civitatem infundunt: plusque exemplo, quam peccato nocent» (nimirum, unius culpa ab omnibus peccatur), inquit Cicero, lib. III De Legib. DIVITIAE SALUTIS SAPIENTIA ET SCIENTIA, — q. d. Tempore Ezechiae, et maxime tempore Christi, divitiae salutares non habebuntur aurum et argentum, sed sapientia, scientia et timor Domini, scilicet quod fideles Deum cognoscant, illumque timeant et colant. Ita S. Hieronymus et Procopius. Vatablus hunc versum ita vertit: erit stabilitas temporis tui, sive felicitatis tuae, id est perseverabis in felicitate, et robur salutum, id est successuum tuorum, erit sapientia et scientia: timor Domini, ipse thesaurus ejus, q. d. Israel omnia prospera experietur, si dederit operam sapientiae et cognitioni divinarum rerum, quae timorem Domini sequitur. Moraliter, nota non esse majorem thesaurum, nec donum majus timore Dei. Nam, ut ait S. Gregorius, lib. VI Moral. cap. XXVII: «Anchora cordis est pondus timoris;» et S. Hieronymus, ad Pabiol. de 42 mansion.: «Timor virtutum custos est;» et Tertullianus, lib. De Cultu femin. cap. II: «Timor fundamentum est salutis; timendo cavebimus, cavendo salvi erimus: qui sollicitus est, is vere poterit esse securus;» quin et S. Job, cap. XXVIII, vers. 28: «Timor, ait, Domini, ipsa est sapientia; et recedere a malo, intelligentia;» et Eccli. I, 20: «Plenitudo sapientiae est timere Deum, et plenitudo a fructibus illius;» et vers. 11: «Timor Domini gloria, et gloriatio, et laetitia, et corona exsultationis. Timor Domini delectabit cor, et dabit laetitiam, et gaudium, et longitudinem dierum. Timenti Dominum bene erit in extremis, et in die defunctionis suae benedicetur.» Nam «oculi Domini super metuentes eum,» Psal. XXXII, 18; et: «Firmamentum est Dominus timentibus eum,» Psal. XXIV, 14; et: «In timore Domini fiducia fortitudinis,» Proverb. XIV, 26; et: «Timenti Dominum non occurrent mala, sed in tentatione Deus illum conservabit, et liberabit a malis,» Eccli. XXXIII, 4. Quocirca S. Hieronymus serio monet Eustochium, scribens ad eam: «Nolo, inquit, tibi venire superbiam de proposito, sed timorem: onusta incedis auro, latro tibi vitandus est: stadium est haec vita mortalibus: hic contendimus, ut alibi coronemur; pacem arbitraris in terra, quae tribulos generat et spinas? Beatus ergo homo, cui donatum est habere timorem Dei: apparebo, vel alio puncto אראה arelam, id est quibus ostendam, id est ecce videntes mei. Nota secundo: Per videntes Hugo accipit Prophetas, S. Thomas cives habitantes in suburbiis, qui videntes tantas Sennacherib copias appropinquare, foris, id est extra urbem, clamabant, ut quisque sibi fuga consuleret. Tertio et aptius, Lyranus per videntes accipit speculatores Hierosolymae, qui videntes tantas Assyriorum acies adventantes, clamabant, ut rustici et qui foris versabantur, in urbem se reciperent. ANGELI PACIS AMARE FLEBUNT. — Hi sunt nuntii, quos Ezechias ad Rabsacen ducem Sennacherib misit pacis componendae causa, scilicet Eliakim, Sobna et Joahe: qui cum pacem a tyranno non impetrarent, sed minas, videntes urbi imminens excidium, fleverunt scissis vestibus, ut dicitur cap. XXXVI. S. Hieronymus per Angelos pacis accipit Angelos praesides templi Salomonis: hi enim doluerunt videntes illud esse in periculo tantae cladis; unde tempore Titi clamarunt: «Migremus hinc,» scilicet e templo jamjam evertendo. Allegorice, S. Hieronymus, Theodoretus, Procopius et Gregorius, lib. XXXIV Moral. cap. VII, per Angelos pacis, accipiunt Apostolos, qui pacem et gratiam Christi Judaeis annuntiarunt: hi fleverunt videntes Judaeos obduratos, et a pace ac gratia Christi derelictis transtulerunt se ad Gentes. Ita S. Paulus, cum optavit esse anathema pro Judaeis, Rom. IX, 3.
33:7
7. ECCE VIDENTES CLAMABUNT FORIS. — Ostendit quanta fuerit trepidatio et periculum Hierosolymae, cum eam obsedit Sennacherib, ut inde declaret quanta fuerit fides, clementia et potentia Dei eam liberantis. Nota primo: Pro videntes Hebraice est אראלם erelam; quod, primo, Hebraei et Arias volunt esse nomen Angeli: Hebraice enim erelam idem est quod videns fortis eorum. Secundo, Aben-Ezra et Forerius censent erelam idem esse quod Ariel, de quo cap. XXIX, vers. 1, id est leo fortis eorum, itaque vocari cives Hierosolymitanos. Tertio, Aquila, Symmachus et Theodotion erelam, accipiunt pro מראה להם ere lahem, id est apparete eis: quos noster interpres videtur sequi, q. d. Ecce quibus vit, ac «projecit» et evertit «civitates» Judaeae, atque non reputavit homines, cum Judaeos omnes vilipendit et contempsit, ut patet IV Reg. XVIII. Tertio, S. Hieronymus, Haymo et Sanchez accipiunt pactum, quod Deus cum Judaeis iniit, quo promisit se eorum fore protectorem: hoc pactum Deus ob peccata Judaeorum irritavit et fregit, ac Judaeos non reputavit homines, sed jumenta, inquit S. Hieronymus, utpote, qui non rationem, sed brutalem appetitum et concupiscentiam secuti, se quasi in bestias transformarunt, ideoque eos abjecit, et Chaldaeis mactandos objecit: aut, ut Sanchez, reputavit eos non homines, sed ut stipulas vanas, quae vento pelluntur; vel ut vasa testea figuli, quae confringuntur. Hic sensus, ut et secundus, appositus est.
33:8
8. DISSIPATAE SUNT VIAE. — Est mimesis: videtur enim esse vox legatorum Ezechiae plorantium, q. d. Omnia itinera metu Assyriorum deserta sunt, nusquam videtur viator, irritum est pactum: actum est de nobis et de Jerusalem, ac regno Judaeorum. IRRITUM FACTUM EST PACTUM. — Primo, Hugo intelligit pactum Judaeorum cum Deo, de lege Dei servanda, quod quia illi violarunt, hinc vastati sunt, juxta id quod minatus est eis Deus, Levit. XXVI. Secundo, S. Thomas, Lyranus et Forerius accipiunt pactum Sennacherib cum Judaeis initum, quod ipse post acceptam ab eis pecuniam viola-
33:9
9. LUXIT, ET ELANGUIT TERRA. — Pergunt legati flere ac dicere, quod Judaea lugeat, etc., id est sit squalida, deserta, sterilis. OBSORDUIT, — q. d. Silent agri, nulla in eis vox agricolarum, utpote profugorum, auditur, atque, ut Cyrillus et Hugo, silent voces cantorum et laudes Dei in templo. Romana legunt, obsorduit, id est inculta est, vepribus, loliis et sordibus repleta jacet. Unde noster Interpres Hebraeum קמל kamal, cap. XIX, vers. 6, vertit «marcescet;» Septuaginta, Chaldaeus et Recentes vertunt, excisa est sine ulla commiseratione. Hebraeum kamal praecise quid significet, non constat: nam tantum hic et cap. XIX reperitur.
33:10
10. NUNC CONSURGAM, DICIT DOMINUS, — rebus desperatis ostendam meam fidem et potentiam, divina manu medebor tantae cladi, et Sennacherib prosternam. Nota: Sic solet Deus sinere non tantum urbes et regna, sed et animas subinde per tentationem, quasi ad extrema, et ad desperationem adigi, tumque potenti gratia succurrit. Dicamus ergo in tentatione cum S. Job: «Dum spero spiro, etiamsi occiderit me, in ipso sperabo.»
33:11
11. CONCIPIETIS ARDOREM. — Deus pro Judaeis vindex insurgens hic adoritur Assyrios. Nota: Concipere ardorem, est machinari strages, rapinas, incendia, et omne quod hostile est: partus hujus conceptus est ipsa exsecutio et effectus, q. d. Concepistis animo, o Assyrii! excidium et incendium Hierosolymae: sed parietis stipulam, id est inanem rem et futilem, in ventum abibunt vestri spiritus tam minaces et ardentes, irriti erunt omnes vestri conatus et molimina: est proverbium. Secundo, apposite Forerius, Sanchez, et Delrio, adagio 758, q. d. Ignis quem animo concepistis, o Assyrii! non tam Hierosolymam inflammabit, quam vos: vos enim estis stipulae dignae et destinatae incendio. Simili modo dixit, cap. XI, vers. 18: «Succensa est quasi ignis impietas, veprem et spinam vorabit.» Ubi disce impium sibi ipsi parere malum, quod alteri struit, impiamque cogitationem esse quasi ignem, qui ipsum cogitantem afflat et adurit. Simili proverbio dicimus: «Fabrum constringi compedibus, quas ipse cuderat; et turdum sibi malum parere; quia ex ejus stercore viscum conficiunt aucupes, quo ipsum capiunt. Similia sunt: Colubrum in sinu fovere, alere luporum catulos;» et illud Eccli. XLII, 13: «De vestimentis procedit tinea, et a muliere iniquitas viri;» et il- lud Job cap. XIV, vers. 28: «Qui quasi putredo consumendus sum, et quasi vestimentum, quod comeditur a tinea.» Sicut enim vestis gignit tineam quae ipsam consumit, ita corpus mortale ex se gignit humores putidos qui illud corrumpunt; mortem enim gestamus in visceribus. Sic ira irascentem perdit, dum facit eum in gladios et mortem ruere: sic libido libidinosum, et omne scelus sceleratum trudit ad ardores gehennae.
33:12
12. ET ERUNT POPULI QUASI DE INCENDIO CINIS, — q. d. Peribunt et comburentur Assyrii, quasi spinae collectae, ut per ignem vertantur in cineres. Vatablus vertit, eruntque populi ut incendia calcis, id est similes lapidibus qui excoquuntur ut fiat calx. Tradunt Hebraei Assyrios ab Angelo igne occulto esse exustos, verbi gratia peste, ut tradit Berosus apud Josephum, lib. X, cap. II. Et sane illud innuit Isaias, cum toties eis ignem intentat. SPINAE. — Id est erunt quasi spinae. Hebraei enim saepe subaudiunt notas similitudinis, sic, sicut, quasi.
