Proverbi
Liber ProverbiorumIntroduzioni
Enciclopedia Cattolica
Terzo (dopo Giobbe e i Salmi) dei libri didattici del Vecchio Testamento, primo dei «sapienziali». Ad esso si è ispirato, non di rado, l'Ecclesiastico (v.), benché ci siano tra i due libri assai notevoli differenze di forma e di contenuto.
Accanto al nome di P. (Παραγία, Proverbio), si trova quello di Parabole (Παραβολοί, Parabolae), che rende più letteralmente il titolo preposto al libro nella sua redazione definitiva: Millè (Sèbhnàh), Parabolae (Salomonis), nelle versioni latine (Prov. 1, 1). Nel Talmud è corrente il titolo abbreviato Millè, più raro Sèpher bohhnàh, a cui risponde il titolo di Σοφία, usato talora dai Padri (Eusebio, Hist. eccl., IV, 28, 14; PG 20, 597; cf. ἡ πανάρετος σοφία in I Clem. 57, 3; PG 1, 324), di Sapientia Salomonis (s. Cipriano, Testimon., II, 14; III, 56; PL 4, 768 [737], 781 [791]).
Haydock
This book is so called, because it consists of wise and weighty sentences, regulating the morals of men; and directing them to wisdom and virtue. And these sentences are also called Parables, because great truths are often couched in them under certain figures and similitudes. (Challoner) --- Wisdom is introduced speaking in the nine first chapters. Then to chap. 25. more particular precepts are given. (Worthington) --- Ezechias caused to be collected (Haydock) what comes in the five next chapters, and in the two last. Some other, or rather Solomon himself, under (Worthington) different titles, gives us Agur's and his mother's instructions, and his own commendations of a valiant woman, (Haydock) which is prophetical of the Catholic Church. He also wrote the two next works, besides many other things, which have been lost. This is the first of those five, which are called "sapiential," giving instructions how to direct our lives, by the dictates of sound reason. (Worthington) --- It is the most important of Solomon's works, though collected by different authors. (Calmet) --- T. Paine treats Solomon as a witty jester. But his jests are of a very serious nature, and no one had before heard of his wit. (Watson)
Title. Solomon. This title is not found in Sixtus V or Septuagint. Hitherto the preface extends, shewing the advantages of wisdom. (Calmet) --- The subsequent chapters more properly contain the parables, and are written with great elegance, so as to oppose vice to virtue. See Bain.; St. Jerome, etc. (Worthington)
Douay 1582/1609
Hitherto the Law, and Historie of Gods peculiar people are set The coherence of this part with the rest. forth in the former partes of the holie Bible: after which folowed the Booke of Psalmes, which in maner of stile, being al in verse, is a distinct part, but in substance of matter, is an Epitome or briefe Summe of al holie Scripture: most conueniently therfore placed in the middes of the rest, as the Sunne amongst other Planetes, a shining great light in a large house. Now ensueth the third part, conteining Diuine Instructions, or Rules of good life. A doctrine most agreable to Gods hiegh wisdom, and most fitly The contents of Sapiential bookes. commended to Man, his reasonable creature in earth. But besides this principal subiect, as before is noted (that each part participateth with others in Preface. before Iosue. their proper contents) so here be manie precepts of the Law renewed; sundrie examples of men, and thinges past repeted; and diuers prophecies vttered of thinges to come: though in this part more specially is shewed the ground, and as it were, the very life or soule of the Law, which is Reason, the true Rule or Directorie wherin al good lawes are grounded.
For it both sheweth what ought to be done, or auoided, & directeth mans iudgement to embrace that is good, and to flee from al euil, not only illuminating the vnderstanding to see that is right and iust, but also disposing the internal affection to desire, loue, choose, and preferre the right path of Gods law, before whatsoeuer otherwise semeth pleasant or profitable: & so, notwithstanding al dangers, difficulties, distresses, worldlie calamites, and death it self, effectually perswading to perseuere to the end in holie conuersation. Al Why they are so called. which by a general name is called Wisdom: comprising in one word, al good desires, holie vertues, supernal giftes, godlie endeuoures, and the whole meanes wherby God is rightly knowen, & duly serued; wherof these fiue Bookes, teaching this most excellent and most necessarie maner of life, are called Sapiential. Neuertheles foure of them haue also other particular names, as appareth in their titles. Only the fourth is called the Booke of Wisdom, by appropriation of the general name.
