The wiseman exhorteth others by his owne example to seeke wisdom, 14. to decline from the wicked, and to imitate the iust, 23. to guide wel the hart, mouth, and feete.
1Hear, ye children, the instruction of a father, and attend, that you may know prudence.Figliuoli, ascoltate i documenti del padre, e state attenti ad apparar la prudenza.CHILDREN heare ye the fathers discipline, and attend that you may knowe prudence.Audite, filii, disciplinam patris, / et attendite ut sciatis prudentiam. 2I will give you a good gift, forsake not my law.Un buon dono farò io a voi: guardatevi dall'abbandonare i miei precetti.I wil geue you a good gift, forsake not my law.Donum bonum tribuam vobis: / legem meam ne derelinquatis. 3For I also was my father’s son, tender, and as an only son in the sight of my mother:Perocché io pure era tenero figlio del padre mio, e unigenito nel cospetto della mia madre:For I also was the sonne of my father, tender and as onlie begotten in my mothers sight:Nam et ego filius fui patris mei, / tenellus et unigenitus coram matre mea. 4And he taught me, and said: Let thy heart receive my words, keep my commandments, and thou shalt live.E quegli mi istruiva, e diceva: Da nel tuo cuore ricetto alle mie parole, e osserva i miei precetti, ed avrai vita.and he taught me, & sayd: Let thy hart receiue my wordes, kepe my preceptes, and thou shalt liue.Et docebat me, atque dicebat: / Suscipiat verba mea cor tuum; / custodi præcepta mea, et vives. 5Get wisdom, get prudence: forget not, neither decline from the words of my mouth.Fa acquisto della sapienza, fa acquisto della prudenza: non ti scordare delle parole della mia bocca, e non dilungarti da esse.Possesse wisedom, possesse prudence: forget not, neither decline from the wordes of my mouth.Posside sapientiam, posside prudentiam: / ne obliviscaris, neque declines a verbis oris mei. 6Forsake her not, and she shall keep thee: love her, and she shall preserve thee.Non la abbandonare, ed ella sarà tua protettrice, amala, ed ella ti salverà.Leaue her not, and she wil keepe thee: loue her, and she wil preserue thee.Ne dimittas eam, et custodiet te: / dilige eam, et conservabit te. 7The beginning of wisdom, get wisdom, and with all thy possession purchase prudence.Principio di sapienza egli è lo stadio di possedere la sapienza, e a spese di tutto il tuo comperar la prudenza:The beginning of wisdom, possesse wisdom, and in al thy possession purchase prudence:Principium sapientiæ: posside sapientiam, / et in omni possessione tua acquire prudentiam. 8Take hold on her, and she shall exalt thee: thou shalt be glorified by her, when thou shalt embrace her.Fa ogni sforzo per averla, ed ella ti ingrandirà: ella ti farà glorioso quando tra le braccia la stringerai:take quickly, and she wil exalt thee: thou shalt be glorified of her, when thou shalt embrace her.Arripe illam, et exaltabit te; / glorificaberis ab ea cum eam fueris amplexatus.
9She shall give to thy head increase of graces, and protect thee with a noble crown.Ella aggiungerà ornamento di grazie al tuo capo, e ti cingerà le tempie di illustre corona.She wil geue to thy head increase of graces, and with a noble crowne she wil protect thee.Dabit capiti tuo augmenta gratiarum, / et corona inclyta proteget te. 10Hear, O my son, and receive my words, that years of life may be multiplied to thee.Figliuol mio, ascolta, e fa con serva di mie parole, affinchè si moltiplichino gli anni della tua vita.Heare my sonne, and receiue my wordes, that yeares of life may be multiplied to thee.Audi, fili mi, et suscipe verba mea, / ut multiplicentur tibi anni vitæ. 11I will shew thee the way of wisdom, I will lead thee by the paths of equity:Ti indirizzerò per la via della sapienza, ti condurrò ne' sentieri della giustizia:The way of wisdom I wil shew to thee, I wil leade thee by the pathes of equitie.Viam sapientiæ monstrabo tibi; / ducam te per semitas æquitatis: 12Which when thou shalt have entered, thy steps shall not be straitened, and when thou runnest, thou shalt not meet a stumblingblock.E quando in essi sarai entralo non troverai angustia a' tuoi passi, ne inciampo al tuo corso.Which when thou shalt haue entered, thy steppes shal not be straytened, and running thou shalt not haue a stumbling blocke.quas cum ingressus fueris, non arctabuntur gressus tui, / et currens non habebis offendiculum. 13Take hold on instruction, leave it not: keep it, because it is thy life.Tieni costante la disciplina, non la abbandonare: serbala intatta, perché ella è la tua vita.Hold discipline, leaue it not: kepe it, because the same is thy life.Tene disciplinam, ne dimittas eam; / custodi illam, quia ipsa est vita tua. 14Be not delighted in the paths of the wicked, neither let the way of evil men please thee.Non prendere inclinazione ai sentieri degli empj, e non invidiare la loro via ai malvaggj:Be not delighted in the pathes of the impious, neither let the way of the euil please thee.Ne delecteris in semitis impiorum, / nec tibi placeat malorum via. 15Flee from it, pass not by it: go aside, and forsake it.Fuggita, non vi mettere il piede, tirati a parte, abbandonala:Flee from it, neither passe thou by it: goe aside, and forsake it.Fuge ab ea, nec transeas per illam; / declina, et desere eam. 16For they sleep not, except they have done evil: and their sleep is taken away unless they have made some to fall.Perocché non dormono se prima non han fatto del male, ed è tolto il sonno a costoro se non han procurato qualche rovina:For they sleepe not vnlesse they haue done il: and they take no sleepe vnlesse they supplant.Non enim dormiunt nisi malefecerint, / et rapitur somnus ab eis nisi supplantaverint.
17They eat the bread of wickedness, and drink the wine of iniquity.Mangiano il pane dell'empietà, e il vino bevono della ingiustizia:They eate the bread of impietie, and drinke the wine of iniquirie.Comedunt panem impietatis, / et vinum iniquitatis bibunt. 18But the path of the just, as a shining light, goeth forwards, and increaseth even to perfect day.Ma la via de' giusti, simile alla luce (che comincia a risplendere), la quale s'avanza, e cresce fino al giorno perfetto.But the path of the iust, as shyning light proceedeth euen to perfect day.Justorum autem semita quasi lux splendens procedit, / et crescit usque ad perfectam diem. 19The way of the wicked is darksome: they know not where they fall.Tenebrosa è la via degli empj: non sanno dove sia il (lor) precipizio.The way of the impious is darkesom: they know not where they fal.Via impiorum tenebrosa; / nesciunt ubi corruant. 20My son, hearken to my words, and incline thy ear to my sayings.Figliuol mio, ascolta le mie parole, e ai miei parlari porgi le tue orecchie.My sonne, heare my wordes, and incline thyne eare to my sayinges.Fili mi, ausculta sermones meos, / et ad eloquia mea inclina aurem tuam. 21Let them not depart from thy eyes, keep them in the midst of thy heart:Non li perdere di vista giammai: serbagli in mezzo al tuo cuore:Let them not depart from thyne eies, kepe them in the middes of thy hart.Ne recedant ab oculis tuis: / custodi ea in medio cordis tui: 22For they are life to those that find them, and health to all flesh.Imperocché sono vita per quei, che giungono a discoprirli; e per tutto l'uomo son sanità.For they are life to those that finde them, and health to al flesh.vita enim sunt invenientibus ea, / et universæ carni sanitas. 23With all watchfulness keep thy heart, because life issueth out from it.Con ogni vigilanza custodisci il cuor tuo, perché da questo viene la vita.With al garde keepe thy hart, because life proceedeth from it.Omni custodia serva cor tuum, / quia ex ipso vita procedit. 24Remove from thee a froward mouth, and let detracting lips be far from thee.Scaccia da te la malvagità della lingua, e lungi dalle tue labbra la detrazione.Remoue from thee a froward mouth, and let detracting lippes be far from thee.Remove a te os pravum, / et detrahentia labia sint procul a te. 25Let thy eyes look straight on, and let thy eyelids go before thy steps.Veggan diritto gli occhi tuoi, e te tue pupille facciano scorta ai tuoi passi.Let thyne eies see right thinges, & let thine eieliddes goe before thy steppes.Oculi tui recta videant, / et palpebræ tuæ præcedant gressus tuos. 26Make straight the path for thy feet, and all thy ways shall be established.Fa diritta carreggiata ai tuoi piedi: e in tutto il tuo procedere avrai stabiliti.Direct the path to thy feete, and al thy wayes shal be established.Dirige semitam pedibus tuis, / et omnes viæ tuæ stabilientur.
27Decline not to the right hand, nor to the left: turn away thy foot from evil. For the Lord knoweth the ways that are on the right hand: but those are perverse which are on the left hand. But he will make thy courses straight, he will bring forward thy ways in peace.Non torcere né a destra, né a sinistra: ritira il tuo piede dal male: perocché le vie, che sono alla destra il Signore le ama, ma quelle della sinistra sono storte. Or egli farà che diritto sia il tuo corso, e che tu felicemente ti avanzi nel tuo viaggio.Decline not to the right hand, nor to the left: turne away thy foote from euil. For our Lord knoweth the wayes that are on the right hand: but those are peruers, which are on the left hand. But he wil make thy courses right, and thy wayes he wil bring forward in peace.Ne declines ad dexteram neque ad sinistram; / averte pedem tuum a malo: / vias enim quæ a dextris sunt novit Dominus: / perversæ vero sunt quæ a sinistris sunt. / Ipse autem rectos faciet cursus tuos, / itinera autem tua in pace producet.
4:1
Calmet
Father. He shews the greatest respect for his parents, ver. 3. (Calmet)
4:3
Haydock
As. This is not expressed. (Haydock)
But Solomon was not the only son of Bethsabee, as St. Luke 3:23. specifies Nathan, his brother. See 2 Kings 12:24. Septuagint have "beloved in," etc.
4:4
Calmet
He. Hebrew is masculine. (Calmet)
Worthington
As David instructed his son, so the latter teaches all how they may learn wisdom. (Worthington)
4:7
Worthington
Beginning. The first part of wisdom is to desire it. For nothing hindereth from being just, but that justice is not desired. (St. Augustine, in Psalm 118:20.) (Worthington)
Haydock
"Wisdom is the principal thing; therefore get," etc. (Protestants) (Haydock)
Calmet
It is the one thing necessary. (Calmet)
Menochius
The pearl, to acquire which we must part with every thing else, if required, Matthew 13:46. (Menochius)
4:17
Wickedness. Acquired thereby, or they make sin their food, Proverbs 26:6.
4:18
Menochius
Day. They are children of light, (John 12:35.) and give edification, always advancing in virtue. (Menochius)
4:19
Calmet
Fall. They are unconcerned about sin, and neither avoid it, nor strive to repent. (Calmet)
4:22
Haydock
Flesh. All may derive benefit from their consideration. (Haydock)
4:23
Worthington
From it. As the heart is the principal part of the body, so the will is the chief power of the soul, from which good or evil proceeds. (Worthington)
A clean heart gives life, a corrupt one, death, Matthew 15:11, 19.
4:24
From thee. Neither detract, nor give any countenance to detractors.
4:25
Steps. Be attentive to thy own affairs, Proverbs 17:24.
4:26
Straight. Hebrew, "ponder." Examine what thou takest in hand, and walk not at random, Hebrews 12:13.
4:27
4:3
As Salomon was instructed by his father king Dauid so he teacheth others, the right order hovve to lerne vvisdom.
4:7
The first part of wisdom is to desire it. For nothing hinde rest from being •ust but that iustice is not desired S. Aug in Psal. 118. v. 20.
4:23
As the hart is the principal part of the bodie, so the vvil is the chiefest powre of the soule: from vvhich good or euil procedeth.
4:1
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 2
… for I give you a good gift, forsake ye not my word: for I was an obedient son to my father, and beloved in the sight of my mother
4:2
sant'Ippolito † 235 d.C. On Proverbs 1
It must be noted, that he names the law a good gift, on account of the man who takes gifts into his bosom unrighteously. And he forsakes the law who transgresses it; the law, namely, of which he speaks, or which he has kept.