33:13
13. AUDITE QUI LONGE ESTIS. — Est hic post tantam stragem Assyriorum exclamatio, qua digrediens ad Judaeos aliasque Gentes, monet eos ut Deum Deique vindictam ac ignem, praesertim aeternum, timeant. 14. CONTERRITI SUNT IN SION PECCATORES, — q. d. Judaei aliqui hypocritae et impii territi sunt videntes tantam cladem Assyriorum, ac timuerunt ne Deus ipsosmet, utpote impios, pari furore plecteret: optassent ergo Deum non habere tam vicinum; quibus respondet Deus eos, si ignem illum Dei temporalem effugiant, in incendia gehennae aeternae ruituros. Ita Adamus et Forerius. Ubi moraliter nota: Qui cum Deo habitare vult, sciat eum esse ignem urentem et consumentem quidquid in homine carnale est et vitiosum; quare qui hunc ignem pati non vult, ei paratur ignis aeternus. Hunc sensum videntur exposcere verba; ait enim: «Conterriti sunt,» non caesi aut combusti. Secundo tamen, S. Thomas, Hugo et Sanchez haec referunt ad Assyrios, qui a Deo perterriti et caesi sunt in Sion, id est juxta Sion: iidem vocantur hypocritae, id est peccatores. Omnis enim peccator bonus videri vult, cum sit malus: ideoque est hypocrita. Rursum hypocritae, inquit Sanchez, quia, cum post debellatos Aethiopes appellerent Jerusalem, agerentque personam triumphantium; ea tamen ficta et personata fuit. Nihil enim habuerunt praeter inanem speciem fortitudinis, et vanissimos sonitus triumphantium. QUIS POTERIT HABITARE DE VOBIS CUM IGNE DEVORANTE? — Sicut in publico reorum supplicio concionator, qui reum ducit, populum rei supplicio adhortatur ut scelera caveat, ne in similem poenam incidat: ita Deus hic ex strage et igne Assyriorum monet omnes impios, q. d. Spectastis ignem temporalem, qui quasi momento necavit Assyrios: verum hoc spectaculo sapite: quod enim conti- git Assyriis, hoc imo longe gravius, continget post mortem omnibus impiis: in illos enim irae divinae ignis non terrenus, sed infernalis; non temporalis, sed aeternus desaeviet, ut semper in aeternis gehennae incendiis sint volutandi, nec tamen incinerandi, uti Assyrii, sed vivi semper permansuri et arsuri. Ita S. Hieronymus, Procopius et alii. Nota: Deus dicitur hic ignis devorans peccata et peccatores; quia est causa ignis inferni, qui aduret damnatos. Aliter Vatablus, ut sit vox Judaeorum, q. d. Quis pugnabit pro nobis contra hunc exercitum Assyriorum, qui ut ignis omnia devorat et perdit, quemque, vexilli loco, antecedit ignis? ignis enim in prunariolo praeferebatur castris, et regibus Assyriorum, Babyloniorum et Persarum, uti ex Xenophonte, Curtio et Tertulliano docet Sanchez: sed hic exercitus non potest vocari ardores sempiterni. QUIS HABITABIT EX VOBIS CUM ARDORIBUS SEMPITERNIS? — Quis est hic ignis devorans? qui ardores sempiterni? Dicant damnati, qui eos experiuntur, qui in iis versantur. Dic ergo, o Juda! o Caipha! o Herodes! o Pharao! o Caesar! qui sunt tui ardores sempiterni? quae est tua misera et paenosa aeternitas? Cruciamur igne et sulphure, et fumus tormentorum nostrorum ascendit in saecula saeculorum. O si daret Deus nobis unicum votum nostrum, nimirum impleat totum universum a terra usque ad coelum empyreum quaquaversum arena minutissima (unica nux capit decem millia arenularum, sive granulorum arenae), dicatque S. Michaeli, ut singulis mille annis unum granulum auferat: et cum hoc modo per innumera millia, imo milliones annorum, omnes has arenulas abstulerit, totumque orbem exhauserit, ut tunc unum gradum poenae, imo minimum quid poenae nostrae pariter auferat: ac rursum creet alium mundum aeque magnum, rursumque arenulis impleat, dicatque S. Michaeli, ut singulis mille annis granum auferat, et cum totam hanc molem arenarum totius orbis abstulerit, tunc secundum gradum poenae nostrae demat: creet tertio alium mundum; quarto, quinto alium et alium, faciatque similiter; demum creet tot mundos, quot granula arenae possunt esse in hoc mundo, eosque singulos totidem arenis usque ad summum impleat; et cum singulis mille annis unum granum auferendo, omnes hosce cumulos, omnes hosce mundos exhauserit, tunc finiatur aeternitas nostra, desinant poenae; et, si nolit nos beare, saltem non cruciet, imo in nihilum nos redigat. Hoc si detur nobis, gaudebimus, exsultabimus, feremus crucem nostram libenter, gehennae incendia patiemur, donec arenae istae omnes consumptae sint. Sed frustra optamus. Post omnes hosce arenarum montes, imo mundos, necdum finis, necdum medium, necdum principium aeternitatis nostrae, incendii nostri. Post haec omnia annorum millia et milliones, aeque magna, aeque longa, aeque integra, aeque infinita restat aeternitas nostra, nobis luenda in igne perpetuo. Manet, aeternumque manebit Judicium Judae, spretique injuria Christi. O Aeternitas! quam immensa, quam incomprehensibilis es! o Aeternitas, quam raro versaris in mentibus hominum! quamdiu terra erit terra, quamdiu coelum erit coelum, quamdiu Angeli erunt Angeli, quamdiu Deus erit Deus; tamdiu Judas et damnati ardebunt in igne sulphurante, in flammantibus incendiis, et tormentorum eorum non erit finis in saecula saeculorum. Hoc cogita dum te titillant gula, libido, ambitio; dicito: Non sum tam stultus, ut gutta, ut momento uno foedae voluptatis emam aeternitatem dolorum, aeternitatem poenae, et serae, heu! nimis poenitentiae: quia non sunt condignae voluptates, deliciae et veneres hujus temporis ad futuram poenam quae revelabitur in damnatis. Quod enim momentaneum est et leve voluptatis ebriorum, superborum, libidino- sorum, aeternum tormentorum pondus operatur in eis. Vere S. Augustinus, serm. I De S. Laurentio: «Quis, ait, nolit ad horam uri Laurentii igne, ut aeternum gehennae non patiatur incendium?» S. Bernardus ad sororem, De Modo bene vivendi, serm. 67, ei hoc contra luxuriam efficax remedium praescribit: «Memoria, inquit, ardoris gehennae exstinguat in te ardorem luxuriae.» Abbas Olympius cum cellam perexiguam incoleret, quam et aestus impetebat, et ciniphum aculeata turba, rogatus qui in ea tanto tempore moraretur? «Libenter, inquit, ista tolero, ut futuris cruciatibus eripiar. Ciniphes quippe perfero, ut immortalem effugiam vermem; ignem vero, sempiterni ardoris supplicia perhorrescens.» Ita Sophronius in Prato spirit. cap. CXLI. Venerabilis Beda in Histor. Anglorum, refert senem quemdam vitae restitutum in eremum concessisse, ubi super hominem austeram et religiosam vitam duxit. Increpabant eum vicini, quod se enecaret. Quibus ille in lacrymas solutus: «O utinam vobis datum esset ea videre, quae ego vidi! certo certius affirmo, has poenas nihil esse ad aeternas illas, quas vidi.» In Vitis Patrum, lib. VII, pag. 44, duodecim Anachoretae convenientes in unum dixerunt quisque suam meditationem, et stimulum quotidianum ad virtutem. Tandem duodecimus auditis undecim dixit: «Vos estis terreni Angeli, et coelestes homines. Ego vero his me indignum judicans, in infernum adjudicavi meipsum dicens: Esto cum his quibus dignus es; istis post modicum annumeraberis. Video ergo ibi pares gemitus, et incessabiles lacrymas, quae a nullo referri queunt. Aspicio quosdam stridentes dentibus, et salientes toto corpore, et trementes a capite usque ad pedes. Et jactans me super terram, et amplectens cinerem deprecor Deum, nunquam casuum me illorum experimenta accipere. Video et mare ignis bullientis immensibile, et circumfluentes et mugientes, ut putent aliqui usque ad coelos attingere fluctus ignis, et in tremendo illo mari innumerabiles homines dejectos ab agrestibus: et una voce omnes illos clamantes et ululantes simul, quales nemo super terram ululatus et voces unquam audierat: et sicut arentia omnis virgulti cremare: misericordia Dei se avertente ab illis propter injustitias eorum. Et tunc lamentor hominum genus, quod audeat loqui vel cuilibet attendere, tantis mundo repositis malis. Et in his teneo mentem meam, luctum meditans, quod ait Dominus, indignum me coelo et terra judicans, reputansque quod scriptum est: Factae sunt mihi lacrymae meae panes die ac nocte.» Alius quidam insignis Abbas in eremo rigide vivens, rogatus: «Quomodo sustines laborem hunc?» respondit: «Totus labor temporis mei, quem hic sustineo, non est idoneus comparari ad unam diem tormentorum quae peccatoribus in futuro seculo praeparantur.» Ibidem lib. V, capite VII De Patientia. Theodoretus in Philotheo, cap. XXVIII, narrat se vidisse Thalelaeum, qui cum maximo esset corpore, inclusit se rotae, quae alta erat cubitos duos, lata unum; ita ut collum non posset erigere, sed semper sederet incurvatus faciem habens annexam genibus: itaque jam sederat decem continuos annos. Rogavit eum Theodoretus: «Cur se ita affligeret?» Respondit: «Ego multis peccatis sum obnoxius, et audivi poenas, quae iis in futuro parantur: elegi ergo potius hic corpus castigare mediocri poena, quam exspectare illas longe majores, tum quantitate, tum qualitate. Illae enim involuntariae sunt: quod autem invitus quis patitur, hoc longe molestius est eo quod sponte et volens quis subit. Voluntas enim facit, ut poena sit minor, imo ut grata sit et allubescat.» Denique haec profunde crebroque meditans B. Isaias Abbas, tom. II Biblioth. SS. Patrum, orat. 29, ita lamentatur: «Vae nobis, quibus per ignem super maris undas ebullientem est transeundum, ut unusquisque nostrum in suo corpore accipiat prout gessit, sive bona, sive mala! » Vae nobis, qui tenebrosum illud, et materiae expers incendium, aeternumque atque amarum fletum, et stridorem dentium non consideramus. Ablato enim flammae splendore, Deus in illo igne relinquit urendi vim et obscuritatem, quo magis impii et peccatores crucientur. » Hei mihi misera anima mea! quoniam assiduus dolor et cruciatus cor meum affligit: quia malitia prudentiam immutavit, corruptio vicit incorruptionem, mendacium texit veritatem, mors vita superior fuit: terrena, caduca, brevia coelestibus et sempiternis sunt commutata: abjecta et odio digna, vera Christi charitate et gravitate dulciora sunt habita ac jucundiora. » Vae nobis, qui post conscriptas lamentationes, et fine mundi jam adventante, nec resipiscimus, nec eorum quae in adolescentia commisimus poenitentiam agimus, sed miserae senectuti majora et graviora in dies imponimus onera peccatorum!»