Al fiue are Canonical and assured holie Scripture: as is shewed before: They are al Canonical Scripture. Salomon is auctor of the three first. Proem. Annot. Prefac. Tobiae. and may be further proued of the two later, which Protestants denie. It is also euident that King Salomon was Auctor of the three former: as S. Ierom, S. Augustin, and other Fathers proue by the holie text it selfe. As it is likewise certaine that he either writte, or at least by diuine inspiration vttered, much more then is now extant. For the holie Scripture Other bookes of Salomon not extant. S. Iero, in proem S. Aug. li. 17. c. 20. •iuii. (3. Reg. 4.) testifieth, that he spake three thousand Parables: and his Songes were a thousand and fiue. He disputed of the trees from the ceder that is in Libanus, vnto the hyssop which cometh out of the wal: and he discoursed of beastes, and foules, and creeping wormes, and fishes. Iosephus (li. S. c. 2. Antiq.) folowing some other Edition, saith his songes were fiue thousand, and parables (as the ordinarie text hath) three thousand. For he deduced a parable (saith Iosephus) through out euerie kinde of trees, from the hyssop to the ceder. In the same maner he treated of beastes, and other liuing creatures of the earth, water, and ayre. For he was not ignorant of anie natural thing, neither omitted to treate therof, but clerly explicated al their natural proprieties. Most briefly S. Ierom declareth both the Auctor, and A brief summe of these three: Prologo galeato. matter of these three bookes, saying: Salomon the Peaceable, and amiable of our Lord Prouerbs, correcteth maners: Ecclesiastes, teacheth the nature (of creatures) Canticles. ioyneth the Church and Christ; and singeth the swete bridal song of the holie Mariage.
Cornely
CAPUT IV 35 paragrafi
DE TRIBUS LIBRIS SALOMONICIS, I. De Proverbiorum libro. 8$ 19. — De Proverbiorum libri argumento , divisione , fine.
188. — Davidicum Psalterium in Canone nostro sequuntur tres libri Salomoni auctori adscripti, inter quos primum locum semper Proverbiorum liber occupat. Cuius ordinis rationem nobis insinuat S. Hieronymus, « Salomon, inquiens, iuxta numerum vocabulorum (nominum suorum) tria volumina edidit, Proverbia, Ecclesiasten et Cantica Canticorum, in Proverbiis parvulum docens et quasi de officiis per sententias erudiens, unde et ad filum ei sermo crebro repetitur; in Ecclesiaste vero maturae virum aetatis instituens, ne quidquam in mundi rebus putet esse perpetuum, sed caduca et brevia universa quae cernimus; ad extremum iam consummatum virum et calcato saeculo praeparatum in Cantico canticorum sponsi iungit amplexibus. Nisi enim prius reliquerimus vitia (Prov.) et pompis saeculi renuntiantes expeditos nos ad adventum Christi praeparaverimus (Ecc/e.), non possumus dicere Osculetur me osculo oris sui (Cant. 1,1). Haud procul ab hoc ordine doctrinarum et philosophi sectatores suos erudiunt, ut primum ethicam doceant, deinde physicam interpretentur, et quem in his profecisse perspexerint, ad logicam (rectius alii codd. : theologiam) usque perducant »!.