4:5
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 52.3
… love her and she shall keep thee. Wisdom is the principal thing, therefore get wisdom, and with all thy getting get understanding. Exalt her and she shall promote thee. She shall bring thee to honor when thou dost embrace her. She shall give to thine head an ornament of grace: a crown of glory shall she deliver to thee.”
4:6
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On Virginity 20
… Strength and health he will not try to gain by bodily training and feeding, but by all that is the contrary of this, perfecting the spirit’s strength in the body’s weakness. I could tell also of the suitor’s gifts to the bride in such a wedding
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On Virginity 23
… but the man who acts as well as teaches, as the Gospel tells us, he is the man who is truly living, and has the bloom of beauty, and is efficient and stirring. It is to him that we must go, if we mean, according to the saying
4:7
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 39.5
… let us look at and reason upon God and things divine in a manner corresponding to this Grace given us. But let us begin our discussion of them from the most fitting point. And the most fitting is, as Solomon laid down for us; us; The beginning of wisdom, he says, is to get wisdom.
4:8
sant'Ippolito † 235 d.C. On Proverbs 1
… and the man who observes these, honours wisdom; and the reward is, to be exalted to be with her, and to be embraced by her in the chamber of heaven.
4:14
sant'Ippolito † 235 d.C. On Proverbs 1
The heterodox are the “wicked,” and the transgressors of the law are “evil men,” whose “ways”—that is to say, their deeds—he bids us not enter.
4:18
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 13
… For He saith, “Let your light so shine before men, that they may see your good works, and glorify your Father which is in Heaven.” ( Matt. v. 16 .) Now nothing is more full of light than a most excellent conversation. As one of the wise men has said, “The paths of the just shine like the light” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 12.9
9. “The ungodly walk in a circle round about” ( ver. 8 ): that is, in the desire of things temporal, which revolves as a wheel in a repeated circle of seven days; and therefore they do not arrive at the eighth, that is, at eternity, for which this Psalm is entitled.
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 9.120
… For this reason, addressing you with the greeting that is due to you, I hope that you are being exercised in these things which you have begun, so that that true sentence of Solomon may be fulfilled in you— The path of the just is as a shining light, and groweth unto the perfect day (
Pseudo-Clement The First Epistle of the Blessed Clement, the Disciple of Peter the Apostle 2
… bind them on thy neck, and thou shalt find favour for thyself; and devise thou good things before God and before men.” “The paths,” therefore, “of the righteous shine as the light, and the light of them advances until the day is perfect.”
4:23
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 3.2.4
… For Scripture testifies that the “devil had already put it into his heart to betray Him.” And therefore Solomon rightly commanded, saying, “Keep thy heart with all diligence.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 4.95
… “For there is no enchantment in Jacob, nor is there divination in Israel. In due time will it be declared to Jacob and Israel what the Lord will do.” And now, we who knew these and similar sayings wish to observe this precept with the mystical meaning, viz., “Keep thy heart with all diligence,”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 11.15
… The spring and source, then, of every sin are evil thoughts; for, unless these gained the mastery, neither murders nor adulteries nor any other such thing would exist. Therefore, each man must keep his own heart with all watchfulness;
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Life of Antony. (Vita Antoni.) 16
21. ‘And let us strive that wrath rule us not nor lust overcome us, for it is written, “The wrath of man worketh not the righteousness of God. And lust, when it hath conceived, beareth sin, and the sin when it is full grown bringeth forth death .” Thus living, let us keep guard carefully, and as it is written, “keep our hearts with all watchfulness
sant'Efrem il Siro † 373 d.C. Ephraim Syrus: Three Homilies 2.10
… and so agree thou with thy yokefellow. Rejoice not in men’s dishonour, that thou become not a Satan thyself. If evil should happen to him that hates thee, see thou rejoice not, lest thou sin. If thine adversary should fall, be thou in pain and mourning. Keep thy heart with all diligence,
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 1.3
10. Let us then guard our hearts, let us guard our mouths. Both have been written about. In this place we are bidden to take heed to our mouth; in another place thou art told: “Keep thy heart with all diligence.”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 22.25
… “If thou know not thyself, O thou fairest among women, go thy way forth by the footsteps of the flock and feed thy goats beside the shepherd’s tents.” You may be fair, and of all faces yours may be the dearest to the Bridegroom; yet, unless you know yourself, and keep your heart with all diligence,
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 79.8
… For such pride, however carefully concealed, is sure to break out in a contempt for fellow-servants as servants. I make these seemingly superfluous remarks that you may keep your heart with all diligence
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 125.7
… Yet even he was hindered by carnal desire and had to do what he would not. As one suffering violence he cries: “O wretched man that I am! who shall deliver me from the body of this death?” Is it likely then that you can pass without fall or wound, unless you keep your heart with all diligence,
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 130.8
But let us turn back to the passage first quoted, “If the spirit of the ruler rise up against thee, leave not thy place,” a sentence which is followed by these words: “for yielding pacifieth great offences.” The meaning is, that if the serpent finds his way into your thoughts you must “keep your heart with all diligence”
Sulpicio Severo † 420 d.C. The Doubtful Letters of Sulpitius Severus 2.11
… For she is holy, alike in body and in spirit, who sins neither in mind nor heart, knowing that God is one who examines also the heart; and, therefore, she takes every pains to possess a mind as well as a body free from sin. Such a person is aware that it is written, “Keep thy
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 13.10
For Holy Scripture supports the freedom of the will where it says: “Keep thy heart with all diligence,”
4:24
san Girolamo † 420 d.C. Jerome's Apology for Himself Against the Books of Rufinus 3.43
“Foolish men, while they desire injuries, become impious and hate wisdom. Devise not evil against thy friend. Be not angry with a man without a cause. The impious exalt contumely.
4:25
sant'Ippolito † 235 d.C. On Proverbs 1
… But wisdom embraces the soul also; for, says he, “love her, that she may embrace thee.” And the soul, by her embrace being made one with wisdom, is filled with holiness and purity. Yea more, the fragrant ointments of Christ are laid hold of by the soul’s sense of smell.
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 2.2
2. But some one will say, What can sin be? Is it a living thing? Is it an angel? Is it a demon? What is this which works within us? It is not an enemy, O man, that assails thee from without, but an evil shoot growing up out of thyself. Look right on with thine eyes
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 40
XXXVIII. Let us cleanse every member, Brethren, let us purify every sense; let nothing in us be imperfect or of our first birth; let us leave nothing unilluminated. Let us enlighten our eyes,
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.15
… To such, under the guise of a learner, it is well said in Solomon, My son, do nothing without counsel, and after it is done thou shalt not repent ( Ecclus. xxxii. 24 ). And again, Let thine eyelids go before thy steps (
4:26
Sulpicio Severo † 420 d.C. The Doubtful Letters of Sulpitius Severus 2.10
… In fine, cleanse thy feet, that they follow not the broad and ample way which leads to grand and costly worldly banquets, but that they tread rather the difficult and narrow path, which guides to heaven, for it is written, “Make a
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Two Letters Written by Augustin to Valentinus and the Monks of Adrumetum 2.5
… “Make straight paths for thy feet, and order thy ways aright. Turn not aside to the right hand nor to the left, but turn away thy foot from the evil way; for the Lord knoweth the ways on the right hand, but those on the left are perverse. He will make thy ways straight, and will direct thy steps in peace.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 13.9
… not of works, that no man may boast?” What is this too which is said: “Draw near to the Lord, and He will draw near to you,” and what He says elsewhere: “No man cometh unto Me except the Father who sent Me draw Him?” What is it that we find: “Make straight paths for your feet and direct your ways,”
4:27
sant'Ippolito † 235 d.C. On Proverbs 1
… And this has the name “right,” because an angel is called by a right (propitious) name. Do thou, says he, turn aside from evil, and God will take care of thine end; for He will go before thee, scattering thine enemies, that thou mayest go in peace.
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 6.11
… and then in the way of conduct, after the sound contemplation of what ought to be done, when action is produced which harmonizes with sound theory of conduct. And that we may the more clearly understand the text, “Make straight the way of the Lord,” it will be well to compare with it what is said in the Proverbs,
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.34
… so in the case of one of us, if he leans to either side, whether from vice or ignorance, no slight danger of a fall into sin is incurred, both for himself and those who are led by him. But we must really walk in the King’s highway, and take care not to turn aside from it either to the right hand or to the left,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 9
… Seest thou not how those who travel on such roads guard not only their feet, but their eyes also? For if he should choose to gaze on one side, though his foot stand firm, his eye becoming dizzy from the depth, plunges the whole body down. But he must take heed to himself and to his steps; wherefore he says, “neither to the right hand, nor to the left.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 2.57
Let us hold fast, then, the confession of this faith, without faltering or failure. One alone is there who was born without sin, in the likeness of sinful flesh, who lived without sin amid the sins of others, and who died without sin on account of our sins. “Let us turn neither to the right hand nor to the left.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 78.11
… He that “led them home in the cloud of the day, and in the whole of the night in the illumination of fire” ( ver. 14 ), is able also spiritually to direct goings if faith crieth to Him, “Direct Thou my goings after Thy word.” Of Whom in another place
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Twelve Books on the Institutes of the Cœnobia, and the Remedies for the Eight Principal Faults 11.4
… And so we are warned by Solomon, the wisest of men: “Turn not aside to the right hand or to the left;”
4:1
1. AUDITE, FILII, DISCIPLINAM PATRIS (Vatablus: correctionem paternam), ET ATTENDITE (haec mea documenta attento intentoque animo suscipite), UT SCIATIS PRUDENTIAM. — Hebraice, ut sciatis intelligentiam; Septuaginta, ut sciatis cogitationem; Aquila, intellectum: ut scilicet prudentiae dictamina de virtute probisque moribus in opus conferatis et reipsa exsequamini. "Disciplinam," Hebraice musar, id est castigationem, eruditionem, disciplinam, qua puerorum levitas castigatur et coercetur. Unde Septuaginta vertunt, audite, pueri, puerilem instructionem. Quocirca quia haec disciplina pueris et iis qui cupiditates suas more puerorum sequentibus ("parvi enim refert an aetate an moribus puer sis," ait Philosophus) molesta est, hinc identidem illos ad eam amplectendam hortatur, proponendo eis fructus et commoda. "Patris," id est mei ipsius, qui hic me gero ut pater filios suos severe, sed vere et probe instituens. Salomonem hic loqui patet ex eo quod subdit: "Nam et ego filius fui patris mei." Minus recte ergo Hugo, Beda et alii censent haec esse verba Dei. Sensus est, q. d. O filii, o discipuli, audite meam disciplinam de moribus castigandis et ad virtutis normam efformandis, quae carni quidem onerosa et ingrata accidit, sed spiritui utilis est et necessaria; ideoque a me quasi patre vestro paterno affectu et amore vobis traditur, ut vos non tam meos quam sapientiae filios efficiam, ut scilicet faciatis prudentiam: prudentia enim non tam in audiendo, quam in agendo et audita faciendo consistit: "Non enim auditores legis justi sunt apud Deum, sed factores legis justificabuntur," Rom. II, 13. Audite ergo me qui, Deo jubente, haec edico et quasi os divinum Dei jussa proloquor.
4:2
2. DONUM BONUM TRIBUAM VOBIS, LEGEM MEAM NE DERELINQUATIS. — Sic et Septuaginta. Verum Vatablus et Pagninus vertunt, doctrinam enim bonam propono vobis, legem meam ne relinquite; Galatinus, lib. II De Arcan. fidei, cap. v: "Documentum bonum dedi vobis," id est legem, inquit, nam non est bonum nisi lex; R. Levi: "Possessionem bonam dedi vobis." Hebr. enim lecach, a rad. lacach, id est accepit, proprie est res accepta vel accipienda, puta donum quod accipitur; et quia inter dona primas obtinet lex et doctrina, hinc passim pro ea sumitur. Donum ergo bonum est doctrina legis divinae jam tradita, et deinceps tradenda, quae tanquam eximium donum et bonum neutiquam est derelinquenda. Quocirca "diis, parentibus et praeceptoribus reddi aequale nequit," ait Aristoteles, quia scilicet parentes naturam, caeteri doctrinam contulerunt. Pro tribuam Hebr. est nattati, id est dedi, tradidi; sed Hebraei praeteritum crebro sumunt pro quolibet tempore. Nattati ergo idem est quod dedi, do et dabo, q. d. Si leges et monita mea suscipiatis, ruminetis et opere perficiatis, sentietis quantum illa sint donum, quantum sapientiae contineant, quantos fructus pariant.