33:15
15. QUI AMBULAT IN JUSTITIIS. — Dat hic modum evadendi ignem devorantem et ardores sempiternes; si videlicet quis ambulet in justitia, etc. Porro omnia haec pendent et explentur vers. seq., ut ibi dicam. QUI PROJICIT AVARITIAM EX CALUMNIA. — Hebraice qui spernit opes oppressionum, id est opes quas avari per vim et calumniam extorquent. Ita Vatablus. ET EXCUTIT MANUS SUAS AB OMNI MUNERE. — «Tres sunt acceptiones munerum, ait S. Gregorius, IX Moral. cap. XXVI, ad quas ex fraude festinatur: munus namque a corde, est gratia captata a cogitatione; munus ab ore, est gloria per favorem; munus ex manu, est praemium per dationem. Sed justus ab omni munere manus excutit: quia in eo quod recte agit, nec ab humano corde inanem gloriam, nec ab ore laudem, nec a manu recipere donationem quaerit.» Hic sensus symbolicus est et moralis. Ad litteram enim Isaias ait de judicibus et similibus, qui non accipiunt munera, quae illiciunt ut feratur sententia contra vel praeter justitiam. QUI OBTURAT AURES SUAS NE AUDIAT SANGUINEM. — Hebraice, sanguines, id est caedes, id est homines improbos de caede patranda loquentes et consultantes. Aliter Sanchez, q. d. Ne audiat carnem et sanguinem, id est ne carnis concupiscentiae obediat. Sic et S. Gregorius, XXIII Moral. cap. XXV: «Quid est, inquit, obturare aures suas ne audiat sanguinem, nisi peccatis suadentibus, quae de sanguine et carne nascuntur, non praebere consensum? Iste in excelsis habitabit; quia quamvis eum adhuc caro in inferioribus retinet, mentem jam in sublimibus fixit. Munimenta saxorum sublimitas ejus; quia qui objecta desideria terrenae conversationis calcat, ad supernam patriam per praecedentium patrum exempla se sublevat. Et quia per contemplationis donum gratia spirituali satiatur, apte subjungitur: Panis ei datus est, id est refectionem spiritualis gratiae percipit, quia se a bonis infimis coelestia sperando suspendit.» ET CLAUDIT OCULOS SUOS NE VIDEAT MALUM, — id est qui omne quod rectitudini adversum est, non approbat, inquit S. Gregorius loco jam citato: videat ergo, id est videndo approbet. Est metalepsis, q. d. Tali recto, justo et probo viro Deus formidabilis non erit, nec infernus timori; quia talis:
33:16
16. IN EXCELSIS HABITABIT, MUNIMENTA SAXORUM SUBLIMITAS EJUS, — q. d. Habitabit in loco sublimi, instar saxi, fortissimo et munitissimo, puta in coelo et Ecclesia triumphante: mystice in Deo et in Christo, qui, ut aiunt Cyrillus et Tertullianus, lib. IV Contra Marcion. cap. LI, est petra super quam fundata est Ecclesia, «super montes,» id est super doctrina Apostolorum. Unde Vatablus pro sublimitas ejus, vertit, asylum vel perfugium ejus. PANIS EI DATUS EST, AQUAE EJUS FIDELES, — id est jugiter manantes, quae nunquam deficiunt et fallunt. Chaldaeus vertit, cibus sufficiens datus est ei. q. d. Nihil Beatis deerit, qualia sunt cibus et potus, quae in hac vita maxime necessaria sunt ad vitam tuendam. Est catachresis: Beati enim proprie non egent cibo et potu, nec comedunt et bibunt; sed Deus alet, id est conservabit eos sine cibo per se, et per gloriam ac dotes gloriosas in aeternum. Aliter S. Cyrillus et Procopius: Panis, inquiunt, est Christus, aqua est sacramentum Baptismi: haec duo nunquam in Ecclesia deficient. Et Justinus, Contra Tryphon.: Panis, ait, est Eucharistia. Sed haec symbolica sunt, non litteralia. REGEM IN DECORE SUO VIDEBUNT. — Rabbini sic exponunt: Pii Judaei videbunt regem Ezechiam cum gloria exsultantem caeso Sennacherib. Verum hic sensus exilis est, ad eum tamen alludit: nam proprie agit de Beatis, ut patet ex anteced. et sequent., q. d. Beati videbunt Deum, aut potius Christum regem suum, jam post crucem et mortem gloria et honore coronatum: quae visio mira eos recreabit. Haec enim omnia de gloria Beatorum optime accipiunt Procopius, Justinus, Contra Tryphon.; Prosper, De Praedict. part. III, cap. II, Cyprianus, lib. II Contra Judaeos, cap. XXVIII; licet Tertullianus, lib. Contra Judaeos, referat haec ad gloriam et miracula Christi, dum hic viveret. Vide Can. IX. CERNENT TERRAM DE LONGE, — q. d. Beati e coelo empyreo eminus respicient et despicient terram, quasi punctum in quo homines ambulant quasi formicae, quodque inter eos ferro et igni dividitur. Sane quotquot ibi sunt intuentur vastissimas illas coelorum machinas tot ocellis quot stellis fulgidissimis radiantes, et maxime spectant amplissimum, et omni genere rerum pulcherrimarum atque praestantissimarum instructissimum coelum empyreum: unde despicantur terrae exilitatem, vident et rident hominum labores et studia, quod muscas captent, quod rixentur de lana caprina, quod de terrae puncto in mille particulas secando concertent usque ad sanguinem et mortem, dicuntque: O quam angusti sunt mortalium termini! O quam angusti sunt mortalium animi! 18. COR TUUM MEDITABITUR TIMOREM. — Est conclusio praecedentium, q. d. O Sion! vel quisquis meditaris ea quae dixi de ardoribus sempiternis, de habitatione in excelsis, etc., si ea serio expendis, sane concipies salubrem timorem tum ignis istius, tum Dei vindicis. Pro meditabitur graece apud Septuaginta est μελετᾷ, id est studiose et serio cogito, expendo, curo, exerceo me in affectu timoris Dei, per hujus ignis meditationem in me excitando. UBI EST LITTERATUS? — q. d. Suasi meditationem timoris; quia sine eo frustranea et evanida est omnis scientia, sapientia, meditatio; ubi enim sunt magni et celebres illi litterati, periti in lege et doctores gloriantes inani sua scientia? ubi sunt Lycurgus, Aristoteles, Plato, Socrates, Cicero? ubi sunt Annas, Caiphas, Scribae et Pharisaei, partim qui ante, partim qui post Isaiam vixerunt? sane evanuerunt in sua vanitate et superbia, ideoque regem in decore suo non videbunt, sed ad ignem devorantem ibunt. Citat hunc locum S. Paulus, I Cor. I, 20. Vide ibi dicta. Aliter Pagninus et Vatablus vertunt, scilicet: Ubi scriba? ubi appensor? ubi numerator turrium? q. d. Judaei timidi et politice sapientes, qui suadebant deditionem faciendam Assyriis, eo quod numerantes et appendentes munitiones Hierosolymae ejusque cives, putarent eos non esse resistendo; hi ubi sunt? fugerunt ad Assyrios, cum eisque vel perierunt caesi ab Angelo, vel trepidi profugerunt in Assyriam.
33:19
19. POPULUM IMPUDENTEM (male Plantina legunt, imprudentem) NON VIDEBIS. — Redit ad vers. 17, quasi post parenthesin vers. 18; redit, inquam, ad Sionem coelestem. Alludit autem ad Assyrios, qui impudentes erant, arrogantes, et peregrina lingua loquebantur Judaeis, ut patet cap. XXXVI et cap. XXXVII, q. d. Hos deinceps non videbis, o Ezechia, o Judaei! eos enim auferet Deus. Verum per hoc vult significare ea quae fiunt in coelo, q. d. O Sion coelestis! o Beati! non videbitis ibi homines impudentes, superbos, barbaros, quos non intelligatis, sapientia destitutos, quales in hac vita Assyrios aliosque homines saepe cum dolore experti estis; omnes enim coeli cives erunt benigni, humiles, affabiles, sapientes; cum his erit ibi conversatio vestra, o quam suavis! quam jucunda! Ad coelum enim ab inferno avolavit Propheta, vers. 16 et deinceps. Idem patet ex versu sequenti. S. Hieronymus et Haymo haec quoque non male referunt ad Ecclesiam militantem, q. d. O fideles! o Christiani! in Christi Ecclesia non videbitis, non curabitis, non superabitis, deprimetis et confundetis impudentes Scribas, Pharisaeos, et Philosophos ac oratores Gentilium, qui sibi sophi, et alta sapere videntur. Nam horum sapientiam saecularem stultam esse, esseque insipientiam ostendet Deus per Christum et Apostolos, qui de- monstrabunt veram sapientiam sitam esse in Christo crucifixo. POPULUM ALTI SERMONIS. — Hebraice, populum profundum sermone ab intelligendo, id est cui sermo est obscurior, ut non intelligas «disertitudinem linguae:» Hebraice נלעג milag, id est blaesum vel balbum lingua.
33:20
20. RESPICE SION (vox Sion potest esse accusativi casus, aut vocativi; unde sequitur: «Oculi tui,» scilicet, o Sion! «videbunt,» q. d. O Sionidae! o Israelitae veri! respicite) CIVITATEM SOLEMNITATIS VESTRAE. — Haec civitas, primo, cum S. Hieronymo accipi potest Ecclesia militans: haec vocatur civitas solemnitatis, quia Christiano et justo quivis dies feria est et solemnitas ac sabbatum, ut uni Deo serviat et vacet. Secundo, significatur perpetua Ecclesiae firmitas, et firma perpetuitas per clavos et funiculos, per quos speciatim Theodoretus accipit Martyres et Apostolos, qui sua morte corpus terrae, animam coelo, virtutis exemplum posteris consignando, firmant Ecclesiam sicut funes in terram per clavos adacti, et sursum per tabernaculi latera diducti, illud stringunt et firmant. Unde S. Augustinus, in Psalm. XXXIII, explicans illud: «Extendens coelum sicut pellem;» post mortem, ait, mortuorum Apostolorum extensa est pellis, et coelum, id est doctrina coelestis. Nam tunc innotuit eorum veritas, virtus et sanctitas. «Extendit ergo coelum sicut pellem, quia doctrina pellibus scripta est, et tenditur, et sicut pellis, sic et tenditur sermo mortuorum; propagatur enim Ecclesia per martyria, et sanguis Martyrum est semen Christianorum,» inquit Tertullianus. Tertio, significat Ecclesiae charismata, cum ait quod Deus ejus erit rivus, fluvius et fons uberrimus. Quarto, significat ejus munimen, cum ait quod per eam non transibit navis, aut trieris hostilis; quia Dominus ejus judex, id est vindex, est contra diabolum. Verum S. Cyrillus, Procopius, Adamus et alii passim melius referunt haec ad Jerusalem coelestem; eam enim opposuit inferno, vers. 16. Unde ait: Respice, vel suspice coelum, vive memor coeli, vive quasi viator tendens in coelum; ac proinde coelestis sit tua vita, coelestis cogitatio, ut in omnibus actibus tuis coelum spectes, et coelestia spires. Cum ergo arduum quid occurrit, cum tentatio ingruit, cum crux gravior imponitur, respice civitatem coelestem; dicito: Feram, patiar, superabo quaevis dura et aspera: Sic itur ad astra. Ecclesiam ergo triumphantem vocat, primo, «civitatem solemnitatis nostrae;» quia in coelo erit perpetua solemnitas, perpetuum jubilaeum, perpetua laus et melodia Dei. Secundo, vocat eam «Jerusalem,» id est visionem pacis. Tertio, «habitationem opulentam;» quia omni decore, gratia, gloria, opibus omnibus abundat. Quarto, «tabernaculum, quod nequaquam transferri poterit,» id est firmum, stabile, perpetuum: cum hic domus nostrae et palatia temporanea sint, et cum tempore finem accipiant; hoc enim per catachresin significant clavi et funiculi: nam alioqui patet hos in coelo non esse, nec fore. Causam dat: «Quia solummodo ibi magnificus est Dominus noster,» q. d. Unus est ibi princeps et rex, scilicet Dominus, cujus omnia sunt magnifica, qui omnia sub se in pace et concordia, aeque ac in firmitate et duratione conservat et perpetuat. Secus fit in terris, ubi plures volunt esse magnifici, plures principes, tumque potentior vel callidior inferiorem evertit, uti monarchiae omnes eversae sunt. Quinto, «locus fluviorum rivi latissimi et patentes,» q. d. In Jerusalem non terrestri (haec enim laborabat aquarum penuria), sed coelesti, erit ingens fluvius, instar plurium fluviorum, ex quo rivi latissimi et patentes in omnem partem defluent; neque tamen per eos ulla navis, aut trieris hostilis transibit, quae urbis pacem turbet, vel opes diripiat. Aliter Sanchez, q. d. Civitas ista omnibus rebus abundat: ergo non desiderabit trieremes et remiges, qui ad beatorum civium usum et gaudia merces opportunas comportent. Alludit ad fluvium paradisi, qui in quatuor rivos et capita dividitur, Genes. II; unde tam eo, quam huc alludens S. Joannes, Apoc. XXII, ait: «Et ostendit mihi fluvium aquae vitae, splendidum tanquam crystallum, procedentem de sede Dei et Agni.» Fluvius hic significat exuberantiam donorum, gaudiorum et voluptatum, quae Deus et Christus in Beatos effundent. Dicitur fluvius «aquae vitae,» vel ut alii legunt, «vivae,» qui semper ex se, quasi ex vitali corde aut hepate, effundit aquam, sive qui semper fluit et nunquam deficit, qui, si urbem permeet, magnam illi amoenitatem et utilitatem affert; unde dicitur: «Fluminis impetus laetificat civitatem Dei.» Talis ergo fluvius in coelo erit visio beatifica, per quam Deus se, suaque omnia bona Sanctis communicat, suaque gaudia in eos effundit; unde Psalm. XXXV dicitur: «Inebriabuntur ab ubertate domus tuae, et torrente voluptatis tuae potabis eos;» et Isaiae LXVI: «Declinabo super eam quasi fluvium pacis, et quasi torrentem inundantem gloriam.»
33:22
22. DOMINUS ENIM JUDEX NOSTER. — Causam dat praecedentium, cur scilicet Sion coelestis pace, opibus et rebus omnibus sit abundatura; quia scilicet Deus ibi erit judex, legislator et rex, qui eam in perpetuum tuebitur et servabit: Deo autem quis resistet? quis eum lacesset?