Proverbiorum librum S. Hieronymus in canone Iudaeorum recensendo AMzsle, Origenes M?s/oth appellant?. Nomen As/e autem non est nisi primum vocabulum inscriptionis hebraico libro praefixae Nn 322 711713 Aicou 35c5, quae a Graecis et Latinis redditur IIapotpíat XoXoy.àvroc vio) Aavià , 8; iGac(keuotv iv 'IsoacY , Proverbia Salomonis , fllii David , regis Israel. Alio nomine in Thalmude opus interdum vocatur no3n 350 (Liber Sapientiae) atque eundem titulum frequentant antiquiores Patres, SS. Meito et Iustinus , Clemens Alex. et Origenes, S. Cyprianus etc.?. Quoniam in primis libri capitibus Sapientia loquens inducitur, aliquis facile crediderit, tituli rationem in eo esse quaerendam, quod divina Sapientia ipsa velut operis auctor designetur. Quam explicationem parum rectam esse duo similes tituli docent 183
8 Patribus adhibiti . 4 tv&oeto; cozíz (sapzentia omnem virtutem docens) et 4 seuidamqrruci, coota (sapientia iuvenes erudiens). Ambo enim, quorum priorem a S. Clemente Rom. iam usurpatum teste Eusebio « non tantum Hegesippus et Irenaeus, sed totus antiquorum chorus » praediligebant^, procul dubio operis argumentum et finem innuunt. Namque Proverbiorum liber, ut S. Basilz descriptione utar, « morum est institutio et correctio perturbationum animi, immo in universum disciplina vitae praeceptis multis et sapientissimis constans », vel complectens « exhortatorios sermones ad omne vitae genus et institutum utiles » ?. Integer revera liber collectio quaedam est poematum et versiculorum didacticorum, quae omnia in vera ac divina sapientia docenda, commendanda, inculcanda versantur; latissimo autem sensu sapientia intelligitur, ut omnia fere hominum erga proximum et erga se ipsum officia comprehendat. Quare etiam in collectione nostra agitur « de probitate et improbitate, de administratione rerum privatarum et publicarum, de institutione puerorum, de gubernio, de officiis regum, magistratuum, iudicum, subditorum, parentum, liberorum, de bono et malo, de felicitate et infelicitate » (Corn. a Lap.). Neque tamen docte et fuse haec explicantur, sed brevibus plerumque gnomis, parabolis, aenigmatis, similitudinibus proponuntur, ut eadem fere sit carminum, quibus constat liber, quam argumentorum, quae tracfat varietas; omnes enim poematum didacticorum species, quas supra (167 p. 27 sqq.) enumeravimus, in illo invenies.
581). Forma nibup pro a*un etiam a rahbbinis interdum adhibetur.
199. — Quemadmodum Psalterium collectio est carminum lyricorum, liber Proverbiorum igitur poematum didacticorum est collectio, quae singula absolutum completumque sensum exhibent et de vebus diversissimis agunt. Quapropter non magis, quam in Psalterio inter singulos Psalmos, in Proverbiis inter singulas parabolas aut gnomas internus nexus est quaerendus. Auctor enim (id quod rectissime monuit Bossuetius), ut lectoris animum frequentibus ictibus et stimulis excitaret et varietate delectaret, sententias varii argumenti permiscuit, ita ut in magna operis parte raro duae sententiae sese excipiant, quae de eadem re aguut. Unde evidens est, accuratam libri prvistoxEM non posse tradi secundum internum idearum nexum. Psalterium autem nonnullorum Psalmorum subscriptionibus in quinque libros vel collectiones distribui vidimus, atque simili ratione liber noster variis inscriptionibus (1,1; 10,1; 24,23; 25,1; 30,1; 31,1) in varias partes distinguitur, quae num totidem sint diversae collectiones infra inquiremus. Singulas autem partes diligentius perlustrantem et inter se comparantem non effugiet, in nonnullis eiusdem formae carmina esse coniuncta : ex. gr. in novem primis capitibus longiora deprehendet carmina, quae argumento suo arctius cohaerent, quum in sapientia commendanda fere versentur; in tredecim insequentibus nihil inveniet praeter gnomas et vitae praecepta, quae unico disticho absolvuntur nec ullo inter se nexu interno colligantur; item capp. 25.-29. solis fere constant distichis, quae a prioribus diversae longe pleraeque ad parabolicum genus pertinent etc. Quibus attentis mere externam quandam operis divisionem indicare licet, eamque proponemus, quoniam singularum partium origini inquirendae nobis inserviet.
Tres praecipuas operis partes inscriptionibus (1,1; 10,1; 95,1) innui olim jam monuit Lyranus et censent plerique moderni; at simul adnotant secundae et tertiae parti velut appendices nonnulla esse addita, quae sive inscriptionibus suis (24,93; 30,1; 31,1) sive carminum a praecedentibus diverso genere (22,17 -24,92 et 31,10-31) facile distinguantur. Itaque liber hac ratione a plerisque in tres partes dividitur : I. Exhortatio ad sectandam sapientiam 1,1-9,18; — II. Collectio Proverbiorum antiquior 10,1-292,16 cum duabus appendicibus 22,17 -24,92 et 294,93-3^; — III. Collectio Proverbiorum recentior 25,1-29,97 cum tribus appendicibus 30,1-31; 31,1-9; 31,10-31. Quae quamvis satis recte statui non negemus, duas tamen partes distinguere malumus; infra (201 sqq.) enim ostendemus primam illam partem et secundam cum suis appendicibus arctius cohaerere et genuinum opus salomonicum constituere , cui Ezechiae tempore altera collectio est addita; haec igitur erit universi operis ANALYSIS.