4:3
3 ET 4. NAM ET EGO FILIUS FUI PATRIS MEI, TENELLUS, ET UNIGENITUS CORAM MATRE MEA: ET DOCEBAT ME, ATQUE DICEBAT. — Hebraice, tener et unicus ad faciem matris meae; Septuaginta, dilectus in facie matris meae. Hebraea ad liphne, id est in facie vel ad faciem, in margine habent libne, id est in filiis, et ita legendum vult Galatinus, lib. II, cap. v, q. d. Fui unicus in filiis, vel inter filios matris meae. "Et docebat me," non mater, hebr. enim est verbum masculinum ioreni, id est docebat me vir, puta pater meus; sed sub patre per syllepsin intellige et matrem. Unde Septuaginta vertunt, qui (pater et mater) ducebant et docebant me; Aquila, illuminabant me; Chaldaeus, et docebant me; et dixit mihi Dominus. Moraliter, S. Ambrosius, in cap. 1 S. Lucae, docet proprium esse eorum qui nobili genere nati sunt, pietatem pariter cum sanguine ducere, ut appareat in eis "transmissa immaculatae puritatis haereditas. Sic Isaac a parentibus nobilitatem pietatis accepit, quam posteris dereliquit." In virtutibus et vitiis certa est haereditas, ait Chrysostomus, serm. III: "Parentis vitium filiorum exigium. Numquid non in semine tota arbor? vitium ergo seminis vitium est totius arboris." E contra arguit S. Paulus: "Si delibatio sancta est, et massa; et si radix sancta, et rami," id est, ut explicat Theophylactus, certa res est ut massa similis fermento evadat, rami radici, filii parentibus, Rom. cap. XI. Quaeritur hic primo quo sensu et qua de causa Salomon vocetur rach, id est tener vel tenellus? Respondeo primo, eo quod aetatis esset parvae et tenerae, q. d. Pater meus David, rex sapiens et sanctus, me Salomonem a teneris instruxit, docuitque sapientiam, puta Deum timere et colere. Igitur et vos, o parentes, vestros filios a puero instruite, eosque docete timorem Dei; ac vos, o filii, eumdem a puero imbibite et discite sapere. Ita Lyranus, Cajetanus et alii. Addit Cajetanus et alii nonnulli Salomonem fuisse puerum moriente Davide patre, q. d. Patrem meum Davidem non nisi tener et junior audivi et attigi: obiit enim antequam adolescerem, et tamen praecepta, quae mihi puero instillavit, grandaevus retineo. Hoc enim magnae est virtutis: saepe enim pueri demortuo patre, cujus disciplina coercebantur, sapientiam abjiciunt, seque dant suis cupidinibus. Favet S. Hieronymus, epist. ad Vitalem, ubi asserit Salomonem genuisse Roboam anno aetatis undecimo, et coepisse regnare duodecimo. Ergo jam tunc vita functus erat David pater. Et S. Ignatius, epist. 8 ad Magnesian., ubi ait Salomonem peregisse judicium meretricum cum adhuc esset puer. Verum contrarium longe verius est, scilicet Salomonem coepisse regnare sub annum aetatis vigesimum, ac proinde viginti fere annis convixisse patri, ab eoque eruditum, uti ex Abulensi, Pineda, Saliano, imo ex ipsa S. Scriptura ostendi Eccli. XLVII, sub initium. Porro Davidem non tantum in vita, sed et in morte acria dedisse Salomoni monita sapientiae et salutis, patet III Reg. II, 1. Secundo, alii Salomonem censent vocari tenellum, id est tenere in deliciis enutritum. Unde Chaldaeus vertit, filius fui patris mei delicatus, q. d. Esto in deliciis regiis fuerim educatus, tamen sapientiae et virtuti studui. Magna enim lis est virtuti cum voluptate, aeque ac castitati cum pulchritudine, juxta illud: Lis est cum forma magna pudicitiae. Tertio, alii "tenellum" exponunt rudem, inexpertum, indoctum. "Nihil enim, ait Beda, magis ad spem percipiendae sapientiae mentes erigit, quam cum eos, quos in sapientia jam clarere miramur, aliquando parvulos et indoctos fuisse meminimus." Hoc sensu ait David, II Reg. III. 39: "Ego adhuc delicatus et unctus rex," id est tener, insuetus labori longioris gubernationis. Et Roboam vocatur "rudis et corde pavido;" Hebraice, puer et tener corde, II Paral. XIII, 7. Quarto, Pineda per teneritudinem hanc accipit educationem teneram, plenam curae ac sollicitudinis. Ita ipse lib. III De Rebus Salomon. cap. IV. Adde teneram et delicatam corporis complexionem. Fuit enim Salomon delicato et optimo corporis temperamento, indeque docilis et capax sapientiae. Nam, ut ait Aristoteles, lib. II De Anima, textu 49: "Duri carne secundum intellectum sunt inepti; molles vero," id est teneri, "bene apti." Quinto, recte "tenellum" interpreteris mollem, flexilem, ductilem, docilem, sicut cera mollis, quae cito potest informari, ait Hugo. Talis enim fuit Salomon, tum ob bonum animum et indolem, quam a Deo sortitum se dicit Sapient. cap. VIII, 19, tum ob formationem Davidis, tum ob exercitationem et studium sapientiae, ideoque ad ejus culmen cito pervenit. Sunt enim ex adverso quidam pueri ita naturae durae, refractariae, hebetis, indocilis, ut nihil addiscere velint aut possint, ut parentes et magistri in illis docendis oleum et operam perdere videantur. Unde Septuaginta vertunt, filius enim ego fui patri obediens. Huc facit illud Poetae: Dum tener est natus, generosos instrue mores. Hinc et B. Antiochus, hom. De Obedientia, legit: "Filius fui et ego patri obediens, et (ideoque) dilectus in conspectu matris meae;" matres enim diligunt filios obedientes. Hinc S. Basilius in Regulis fusius explicatis, interrog. 15, sapienter docet parentes et magistros debere docere et formare pueros a teneris, cum instar cerae molles sunt, formamque sibi impressam facillime recipiunt et retinent. Quocirca plerosque eximios Sanctos legimus a puero coepisse operam dare sanctitati: plura eorum exempla recensui II Timoth. III, 14. Idem censuere Gentiles, ut Plato, lib. VI De Legibus, Aristoteles apud Laertium, lib. V, cap. 1, ubi asserit pueros doctos ab indoctis differre, sicut vivi differunt a mortuis. Rursum, visum lumen accipere a circumfuso aere, animum autem a disciplinis. Cleanthes apud Laertium, libro VI, cap. VI, ait pueros et homines imperitos sola forma differre a bestiis. Demades apud Antonium in Melissa, part. 1, serm. 50, asserit doctos ab indoctis tantum differre, quantum deos ab hominibus. Praeclare Seneca, epist. 69: "Ut dii immortales, ait, nullam didicere virtutem, cum omni editi, et pars naturae eorum est esse bonos, ita quidam juvenes egregiam sortiti indolem, in ea quae tradi solent perveniunt sine longo magisterio, et honesta complectuntur cum primum audiunt." Praeclarius S. Bernardus, tract. De Ordine vitae, sive de doctrina puerorum, post medium: "Pueri, ait, a puritate dicti sunt, et decet ut regnet in eis simplicitas, et innocentia, et puritas, hoc est virginitas, cum his crescant, et in his perseverent, ut mereantur sequi Agnum quocumque ierit." Idem, serm. 3 De Epiphan.: "Pueris, ait, simplicitas naturalis, et cognata virginibus verecundia est." Quaeritur secundo, quo sensu et qua de causa Salomon vocetur "unigenitus?" Scriptura enim contrarium videtur dicere. Nam, I Paral. cap. III, vers. 5, praeter Salomonem numerat tres alios Davidis ex Bethsabee filios, scilicet Simmaa, Sobab et Nathan. Dicendum breviter, inquit noster Salianus, tom. III Annal. anno mundi 2989, num. 3, probabile videri Simmaa, et Sobab et Nathan filios fuisse Bethsabee ex Uria, priore marito. Ita censent Abulensis, in cap. III, vers. 1 Paral. Lyranus et Vatablus, Torniellus loco citato, Hugo Cardinalis in cap. v II Regum, nec displicet Salmeroni, tract. 28, in tom. III. Probatur autem, primo quia, si David multos ex Bethsabee liberos suscepisset, cum primus eorum, omisso parvulo innominato qui ex adulterio natus est, fuerit Salomon, tam naturae ordine, ut constat ex II Reg. XII, vers. 14, quam regiae successionis dignitate, primus utique nominatus fuisset in filiis Bethsabee, non postremus. Ordinem enim nativitatis a Scriptura servari ex utroque loco II Reg. III, 2 et I Paral. III, 1, in quo numerantur filii Davidis, intelligi potest: utrobique enim Amnon tanquam primogenitus primus censetur, tum Daniel sive Cheleab, tertius Absalom, et ita deinceps. Cum ergo tres illi priore loco nominentur, priores nati fuerunt: non ex Davide, qui ex Bethsabee primum suscepit infantulum illum innominatum, tum Salomonem: ergo ex Uria, cujus filios propterea David adoptione fecit suos, quod sic reparabat injuriam factam patri. Cum enim ejus uxore corrupta filium ei fingere studuisset ignaro, ipse sciens prudensque ejus filios sibi per adoptionem attribuit; reparavit et factam filiis injuriam, quibus patrem sustulisset, dando illis pro privato homine parentem regem. Denique sic plurimum dilectae Bethsabee gratificabatur, cujus Salomon dicitur "unigenitus." Probabilior nihilominus est sententia, tres illos, et insuper Salomonem, a Davide et Bethsabee genitos fuisse. Clarissima est enim Scripturae id affirmantis ratio, I Paral. III, 3: "Porro in Jerusalem, ait, nati sunt ei, Davidi scilicet, filii, Simmaa, et Sobab, et Nathan, et Salomon, quatuor de Bethsabee filia Ammiel." Quomodo nati sunt Davidi quatuor, si tres eorum nati sunt Uriae? magna profecto vocum abusio admitteretur, si pro uno, qui natus esset revera Davidi, quatuor ei nati dicerentur. Retenta igitur simplici significatione verborum, nec violenta interpretatione obscurata, dicendi sunt omnes filii Davidis naturales, ab eoque geniti. Deinde si Nathan non fuit verus Davidis filius, sed adoptivus, verus autem Dicitur tamen unigenitus. Primo quia unice dilectus. Uriae, non recte utique a D. Luca per ipsum Nathan generatio Christi ad Davidem duceretur, quippe qui Davidis non fuerit, sed Uriae. Hanc sententiam probant quicumque volunt Nathan fuisse fratrem naturalem Salomonis, quorum plurimos numerat Pineda, lib. I, cap. VIII, numer. 3, et lib. VII, cap. XXVI. Eadem est enim caeterorum duorum ratio, et qui volunt natum Salomonem quadriennio post adulterium Davidis. Ejusdem sententiae sectatores sunt Theodoretus et Procopius in I Paral., et ille idem Pineda, Salazar, Baynus, Arboreus, Jansenius, Cajetanus hoc loco, ac Clictovaeus in Damascenum, lib. IV, cap. XV, Salmeron, tract. 