33:23
(1) Ad securitatem et tranquillam pacis fruitionem indicandam utitur comparatione ex nomadum vitae genere desumpta. 23. LAXATI SUNT FUNICULI TUI. — Septuaginta et Chaldaeus vertunt, rupti sunt funiculi tui; Vatablus, laxati sunt rudentes tui, ut nec malum suum firmiter retinere, nec velum expandere possint. Redit Propheta ad argumentum capitis, puta ad tempora Ezechiae et Sennacherib, q. d. Laxabuntur quidem tabernaculi tui, o Sion! funes ab Assyriis; adeo ut convellendum videatur, id est, terrore Assyriorum concutientur civium Hierosolymae animi, ut deditionem cogitent; et «non praevalebunt,» scilicet Assyrii tibi, ait Sanchez; vel potius funiculi tui Assyriis; non poterunt eos urbe arcere. Sic malus ille, qui quasi statumen tabernaculi molem sustinet, pronus procumbet ut in eo mi- litare signum dilatare, id est explicare non possis; haec est regis Ezechiae, qui erat quasi columna Reipublicae, vires ita concisae et prolapsae sunt, ut exercitum in tutelam urbis cogere et instruere non possit: quo significat reliquas urbes Judaeae fuisse captas a Sennacherib, ut inde rex milites et opem evocare non posset, ad Jerusalem obsidione liberandam. Verum tunc fiet subito mira fortunae conversio: nam Assyrii, qui ad praedam Judaeorum inhiabant, caesi ab Angelo, praedae et spoliationi erunt Judaeis: quae adeo facilis et obvia erit, ut etiam claudi ad illam procurrant nec ullus vicinus, id est civis et habitator urbis (hoc enim est Hebraeum שכן sachen), se a spoliatione excuset, dicens: «Elangui,» id est langueo, non possum ire spoliatum Assyrios, quia «auferetur ab eo iniquitas,» id est, iniquitatis poena, puta infirmitas, captivitas, obsidio et oppressio hostium. Ita Sanchez. erunt in Christo: tuncque a populo ejus Hierosolymae, scilicet non terrenae, sed spiritualis, puta Ecclesiae, «auferetur iniquitas,» non enim lex Mosis, sed Christi gratia confert remissionem omnium peccatorum. Ita Adamus. Aliter haec accipiunt Chaldaeus, Vatablus, Forerius, Procopius et alii, scilicet non de Judaeis, sed de Sennacherib et Assyriis: rursum, funiculos et malum accipiunt non tentorii, sed navis; quasi comparet hic castra Assyriorum navi quae naufragium vitare nequit. Videtur enim pergere Isaias in metaphora navis hostilis, de qua immediate ante dixit: Non transibit per eum navis remigum, neque trieris.» Unde Forerius: «Quia, inquit, tyrannos navibus, quae vento, inflatis velis aut remigiis feruntur, comparaverat; hinc in metaphora persistens ad Assyrium convertitur, per cujus interitum ruinam diaboli et ministrorum ipsius intelligit: ipsiusque regem malo in navi comparat; principes vero ejus, funibus qui malum confirmant, instructas vero acies militum, velo ventis inflato: totum denique Assyriorum exercitum navi comparat.» Est ergo metaphora a navi, quae cum fatiscit et solvitur, laxantur et rumpuntur rudentes vi tempestatis, inquit Procopius; navis enim hic est tyrannus hostium; malus est rex; funes qui eum sustinent, sunt duces et principes; velum sunt instructae acies militum, ait Villalpando in Ezech. XXVII, pag. 10. Sensus ergo est, q. d. Laxati sunt funiculi tui, id est sustentacula tua, o navis et trieris hostilis! id est o congregatio Assyriorum, id est daemonum, infidelium et impiorum! ac consequenter non praevalebunt, sed rumpentur, ita ut ad malum signum, id est velum, extendere non queas vento, nec vexillum militi; utrumque enim significat vox signum, q. d. Omnino peribis cum tuis, et ibis in interitum, tum tempore Christi et Apostolorum, tuncque multi claudi, id est multi infirmi et imbelles, multarum Gentium spolia divident, et Ecclesiae militanti distribuent. Tum potius peribis in die judicii, cum Beati olim infirmi et claudi, jam validi et veloces, daemones et impios protrudent in tartara, et de illis triumphabunt; itaque quasi eorum spolia divident. Hic sensus est probabilis et congruus, nec priori cedit nisi in expositione distributionis praedae, quae proprie Beatis non competit, sed Apostolis et Ecclesiae militanti; tropice tamen Beatis competit. Sic enim Psalm. CIX, 6 et 7; et alibi dicuntur iidem calcaturi, bibituri, et manus suas loturi in sanguine reproborum. Quocirca Auctor Imperfecti apud S. Chrysostomum, tom. II, hom. 23 in Matth., in fine, per navim hanc maris, id est non Dei, sed saeculi accipit Ecclesiam haereticorum. «Quae licet, inquit, habeat praedicationem Dominicae crucis, invalidam tamen hanc arborem ejus ostendit; quia ubi non est veritas fidei, infirma crucis assertio est: unde inclinata et laxata vela ejus sunt ne-
os- COMMENTARIA IN ISAIAM PROPHETAM, CAP. XXXIV. tensa, quod nullo flatu Sancti Spiritus diriguntur. fragium mortis æternæ demergitur, quæ gubernari a Christo Domino non meretur, fique præda Et ideo hæc navis, amissio veræ fidei gubernaculo, dominantibus adversis spiritibus, in naudæmonibus et gehennæ.»
33:2
In parte ista incipit prædicere hostium destructionem: et primo ipsam destructionem; secundo destructionis effectum, 53 cap. Laetabitur deserta et invia. Prima in duas. In prima prædicti destructionem hostium principalium, scilicet Assyriorum; in secunda aliorum eis auxiliarium, 54 cap.: Accedite gentes, et audite. Circa primum duo. Primo prædicti destructionem Assyriorum; in secunda ingratitudeinem Judæorum ibi, Laxati sunt funiculi tui. Circa primum duo facit. Primo prædicti Assyriorum destructionem; secundo invitat omnes ad tanti facti considerationem, ibi, Audite qui longe estis. Circa primum duo facit. Primo praedicit poenam quam a Deo percepit; secundo quam aliis ipse contulit, ibi, Ecce videntes clamabunt foris. Circa primum tria facit. Primo comminatur Assyriis destructionem, ponens quaestionem, Nonne, et responsionem, Cum consummaveris fatigatus, quasi dicat, taedio affectus de multis victoriis. Matth. 7: « In qua mensura mensi fueritis, reme-tietur vobis. » Apoc. 15: « Qui in gladio occidi-derit, oportet eum gladio occidi. » Secundo in persona populi petit a Deo comminationis confirmationem, Domine, miserere.
33:3
Eccli. 56: « Glorifica-manum, et extende brachium. » Psal. 59: « Da nobis, Domine, auxilium de tribulatione. » Tertio ponit petitionis impletionem: primo ponens destructionem Assyriorum quantum ad exercitus, A voce, Angeli, multos interficientis, populi, Assyrii, qui residui fuerunt. Supra 51: « Et pavebunt-principes ejus fugientes. » Quantum ad spoliorum directionem, Et congregabuntur, a Judaeis, extra, o Assyrii. Supra 10: « Laetabuntur coram-te sicut qui lœtantur capta praeda, quando di-vidunt spolia. » Secundo destructionis fructum, scilicet Dei gloriam, Magnificatus. Psal. 56: « Magnificata est usque ad caelos misericordia tua, et usque ad nubes veritas tua. » Et hominum gratiam in rectitudine actus, Implevit, scilicet Dominus, judicio, quod est executo justitiae. Fides, quae est fundamentum justitiae. Supra 1: « Sion-in judicem redimetur, et reducent eam in justitia. » Oseae 2: « Sponsabo te mihi in justitia et fide. » Quantum ad perfectionem intellectus: Vivitiae salutis, sapientia, in divinis, scientia, in humanis. Prover. 5: « Pretiosior est sapientia-cunctis opibus. » Quantum ad ordinationem affectus, Timor, Eccli. 1.
33:6
« Timor Domini delect pec-caturn. »
Nota super illo verbo, Divitiae salutis, quia nos habemus divitias primo in Deo. Col. 2: « In ipso-sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae Dei-absconditi. » Secundo in sapientia, Proverb. 3: « Pretiosior est cunctis opibus sapientia. » Tertio in sanctorum collegio. Supra 15: « Pretiosior-erit vir auro, et homo mundo obrizo. »
33:7
Ecce videntes clamabunt foris. Hic ponit poenam quam aliis intulit: et primo describit poenam ab ipso inflictam quantum ad perturbationem hominum: Videntes, exercitus magnitudinem, foris qui habitant in suburbanis, angeli pacis, legati Ezechiae ad Rapsacen. Infra 36. Jer. 8: « Ecce vox clamoris-filiae populi mei de terra longinqua. » Quantum ad solitudinem viarum, Dissipatae.
33:8
Thren. 1: « Viae-Sion lugent, eo quod non est veniat ad so-lemnitatem. » Quantum ad infirmitatem pactorum, Irritum factum est pactum, scilicet quo Senacherib Ezechiam assecuraverat. Et ideo projecit, quasi contemnens eorum amicitiam, non repulavit, praesumptione cordis sui. Job 59: « Absorbet terram, nec reputat tubae sonare clangorem. » Quantum ad destructionem regionum, Luxit, et elanguit. Et ponit praecipue fertiles regiones.
33:10
Secundo ponit divinam resistentiam conatibus ejus, Nunc consurgam: et circa hoc tria ponit. Ex parte Dei resistentis propositum: Nunc, scilicet post
tanta mala quae fecit, consurgam, contra improbos.
33:11
Psal. 11: « Propter miseriam inopum et gemitum-pauperum nunc exurgam, dicit Dominus. » Secundo ponit frustratum Assyriorum consilium, Con-cipietis, idest cogitabitis alios ardere: parietis stipulam, idest, hoc sequetur quod vos comburemini: spiritus rester, idest indignatio, vorabit, scilicet carnem sub corio.
33:12
Psal. 7: « Lacum aperuit et-effodit eum, et incidit in foveam quam fecit. » Tertio ponit resistentiae, sive poenae modum: Et erunt populi quasi de incendio cinis: quia, ad literam, corpora eorum sunt in cinerem redacta: spinae, idest Assyrii, quia alios lacerabant. Malach. ult.
33:13
« Calcabitis impios, cum fuerit cinis sub plan-ta pedum eorum. » Audite qui longe estis. His invitat ad tanti facti considerationem: et primo ad considerandum liberantis divinae potentiae magnitudinem; secundo ad considerandum liberatae civitatis dignitatem, ibi, Respice Sion civitatem s lemnita/is nostra. Circa primum duo. Primo invitat ad considerationem suae potentiae, Audite. Infra 49: « Audite insulae, et attendite populi de longe. » Secundo ostendit potentiae signum, Contriti sunt peccatores, Assyrii scilicet. Jer. 19: « Conteram-populum istum et civitatem istam sicut conteritur vas figuli. » Quis poterit habitare de vobiscum igne devorante? Hic invitat ad considerandum idoncitatem ejus qui habitat cum Deo, ut ab ipso semper protegatur illaesus: et primo inquirit idoneum; secundo excludit indignum, ibi, Ubi est literaturus, ubi legis verba ponderans, ubi est doctor parvulorum? Circa primum tria facit.
33:14
Primo ponit quaestionem, Quis habitare poterit de vobis cum igne devorante? Deo scilicet, ut ab ipso non devoretur, sicut Assyrii. Deut. 4: « Dominus Deus tuus-ignis consumens est. » Secundo ostendit idoneitatem, removens tria ad quae Judaei proni erant: scilicet avaritiam quantum ad injuste ablata, Ex calumnia, et illiberalitatem quantum ad accepta, Et excutit. Secundo quantum ad crudelitatem in homicidiis: Qui obturat aures suas, ne audiat sanguinem.
33:15
Tertio quantum ad luxuriam: Et claudit oculos suos, ne videat malum.
33:16
Iste in excelsis, scilicet cum Deo. Tertio ostendit hujus habitationis utilitatem quantum ad quatuor. Et primo quantum ad alutudinem securam, quae tamen est contra consuetudinem altitudinis, Munimenta saxorum. Job 39: « In petris manet, et in praeruptis silici-bus commoratur, atque inaccessis rupibus. » Secundo quantum ad satietatem plenam, Panis. Gen. 49: « Aser panis pinguis. » Tertio quantum ad Dei visionem, regem, idest Deum.
33:17
Cant. 3: « E-gredimini filiae Sion, et videte regem Salomo-nem in diademate, quo coronavit eum mater-sua. » Quarto quantum ad affectionem sanctam, scilicet contemptum terrenorum: Oculi ejus cernent terram de longe, quasi longe sub se positant, per designationem. Et quantum ad divinam subjectionem: Cor tuum meditabitur timorem, filiale. Eccli. 1: « Timor Domini delectabit cor. » Et pos-sunt hæc exponi quantum ad eos qui habitant cum Deo in praesenti Ecclesia, vel etiam in triumphante. Vel aliter: Terra, scilicet viventium. Psalm. 26: « Credo videre bona Domini in terra-viventium. » De longe, quasi longe supra dignitatem naturae, vel idoneitatem multorum, nunc in spe, in futuro in re; et sic se tenet cum tertia. Nota super illo verbo, Spiritus vester ut ignis, quia Deus dicitur ignis: primo purgans. Matth. 5: • Baptizabit vos Spiritu sancto et igne. • Secundo inflammans. Luc. 12: • Ignem veni mittere in ter- • ram. • Tertio condemnans. Deut. 32: • Ignis • succensus est in furore meo, et ardebit usque • ad inferni novissima. •
Item nota super illo verbo, Iste in excelsis ha- bitabit, quod sancti habitant cum Deo, primo pro- pter puritatem actionis. Psalm. 100: • Oculi mei • ad fideles terrae, ut sedeam mecum. • Secundo per haesionem amoris. Joan. 14: • Si quis diligit • me, sermonem meum servabit. • Tertio per e- minentiam contemplationis. Philip. 3: • Nostra con- • versatio in caelis est. • Quarto per gloriam frui- tionis. Psalm. 85: • Beati qui habitant in domo • tua, Domine. •
33:18
Ubi est litteratus? ubi legis verba ponderans? ubi est doctor parvulorum? Hic excludit indignum quantum ad illos qui praecipue digni videbantur.