I. CorLEcrio PRovERBIORUM SaLoNuoxis GENUINA (1,1 -24,34).
3. Pans PuixA (1,8-9,18) in commendanda sapientia versatur ei hac ratione alteram praeparat, quae sapientiae praecepta tradit. Constat autem undecim carminibus, quorum haec sunt argumenta.
a.) In primo (1,8-33) post brevem exhortationem, ut parentum doctrinam sequatur (1,8. 9), monetur sapientiae studiosus, ut invitationem peccatorum proximis nocere volentium (1,10-14) respuat, quippe quae ad interitum ducat (1,15-19), audiat vero invitationem sapientiae, quae peccatores non adiuvabit sed perniciei in quam ruunt derelinquet (1,20-33).
b.) In tribus sequentibus carminibus (2,1-3,33) fructus, quos affert sapientia, commendantur. Nam a.) in secundo (2,1-22) promittitur fore, ut is, qui sectatur sapientiam, eam consequatur (2,1-9) et per eam a peccatoribus (2,10- 13) et maxime a pravarum mulierum consortio protegatur (2, 16-19), atque ita praemia iustorum adipiscatur (2,20-22);
B.) in tertio (3,1-20) ostenditur veram sapientiam, quae in subiectione plena sub manu Domini consistit, omnia bona afferre (3, 1-12) ideoque omnibus aliis bonis esse pretiosiorem (3,13-20);
1.) quartum (3,21-33) sapienti protectionem divinam promittit (3, 21-26); abominatur enim Deus peccatores, diligit autem iustos (3,21- 35).
c.) Ad quam exhortationem confirmandam in quinto carmine (4,1 -27) affert auctor similia praecepta, quae ipse a patre suo accepit. Quum enim filius dilectus esset parentum suorum (4,1-3), monitus est a patre suo, ut sapientiam velut bonum pretiosissimum sibi acquirere studeret (4,4-9), viam pietalis persequens caveret a peccatorum consortio, quorum via ad interitum ducit (4,10-19), neve àd dexteram aut ad sinistram declinaret (4.20-27).
d.) Ad singula deinde descendens quatuor carminibus (3,1- 7,27) docet ea, quae praecipue sunt vitanda, inter quae primum locum tenet impudicitia, de qua in tribus carminibus agit. Itaque a.) in sezto (2,1- 23) meretricum consortium vitandum docet; meretrices enim blandiuntur, ut ad perniciem hominem adducant (8,1-6), consortium earum aufert honorem, vires, opes (5,7- 14); sua igitur uxore contentus sit vir (5,15-20), nam Dominus peccata novit et punit (3,21 - 23).
B.) In septimo (6,1 -19) cavendum esse docet, ne quis levi animo pro alio spondeat (6,1-5), neve pigritiae sese dedat (6,6-11), neve fraudibus aut alio modo proximo noceat (6,12 -19)*.
t.) In octavo (6,20-33) praecepta parentum esse audienda monet sa-
(a) Quoniam tria haec monita interno nexu colligari non videantur, alii tria esse carmina forte rectius statuunt.
pientia (6,20-23), quibus auditis homo vitabit luxuriam (6,24-28) et adulterium , cuius gravissimae sunt sequelae (6,29-335).
8.) Nonum (1,1-21) quoque sapientiam esse acquirendam asserit, ut vitetur luxuria (7,1-5); iusta autem parabola proposita ostendit auctor, quibus artibus meretrices incautos seducant (7,6-23), atque gravissimo. monito eam terminat (7,24- 27).
e.) Duobus ultimis carminibus (8,4 -9,18) iterum ad sapientiam sectandam auctor exhortatur, at longe altiore modo, quam in prioribus huius partis carminibus; ita enim eam describit, ut non sit dubium, quin Sapientiam hypostaticam, i. e. Verbum Dei, intelligat.
a.) Carmen decimum (8,4 - 36) inducit Sapientiam aeternam omnes ad suam sequelam invitantem. Praemisso prooemio, in quo magnam et veram esse suam doctrinam asserit(8,1-11), Sapientia describit bona quae secum affert (8,12-21), aeternam suam a Deo originem praedicat (8,22-341) beatosque dicit illos, qui se sint inventuri (8,32 -36).