28, tom. III, Barradius, tom. I, lib. V, cap. IX: addunt et Annii Philonem biblicum, et si quos alios. Igitur Salomon vocatur unigenitus, hebraice unicus, id est unice a matre dilectus. Unde hebraice, latine et graece non est unicus matris vel matri meae, sed unicus coram matre sua, id est, ut Septuaginta vertunt, dilectus in facie matris suae, id est quia unicus per singularem amorem, curam, sollicitudinem, perinde ac si esset solus et unigenitus. Significatur ergo Salomonem placidissimi et quietissimi fuisse ingenii, qui instar Jacob domi cum matre versaretur, quae ei instillabat amorem et praecepta sapientiae, non autem instar Esau in agris venaretur. Rursum eum matris, et vicissim matri fuisse amantissimum. Unigenitus ergo coram matre sua, id est tanquam unigenitus longe dilectissimus, non alieno, sed proprio matris lacte enutritus, semper in brachiis, in gremio, in oculis matris versatus. Unde ait ad eum mater, cap. XXXI, vers. 2: "Quid, dilecte mi? quid, dilecte uteri mei? quid, dilecte votorum meorum?" Sic Psal. LXXXV, 11, dicitur: "Laetetur cor meum, ut timeat nomen tuum." Pro quo Hieronymus et Chaldaeus proprie legerunt, uni cor meum, ut timeat nomen tuum. Quod alii ad effectum precandi et efflagitandi revocant: "Hoc unum tribue cordi meo, ut te timeat;" alii ad timoris magnitudinem et perfectionem, "unice te timeat cor meum;" alii ad conjunctionem intimam cordis cum divino timore, "uni cor meum timore tuo." Sed melius uni, id est collige omnes cordis mei vires, ut te diligam ex toto corde, ex tota anima, ex totis viribus, ut tuo timori ac dilectioni unice invigilem, nihil mihi extra te sit in coelo, et sine te nihil velim super terram, haec una mea sit cura et sollicitudo. Sic Psal. XXI, 21, dicitur: "De manu canis unicam meam," q. d. Unius me vitae amor et sollicitudo pungit, hoc mihi solum superest, scilicet vita: hanc tu etiam ablatis caeteris rebus tuere et conserva. Sic dicit Salomon se unicum coram matre, in quo uno et oculos et animum mater defigebat, unicum amabat atque curabat; ita Pineda, lib. I De Rebus Salomon. cap. VIII. Sic Cantic. VI, dicitur: "Una est matris suae (id est dilecta, et) electa genitrici suae." Secundo, idem Pineda: "Unicus," inquit, cum de filio regis dicitur, videtur respicere ad successionem regni, ut qui prae multis fratribus successione et haereditate regni unicus sit. Sic Genes. XXII, 2, "tolle filium tuum unigenitum;" Septuaginta perinde existimarunt ac si diceret: "Tolle filium tuum dilectum;" S. Ambrosius, tolle dilectum; Symmachus, unicum tuum. Sed cum haberet praeterea Ismaelem, non intelligit "unum" genitum, sed successione et destinatione ad genus et principatum. Sicut et ipse David exponere videtur, dicens I Paral. XXIX, 1: "Salomonem filium meum unum (Septuaginta, unicum) elegit Deus, adhuc puerum et tenellum," quasi dicas: Quod ad regni successionem attinet, non habeo alium, qui regnandi particeps esse debeat. Tertio, noster Salazar et Franciscus Suarez III part. tom. II, Quaest. XXVII, disp. 2, sect. 3, unigenitum interpretantur primogenitum, q. d. Cum filii primogeniti amore et indulgentia parentum abuti ac protervire soleant, ego tamen ita disciplinae me subdidi, ut starem quasi puer "coram matre mea," ab eaque me doceri, regi, flecti et formari sinerem, illi per omnia me subjiciens et ab ejus nutu pendens. Licet enim prior Salomone filius fuerit infans ex adulterio Davidis cum Bethsabee conceptus, tamen ille illico, ut lucem vidit, expiravit, ideoque quasi non natus in computum non venit, ait ex Glossa S. Thomas, III part. Quaest. XXVII, art. 2, ad 3. Si objicias Salomonem non videri primogenitum Davidis ex Bethsabee, eo quod tres ante illum filii nominentur, ipseque sit quartus et ultimus, I Paral. III, 5; respondeo, saepe in Scriptura in recensendis filiis non servari ordinem temporis et generationis. Sic Genes. XI, 27, dicitur: "Thare genuit Abram, Nachor et Aran," et tamen Aran senior fuit Abramo; nam Abram filiam Aran in uxorem duxit. Addunt nonnulli Salomonem fuisse filium poenitentiae, puta genitum a Davide et Bethsabee de adulterio poenitentibus, ideoque prae caeteris dilectum, quasi qui pignus esset divinae reconciliationis et fructus gratiae a Deo acceptae. Audi nostrum Lorinum in cap. 1 Eccles. vers. 1. Fortasse etiam Salomon, qui post mortem infantis ex adulterio geniti susceptus est per legitimum matrimonium, et secuta in utroque parente poenitentia, ideo maxime dilectus est, atque vel a matre ipsa nutritus, vel coram ipsa, cum alii extra domum et a nutricibus; ac proinde David eumdem summopere dilexit, utpote recuperata jam gratia, ab se genitum, regni successorem, ac de quo prolixe tam multa Deus promiserat, et vicissim Salomon gloriabatur hoc nomine, quod David filius et esset et diceretur. Mystice, sive allegorice, Salomon hic repraesentat Christum, qui fuit tener et unigenitus Patris aeterni, ac virginis Mariae Deiparae, et unice dilectus et subjectus, Lucae II, 51. Ita Galatinus, lib. II De Arcan. fid. cap. v, et lib. III, cap. XXII, Allegorice de Christo. Secundo, quia primogenitus. Tertio, quia primogenitus. Salomon dilectus, quia filius poenitentiae. qui putat hunc esse sensum litteralem, sed ex dictis liquet esse mysticum. Porro Christus proprie fuit unicus Patri coelesti, quia ex eo solo genitus, qua Deus et Verbum; atque unicus matri suae, quia qua homo ex ea sola sine opera viri ex Spiritu Sancto conceptus: unde sicut in coelis est ametor, id est sine matre: sic in terris est apator, id est sine patre. Atque haec fuit causa unici et singularis amoris reciproci, tum Virginis in Christum, tum Christi in Virginem matrem; amor enim filiorum solet dividi in patrem et matrem, ideoque in singulos minui: at in Christo fuit indivisus et collectus amor filialis; unius enim et totus tetendit in solam matrem, quasi ipsa sibi pater esset et mater: fuit ergo ingens et ardens. Vicissim virgo Deipara amorem suum in filium non divisit cum marito, utpote qui nihil ei contulit, sed totum sola possedit. Fuit ergo et ille magnus et eximius, quia amore materno et paterno quasi mater et pater dilexit eum, eum, inquam, quem sciebat Deum esse aeque ac hominem, ideoque immenso amore redamandum. Christus ergo fuit tener corpore quia molle optimumque habuit corporis temperamentum, indeque tenerum et flexilem animum, ideoque bene disciplinabilem, ait Galatinus, et omnis sapientiae capacissimum. Rursum Christus dicitur tener, quia in eo fuit ineffabilis pietatis teneritudo, et ita trunco humanitatis clementissimae divinitatis insertio, ac fructuosa plantatio. Ipse denique legem dedit Judaeis per Mosen, Christianis per seipsum, de eaque dixit: "Hoc fac, et vives," Lucae X.
4:4
4. SUSCIPIAT VERBA MEA COR TUUM, CUSTODI PRAECEPTA MEA, ET VIVES. — Pagninus ad verbum Hebraea vertit, fulciat vel sustentet eloquia mea cor tuum: quod Baynus per hypallagen sic explicat, q. d. Eloquia mea fulciant cor tuum tenerum et fluctuans; Septuaginta, firmetur noster sermo in tuo corde; Chaldaeus, apprehendat (Symmachus, teneat) verba mea cor tuum; Syrus, resideant verba mea in corde tuo. Sunt verba non Dei, ut vult Chaldaeus et Beda, quasi alludat ad colloquium Dei cum Salomone habitum, III Reg. III, 5; sed Davidis ad Salomonem, ut patet ex dictis, q. d. O fili, suscipe monita mea auribus non tantum corporis, sed et mentis, nec tantum suscipe, sed et firma, ut nunquam excidant, nulla tentatione elidantur. Solent enim puerorum phantasiae et mentes esse vagae et fluidam, ideoque quod audiunt, facile effluere et excidere sinunt. "Inquieta est ac mobilis juvenum mens, et animus semper fluctuat," ait Aristoteles, II Politic. Firmare ergo eam jubet anchora constantiae, constantisque amoris et timoris Dei, ut haec patris et sapientiae documenta constanter retineat, eaque contra parasitos et seductores fulciat, id est tueatur et propugnet, ne ab iis se seduci et in vitia abduci patiatur. CUSTODI PRAECEPTA MEA, ET VIVES, q. d. Si custodieris mea praecepta, longaevus eris tum vita naturae, tum vita gratiae, tum vita gloriae in aeternum. Unde Syrus vertit, custodi praecepta mea et vitam et legem, sicut pupillam oculi, q. d. Quantum amas vitam tuam, tantum ama custodiam praeceptorum meorum: quantum amas animam tuam, tantum ama disciplinam meam: quantum amas et custodis pupillam oculi tui, tantum ama et custodi legem meam, quia haec est vita, anima et pupilla oculi tui.
4:5
5. POSSIDE SAPIENTIAM, POSSIDE PRUDENTIAM: NE OBLIVISCARIS, NEQUE DECLINES A VERBIS ORIS MEI. — Hebr. kene, primo, significat eme, compara, acquire; secundo, posside, quia emendo acquiritur rei possessio, et quod emimus hoc possidemus. Unde Vatablus vertit, compara sapientiam, compara intelligentiam; Pagninus, eme sapientiam, eme intelligentiam. Sensus ergo est: Compara tibi sapientiam practicam, sive prudentiam et virtutem, omnium opum pretio et omnium rerum dispendio; ipsa enim omne pretium, omnemque jacturam longe superat. At cum comparaveris, firmiter eam retine et posside, ut nullis blanditiis, promissis, minis, terroribus sinas eam tibi eripi, juxta illud cap. XXIII, vers. 23: "Veritatem eme, et noli vendere sapientiam;" omnia enim haec spectant ad perseverantiam et constantiam in sapientia et virtute, ideoque Noster optime vertit, posside; posside enim per metalepsin, primo, idem est quod eme, acquire, juxta illud Evae Genes. cap. IV, vers. 1: "Possedi, id est acquisivi, hominem (Cain filium) per Deum." Secundo, posside proprie idem est quod emendo occupa, detine, posside, q. d. Omni studio cura ut acquiras et possideas sapientiam tanquam rem summi pretii, perinde ac mercator satagit emere et possidere merces pretiosas. Moraliter, hic disce parentes debere filiis magis providere de sapientia et virtute, quam de opibus et praediis. Mundani faciunt contrarium, ideoque errant, et filiis pessime consulunt. Quid enim prosunt opes homini, qui nescit eis bene uti, imo cui sunt instrumenta superbiae, gulae, luxuriae? Quid hoc est aliud quam dare gladium insipienti et furenti, quo in aliorum et suam ipsius necem utat? Unde in praepesteram hanc parentum curam graviter invehitur S. Basilius, Prosper et alii.
4:6
6. NE DIMITTAS EAM, ET CUSTODIET TE: DILIGE EAM, ET CONSERVABIT TE. — Septuaginta, et adhaerebit tibi; Chaldaeus, et proteget te; Syrus, ut liberet te; S. Hieronymus, epist. 2 ad Nepotianum, et opprehendet te; idem in cap. XVIII Ezechiel. sic legit: "Ama illam, et amplexabitur te; dilige illam, et custodiet te;" Arabicus, concupisce illam, et tutabitur te. David quasi sollicitus pater idem identidem repetit, aliisque et aliis verbis inculcat filio, quasi rem summi momenti, in quo ejus felicitas omneque bonum situm sit, q. d. Sapientiam quasi sponsam indissolubili matrimonii vinculo tibi, o fili, copula, nec des ei libellum repudii, ut eam dimittas: ita vicissim ipsa tibi fida erit firmiterque adhaerebit, imo ab omnibus malis culpae et poenae proteget, et in omni bono conservabit te. Secus faciunt sponsae hominum, quae saepe sponsos deserunt, et ad adulteros transeunt; aut si in fide perstent, sponsos non alunt nec custodiunt, sed ab iis alentur et custodiuntur.