33:19
Et primo eminentes in sapientia: Ubi est litteratus, eruditus in Philosophia; ubi legis verba ponderans, eruditus in scientia divina, doctor, instruens alios in erudimentis utriusque? 1 Cor. 1: • Ubi sapiens, • ubi scriba, ubi doctus? • Secundo eminentes in eloquentia, sed non sapientia, Populum alti sermonis.
33:20
Jerem. 5: • Ecce ego adducam su- • per vos gentem cujus ignorabitis linguam. • Respice Sion civitatem solemnitate nostrae. Hic inducit ad considerandum liberatae civitatis di- gnitatem: et primo quantum ad copiam bonorum, ponens quatuor quae sunt in caelesti vel militanti Ecclesia: scilicet cordium laetitiam, Civitatem so- lemnitatis. Supra 50: • Sicut vox sanctificatae so- • lemmitatis, et laetitia cordis. • Rerum opulentiam, Oculi tui videbunt. Supra 32: • Sedebit populus • meus in pulchritudine pacis, in tabernaculis fi- • duciae, in requie opulenta. • Immobiletatis gra-
tiam, Tabernaculum Clavi: loquitur secundum si- militudinem tabernaculi quod affigitur clavis et funibus, qui dissolvuntur quando transferri debet. Dan. 7: • Potestas ejus potestas aeterna, quae non • aufertur; et regnum ejus, quod non corrum- • petur. • Et hujus assignat rationem, quia solum- modo Dominus est qui valet transferre, et alii non poterunt Psalm. 47: • Magnus Dominus, et • laudabilis nimis. • Aquarum abundantiam, Locus fluviorum, idest divinarum monitionum; rivi, di- versi modi participationum. Psalm. 45: • Fluminis • impetus laetificat civitatem Dei. • Hoc tamen Judaei totum fabulose referrent ad auream Jerusalem. Secundo quantum ad immunitatem malorum, Non transitib. Remigum, quorumlibet hostium, qui quandoque consueverant per mare terram promis- sionis infestare. Trieris, navis habens tres ordines remorum.
33:22
Et assignat causam: Dominus enim judex, judicans ab adversariis. Zach. 9: • Ecce rex tuus • venit tibi mansuetus. • Laxati sunt funiculi tui. Hic praedicit ingratorum Judaeorum destructionem primo a Romanis faciam: et ponit tria. Primo im- potentiam ad resistendum: Laxati, idest praeparati, funiculi, ut te contra Romanos defendas. Loquitur secundum similitudinem navis quae paratur ad eun- dum. Malus, arbor navis, idest templum, in quo pretiosa vasa et vela fuisse noscitur. Thren. 1: • Dedit me Dominus in manu, de qua non potero • fugere. • Secundo directionem spoliorum ab ho- stibus, Tunc dividetur, a Romanis. Claudi; quasi dicat: Nullus erit sic imponentes inter eos quin prae- dam vestram diripiat. Joel. 5: • Infirmus dicat, • quia ego fortis sum. • Tertio remissionem pec- catorum hostibus, Populus, scilicet Romanus, justi- ficatus comparatione malitiae Judaeorum. Ezech. 16: • Justificasti sorores tuas in omnibus abominatio- • nibus tuis quas operata es. • Vel loquitur con- tra Idumaeos, qui non poterunt praevallere contra Judaeos, sed magis ab ipsis spoliabuntur tempore Machabaeorum; et populo Judaeorum remittetur ini- quitas. Infra 40: • Completa est malitia ejus. •
33:1
Anc. — Vae Assur, iure talionis punietur ; Deus suis benigne succurret, fugient Assyrii spoliis relictis; maxima exsistet gloria Dei et salus populi (33, 1-6). Terra quidem palaestinensis magna affligitur solitudine et vastitate ; at demum Deus iis qui omni auxilio destituti sunt miro modo opem ferens hostes destruet; peccatores terrore contremiscent, iusti autem secure habitabunt regnique splendorem videbunt renascentem (33, 1-17). Ipsi calamitatem transactam laetis animis revolvent et spe delectabuntur certo confisi, fore ut urbs sancta etiam in posterum potenti Dei auxilio ab hostium direptione defendatur (34, 18-22). — Nunc utique Ierusalem calamitate fere opprimitur ; at ex ea urbs ditior ac sanctior evadet. Ita v. 23. 24 per modum epiphonematis. Hoc quoque sermone animos apte praeparari ad calamitatem assyriacam riteque de ea edoceri in aperto est. lam eo ipso quod Assyriis iterum adeo distincte interitus denuntiatur, fides et spes piorum roboratur; quod autem propheta in eo interitu maximam exhiberi cernit gloriam Dei eiusque opus insigne, ne ad exterorum auxilium et fiduciam confugiant, graviter et efficaciter admonentur. Denuo calamitas angustiaeque quae instant ob oculos iis ponuntur; tela enim praevisa minus nocent et ea praedictione fit, ut animi in ipso rerum turbine firmi constantesque perseverent. Quare opem quoque a Deo ferendam pluribus egregie describit ; impios interitu ostenso terret; pios laeta spe et felicitate subsecutura consolatur eosque docet, qua ratione ex divinae providentiae consiliis de iss adversitatibus iudicari oporteat. Hisce ergo et similibus quae in hoe sermone exprimuntur vates muneris sui ad theocratiam stabiliendam constanter memor animos popularium erudire et indole menteque vere theocratica imbuere satagit.
33:2
v. 2 « Domine miserere nostri, te enim exspectavimus ; esto brachium nostrum in. mane et salus nostra in tempore tribulatio- ^is »! — brachium i. e. auxilium, opitulator; imploratur Deus qui olim in brachio excelso, in magnitudine brachii, extento brachio populum suum ex ergastulo Aegypti redemit (cf. Ex. 6, 6; 45, 16. Deut. 4, 34; 5, 15; 1, 19 etc.), ut hoe brachium suum exserat matutinis singulis i. e. singulis diebus ; « quoties dies illuxerit, illucescet quoque in nobis tua misericordia », uti Sanct. bene hebr. explicat. Petitionem sequitur professio fiduciae in Deo collocatae, ut inde discant quibus demum gratia Dei et misericordia iure speranda sit, quae igitur ipsi praestent oporteat. Haec professio simul continet rationem quae, ut Sanct. advertit, divinam clementiam inflectere vehementer solet, quia nimirum non speraverint in gentium idolis aut. Aegyptiorum viribus, sed in uno Deo spem salutis totam reposuerint. Et quam prompte Deus preces cum fiducia fusas sit exauditurus et quam praeclaram opem laturus, propheta ad eandem fiduciam animis ingerendam egregie prosequitur
33:3
v. 3 « a voce angeli fugerunt populi et ab exaltatione tua dispersae sunt gentes »; — hebr. a voce strepitus diffugiunt populi i. e. Deus tumultum et terrorem hostibus immittet, ita ut fugiant; compara quae de rege Assyriorum 31, "1 dicuntur : « ecce ego dabo ei spiritum et audiet nuntium et revertetur ad terram suam ». Deus dicitur surgere, quando efficax fert auxilium ; sufficit, ut surgat (hebr.) et gentes iam in omnem ventum impotes disperguntur; ita potentia Dei et facilitas qua hostes conterit oculis subiicitur (cf. 30, 48. 31; 91, 8). In textu vulg. statim exprimitur cladem illam per angelum iri inflictum. Quomodo S. Hier. ut ita; verteret adductus sit patet ex 31, 36 et eius verbis quibus ad nostrum locum utitur : « a voce enim angeli quem Symmachus ita ut in hebr. scriptum est transtulit amun (yn2r), quem Hebraei Gabrielem autumant et habere etymologiam populi, fugit Assyrius ». Neque aliae versiones angelum h.1. habent; LXX & ewviy «c9 oófoo sim. Syrus, Aq. et Theod. &xà eov; &yXov. Quare versionem vulg. hoc loco meri interpretamenti censu haberi oportet. Quam turpiter et celeriter terrore Dei correpti fugam sunt capturi, propheta ex spoliis relictis depingit. Vivido sermone hostes compellat
33:4
v. 4 « et congregabuntur spolia vestra sicut colligitur bruchus, velut cum fossae plenae fuerint de eo »; — tam facile tamque abundanter; ergo morte et fuga praecipiti hostes disparuerunt. Victoriam praeclaram et spolia uberrima sperantibus in Deum promittit ; cf. v. 23; erit sicut olim 4 Reg. 71, 16. Hebr. verte et colligentur spolia vestra collectione bruchi, sicut discursus locustarum current ad ea (cf. Mald. Mar. Malv. et recentiores) i. e. ingens civium hierosolymitanorum numcrus sedulo cursitabit ad spolia colligenda. fore ac tot spolia hostium fuga et terrore Domini dispersorum ; in altera vero sedulitas, fervor, studium, alacritas depingitur, qua cives ab hostibus liberati ad spolia capienda current vel potius advolabunt. Hac demum acceptióne, ut bene adnotat Drechsl., sententia haec omnino redditur concinna; pone enim pro "EN verbum finitum, concinnitas tum aderit solum, si passive accipitur, uti habes in interpretatione S. Hier. In altero membro S. Hier. vocem 23 explicuit eo modo quo usurpatur Ier. 14, 3 fovea, cisterna, puteus, uti Mar. bene monet, et pv?2 etc. derivavit a pv redundare (Ps. 65, 10. Ion. 2, 24; 4, 13); unde origo eius versionis facile perspicitur (cf. Schegg). — Active prius membrum accipiunt Del. Naeg. Rohl. : spolia capietis, sicut locustae omnia abrodunt. Hostibus ita prostratis et fuga dispersis maxima habebitur et agnoscetur Dei gloria et salus populi
Sermo propheticus hoc loco vertitur in Assyrios eodem modo quo 10, 5; est enim Assur virga qua Deus utitur ad populum suum castigandum et erudiendum, sed quam eruditione peracta confringit et abiicit. Assur enim insolentia et superbia, crudelitate et oppressione multis se illigavit culpis, quare demum iure talionis iustissimas exsolvet poenas. Unde ad pios spe roborandos vates dicit v. 4 « Vae qui praedaris ! nonne et ipse praedaberis? et qui spernis, nonne et ipse sperneris? cum. consummaveris depraedationem, depraedaberis; cum fatigatus. desieris contemnere, contemneris »! — hebr. vae vastator et tu non vastatus ! (eousque), raptor et te non. diripuerunt vel oppressor et te non oppresserunt ? i. e. eousque impune Assur grassatus est, nondum debitas luit poenas de tot iniuriis aliis illatis; quare exclamatione hac et oppositione vates divinam appellat iustitiam, ut suo munere fungatur; statimque iusta retributione Assur iri punitum subdit : cum consummaveris vastans, vastaberis ; cum compleveris oppressionem, oppriment te (hebr.) i. e. vastationem utique et oppressionem inferet Assur tamquam virga qua Deus populum erudire vult; at ea peracta ipse Assur eadem poena prosternetur; cf. 40, 9 seq. — Prius versus membrum nimis restringunt, qui eo dici volunt immerito Assyrios aggredi Iudaeam, cum ipsi a Iudaeis non sint oppugnati vel vastati (Mar. Malv. Kn. Hitz.); sed verba in universum prolata sensum fundunt et universalem et multo meliorem : Assyrios eousque impune aliis iniuriam intulisse, qua re simul innuitur, quanta insolentia et arrogantia Assyrii venturi sint ad terram conculcandam (cf. 10, 77). Formam qn: explicant hiphil syncopatum cum dagesch dirimente pro snas, uli revera teste Ges. in Thes. ling. hebr. p. 888 4 codd. legunt ; à quandoque posse excidere non est improbabile (cf. 3, 8. Deut. 14, 33). Verbum n non solum apud Arabes, sed etiam apud Hebr. exstitisse, ex Iob 15, 29 constat. Quare mulii textum mas. retinent (Ros. Hitz. Drechsl. Del. Naeg. Rohl.) verbumque explicant consequi, perficere. Alii tamen notionem perficiendi quae nostro loco omnino exigatur voci inesse negantes et advertentes alibi in membris parallelis inter sese excipere nm et no» (cf. Is. 16, 4 ; sim. 29, 20. Dan. 9, 24?), rescribendum censuerunt qn 525 (cf. Doederlein, Lowth, Ges. Maurer, Ewald, Kn. Cheyne), cui voci utique finiendi vis inest. Chald. eo loco praebet : cum fatigatus desieris diripere, diripient te ; unde aliquibus (Cappello, Houbig.) placuit coniicere snw52 à voce nN5. Etiam Sym. praebet vay xoxi&cn; ; unde quoque orta esse videtur S. Hier. versio. Praedictionem preces excipiunt, quibus sacer vates popularibus praeit exemplo, qua ratione Deus sit implorandus et quales sensus foveri oporteat