B.) Undecimum (9,1-18) demum sub allegoria invitationis ad duo convivia, ad convivium Sapientiae (9,4 - 12) et ad convivium insipientiae (9,13-18), ostendit hominem, si priorem invitationem sequatur, futurum esse felicem, sed infelicem, si alteri obsequatur.
3. PAns sECUNDA (10,1 - 29,16) inscribitur Proverbia Salomonis continetque . illa praecepta vitae , quae a viro sapiente observanda sunt. Unico disticho eoque plerumque (maxime capp. 10-15) antithetico proponuntur, de diversissimis autem rebus agunt, nec ullo certo ordine videntur esse dispositae; quare partis huius accuratior analysis tradi non potest, nisi enumeratis singulis praeceptis ^.
(a) Cfr praesertim Klasen Die alttestamentliche Weisheit. Freiburg 1878. p. 60 sqq. (b) Lesétre (Le Livre des Proverbes. Paris 1879. p. 30) secundum Zoec&ler (Die Sprüche Salomons. Bielefeld 1867. p. 29), has partes distinguit : 1. Distinction entre les hommes religieux etles impies; le sort réservé à chacun dans l'une . et l'autre vie (10-15). A. Comparaison des justes et des impies, dans leur conduite générale (10). B. Comparaison entre les heureuses suites de Ja piété et les chátiments du vice: a.) Par rapport au juste et à l'injuste et à la conduite vis-à-vis du prochain (11);
€.) Par rapport à l'usage des biens temporels, et de la parole de Dieu, considérée comme le plus grand bien (13); d.) Par rapport aux relations entre sages et insensés, riches et pauvres, maltres et serviteurs (14);
€.) Par rapport à diverses circonstances de la vie et au service de Dieu en particulier(15). 2. Exhortations à servir Dieu par la pratique des vertus :
8.) La confiance en Dieu, sage ordonnateur et gouverneur du monde (16) ; f.) La justice, la miséricorde, et la docilité à la conduite de la patience (21);
£g.) L'acquisition et la conservation de la bonne renommée (22.1-16). Dubito autem, an quis enumeralionem hanc, si eam cum textu cotmparaverit, accuratam
4. Pans rERTIA (22,17-24,34) velut epilogus primigenii operis est. Simili fere modo, quo in prima parte ad sapientiam sectandam exhortatus praecepta sua praeparavit, auctor iterum sapientiam commendans praecepta sua inculcat. Neque distichis separatis, sicut secunda pars, sed sicut prima carminibus longioribus fere integra constat. Paucis igitur eius analysin indicare conabimur.
3.) Incipit ab exhortatione, ut sapientium verba audiantur (22,17 - 21), quae exhortatio non tam sequentia, quam praecedentia, praecepta videtur spectare.
b.» Sequuntur nonnulla monita longiora, quae omnia de relutione hominis ad prorimum agunt (22,22 - 23,13) : malum non esse inferendum pauperi (22,92. 23), cavendum ab iracundis et ab iis, qui levi animo pro aliis spondent (22,24-98), caute agendum cum principibus nec quaerendas divitias (22,29- 23,3), vitandam societatem invidorum et stultorum (23,6-9), curam habendam orphanorum atque filiorum (23,10-14)*.
€.) Longiore deinde carmine (23,15 -33), quod tribus strophis septenorum versuum constat, commendatur sapientia vitandaque docetur ebrietas. In prima stropha (23,15-21) in genere indicatur, quo sapientia hominem adducat, et quo ebrietas; altera (23,22- 28) in laudanda sapientia versatur, atque tertia (23,99-33) ab ebrietate lectorem absterret.
d.) Altero longiore carmine (24,1-92) exhorlationem terminat iterum monens sapientiam esse sectandam ideoque pravorum consortium vitandum. Praemisso monito, ut a peccatorum societate abstineatur (24,4.2), auctor lectorem docet, sapientiam omnia praestare bona atque virum tam fortem reddere, ut etiam proximum in maximo periculo constitutum liberare possit (24,3-12) ; quaerendam igitur esse sapientiam (24,13. 44), neque ulli malum esse inferendum, quoniam Deus omnes iudicaturus sit (24,15 -22).