4:7
7. PRINCIPIUM SAPIENTIAE: POSSIDE (Baynus: possidere, et ita verti potest ex Hebraeo) SAPIENTIAM; ET IN OMNI POSSESSIONE TUA, ACQUIRE PRUDENTIAM. — Haec verba in speciem videntur esse contraria et continere antithesin: possessio enim sapientiae non est principium, sed finis et complementum sapientiae. Quocirca Tigurina ex Hebraeo sic vertit, ante omnem cognitionem compara sapientiam; Vatablus, principium sapientiae, compara sapientiam; Syrus et Chaldaeus, initio sapientiae, compara sapientiam; Hebraea ad verbum habent, principium sapientiae eme, vel posside intelligentiam. Igitur primo, to posside potest accipi in actu inchoato, vel destinato, q. d. Principium sapientiae est possidere, id est comparare sapientiam, puta illam emere, illi studere, illam audire, meditari, ut sic eam acquiras et possideas, juxta illud Sapient. VI, 18: "Initium illius (sapientiae) verissima est disciplinae concupiscentia," q. d. Tunc sapere incipies, cum eam amare et prosequi, illique vacare et studere coeperis. Sic enim se explicat subdens: "Et in omni possessione tua, acquire (hebraice est idem verbum kene, quod paulo ante Noster vertit, posside) prudentiam, q. d. Principium, via et modus acquirendi sapientiam et veritatem est, si omni studio, omni conatu, omni pretio, etiamsi omnes tuas opes impendere deberes, studeas eam tibi comparare. Sic ait Seneca: "Magna pars boni est velle fieri bonum." Ita Dionysius, Jansenius, Hugo, Cajetanus et alii. Sensus ergo est, q. d. Principium sapientiae non est arida speculatio et contemplatio sapientiae, sed sapida voluntas et studiosus conatus ad sapientiam, ut scilicet timore Domini, qui etiam principium est sapientiae, commoti, omni via et modo enitamur ad sapientiam acquirendam. Secundo, alii, q. d. David ad Salomonem: Principium sapientiae est eam mente concipere, comprehendere et possidere; inde enim fiet ut suo tempore eam opere exerceat. Tu ergo, o fili, jam nunc a teneris eam menti imprime, ut grandior et rex factus eam exsequi, ac juxta eam vivere et gubernare queas. Aut, ut Baynus: Sensus, inquit, proverbii est: Sapientiae primam curam habe; et non, ut inquit ille: "Quaerenda pecunia primum, virtus post nummos." "Et in omni possessione acquire prudentiam," ut nihil vel possidere velis, vel discere quod a prudentia fuerit alienum. Aut, ut idem, q. d. In principio sapientiae posside et disce sapientiam ab aliis, juxta illud Jacobi 1: "Sit autem omnis homo velox ad audiendum." Et postea eris magis idoneus, ut res omnes cum intelligentia et prudenter tractes et tuopte ingenio intelligentiam augebis. Tertio, noster Salazar sic exponit, "posside" vel eme "sapientiam," hoc est, conjugio tibi copula sapientiam. Olim enim nuptiae fiebant coemptione, qua sponsus sponsam cum parentibus certo pretio coemebat, uti Osee emit Gomer, cap. III, vers. 2: "Fodi, inquit, id est emi, eam mihi quindecim argenteis." Jam conjugio copula, id est arctissime tibi adstringe sapientiam et virtutem, ut ab ea divelli te non sinas. Unde S. Augustinus hoc spiritale conjugium repraesentatum in connubio Adae cum Eva censet lib. II De Gen. contra Manich. cap. XIII; de illo enim dictum est Gen. II: "Hoc nunc os de ossibus meis, et caro de carne mea. Os de ossibus ait, fortasse propter fortitudinem, et caro de carne propter temperantiam. Hae namque duae virtutes ad inferiorem animi partem, quam prudentia rationalis regit, docentur pertinere." Quarto, pro principium hebraice est reschit, graece arche, quod tam summam, caput, principatum, quam principium significat, q. d. Principatus sapientiae situs est in possessione sapientiae: primas in sapientia tenebis, si cures ut eam possideas; summa perfectio et complementum sapientiae consistit in ejus possessione. Quinto, q. d. Sapientia et virtus sita est non in ejus lectione, auditione, speculatione, sed in ejusdem occupatione et possessione; si ergo eam coeperis possidere, habes principium sapientiae: si in possessione ejus progressus fueris, eamque dilataveris, quantum in possessione, tantum quoque in sapientia progredieris: si eam plane possederis, habebis pariter plenam et perfectam sapientiam; porro, haec possessio sita est in usu et praxi sapientiae, sive virtutis. Is enim habet et possidet virtutem, qui eam exercet, ac ea utitur: virtus enim sita est in ejus usu, praxi et exercitio. Summa, sensus est, q. d. Virtus non consistit in ejus cognitione vel speculatione, sed in ejus exercitio et praxi: quantum enim eam exercueris, tantum ejus possidebis. Simili phrasi quis dicat: Principium opulentiae est possidere opes. Principium honoris est possidere honores. Sic ergo haec sententia consentit, et in re eadem est cum illa cap. I, vers. 7: "Timor Domini principium sapientiae," quia timor Dei instigat ut compares et possideas sapientiam, id est virtutem. Quare initium timoris est profectus sapientiae et virtutis; profectus timoris est initium sapientiae et virtutis; complementum timoris est complementum sapientiae et virtutis. Vide dicta cap. I, vers. 7. Denique Hebraea ad verbum sic habent, principium chochma, id est sapientiae, eme, vel posside bina, id est intelligentiam vel prudentiam; et sic legunt aliqui codices Latinae Vulgatae editionis manuscripti, quod sic exponas: Si vis adipisci veram sapientiam, non speculativam, sed practicam, compara tibi prudentiam agendorum; haec enim est vera, imo ipsissima sapientia, quam hic depraedico. Hic sensus aeque ac primus, quartus et quintus prae caeteris videntur litterales et genuini. Tropologice Baynus, q. d. Priusquam studio sapientiae indulgeas et contemplationi, da operam ut sapientiam illam, quae in moribus et integritate vitae consistit, acquiras: Martha enim ducit ad Mariam, vita activa ad contemplativam. Qui enim illico inire volunt contemplativam, ante sedatas passiones per labores vitae activae, perinde faciunt ut qui Rhetoricam discere volunt non praemissa Grammatica; unde S. Sabas: "Sicut, inquit, flos fructum antecedit, ita vita coenobitca anachoreticam." Ita refert Cyrillus in Vita S. Joannis Silentiarii. Anagogice Lyranus: Principium, inquit, sapientiae possidendae in patria coelesti est possessio sapientiae in via, puta in hac vita. Symbolice aliqui, q. d. Principium sapientiae est possidere vel comparare sapientiam, id est doctorem sapientiae et magistrum, qui te erudiat et doceat, sine quo nunquam sapientiae sive virtutis et perfectionis peritus evades: ars enim haec sublimis et divina sine doctore non discitur.
4:8
8. ARRIPE ILLAM, ET EXALTABIT TE: GLORIFICABERIS AB EA, CUM EAM FUERIS AMPLEXATUS. — id est cum eam intra ulnas tuas et gremium strictiore tenebis complexu, ait S. Hieronymus in Eccli. cap. III. Pro arripe illam Hebraice est salseleha, quod proprie significat: Sterne illi viam, aggesto aggere sive terrae cumulo viam illi eleva et complana, eleva et exalta illam; inde enim solela vocatur agger, vallum, terra aggesta in cumulum. Unde Psal. LXVII, 3: sollu larocheb baarabot; quod Noster vertit, iter facite ei qui ascendit super occasum. It. Abraham, Marinus et alii vertunt, elevate vel sternite viam equitanti in caelos. Septuaginta hoc loco vertunt, pericharaxoson auten, id est aggeribus circumda vel circumvalla illam, id est firmissime illam retine et communi. Hinc Maximus, Cent. V, cap. (Oecon. cap. LXXXIII), legit: "Obside eam, et exaltabit te." Sicut enim milites, obsidendo urbem, eam capiunt, ejusque spoliis ditantur: sic pariter qui obsident sapientiam, ejus opibus locupletantur et exaltantur. Symmachus, porta eam; Aquila, avalate, id est suscipe, arripe, vel retine eam; Chaldaeus, dilige eam; Pagninus, exalta illam, et exaltabit te; alii, aggera et contumula illam; Tigurina, evehito ipsam, et evehet te; R. Abraham, lauda illam; alii, calca illam, id est assidue illam tere, preme et versa: Dan sala enim significat calcare; a sala autem salal (unde sollu) subinde sua tempora mutuatur. Hinc et R. Levi sic exponit: Si iter facias sapientiae, et incedas assidue in lege, honorem tibi conciliabit. Et R. Salomon: Perscrutare illam, inquit, diuturnoque studio in illa immorare, ut minutissima quaeque pensites, sicut cum quis vindemiae reliquias vestigans, hinc indeque discurrit ad racemos praetermissos asportandos. Apud Thalmudistas salsel significat crines discernere et examinare. Baynus vero explicat ut sint haec verba Davidis ad Salomonem, q. d. Sterne iter sapientiae, et fac ei expeditam et sublimem viam, ut possit facile vagari per regnum tuum, et ipsa exaltabit te; Hebraeum enim salseleha significat viam sapientiae et virtutis esse arduam et excelsam, ac proinde sternendam illi cum labore, elevatione et contentione corporis et animi. Loquitur de sapientia quasi de sponsa nobili, imo regina, cui proinde via sit sternenda et complananda, ut per illam curru vehatur et deducatur in domum sponsi, puta ejus qui eam amat et ambit. Noster non ad verbum, sed ad sensum vertit, arripe; ut primo, significet magno desiderio et studio prosequendam esse sapientiam, ut non tam rogetur quam rapiatur. Secundo, ut significet eam arcte menti copulandam esse: arripere enim est ad se rapere. Tertio, ut significet eam firmiter tenendam et custodiendam; quod enim rapimus, hoc firmiter stringimus, ne quis aemulus vel hostis nobis eripiat. Itaque to arripe sapientiam in re idem est cum eo quod praecessit, "posside sapientiam;" sed modum possidendi suggerit, scilicet raptum, sicut Romani Sabinas virgines rapuerunt in uxores. Unde quarto, to arripe significat vim adhibendam ad consequendam sapientiam et virtutem ob concupiscentias nostras, quae illi reluctantur, juxta illud Christi: "Regnum coelorum vim patitur, et violenti rapiunt illud," Matth. XI, 12. Unde Hugo: Arripe illam, inquit, hoc est, ad te rape instar rapacis avis, puta accipitris, quae in praedam nobilissimam totis viribus involat, eamque invadit, ut comprehendat; aut tanquam praedo violenta manu illam capta. Quinto, to arripe significat velocitatem, q. d. Festina ad illam, procurre ad illam, invola ad illam. Ita Lyranus. Adeo amari et ambiri vult sapientia. Porro versionem Septuaginta sic explicat auctor Catenae Graecorum: "Circumda illam aggeribus, ait, hoc est, jugi divinarum Scripturarum usu et meditatione illam confirma; nec enim ut sapiens sis sat est sapientiam amare, aut obiter illam degustasse, sed magna praeterea opus est custodia et cura, ne, quam comparasti, denuo amittas. Aggerem autem seu vallum, morales virtutes hoc loco vocat: illae enim sunt quae mentem ad Dei cognitionem sublevant, eamdemque ab omni adversitate propugnant." Unde ex hoc loco S. Isidorus, lib. III Sentent. cap. IX, docet sapientiae studioso necessariam esse assiduam S. Scripturae lectionem: "Nemo, ait, potest sensum S. Scripturae cognoscere nisi legendi familiaritate;" idque toto capite variis rationibus et similitudinibus demonstrat. ET EXALTABIT TE, - tum in praesenti vita, uti exaltavit Salomonem, tum in futura. Unde Glossa quaedam Hebraeorum paraphrastice sic explicat: "Et deducet te equitantem in coelos." GLORIFICABERIS AB EA, CUM EAM FUERIS AMPLEXATUS. - Septuaginta, honora eam, ut te amplexetur; Chaldaeus, amplexare eam, ut glorificet te; Syrus, ut te honore excolat. Est enim reciproca sapientiae et studiosi amplexatio, aeque ac glorificatio; sponsus enim sua bona in connubio communicat sponsae, et sponsa vicissim sua communicat sponso. Quare si amplexeris sapientiam, illa vicissim amplexabitur te; si eam glorifices, illa vicissim glorificabit te. "Cum eam fueris amplexatus duobus brachiis actionis et contemplationis," ait Hugo. Idipsum sibi exoptat S. Hieronymus praefat. in II lib. Comment. in Amos ad Pammachium: "Pammachi, ait, cano jam mecum capite impetra mihi a Domino, ut comitem mihi habere merear sapientiam, de qua scriptum est: Ama illam, et servabit te; honora illam, et amplexabitur te, ut ipsa adjuvante et socia coeptum in Amos opus expleam." Idem nos quoque optamus et oramus.