33:5
v. 5 « magnificatus est Dominus, quoniam habitabit in excelso ; implevit Sion iudicio et dusiitia » ; — hebr. quoniam habitans in excelso implevit... uti in excelso thronum habet, ita facinore excelso magnitudinem suam et maiestatem omnibus declaravit; opus Dei excelsum est iudicium et iustitia, ut ius restituatur, ut status ille efficiatur quem Deus adesse vult. Bene notat Sanct. : « iudicavit iusta de Sennacherib, qui suae potentiae omnia arrogantissime tribuebat; ostendit se iustum esse in Sion, cum complevit cumulate quod pollicitus saepe fuerat » (sim. Lap. Men. Tir.). Gloria Dei in hac Zustitia maxime relucet ; quae sint bona ei intime connexa, explicatur
33:6
v. 6 « et erit. fides in temporibus tuis, divitiae salutis, sapientia et scientia ; timor Domini ipse est thesaurus eius » ; — nota, quantopere indolem spiritualem, regenerationem et sanctitatem morum, cognitionem Dei rerumque divinarum vates efferat, talia unice commemorans, non regni splendorem, potentiam, gloriam bellicam. Primo loco ponitur fides, fidelitas, qua scil. constanter legem Dei pietatemque sequantur; ex tali constantia enascentur divitiae et incrementa salutis et abundantia benedictionis Dei ; priore obcaecatione ablata (29, 10 seq.) adest intelligentia consiliorum Dei (cf. 11, 2) maiorque cognitio Dei ; fons autem ille inexhaustus et thesaurus ex quo bona haec profluunt continuoque servantur est (imor Dei, cultus religioque qua Deo debitus habeatur honor. Est enim timor Dei initium et consummata perfectio sapientiae, est sicut paradisus benedictionis (cf. Prov. 4, 71; 9, 10 ; 43, 33. Iob 28, 28. Eccli. 1, 11. 22; 19, 18; 91, 13; 40, 98). Timore Dei in felici illa periodo constituitur tAesaurus populi, ex quo quaecumque ad vitam beatam requiruntur largissime illis affluant ; thesaurum talem iam non in foedere cum extraneis neque in apparatu bellico quaerent, verum ibi, ubi ex indole theocratiae a Deo rege institutae unice reponitur, in cultu et religione Dei. Cum in hoc versu aperte habeatur enumeratio bonorum, singula membra, uti fit in vulg., distincte sunt recensenda, Is. 33, 6-1 511 prout etiam. Syrus et Chald. rem concipiunt et multi interpretes explicant secuti S. Hier., dum alii iungunt : firmitas temporis vel regni consistit in salutari fortitudine, in scientia etc. (cf. Mald. For. Malv. Drechsl.). Uti sacer vates iam saepius explicuit quae bona subsecutura sint cladem assyriacam (29, 20; 30, 18 seq. 31, 1; 32, 4 seq.), ita hoc quoque loco illa commemorata ad bona transit altiora, quaeillo beneficio Deus populo suo conferre vult. Talis autem nexus ex ipsa notione theocratiae habetur. Urbs enim Ierusalem ab incursu hostili servatur propter foedus Dei cum populo initum, propter theocratiam ibi in suo quasi centro constitutam ; sed foederis et theocratiae bona quae demum eum hominibus communicanda sunt in illo ordine altiore continentur.
33:7
v. 1 « Ecce videntes clamabunt foris, angeli pacis amare flebunt » ; — hebr. en, heroes eorum foris vociferantur (eiulant), nuntii pacis amare flent ; Sermoest de legaiis ad pacem eum Assyriis componendam missis qui re infecta redeuntes et de periculi magnitudine minime dubii iam foris, extra urbem, et publice clamores tollunt, immo animorum moerorem et timorem lacrimis pandunt; agi scil. de tali legatione missa ad regem Assyriorum, veteres interpretes iam rite viderunt (cf. S. Thom. Osor. For. Malv. Sa, Mald. .Sasb. Pint. Sanct. Lap. Men. Tir.), in eo solum a recentioribus discrepantes, quod-rem referunt ad legatos ad Rabsacen missos, qui scissis vestibus redeunt ad Ezechiam eique verba Assyrii insolentia plena nuntiant (4 Reg. 18, 18-37), dum hi illos intelligunt legatos qui tributum a Sennacherib exactum ad eum perferunt, sed nihilominus regem Assyriorum ipsius urbis deditionem exposcere et mala gravissima minari regi populoque nuntiant (cf. 4 Reg. 18, 14). In textu vulg. intellige videntes vel illos ipsos nuntios qui Assyriorum potentiam et arroganiiam viderint et eo terrore perculsi eiulantes ab itinere redeunt, vel qui vastitatem in regione iudaica viderint et iam gementes ad urbem confluunt, vel « speculatores qui videntes tantas Assyriorum copias clamabant » (Lap. Men. Tir.); verum prior expositio maxime plana et 512 Is. 33, 1-9 obvia videtur et cum hebr. consonans et parallelismo verborum commendata. In hebr. habetur pow ; S. Hier. notat : « verbum hebr. arellam pro quo Aquila et Symmachus et Theodotio interpretati sunt. apparebo eis extremam syllabam dividentes et legentes are lahem, Hebraei significare angelos arbitrantur ». Similiter eliam Syrus et Chald. verbum explicant ; LXX vero verbum a 7? !imere derivasse videntur. Jam For. Malv. Calm. illam proponunt explicationem (de qua Lap. quoque mentionem iniicit) quae hodie fere communi consensu recipitur : nomen esse idem quod osx 2 Sam. 23, 20 leo Dei i. e. heros (ef. Kn. Del. Naeg. Rohl. Troch.). Formam ipsam quae in textu mas. habetur non omnes eadem ratione explicant ; aliis enim est nomen collectivum (For. et explieant dagesch ex analogia. cum ib a 575 et sim. ; alii dagesch referunt ad veterem illam acceptionem, de qua iam S. Hier. scribit. Alii scribendum censent vel mox, uti aliqui codices apud de Rossi. ferunt, alii Cow vel DoNtN (cf. Naeg.). Ex forma ONTN oriri posse vel ONTN vel etiam 5xh "N, exemplum "abes (id quod Naeg. monet) in voce Abner ex Abiner (1 Sam. 11, 50) et in Ebjasaph pro Abiasaph (1 Chron. 6, 8. 22 coll. Ex. 6, 24) ; sim. Ebjathar ex Abi jathar (1 Sam. 22, 20 et saepius). Virum fortem vocari leonem Dei etiam apud Arabes usuvenire monent (Bochart, Hieroz. II p. 1 ed. Ros. Ges. Thes. p. 141). Talem referri nuntium a legatis res est eo maioris tristitiae, quia tota regio iam belli incommoda quam maxime est experta
Idem argumentum vates denuo pertractat. Iterum enim redit ad ingruentem calamitatem, ad vastitatem ab Assyriis inferendam, vel si malueris, sermonem ita explica, ut invasione Assyriorum iam facta et magna regionis parte iam devastata, dum omnia bellico tumultu et timore completa sunt, vatem ea concionatum esse dicas. Quanta iam adsit afflictio (cf. 29, 2; 33, 1), oculis subiicitur
33:8
v. 8 « dissipatae sunt viae, cessavit transiens per semitam, irritum factum est pactum, proiecit civitates, non reputavit homines » ; — i. e. viae publicae vastatae sunt et derelictae, cessat viator (hebr.), iam ubique commercio hominum interrupto solitudo cernitur; frustra dona adeo larga regi Assyriorum oblata sunt (cf. 4 Reg. 18, 14), non stat promissis, pactum repudiat; civitates iam plurimas cepit; incolas servitute et captivitate abripit (4 Reg. 18, 13) et revera gloriatur Sennacherib in inscriptionibus suis a se ex Iudaea ducenta millia hominum centum et quinquaginta abducta fuisse. Maximo contemptu ludaeos prosequitur, quare quasi nihil reputat illis fidem datam non servare. Inter ceteras regiones prae-. sertim vastatae et afílictae sunt regiones septemtrionales et regio maritima quae est inter Caesaream et Iloppen; neque mirum cum per eas regiones maxima pars exercitus Assyriorum iter fecerit (cf. quae notata sunt ad 10, 28). Unde
33:9
v. 9 « luxit et elanguit terra ; confusus est. Libanus et obsorduit et factus est Saron sicut desertum et concussa est Basan et Carmelus » ; — quam maxime ad tristitiam excitandam et calamitatis magnitudinem demonstrandam facit, quod regiones alias florentissimae misere iam prostratae, lugere, sordescere (arescere hebr.), in desertum redigi omnemque arborum ornatum abiicere Basan et Carmelus (hebr.) dieuntur. « Saron omnis iuxta Ioppen Liddamque appellatur regio, in qua latissimi campi fertilesque tenduntur » S. Hier. Libanum montem revera fuisse ab Assyriis vastatum, ex 31, 24 quoque elucet ; regionem Carmeli quoque afflictam fuisse ex itinere exercitus fere necessario sequitur; difficilius erit idem de regione Basan affirmare. Attamen non improbabile videtur, etiam in regionem illam orientalem aliqua Assyriorum agmina irrupisse. Nullo autem pacto versus ita cum Del. Rokl. Naeg. intelligendus est, ut nihil aliud dicatur nisi silvas arboresque propter autumni tempus folia excutere; proinde sermonem prophetae autumno esse habitum. Sed cum autumno semper excutiantur folia, quid hoc sibi velit ad tristitiam et angustiam exag ggerandam vel ad Assyriorum impetum declarandum, nemo dixerit. « Solet Deus quo illustriora sint suae potentiae atque benignitatis opera, permittere ut homines in eum articulum deducantur, ut omni tentato consilio fateantur teneri se undique atque omnes sibi interclusos esse ad salutem aditus... Hoc idem legati et cum ipsis cetera multitudo fatebatur » (Sanct.); quare opem ferre vult Deus
33:10
v. 40 « nunc consurgam, dicit Dominus ; nunc exaltabor, nunc sublevabor » ! — nota triplicem emphasin; cf. 30, 18; 33, 5. Ps. 11, 6. Repetitione trina et certissima praedictione spem acuit propheta fore, ut quando ab humana, industria nulla se ostendit ad salutem via (Sanct.), proxime adsit Dei auxilium, qui de throno suo ac quiete surgere et tremenda sua ma:estate hostes prosternere dicitur. Atque quantopere hoc Dei verbum certissimam promittat victoriam, propheta laeta contra hostes exclamatione profitetur
33:11