Velut APPENDIX operi huic accedunt Proverbia nonnulla inscripta : Aaec quoque sunt sapientibus (sapientium ?), quae omnes iustitiam erga proximum commendant (24,23-29) et pigritiam vitandam monent (24,30-34).
II. CoLLEcrioNEs PROVERBIORUM RECENTIORES (25,1 -31,31) 35 paragrafi
1. Proverbia Salomonis, quae transtulerunt viri Ezechiae regis (25,1-99,271). Collectio haec parti secundae operis genuini omnino correspondet ; dicturus sit. Ceterum auctores ipsi non magnam illi auctoritatem deberi fatentur; cfr Zoeckler ]. c. p. 95. et Lesétre l. c. p. 31: « Ce tableau ne peut que grouper sous des titres trés généraux les proverbes multipliés que contient le livre et doit négliger bien des délails tout à fait rebelles aux exigences d'un plan quelconque ». Hi/zig (Die Sprüche Salomons übers. vu. ausgelegt. 1858.) capita 10-21 in quatuor sectiones distinguil, quae nonagenis versibus constent. Sed numerus hic versuum non efficitur nisi nonnullis versibus eiectis, aliis ex Alexandrina lransumtis etc., nec quidquam iuval interpretem, quum eadem remaneat argumentorum varietas in singulis sectionibus.
(a) Unum potest dici carmen simile septimo primae partis , licet varium sit cius argumentum.
variis enim constat praeceptis vitae, quae pleraque disticho proponuntur; dum autem in opere antiquiore praevaleant gnomae, in hac praevalent similitudines, ita ut sententiae huius partis ad parabolicum genus accedant. Ceterum certus ordo in praeceptis non videtur esse observatus, licet nonnullae series sententiarum inveniantur, quae de eodem aut de simili argumento agunt (ex. gr. 26,1-19 de insipientibus; 26,13-16 de pigris; 26,18-28 de peccatis linguae Me quare ab illis enumerandis abstinemus*. 2. Tres minores collectiones velut appendices adduntur (30,1 -31 31).
a.) Verba Congregantis, filii Vomentis (Hebr. : Verba Agur, filii Iake, 30,1 - 31). Parva haec collectio post inscriptionem (44,4) opponit ignorantiae humanae divinam scientiam (31,2-6) ac dein tradit de rebus variis sententias quasdam, quae omnes fere numerorum artificio contextae sunt (31,7-31).
b.) Verba Lamuelis regis (31,1-9) pauca praecepta regibus utilia tradunt.
c.) Carmen alphabeticum de muliere forti (31,10 -31), quae fidelis marito suo (31,10-12), domesticorum suorum et pauperum curam gerens, (31,13-23) digna est, quae ab externis, a filiis, a marito suo laudetur (31,24-31).
In hoc conspectu tradendo textum hebraicum et vulgatum secuti sumus, à quorum ordine in ultimis capitibus dissentit alexandrinus. Etenim terminato operi primigenio (1,1-245,92), in quo dumtaxat paucos versus transponit paucosque addit vel omittit!, a»te appendiculam (Vulg. 24,93-3^4) inserit Vulg. 29,27 (cum nonnullis versiculis propriis) et priorem partem verborum Agur (Vulg. 30,1-14); deinde insertae appendiculae isti (Vulg. 25,23-35) addit alteram partem verborum Agur (Vulg. 30,15-33) et verba Lamuelis (Vulg. 31,1-9) ; quibus adnectit secundam Proverbiorum collectionem (Vwu/g. 95,1-29,6), opusque terminat carmine de muliere forti (Vulg. 31,10-31). Differentia igitur, id quod probe est notandum, maior non habetur nisi in ordine appendicum duarum collectionum, ex quibus opus nostrum conflatum est; in collectionibus ipsis textus omnes consentiunt?. Quemadmodum ordinem , ita etiam inscriptiones (Vu/g. 30,1; 31,1) Alexandrinus ita mutavit et obscuravit, ut pro inscriptionibus, quae partes separent, haberi iam non possint; consentiente autem Syro inscriptio-
(8) Lesétre (1. c.) et Zoeckler hanc proponunt distributionem : La vraie sagesse proposée comme le plus grand bien des rois et des sujets (25-29). t. Les rois et les sujets sont exhortés à la crainte de Dieu et à la justice (25). 2. Différentes recommandations : a.) Sur ceux qui ne méritent aucune estime, insensés, paresseux, méchants (26). b.) Sur la vanilté et l'orgueil (27.) avec une exhortation à la prudence pour les agriculteurs (27,23-27); €.) Sur l'iniquité des grands envers les petits (28) ; d.) Sur l'opiniátreté, provenant du manque de correction (29).
nem 10,1 omisit; ceterum Syrus et Chaldaeus in ordine et inscriptionibus cum Hebr. et Vulg. concordant.