4:9
9. DABIT CAPITI TUO AUGMENTA GRATIARUM, ET CORONA INCLYTA PROTEGET TE. — instar scuti, vel potius galeae. Hebraice, dabit tibi copulam gratiae (Cajetanus, societatem gratiae), et diademate coloris cinget te; Septuaginta, ut det capiti tuo coronam gratiarum, corona autem deliciarum (Aquila, glorificationis; Symmachus, gloriae; Theodotion, decoris) proteget te; Chaldaeus, ponet in capite tuo pulchritudinem gratiae, corona decoris erit super te; Syrus, ponet in capite tuo pulchritudinem charitatis, et in corona laudis saturabit te; S. Hieronymus, in cap. XLIV Ezech. legit: "Coronam gratiarum suscipiet vertex tuus;" per eamque intelligit cidarim sacerdotalem; Tigurina, dabit capiti tuo additamentum (Pagninus, conjunctionem) gratiae; Vatablus, sertum elegans, et muniet te magnifice corona; Salomonem secuti Arabes: "Scientia, inquiunt, est diadema puero, et intellectus torques aureus." Per "coronam gratiarum," inquit auctor Catenae Graec., virtutum catenam, divinorumque charismatum congeriem accipe; per voluptatis autem diadema divinae cognitionis ornatum: licet alii haec duo pro eodem accipiant, ut to et significet id est, de quo mox. Sensus est, q. d. Si sapientiam amplexatus fueris, illa dabit tibi cumulos gratiarum, iisque quasi corona ornabit, aeque ac proteget te contra omnes tentationes et hominum insultus, conciliabit enim tibi gratiam non tantum hominum, sed et Dei, ab eoque impetrabit omnem gratiam et virtutem, quibus quasi corona pulcherrima redimitus, gratiosus sis et speciosus, aeque ac robustus et inclytus in conspectu Dei, Angelorum et hominum, tum per gratiam in hoc saeculo, tum per gloriam in futuro. Igitur liviat chen, id est copula gratiae (quos Noster vertit, augmenta gratiarum), accipi potest, ut sit idem quod diadema decoris, sive corona inclyta; quia sicut in corona annulus annulo, flos flori, aurum auro copulatur et innectitur, sic et in sapientia ac virtute una lex alteri, una virtus alteri, una actio honesta alteri continua serie copulatur et innectitur, ut faciant coronam et catenam, imo coronidem omnium virtutum. Rursum faciet sapientia ut in virtutibus quotidie augearis et crescas, itaque coronam hanc tuam augeas, expolias, perplectas, ejusque orbem consummes. Porro corona haec erit multiplex; primo enim dabitur tibi quasi sapientiae doctori laurea doctoralis; secundo, quasi eximio in omni virtute dabitur tibi laurea virtutis; tertio, quasi victori passionum tuarum dabitur tibi corona triumphalis; quarto, quasi sponso, qui sapientiam quasi sponsam tibi despondisti, dabitur tibi corona nuptialis. Olim enim sponsi et sponsae coronabantur (ut etiamnum fit), juxta illud Isaiae LXI, 10: "Quasi sponsum decoratum corona." Et Cantic. III, 11: "Egredimini et videte, filiae Sion, regem Salomonem in diademate quo coronavit illum mater sua in die desponsationis illius, et in die laetitiae cordis ejus;" quinto, dabitur tibi corona regni, ut quasi rex per sapientiam non tantum te, sed et totum regnum pie et sapienter administres. Has omnes coronas per sapientiam adeptus est Salomon, ac adipiscitur quilibet sapientiae et virtutis studiosus. Rex enim evadit, etiamsi privatus et pauper sit, tum quia regit regnum animae suae, tum quia alios dirigere novit, tum quia regnum aeternum adipiscetur per illam. Ita mendicus ille sapiens apud Taulerum interrogatus quis esset, respondit: "Rex sum;" ubi est regnum tuum: "In anima mea. Sic enim externos et internos sensus meos regere novi, ut cunctae vires animae meae mihi subditae sint. Quod profecto regnum cunctis mundi hujus regnis praestantius esse nullus ambigit." Fuse hoc ejus colloquium enarravi Rom. XII, 2, in fine. Plura de hac corona dixi cap. I, 9, et Eccli. I, 22, et cap. VI, 32. Moraliter, disce hic quanta sit sapientiae et virtutis praestantia, quae sui studiosis honorem plusquam regium et imperatorium pollicetur. Nam, ut ait noster Alvarez de Paz, De Dignit. perfect. lib. IV, pag. 3 cap. XXXII: Mundana nobilitas hominem ad tempus, sanctitas in aeternum exaltat. Nobilitas amicum regum, perfectio Dei amicum, et Angelis parem constituit. Illa se amplectentes curis et negotiis laboriosis onerat; haec quia sine onere magnos facit, se complexantes glorificat. Illa capiti, id est menti, nobilium solet per occasionem addere augmentum vitiorum; nam ex nobilitate superbiunt, et in omnia illa vitia impingunt, quorum est superbia principium; haec perfectorum mentibus addit quotidie augmentum donorum, ac spiritualium gratiarum, quia ex perfectione se dejiciunt, et illas virtutes assequuntur, quae humilitati semper adhaerent. Nobilitas denique corona insidiante circumdat, quia multi nobilibus invident, multi prosperitati eorum ac divitiis insidiantur; at perfectio cingit capita perfectorum corona protegente: omnes enim perfecto famulantur, et necessaria subministrant; et tantum abest ut eum laedant, quod ad ipsum ut ad asylum confugiunt, et sui ipsorum adjutorem profitentur. Idipsum praeclare docet S. Basilius praefat. in Ascetica.
4:10
10. AUDI, FILI MI, ET SUSCIPE (Chaldaeus: suscipe a me, qui sum rex et doctor sapientissimus) VERBA MEA, UT MULTIPLICENTUR TIBI ANNI VITAE. — Hucusque fuerunt verba Davidis ad Salomonem, nunc Salomon eadem sapientiae studioso suis verbis confirmat et inculcat. "Annos vitae" intellige tum praesentis Judaeis promissae, tum aeternae fidelibus sapientibus, id est Sanctis, praeparatae. Vide dicta cap. III, 16. Praeclare S. Augustinus, serm. 90 De Temp., tres assignat vias ad vitam et coelum, scilicet "bonum cogitare, bonum dicere, et bonum facere;" tres pariter ad mortem et gehennam, scilicet "malum cogitare, malum dicere, et malum facere." Et S. Ambrosius, serm. 74 De Natal. Martyr.: "Notas, ait, mihi fecit Dominus vias vitae, cum me docuit fidem, misericordiam, justitiam, castitatem; his enim itineribus pervenitur ad salutem." Unde Septuaginta hic addunt, ut fiant tibi multae viae vitae, id est multae honestae actiones, quae ad veram Dei cognitionem vitaeque immortalitatem ducunt, inquit auctor Catenae Graec., qui et addit: Vita, inquit, tria significat, nempe vitae tempus, vitae institutum, vitae alimentum.
4:11
11. VIAM SAPIENTIAE MONSTRABO TIBI (Septuaginta: doceo te; Aquila: duxi te; Tigurina: dirigam te; Vatablus: docebo te ambulare in via justitiae), DUCAM TE PER SEMITAS AEQUITATIS. — Hebraice, incedere te faciam in orbitis rectitudinis; Septuaginta, rectis; Aquila, in tramitibus rectitudinis. "Viae sive semitae et tramites, sunt ad virtutem aditus, quorum principium fit sapientiae acquisitio," ait Nyssenus, orat. 2 Contra Eunomium. Chaldaeus et Symmachus, in semita recta; Pagninus, calcare te feci semitas rectas. Semita ergo aequitatis sunt semitae aequabiles, planae, rectae, sine scopulis et lapidibus, ut scilicet nusquam impingas. Tales sunt semitae sapientiae et virtutis. Vide dicta Isaiae XXVI, 7. Porro auctor Catenae Graec.: Sapientiae orbitae, inquit, sunt viae, quae de uno bono honestoque opere deducunt ad aliud; unum enim opus viam sternit et invitat ad aliud, una virtus ad aliam, q. d. Ostendam tibi quomodo in via virtutis nunquam consistere, sed continuos progressus facere debeas.
4:12
12. QUAS CUM INGRESSUS FUERIS, NON ARCTABUNTUR GRESSUS TUI (Syrus: non vacillabunt; Symmachus: non turbabuntur; alii: non coarctabuntur), ET CURRENS NON HABEBIS OFFENDICULUM. — Septuaginta, non concludentur tui gressus; si autem cucurreris, non laborabis, vel non fatigaberis; Aquila, non scandalizaberis; Syrus, non offendes; alii, non impinges, non corrues. Explicat sapientiae sive virtutis semitas aequitatis, id est planas et aequabiles, q. d. Adeo plana et expansa est virtutis planities, ut in ea pedes et gressus tui arctari, vel in saxa impingere nequeant, sed per eam velut aequor porrectum totis viribus procurrere possis, sine ullo offendiculi metu vel periculo; qui enim gressus suos ob arctam aut scopulosam viam protendere nequit, parum abest quin cadat, ait R. Salomon. Licet enim incipienti sit arcta salutis et virtutis via, ut ait Christus, Matth. VII, 14, si nimirum libertatem carnis et concupiscentiae spectes: hanc enim virtus stringit et arctat; tamen si in ea progrediaris et constanter pergas, senties eam complanari et exporrigi, nec in ea arctabuntur gressus tui, ita ut arctando collidantur, impingant aut laedantur; sed ad maxima commoda, ac ad veram libertatem conscientiae et gloriae laetus alacerque recta et velociter decurres, dilatatus et corroboratus tum per assiduum virtutis exercitium, et bonam bene agendi consuetudinem, quae quasi in naturam vertitur; tum per suavitatem gratiae, et flabra consolationum, quas tibi aspirabit Spiritus Sanctus. Vide dicta cap. II, vers. 9; quare cum Psalte canes: "Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti cor meum," Psalm. CXVIII, 32. Igitur exercitium virtutis vires spiritui majores continuo addit, puta habitum et gratiam, indeque facilitatem majorem, quibus fit ut is non delassetur, sed novum majusque currendi in via Domini robur capiat; secus est in cursu corporali, quo nervi et arteriae, quibus fit motus et cursus, luxantur, debilitantur et delassantur, ideoque minor vis ad procurrendum restat. Idem fit in cursu vitiorum, de quo impii dicunt Sapient. cap. V: "Lassati sumus in via iniquitatis et perditionis, ambulavimus vias difficiles, et viam Domini ignoravimus;" cum ex adverso de virtutis studiosis, quibus fervor vires addit, sicut torpor minuit, clare pronuntiet Isaias, cap. XL, vers. 31: "Qui autem sperant in Domino, mutabunt fortitudinem, assument pennas sicut aquilae; current, et non laborabunt; ambulabunt, et non deficient." Vide quae ibidem annotavi. In virtute ergo verum est hoc paradoxum: "Labor non delassat, sed roborat; quies non roborat, sed delassat; labor vires auget, otium minuit. Labor laborem parit, quies quietem; somnus somnum adescat, languor languorem, torpor torporem, vigilias vero vigiliae pariunt, virtus virtutem," ut dicebat S. Dominicus Loricatus. Adde virtutem proprie in actu voluntatis consistere, quae agendo et volendo non lassatur, sed intenditur et roboratur. "Ambulas," inquit S. Augustinus (vel quisquis est auctor) De Cantico Novo cap. III, si amas. Non enim ad Deum passibus, sed affectibus currimus. Via ergo ista nostra ambulantes quaerit; tria sunt hominum genera, quae odit, remanentem, retro redeuntem, aberrantem." Virtus enim continuum cursum mentis requirit, quia finem et terminum non habet, sed instar flammae crescit in immensum. Quocirca Barlaam ad Josaphat apud Damascenum, in Histor. capite XIX: "Proclivis, ait, ac facilis via est in coelum; atque etiamsi ob corporis afflictionem arcta et angusta dicta est, tamen ob futurorum suorum spem iis recta et clara est, qui non stulte ambulant, verum Dei voluntatem exacte intelligunt, atque ad dimicandum adversus diaboli versutias ipsius armaturam induunt, et in oratione atque obsecratione cum patientia et spe in hoc ipsum invigilant." Nam, ut ait Abbas ille in Vitis Patr. lib. V, libello 7 De patientia, num. 22: "A patiente Deus aufert bellum tentationis." Unde ibidem num. 25, Asceta ille: "Totus labor, ait, quem hic sustineo, nequit comparari cum una die tormentorum, quae peccatoribus in futuro seculo praeparantur." Et num. 47, alteri graviter tentato, et cogitanti discessum nocte apparuit gratia Dei specie virginis, dicens: "Nusquam vadas, sed sede hic mecum, nihil enim mali fiet ex iis quae audisti. Qui credens verbis ejus ibi sedit, et statim sanatum est cor ejus." Huc facit apophthegma R. Nechoniae filii Akana in Pirke Avoth, id est in Sententiis Patrum, cap. III: "Quicumque legis jugo colla submittit, ille liberat se altero, sed duriori, humani imperii jugo; et qui excutit jugum legis a cervicibus suis, parat eas jugo mundi et imperii, utique difficiliori."