v. 14 « concipietis ardorem, parietis stipulam; spiritus vester ut ignis vorabit vos » ; — hebr. concipitis fenum 1. e. consilium volvitis e& machinamini quod non succedet : conceptio est deliberatio, partus est exsecutio operis (Malv.) ; omnia eorum conamina feno et stipulae, quisquiliis comparantur, quia effectu carebunt; immo furor ille quo ardent non cives hierosolymitanos, verum ipsos vorabit; « vos ipsi ad incendium vestrum materiam congeritis, vos flatu vestro ignem protinus excitabitis qui vos repente devoret atque consumat » (Osor.). Ipsi suo se incendio excitato perdent. Triumphantis in modum Deique victoriam celebrantis idem repetit vates, quo maiore fiducia et spe mediis in tribulationibus afflictos civium animos erigat
33:12
v. 12 « et erunt populi quasi de incendio cinis, spinae congregatae igni comburentur »; — hebr. erunt. populi combustiones calcis (For. Malv. Vat. Mald. Mar.) i. e. sicut adusti lapides caleis in pulverem redigentur ; erunt sicut spinae succisae quae igni comburuntur (hebr.) ; ex tota illa pompa, ex magnifico illo saltu (10, 18. 34) nil remanebit, nisi cineres; tam facile totus ille apparatus concidit, quam spinae aridae succenduntur igni admotae. En, quanta Dei potentia, quanta populorum coram eo Haec autem Dei magnalia omnibus, alienigenis ac civibus Iuda, doctrinae sint et documento oportet. Quare iam inducit propheta Deum facta sua magnificantem et quae bona consecuta sint ex perditione inimicorum ostendentem (For.);
33:13
v. 13 « audite qui longe estis quae fecerim et cognoscile vicini fortitudinem meam »! — eos quoque qui longinqui fuerint praeclarum hoc Dei facinus agnovisse, discimus 2 Par. 32, 93 : « multi etiam deferebant hostias et sacrificia Domino in Ierusalem et munera Ezechiae regi Iuda, qui exaltatus est post haec coram cunctis gentibus » scil. post cladem assyriacam. Ad vicinos i. e. Iudaeos quod attinet, primo quid experiantur illa in tribulatione et clade peccatores, proponitur
33:14
v. 44 « conterriti sunt in Sion peccatores, possedit tremor hypocritas ; quis poterit habitare de vobis cum igne devorante? quis habitabit ex vobis cum ardoribus sempiternis »? — in hebr. ipsi peccatores tremefacti clamant : quis nostrum etc. ; cum iudicio in Assyrios exercito coniungi punitionem peccatorum in Sion, iam saepius monitum est (cf. 98, 18; 29, 14 ; 30, 13. 11; 392, 12). Deus se ignem devorantem praebuit Assyriis hostibus (v. 11. 12 ; 29, 30) ; hoc vindictae ac punitionis exemplo omnes qui hostes sunt theocratiae jure merito terrore concutiuntur prospicientes incendium illud Topheth Dei hostibus praeparatum (30, 33). Ad illud enim flammarum barathrum dirigi sermonem, ex ardoribus sempiternis colligitur. Fllius sortis horrore correpti, illud incendium horrendum etiam sibi ipsi imminere cernentes, tremebundi exclamant : quis habitabit ex nobis...? quis poterit illas sustinere flammas? De explicatione vide quae 30, 33 notata sunt de Topheth. Timorem istum esse salutarem, iam ex v. 13 sequitur et effieitur ex antecedentibus, quibus saepius clade Assyriorum impios quoque ex Iudaeis ad meliorem frugem reductum iri asseritur (cf. 29, 18: 80, 29; 31. 1792, 15). Dum peccatores iure contremiscunt, iusti pace ac securitate fruuntur ; ita secundo explicat vates, quomodo hi fortitudinem Dei sint cognituri (v. 13)
33:15
v. 19 « qui ambulat in. iustitiis et loquitur veritatem, qui pro- Vicit avaritiam ex calumnia et excutit manus suas ab omni munere, qui obturat aures suas ne audiat sanguinem et claudit oculos suos ne videat malum,
33:16
v. 16 iste in excelsis habitabit, munimenta saxorum sublimitas eius; panis ei datus est, aquae eius fideles sunt » ; — hac iusü viri descriptione et mercede subiuncta simul dari videtur responsum, quomodo incendium illud v. 14 possit evitari; ad quid igitur peccatoribus sit incoumbendum. Ad ipsam descriptionem cf. Ps. 14 et 23, 4. Primo id quod omnia complectitur vates ponit ambulare in iustitiisi. e. omnes vitae rationes omnemque sentiendi agendique modum ad normas in lege Dei datas exigere ac componere; subiunguntur variae huius generis totius species iis vitiis oppositae quae antea maxime perstringebantur (cf. 5, 8 seq. ; 29, 20; 32, 6); veritas atque sinceritas quae sit commercii inter homines quasi fundamentum et conditio effertur, pluribus describitur iustitia stricte dicta, qua omne lucrum ex oppressione aliorum repudiatur, omnis corruptio arceatur quam longissime; demum cura commendatur qua iusti invigilant sensibus, ne per hos quasi per portas odium aliaque scelera in animum intrent ; audire sanguinem 1. e. consulentibus caedem aures praebere (Mar. Osor. Calm.). Qui ita iustitiae operam dat, in securitate vivit quasi in arce alta atque munita, tutus ab hostium incursu (cf. Ps. 1*7) et Dei benedictione fruitur ab omni rerum inopia alienus ; aquae fideles sunt, quae nunquam ne aestate quidem deficiunt.Benedictio modo ad v. 8. 9 accommodato proponitur. Ne in ipsa quidem calamitate assyriaca illis defore necessaria, iam 30, 2U dictum - est. Praeter bona et commoda privata iusti etiam conditione meliore reipublicae delectabuntur et periodo illa liberationis et felicitatis gaudebunt
33:17
v. 471 « regem in decore suo videbunt oculi eius, cernent. terram de longe »; — hebr. cernent terram longinquitatum i. e. spatiosam, longe lateque patentem, ergo regnum amplum, ab invasione hosuli tutum, liberum ab occupatione hostium. Tempore invasionis et obsidionis « rex erat squalidus, ea soluta assumet regium apparatum » (Mar.), ad quod confer quod monet Malv. 2 Par. 32, 23; sim. Pint. : « regem Ezechiam quem antea sacco indutum viderant, in decore suo et maiestate videbunt », gloria fulgentem insidentemque solio magis magisque stabili post hostes fusos fugatosque, ut notant Calm. Rohl., et submotis undique hostibus quolibet licebit excurrere, non amplius metu hostili continebuntur in urbe, sed poterunt libere ambulare quovis (Sasb.) i. e. videbunt terram spatiosam. Haec utut vere dicuntur, tamen de Ezechia rege non valent nisi modo quodam imperfecto, quo bona meliora adumbratione quadam et inchoatione exhibeantur. Propheta enim hoc versu aperte redit ad id quod 32, 1 proposuerat; quare explicatio eadem hoc loco erit adhibenda. Unde iure advertunt typice hoc dici de Ezechia in eoque typice factum, perfectum autem esse et consummatum in Messia rege (cf. Mald. Mar. Malv. Sanct. Sasb. Pint. Gord.) ; alii tamen immediate et unice de Christo vel Deo in coelis clare viso interpretantur (cf. S. Hier. Cyr. Theod. Thom. Lap. Men. Tir. Troch. Loch).
33:18
v. 18 cor tuum meditabitur terrorem ; ubi scriba ? ubi ponderans ? ubi numerans turres ? tria haec ad oppressionem assyriacam referuntur ; ubi est? i. e.en quam cito et subito abacti sunt qui nos oppresserunt! Seribam intellige eum qui vel singulorum nomina pro exactione tributorum descripsit vel generatim tributorum rationes penes se habuit, eas praescripsit (ef. Mar.); ponderans is est qui inquirit in tributa soluta, inaurum argentumve, an omnia iusto constent pondere ; ad quod v. g. recole quae leguntur 4 Reg. 18, 14: « indixit itaque rex Assyriorum Ezechiae regi Iudae trecenta talenta argenti et triginta talenta auri ». Cum antecedentia et subsequentia (v. 19) aliquid molesti referant ex oppugnatione assyriaca, ad eandem quoque referatur oportet mumerans lurres; quo autem sensu, non adeo liquet. Forte intelligitur dux hostilis, qui ad obsidionem urbis praeparandam turres ac moenia urbis aceurate lustraverit, dimensiones et altitudinem eorum ad calculum duxerit, ut machinas et scalas apte admoveret (cf. Calm. Rohl. Troch. Kn. Del. Naeg. Bred.) ; vel qui turres numeraverit, ut pro earum numero penderetur tributum (Malv.) vel ut quae essent destruendae pro arbitrio ab Assyriis decerneretur (Drecsl.). Ex textu hebr. docemur, qualis sensus verbis vulg. sit subiiciendus v. 48 « Cor tuum meditabitur timorem; ubi est. Literatus? ubi legis verba ponderans? ubi doctor parvulorum »? — in versione S. Hier. legitur : ubi est scriba? legis verba explicationis causa perperam est adiectum. Literatum vel sapientem intelligere poteris ironice de iis consiliariis sapientibus qui auxilio ab Aegyptiis ferendo confisi spe sua maxima cum confusione exciderint (cf. 29, 44). Alterum membrum explicabis de pseudoprophetis qui falsa spe populum deludentes se verba Dei exponere iactabant (cf. 99, 410 — si scil. verba vulg. retinere volueris), eodemque modo tertium membrum vulg. intelligi potest. Sasb. Pint.) et verba haec suo instituto accommodare, quae ceteroquin satis diverso modo ab eo efferuntur. Singula praeteriti terroris et periculorum argumenta animo percurrere iucundum est (Calm.), unde
« Et haec olim meminisse iuvabit ». Calamitate wansacta mente ea recordatione iucunda recolunt quae antea sustinuerunt, simul secum mirantes quam subito gravissimum illud periculum evanuerit. Id quod in textu hebr. ad animorum sensus aptis exprimitur interrogationibus
33:19
v. 19 « populum impudentem non videbis, populum alti sermonis, ita ut non possis intelligere disertitudinem linguae eius, in quo nulla est sapientia »; — iam non vides saevum populum, cuius terror augebatur ex lingua ignota; cf. 38, 11; hebr. populus profundi labii, ita ut mon audias (intelligas), balbutiens lingua, ita ut non adsit intelligentia; in quo refertur ad sermonem. Describitur sermo qualis iis apparet, qui linguam non intelligunt, scil. tamquam sonitus quidam barbarus et murmur obscurum. Cum ex ipso linguae peregrinae sono terror sit auctus — hostis enim cuius linguam non intelligis, etiam magis terribilis est — cur linguae fiat mentio, facile patet. Est quidem lingua assyriaca aliquo modo cognata hebraicae nec pauca adsunt vocabula utrique communia; at nihilominus tanto discrimine in verbis formisque grammaticalibus inter se separantur, ut Hebraeis lingua fuerit peregrina. — Attende hoc novum vaticinandi genus quo propheta ad rem certissime futuram praedicendam eos describit sensus quibus calamitate peracta de periculo depulso gaudebunt. Iis sensibus et affectibus propositis nova subministratur piis materia consolationis. Hanc consolationem propheta docet colligendam ex ipsa urbe sacra, quae cum sit centrum cultus divini et divinarum promissionum, divina quoque protectione tuta consistet. Laudes urbis celebraturus sermone utitur affectu et amore in urbem pleno.v.