4:13
13. TENE DISCIPLINAM, NE DIMITTAS EAM: CUSTODI ILLAM, QUIA IPSA EST VITA TUA. — tum formalis, quia actus virtutis est vita, id est actus vitalis vel naturalis, vel supernaturalis; tum causalis, quia virtus est causa vitae longaevae, uti dixit cap. III, 16. Eadem est causa vitae sanctae per gratiam, et vitae beatae per gloriam, quam confert. Unde Hebraea habent, apprehende eruditionem, ne languescas: custodi eam, quia ipsa est vitae tuae, id est multas vitas tibi conferet; Septuaginta, custodi eam tibi ipsi in vitam tuam; Syrus, constanter persevera in disciplina; alii, robustus esto in disciplina, vel robora te, et invalesce in disciplina retinenda, peragenda, tuenda et propaganda, sicut pugil in stadio, et miles in praelio se roborat, omnesque vires colligit, ut hostem superet et victor evadat. Hujus sententiae veritatem eleganti ovis et cervi apologo speciosis exemplis instructo demonstrat Cyrillus, lib. II Apolog. moral. cap. IX, cujus titulus: Contra appetitum superbae libertatis. "Ovis, ait, avida propriae libertatis, sociali grege relicto, dominium sui pastoris effugit. Cumque per solitudinem errabundam cervus vagam et profugam invenisset, coepit pius quaerere ipsius solitudinis et erroris occasionem. Cui mox illa respondit: Dudum certe servile jugum durissimum passa, nunc frui volo sicut et vos libertate cunctis gratissima, atque patronum duriorem effugere, qui non solum me usque ad sanguinem emulgebat, verum etiam singulis annis ab opportuno vellere spoliabat. Tunc cervus illi compatiens: Satis, inquit, carissima, doleo de errabundo itinere tuo, sed multo magis de erroneo consilio. Nimirum libertas dulcis est, et thesaurus incomparabilis, sed non communiter universis." Mox idem exemplo populi, corporis, navis, formicae planum facit: "Plura enim sunt, quibus pax, vita securitasque salutis tantam ex debita subjectione contingit, et propter hoc non est aliud libertas eis, quam salutaris perditio libertatis. Nam libertas populi, quem regna non coercent, libertate perit. Sic corpus etiam animae subjectum vivit, et mox cum ab ea liberatur, exstinguitur. Navis subjecta nautis, servatur a fluctibus, a quibus si libera fuerit, statim naufragio dissolvetur. Formica quoque alis librata, cum de fovea sursum erigitur, finali miseria captivatur. His ergo libertas, certa est perditionis captivitas. Hoc modo, mea carissima, crede rem etiam tecum se habere. Nam attende quomodo et qualiter nunc incedas sine duce, pascualis itineris nescia, sine tutore nulla propria validitate armata, inter inimicos solivaga, atque in miseriis te circumvallantibus destituta. Nimirum via tibi error est, praecipitium ductor, esuries pascua, pernicies socius, et tui tandem crudelis interitus sunt extrema. Ego certe cornu, pede, magnitudine et agilitate munitus, vix a feris hujus solitudinis sum securus." Deinde ipsum hoc dilemmate evincit, et sole clarius ostendit: "Ex quo autem naturaliter te delectat libertas, dic, amabo, si ad bene vel ad male faciendum? quippe si intendis benefacere, hoc tantum est, quod a te exigit pastor tuus, cur ergo refugis eum? si sine ratione agere cupis, ipsa erit tibi libertas, exitialis servitutis captivitas. Nam malae voluntati libertas peccandi est causa, qua quidem iniquitas ejus consummatur, sed mox captivitas sequitur. Sic mala voluntas quanto liberior est, tanto servilior; quanto potentior, tanto infirmior; et quanto sublimior, tanto humilior. Audi igitur consilium meum, et quantocius ad dominum tuum revertaris, ne libere pereas, et teipsam lupis devorandam impendas. Nam si dominus tuus te mulget aut tondet, ab eo sumis haec ipsa quae tribuis, quia te custodit et pascit; eligibilius quippe est lac dare et vellera, quam cum omnibus perdere vitam. Quibus auditis ovis gaudenter ad pastorem rediit."
4:14
14. NE DELECTERIS IN SEMITIS IMPIORUM, NEC TIBI PLACEAT MALORUM VIA. — Pro delecteris Noster legit tobe, id est velis, acquiescas, ut vertit cap. I, 10, concupiscas, delecteris. Jam aliis punctis legunt tabo, id est ingrediaris. Unde Septuaginta, vias impiorum ne intres; Chaldaeus, in via impiorum ne ambules. Jam sensus est, inquit Dionysius, q. d. Ne delecteris impiorum actibus vitiosis, item spectaculis, torneamentis, hastiludiis, choreis et similibus vanitatibus, quae vanae sunt, et saepe cum peccato conjunctae, aut occasiones peccatorum. Rursum pro placeat hebraice est teascer, quod proprie significat, ne te bees vel beatifices, id est, ne te beatum reputes in via impiorum. Ita Aquila, Theodotion et Vatablus. Pagninus vero, ne beatifices malos in via sua. Abusive tamen idem verbum significat incedere, dirigere, ducere, ut ascar sit idem quod iascar; litterae enim aleph et ain inter se commutantur. Unde Pagninus vertit, ne gradiaris in via malorum; Septuaginta, ne aemuleris vias iniquorum; alii, ne pedem vel gressum obfirmes in via impiorum, scilicet ne firmiter in eorum via incedas, neu putes te firmo apud eos loco consistere, quia cito eos procella quaepiam sternet et dejiciet. Festive Hugo: "Ne tibi placeat via malorum," quia, ait, lutosa est in luxuriosis, tenebrosa in iracundis, spinosa in avaris, petrosa in detractoribus, cavernosa in simulatoribus, mentosa in superbis." Pulchrius et pientius S. Bernardus in Sentent.: "Viae, ait, quae ducunt ad mortem, trifaria ratione dividuntur. Alia aerumnosa, alia laboriosa, alia deliciosa. Aerumnosa est in pauperibus superbis, laboriosa in cupidis et avaris, deliciosa in divitibus deliciosis. Via quoque, quae ducit ad vitam, simili ratione distinguitur. Est enim alia sanguinea, alia purpurea, alia lactea. Sanguinea in Martyribus, qui in sanguine Agni suorum corporum indumenta laverunt, et per iter martyrii triumphalis altitudinis solium attigerunt. Purpurea est in Confessoribus, qui in sua carne vestigia Dominicae passionis per abstinentiam expresserunt, et in suis corporibus vulnerum Christi stigmata portaverunt. Lactea in Virginibus, quae in seipsis puritatis angelicae candidatum (candorem) et virtutes sanctimoniae consecraverunt, et per viam munditiae ad amplexus et thalamos veri sponsi virtutum pennis feliciter evolaverunt.
4:15
15. FUGE AB EA, NEC TRANSEAS PER ILLAM: DECLINA, ET DESERE EAM. — Pro fuge ab ea hebraice est peraehu, quod varii varie vertunt. Pagninus, elongare vel cessa ab ea; Vatablus, desere eam; Chaldaeus, recede ne transeas cum eis; Baynus, abominare vel exsecrare eam; Septuaginta, in quocumque loco castra metati fuerint, ne supervenias illis; R. Salomon, aversare, et flocci facito eam; R. Levi, abole et irritam fac eam, q. d. Si vires sufficiant, eorum consiliis obviam ito, eaque dissipa, ne scelus, quod moliti sunt, expleant. Pro nec transeas per illam, Syrus vertit, ne transeas per locum, quem illi habitarint; Chaldaeus, nec transeas cum eis. Pro declina et desere eam, hebraice est, recede ab ea et transi; Chaldaeus, declina et transi ab eis; Septuaginta, declina ab eis et abscede; Lucifer in Apolog., eos devita; Aquila, Symmachus et Theodotion, transi. Haec omnia pene synonyma jungit Salomon, ut ostendat quam cavendum sit consortium cum impiis, adeo ut nec cum illis communem viam, multo minus vocem habere sustineamus: "Ne pes contagium trahat," ait S. Augustinus in Psal. LXXVI, ne scilicet a communi via ad consortium, a consortio ad colloquium, a colloquio ad vitii communionem trahamur. Singula tamen ita distribuit et secernit Hugo: "Fuge ab ea, scilicet opere, et ne transeas per illam cogitationis delectatione, declina occasiones, desere locum;" quorum duo priora mystica sunt, duo posteriora litteralia. Sic et Cajetanus censet hic praecipi fugiendam esse viam impiorum ob occasionem et periculum peccati. Scribit Plinius, lib. XXVIII, cap. X, vestigia lupi obstupefacere equos: "Tanta vis est animalis (lupi), ait, ut vestigia ejus calcata equis afferant torporem." Majorem torporem et noxam afferunt vestigia et consortia impiorum. Exemplum ad litteram formidabile exstat III Reg. XIII, ubi Propheta a Deo jussus ire in Bethel, et arguere cultores vituli aurei, jussus est pariter nec cibum cum idololatris sumere, nec communi impiorum via, sed alia reverti; et quia deceptus ab alio Propheta cibum in Bethel sumpsit, idcirco rediens a leone occisus est. Mystice, per vias impiorum et impietatis accipe cogitationes et suggestiones improbas et impuras; per has enim quasi vias impietas in animam ingreditur, eamque perdit et occidit; quare illas omnino fugere et fugare oportet: ipsae enim sunt ignita diaboli jacula, quibus ille animae passiones ad malum succendit. Ita auctor Catenae Graecorum.
4:16
16. NON ENIM DORMIUNT NISI (Syrus: donec) MALEFECERINT: ET RAPITUR (minus recte editio Complutensis et Dionysius legunt 'capitur') SOMNUS AB EIS NISI SUPPLANTAVERINT. — Septuaginta, non enim somnum capiunt, nisi malefecerint: ablatus est somnus eorum, et non dormiunt; Chaldaeus, dividitur somnus eorum donec ponant scandalum; Syrus, donec voluntatem suam expleant; Tigurina, fugit somnus ab eis, ni ruinam aliquam dederint; Vatablus, nisi impingere fecerint, q. d. Adeo avidi sunt scelerum, adeo iis invigilant et inhiant, ut somnum non capiant, nisi mala patrarint, ideoque saepe in multam imo totam noctem pervigilant, ut suas nequitias et insidias, quas machinantur, expleant, atque ex praedis coenas instruant, in quibus laute comedant panem impietatis, et vinum iniquitatis bibant, ut sequitur. Hi similes sunt serpentibus illis, de quibus Plinius, lib. VIII, cap. XXIX: "Qui tota aestate insomnes sunt, quamdiu venenum viget; postea vero ex algore veneno orbati dormiunt totam hiemem." Rursum to non dormiunt notat eos noctu suas fraudes, dolos et scelera machinari et exsequi, utpote filios tenebrarum, qui oderunt lucem, juxta illud Poetae: Nox, et amor, vinumque nihil moderabile suadent: Illa pudore vacat, Liber amorque metu. Ita R. Levi: Nec etiam nocte, inquit, quiete somno frui possunt, nisi scelus aliquod perpetrent aliquem supplantantes. Hi similes sunt hyenis et lupis vespertinis sive nocturnis, qui noctu praedantur et grassantur, de quibus dixi Habacuc cap. I, vers. VIII. Opponit enim hosce impios noctambulones piis, quorum "lux splendens procedit et crescit usque ad perfectam diem." Nota: Aliqui codices pro rapitur legunt contrarie, non rapitur; censent enim in Hebraeo negationem, quae in priori membro "non dormiunt" praecessit, in posteriori "et rapitur" esse repetendam, sicut repetenda est cap. XXX, 3, cum ait: "Non didici sapientiam, et novi (id est non novi) scientiam sanctorum." Sensus vero istius (ait Franciscus Lucas in Notis hic): "Et non rapitur somnus eorum," seu "ab eis," idem est, qui praecedentis partis, "et non dormiunt;" mutato enim dicendi genere idem dicitur iterum. Amplius tamen aliquid hac repetitione significatur, nimirum quod cum etiam prostraverint aut circumvenerint aliquem impii, somnum non tam capiant quam rapiant. Rapiunt vero somnum, quia aut interdiu dormiunt, noctu insontibus perniciem machinati, aut brevem, et quasi furtivum dormiunt somnum, ut quamprimum ad sua negotia redire possint. Non enim sibi somno vacandum putant, quibus ea sunt assidua studia, quae et dies facile desiderent et noctes: dies, ut consilia capiantur; noctes, ut capta consilia perficiantur. Porro quando sine negatione legitur: "Et rapitur somnus ab eis;" non tam significari videtur, quod ipsi somnum rapiant (nam id fortasse significari posset), quam quod somnus ipsis violenter abripiatur prae eo, quo fervent, male agendi desiderio. Etsi autem ista lectio: "Et non rapitur somnus ab eis," commode possit et intelligi, et ex Hebraeo transferri, non ideo tamen in Vulgatae editionis textum recipienda est, quippe quae, quod fide digniores loquuntur codices, non Vulgati Interpretis scriptura sit. Porro si tanta est impiorum aviditas ad malum, quanta debet esse piorum ad bonum, ut non dormiant nisi insigniter benefecerint; et, si quando secus accidat, dicant cum Tito Imperatore et cum S. Joanne Eleemosynario: "Diem perdidi;" imo cum muliere illa forti, Proverb. XXXI, 13, quae "de nocte surrexit, deditque praedam domesticis suis, et cibaria ancillis suis," si id non praestiterint, dicant: "Noctem perdidi." Tales erant olim monachi dicti Acemetae, id est non dormientes, sive insomnes et vigiles, quod noctu aeque ac die vigiles in Dei laudibus et bonis operibus persisterent. Essaei vero diem orationi, labori et studio dedicantes, noctu modicum cibi et somni sumebant, teste Eusebio, Philone et aliis.
4:17
17. COMEDUNT PANEM IMPIETATIS, ET VINUM INIQUITATIS BIBUNT. — Chaldaeus, quoniam cibus eorum cibus est impiorum; Lucifer Calaritanus in Apol., cibantur cibis impietatis. Dat causam et finem cur impii non dormiant, nisi malefecerint, quia scilicet ex praedis et maleficiis suis coenas instruunt; dormire autem nolunt, nisi laute coenarint. Ita videmus praedones in silvis tota die latitare et insidiari viatoribus, ac noctu egredi ad hospitia semota sibi nota, ibique splendide coenare et perpotare, ac tum ebrios in somnum ruere. Vivunt enim ex rapto. Comedunt ergo "panem impietatis," scilicet panem, id est cibum, impietate et scelere comparatum, ac bibunt "vinum iniquitatis," hebraice vinum chamasim, id est rapinarum et violentiae, id est raptum et vi extortum. Unde Vatablus vertit, victitant enim cibo impie quaesito, et bibunt vinum vi extortum; alii, vinum oppressionum; Symmachus et Aquila, injustitiarum; Chaldaeus, vinum raptorum bibunt. R. Levi: Cibi, inquit, illorum et potus criminibus et rapina constant; quae illis ita jucunda accidunt et deliciosa, ut nulla re alia, qua vescantur, indigeant. Verum parvo tempore hisce suis praedis fruuntur. Nam, ut dicitur Job XX, 15: "Divitias quas devoravit, evomet, et de ventre illius extrahet eas Deus;" Septuaginta, divitiae injuste partae evomentur. Unde Nazianzenus, orat. 9, et ibi Nicetas: "Qui noxium, ait, cibum sumpserit, una cum eo probos etiam evomit; sic qui inique congerendis opibus studet, non solum ipsas, sed quas prius jure possidebat, plerumque amittit." Secundo, Beda, Hugo et Jansenius sic exponunt per hypallagen: Comedunt avide impietatem quasi panem, et iniquitatem sicut vini poculum pleno ore exhauriunt: ita enim cupiunt et sitiunt malefacere, ut sitim hanc explere nequeant, sed malefaciendo magis acuant; una enim impietas excitat sitim et desiderium alterius, qua perpetrata nova siti sitiant aliam et aliam, sicut bibones, quo plus potant, eo plus sitiunt et potare gestiunt, donec se plane inebrient. Unde Septuaginta vertunt, vino autem iniquo inebriabuntur. Vide S. Chrysostomum pulchre impios ebriis assimilantem, hom. 34 in Genes., et homil. 13 in epist. ad Rom. Alludit ad Job XV, 16: "Qui bibit quasi aquam iniquitatem." Mystice, Hugo haec adaptat indigne communicantibus; hi enim comedunt panem Eucharistiae impie, et vinum sacrosanctum inique bibunt; iis ergo Eucharistia est panis impietatis et vinum iniquitatis, quia ipsi impie et sacrilege ea abutuntur, eamque profanant et polluunt, ideoque judicium sibi manducant et bibunt, non dijudicantes corpus Domini, I Cor. XI, 29.
4:18
18. JUSTORUM AUTEM SEMITA, QUASI LUX SPLENDENS, PROCEDIT ET CRESCIT USQUE AD PERFECTAM DIEM. — To autem notat antithesin inter viam piorum et impiorum, quod scilicet piorum via sit lucida et lux, impiorum vero tenebrosa et caligo, ut sequitur. Hebraice, semita justorum velut lux splendens vadit, et lucet vel illuminat usque ad formatum vel roboratum et firmatum diem. Est pulchra paronomasia inter orach, id est semitam, et or, id est lucem, q. d. Orach justorum est or, via et lex vitae justorum est lux. Tigurina, via autem justorum inclarescit, quae subinde fit illustrior usque ad perfectum diem; Vatablus, via justorum promovet et splendescit usque ad perfectionem diei, id est usque ad meridiem; Septuaginta, viae justorum similiter ut lux fulgent, procedunt et illuminant, donec dirigat (Lucifer, corrigat) se dies; Theodotion, tanquam lux splendens, vadens et illuminans usque ad stabilitatem diei; Aquila, ad paratum, id est formatum et firmatum, diem; Symmachus, ad stabilem diem; Arabicus, viae autem justorum hac forma (vel imagine) splendescunt lumine, et illucescent donec dirigatur dies, vel fiat dies perfectus; Syrus, procedit lux, donec stabiliatur dies; Auctor Catenae Graecorum, procedunt justi et lucent, donec dies haec feliciter absolvatur. Idque sic explicat: Praesens vita, inquit, erroribus, periculis et tentationibus plena nox potius est quam vita; quare in hisce ejus tenebris Deus justos posuit quasi lumina, qui eam illuminent, donec omnium tentationum nox penitus absolvatur, ut huc alludat S. Paulus, Philipp. II, 15: "Ut sitis sine querela, et simplices filii Dei, sine reprehensione, in medio nationis pravae et perversae; inter quos lucetis sicut luminaria in mundo." Sensus est, q. d. "Semita," id est vita et conversatio sancta, justorum est quasi aurora, vel Lucifer lucens mundumque illuminans; sicut enim lux aurorae sensim intenditur et crescit usque ad perfectum diem, id est usque ad meridiem, in qua discussis omnibus nebulis et tenebris aurea, clara, plenaque lux toto hemisphaerio resplendet: sic pariter et justorum justitia et sanctitas sensim crescit, donec dissipatis omnibus ignorantiae et concupiscentiae nebulis, ipsa pura plenaque refulgeat, quod inchoate fit in hac vita, perfecte vero fiet in coelo, ubi amplius crescere non poterit, cum in hac vita semper crescat. Unde Beda sic explicat, q. d. "Justorum justitia procedit de virtute in virtutem, ab aurora gratiae ad perfectum diem gloriae; procedit enim sol ab ortu suo, etc., nec est qui se abscondat a calore ejus" (Psalm. XVIII, 8). Dum ergo mane auroram et solem nascentem et crescentem intuemur, cogitemus nos totidem passibus tanquam veloci motu ad apicem virtutis eniti, contendere debere.
4:1
Prima di convertirsi, scrisse in ebraico buone opere ascetiche su base biblica: Séfer léqah jōbh (Libro della buona dottrina; cf. Prov. 4, 1), catechesi giudaica tra maestro e discepolo (Venezia 1595; Londra 1679, con traduzione latina), molto diffuso e spesso ristampato; Mōshia' ḥosim (Salvezza dei credenti, Venezia 1587 …
4:2
… Il senso generico di « insegnamento » appare anche nei libri didattici: la t. è data da Dio al suo fedele (Job 22, 22; Ps. 78, 1 ebr.), dai sapienti (Prov. 3, 1; 4, 2; 6, 23; 7, 2; 13, 14), dalla madre (ibid. 1, 8; 6, 20; 31, 26); Jahweh (o il suo rappresentante) la darà nel regno messianico (Is. 2, 3 = Mich. 4, 2; Ier. 31, 33; Is. 42, …
4:5
… La S. Scrittura (Prov. 3, 13-14; 4, 5-9; Sap. 6, 9; Eccl. 6, 18-37) esalta l'uomo prudente ed identifica la p. con la sapienza, poiché è proprio del sapiente ordinare tutta la propria vita in ordine al fine ultimo, come …
4:9
La parola ebraica deriva da livojāh « tortuoso » (quindi « corona »: Prov. 1, 9; 4, 9; radice ebraica e araba lāh « torcere », assiro lamā, -wū « circondare »), con la desinenza nominale -ān, dai Settanta inteso « dragone » (v.) e una volta « grande cetaceo » (Iob 3, …
4:10
… altri (Is. 9, 5; 22, 21). 5) Maestro ('a. è titolo onorifico, dato ai sacerdoti e ai profeti anche dai re: II Reg. 6, 21; 8, 9; 13, 14; Iudc. 17, 10; 18, 19), come nel titolo del trattato Aboth (v.); onde il maestro chiama spesso il discepolo « figlio » (Prov. 4, 10, 20; 5, 1, 20; 6, 1, 3; 7, 1, 24; Ps. 44 [45], 11; Eccli. [ebr. 3, 8, 12, 17; 4, 1, 20; ecc.). 6) Consigliere (Gen. 45, 8: uso egiziano secondo H. K. Brugsch), come in Esth. 3, 13 …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.