33:20
20 « respice Sion civitatem sollemnitatis nostrae; oculi tui vid?bunt Ierusalem, habitationem opulentam, tabernaculum quod nequaquam transferri poterit, nec auferentur clavi eius in sempiternum et omnes funiculi eius non rumpentur » ; — medio in turbine et vastatione assyriaca consistit urbs inconcussa et tuta, quia est 32Y2 mp quod nomen allusione facta ad *7v3 ON tabernaculum foederis (ubi Deus cum populo convenire solebat) urbi tribuitur propter templum et cultum in eo constitutum. Est scil. Dei tabernaculum, quia ibi in templo, uti olim in tabernaculo mosaico, nubes illa lucida, scliechina, umbra illa et signum divinae praesentiae requievit (cf. 3 Reg. 8, 10). Quare firmitas eius exemplo tabernaculi describitur. Firmitatem intellige illam, quae ex cap. 2 et 4 consequitur et quae theocratiae natura sua inest, quia regnum Dei est aeternum et inconcussum. In hebr. habitatio tuta, secura, cum allusione ad 32, 9; ergo ubi sit vera securitas et omnis confidentiae ratio, declaratur. noster »; — hebr. immo (quin potius) ?stic mobis est magnificus — lahve; ibi Deus sedem fixit, ibi magnificentiam suam et gloriam palam omnibus facere vult; nam ibi revelationem suam reposuit. Quare pro sua potentia et maiestate etiam urbem reddit munitissimam et tutissimam. Id imagine et allegoria propheta effert : « locus fluviorum, rivi latissimi et patentes ; non transibit per eum navis remigum neque trieris magna transgredietur eum » ; — est quasi urbs fluminibus circumdata et hostibus inaccessa; bene advertit For. : « quemadmodum Mesopotamia fluviis cireumquaque firmata est et sicut Aegyptus Nilo in omnes partes diducto, sic Deus, immo valentius multo Ecclesiam firmaturus est et futurus pro rivo amplissimo, ut sit Ecclesia extra omnem teli iactum ». Sed ea est securitas, ut nullo pacto navis nec parva nec magna ibi possit appellere bellumque inferre (cf. Mald. Mar.); vel ut Calm. explicat : « est nobis Dominus perinde atque amnis patens et rapidus quem ne vastissimae quidem naves iraiiciant; amnis erit navigiorum impatiens, qui traiici ab hostibus nequeat, ut nos aggrediantur ; amnis erit, inquam, fines regionis nostrae protegens, qui pro vallo erit contra hostium iniurias » (sim. For.). Habes in loco fluminum simul depictam regionem amoenam et fertilem ; nam ubi aquae sunt in regione orientali, ibi laeta quoque conspicitur plantarum pratorumque luxuries. Quare amoenitatem, abundantiam bonorum, secüritatem summam in ea allegoria quasi in unum colligit propheta ad laudes urbis theocraticae praedicandas. Tantis autem commodis urbs praecellit, quia ibi magnificus habitat v. 94, cuius magnificentia lam declaratur
33:22
v. 22 « Dominus enim iudex hoster, Dominus legifer noster, Dominus rez noster; ipse salvabit nóS$ » ; — iriumphantis in modum titulos illos recenset propheta, quibus fides et spes certissima innituntur : Deus causam populi suscipit et. tuetur, ipse rempublicam lege sua constituit, ipse est, rex eiusac vindex; ergo eius est opus inceptum perficere, iustam populi causam defendere, suam legem pro sua dignitate sancire ac fulcire, suum regnum tueri et gloriosum reddere, prout talem decet regem; ergo rationes adstruuntur valentissimae, ut plena fide omnes dicant: ipse salvabit nos. Atque hane fiduciam omnium animis ut imprimat, propheta omni studio adlaborat. — Quae omnia cum dicantur de urbe prout est centrum theocratiae, civitas Dei et caput regni Dei, quam apte transferantur et suo modo omnino valeant de Ecclesia Christi, quae est vera illa theocratia et verum regnum Dei ad omnes iam gentes extensum, non opus erit pluribus prosequi. Quare a vero non aberrant qui ea de Ecclesia explicant hisce in terris constituta ; extensione quadam suo modo alii eadem transferunt ad urbem coelestem Ierusalem (cf. S. Hier. Cyr. Theod. Euseb. Haimo, Sanct. For. Mald. Osor. Lap. etc.).. Demum epiphonematis instar sermonem summatim colligit, prius periculum instans civiumque impotentiam delineans, dein victoriam divinitus concedendam proponens ;
33:23
v. 23 « Laxati sunt funiculi tui et non praevalebunt ; sic erit malus tuus, ut dilatare signum non queas »; — nunc quidem funes tui laxati sunt, mon tenent firmiter malum suum, non expandunt signum (vexillum, velum) hebr.; vide Mald. Malv. For. et recentiores; metaphora navis pene fractae miseram depingit conditionem reipublicae iudaicae et civitatis: quae firma esse deberent in navi, rumpuntur ; navis iam malo est destituta et velis, ergo navigationi plane impar. Sed cum respublica ita sit viribus fracta et ruinae iam proxima, « (unc. dividentur spolia praedarum multarum ; claudi diripient rapinam;
33:24
v. 94 nec dicet vicinus : elangui ; populus qui habitat in ea, auferetur ab eo iniquitas » ; — en, qualis subito rerum mutatio ! non ruina, sed distributio sequitur praedae amplissimae et spoliorum opimorum, et adeo facilis, ut ipsi claudi praedam auferant. Vietoriam ergo facillimam Deus iis concedet ; ipse infirmitati civitatis medebitur ; iam non dicet incola (hebr.): infirmus sum ; omnis languor est ablatus, quia iniquitas quoque ablata est. Paucis totius rei eventum propheta complectitur : impotentiam urbis et conditionem fere . desperatam, auxilium Dei miro modo concessum, statum meliorem ac feliciorem qui subsecuturus sit. Hunc duobus declarat : languor aufertur, aufertur iniquitas. Tribulatione assyriaca peccatores vel morte puniti sunt vel emendati (cf. 28, 18. 19; 30, 18) ; pii autem fide sua et fiducia in Deo posita culpam illam quam Achaz cum maiore populi parte contraxerat (cf. 1, 3 seq.) Ezechia pio rege quasi duce expiarunt edocti sermonibus prophetae ; ergo causa ruinae est amota; omnia adsunt quibus reipublicae theocraticae status florens constituitur, cuius robur in eo consistit, ut populus sit sanctus. Bonum hoc expiationis et ablationis culpae et iniquitatis ultimo loco effertur, ut omnes sciant ad illud efficiendum omnia in administrandis sortibus populi Dei demum divinitus dirigi atque disponi. Interpretes sát multi in v. 29 ruinam cernunt descriptam et impotentiam Assyriorum (ef. Osor. Vat. Mald. For. Pint. Sa, Malv. Mar. Gord. Calm. Schegg, Troch. Kn..Ges. Reuss) ; qua in acceptione iam praeivit Chald. explicans eo tempore conterentur populi a fortitudine sua et erunt similes navi etc. Verum non satis intelligitur, quomodo eo in contextu qui totus est de Ierusalem, subito inferatur compellatio ad Assur directa. Deinde ipsa metaphora vel allegoria navis inutilis magis delineat statum quendam infirmitatis ; non exprimit casum repentinum vel ruinam subito factam ; at quotiescumque de clade assyriaca mentio fit, ea ita proponitur, ut percussio repentina, casus delineetur subitaneus (ef. 40, 33; 29, 17; 30, 91 seq. ; 31, 8; 32, 19). Quare omnino praeferenda est interpretatio, sermonem dirigi ad urbem Ierusalem (id quod pronomine quoque suffixo in hebr. et apud Syrum gen. fem. suadetur)J. Eam proponunt S. Ephr. Hier. Cyr. Theod Euseb. Procop. Haimo, Thom. (saltem de Iudaeis explicans) Sasb. Sanct. Lap. Tir. Rohl. Drechsl. Del. Naeg. Bred. et ea unice vera esse videtur. Nam lerusalem compellari funes tui cum tota oratio de lerusalem versetur quam proxime adiacet ; statum describi infirmitatis etimpotentiae, ad lerusalem spectat tempore calamitatis, prout in hac sermonum serie iam saepius occurrebat (cf. 98, 90 ; 29, 1-4. 44; 30, 5; 31, 3; 32, 10 seq. etin hoc ipso capitea v. 8). Hac acceptione vere habetur recapitulatio argumenti tractati summatim facta ; id quod in fine saepius fieri vidimus ; cf. 32, 19. De verbis haec pauca sufficiunt : 3? aliqui explicant substantivum basin, fnudamentum i. e. receptaculum mali nautici (cf. Ges. Thes. p. 694; Kn. Drechsl. Del.) uscóóuy», trabem obliquam qua recipiatur et sustentetur malus; ergo : funes non firmant trabem illam mali vel nautae non firmant. Alii adiectivum rectum interpretantur : non tenent rectum malum (cf. Naeg.). Signum Dl accipitur énienuoy aut x«pácruov, aut velum. Sectio altera : diversa impiorum piorumque sors. Cap. 34-35. Anc. — Tremendo Dei iudicio interituros esse vates praedicit populos hostes Dei, ipsum coelum eiusque ornatum iri obscuratum (34, 1-4). Hac annuntiatione generali praemissa Dei iudicium et ira in Edom quasi in exemplo et typo proponitur : populus caede interimetur (34, 8-8), regio horrenda vastitate prostrata et maledicto obruta iacebit ; verbum enim Domini irritum esse non potest (34, 9-17). Haec est sors impiorum. Sortem vero ac beatitatem piorum ita oculis subiicit, ac si desertum in florentissimum paradisi hortum mutetur, omnis languor et morbus et error a regione illa felicissima longissime absit et aeterna exsultatione incolae Deo laudes dicant (35, 4-10). Utraque hac sorte depicta propheta ob oculos ponit quis sit, ultimus rerum exitus pro impiis, quis pro piis, quid Deus illis, quid his praeparaverit. Idque eo verborum ornatu, ea sententiarum gravitate ac pondere prosequitur, ut nihil videatur excogitari posse efficacius aut. sublimius, uti jam Sanct. monet. Sermonis autem argumentum arcte ad antecedentia adnectitur et ex eis quasi sua sponte cousequitur. Iam enim saepius utramque sortem considerandam proposuit, hoc autem loco ea omnia, quae antea sparserat, colligit et auget et gravissima inter se oppositione ad animos commovendos vehementissime urget. Quare hac oratione omnem demum movet lapidem, ut contribules a. foedere aegyptiaco avocatos ad fidem Dei adducat. Unde sortem horrendam inimicorum Dei et amicorum eius beatitatem — considerandam exhibet et maximis dicendi luminibus illustrat : eligant igitur mortem vel vitam, supplicium horrendum vel felicitatem immensam! Sed cum animus refugiat a poenis et suppliciis et maxima necessitate feratur in beatitatem, utrum ab omnibus vehementissime desideretur, dubium non est : ergo plena fiducia totos se dedant Deo auctori omnium bonorum, caveant vindicis terrifici iram incurrere foedere antitheocratico! Quam apte igitur hic sermo sequatur et coronidis instar omnes antecedentes compleat animosque ad calamitatem rite subeundam praeparet edoceatque, ex ipso argumento elucet. Simul autem tam vivido dicendi genere et colore est compositus, ut eo iam nomine et Isaia maxime sit dignus et ad animos movendos natus factusque. Accedit quod duo haec capita iam Ieremiae (Ier. 25, 34 seq. 46, 10; 50, 277 et saepius) et Sophoniae (cf. Soph. 4, 1. 8; 2, 14) nota fuerunt; quare minime audiendi sunt qui ea Isaiae esse negant. li quidem ad nexum cum antecedentibus animum non advertunt, sed capita haec ex rerum serie quasi separata et avulsa considerantes prophetae nescio cui iuniori adscribunt (cf. Ges. Ros. de Wette, Hitz. Ewald, Kn. Umbreit) circa exsilii soluti tempus. Verum sicut capp. 24-97 antecedentia ita complent, ut ad particularia iudicia generale adiungant reliqua omnia in se complectens atque consummans, ita hic sermo quae antea tractata sunt modo quodam universali recolit et ad quem demum terminum omnia tendant egregie docet.
33:2
… Si legge spesso (non in senso composto) nella Bibbia (specialmente nei salmi 6,3; 30,10; 40,5.11; 55,2; 85,3; 118,29; 122,3; Is. 33,2; Bar. 3,2; Mt. 15,22; 17,15; 20,30.31). Occorre nella liturgia non prima della fine del sec. IV in Antiochia (s. Giovanni Crisostomo, in Mt. hom., 71,4; PG 58, 666; hom. 6,1 in I Tim.; …
33:7
5. I più oggi intendono l'enigmatico 'er'ēllām di Is. 33, 7, quale plurale di 'āri'ēl nel senso di «eroe» (v. sopra, 2): «i loro eroi (o: gli eroi) grideranno»; ciò sembra richiesto dal parallelismo con mal'ākē falām. …
33:9
Galaad (v.), a est dalla montagna dei Drusi. È un vasto piano di natura vulcanica, circondato da monti, cantato dai profeti per la sua fecondità, al pari di Galaad e Saron (Is. 33, 9; Ier. 50, 19; Mi. 7, 14; v. Ps. 67, 16 s.; Nah. 1, 4), celebre per i suoi pascoli popolati di tori (simbolo di ferocia e superbia; Ps. 21, 13; Ez. 39, 18), una volta ricoperto di foreste …
… sicuro riparo ai perseguitati (Am. 9, 2-3) e con i fianchi ammantati di ricca vegetazione, il C. è spesso ricordato nella S. Scrittura come simbolo di grazia e prosperità per la sua ubertosità, o come simbolo di desolazione per il suo disboscamento (Is. 33, 9; Ier. 4, 26; 50, 19; Am. 1, 2).
33:14
… Analoghi motivi sono svolti da Is. 14, 9-20; 33, 14; Ez. 32, 23; Zach. 5, 1-11; Mal. 4, 1-3.
33:17
La 7ª b. glorifica i «pacifici» (οἱ εἰρηνοποιοί). Εἰρηνοπούς (hapax nel greco biblico) risponde etimologicamente a pacifex; è colui che ama la «pace» (nel largo senso semitico, includente «incolumità» e «salvezza») e l'irradia intorno a sé. Essendo la pace frutto della giustizia (Is. 33, 17; Bar. 5, 4), il «pacifico», che è il vero giusto, si oppone all'ingiustizia (Prov. 14, 10 LXX). …
33:22
… Il primo di questi nomi è applicato rare volte al vero Dio (cf. Ind. 6, 25), ma compare in molti nomi propri teoforici, come 'Elba'al, Be'eljādhā' Be'aljāh ecc.; il secondo si legge in Deut. 35, 5; Is. 6, 5; 33, 22; 43, 15; Jer. 48, 15; Ps. 5, 3, ecc.; talvolta è specificato con riferimento al popolo eletto («re di Giacobbe», «re di Israele»), oppure con aggettivi, che determinano la maestà («re …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.