900. — FixEM operis sui auctor ipso titulo vel exordio indicat. Parabolas enim suas inservire ait « ad sciendam sapientiam et disciplinam, ad intelligenda verba prudentiae, ad adipiscendam eruditionem doctrinae, iustitiam, iudicium et aequitatem, ad dandam parvulis astutiam, adolescenti scientiam et intellectum ». Immo opus suum aptum quoque censet « ad reddendum sapientem sapientiorem et prudentem capacem, ut intelligat parabolas et sermones obscuros et gnomas et aenigmata » (1,9-6). Praeprimis igitur auctor sapientiam docere vult, eamque, uti recte monuit Ps. Athanasius, « genuinam, ne quis falsae sapientiae specie in ethnicorum et haereticorum sophismata incidat. Ethnici enim se aliquos esse putantes et de sapientia sua gloriantes stulti facti sunt; haeretici autem sese eruditos esse rati a veritate aberraverunt et peccaverunt proprio iudicio condemnati, sapiens vero, si divina haec eloquia audierit, sapientior erit »!. Nam,sapientia huius libri non est humanae originis, sed fundamentum eius est timor Domini et integra à Domino ipso procedit; complectitur autem omnes res divinas et humanas atque recte a S. Basilio definitur « scientia rerum divinarum et humanarum et causarum earundem » (ràv voóvot aisi)? ; neque tam speculativa, quam practica est, qua homo ad omnimodam exercendam virtutem et hac ratione ad adipiscendam perfectam beatitudinem adducitur. Unde finem praecipuum huius libri optime statuit Corn. a Lapide in eo esse, « ut unicuique aetati , sexui, statui, generi hominum in quovis rerum occursu leges recte agendi normamque honestae vitae praescribat, qua Deo placeant, ut ab illo post modicos brevis huius aevi labores aeterna felicitate donentur atque ad eandem sibi subditos perducant » (Prol. in ]. Prov.). Atque aptissime Patres librum nostrum eum E/Azcs scriptorum profanorum comparaverunt?.
Quamvis vero omnes omnino homines auctor in suo libro prae oculis habeat, maxime tamen erudire vult adolescentes; quapropter iam
S. Hieronymus Laetam monuit, ut filiolam suam « in Proverbiis erudiret ad vitam » *. Adolescentes autem auctori nostro non sunt illi, qui aetate sunt minores paucosque numerant annos, sed illi, qui viam perfectionis vix ingressi in pietate nondum adoleverunt. Praeclare id docet S. Isidorus Pelusiota, ubi tres libros salomonicos, Proverbia, quibus virtus moralis proponatur, Ecclesiasten, qui rerum mundanarum vanitatem doceat, Canticum Cant., quo perfecta caritas insinuetur, cum tribus templi antiqui partibus comparat. « Quemadmodum enim, inquit, in templo atria quidem intrare omnibus licebat, a Sancto autem, quod velo cireumdabatur, quamquam adiri poterat, vulgus tamen non sanctus et profanus prohibebatur, ad Sancta Sanctorum denique ne illis quidem patebat aditus, qui vitam agebant inculpatam, sed soli summo sacerdoti, qui nimirum se ipsum consecraverat et omnem moralem rugam deposuerat : sic etiam erga hosce Salomonis libros affecti simus oportet, et primum quidem omnium splendere morum virtute, deinde vero rerum ad hanc vitam pertinentium nullitatem atque vanitatem condemnare, et sic demum ea attingere, ad quae vulgus pervenire non potest »5.
S 13. — De Proverbiorum libri origine et auctoritate.
201. — Ex analysi proposita satis constat librum nostrum poematum didacticorum, maiorum et minorum, esse collectionem; quapropter in eius omiGiNEM inquirentibus duplex quaestio est solvenda : utrum unus tantum an complures carminum auctores sint statuendi, atque cuinam vel quibusnam eorum co/lectionem debeamus. Inscripüo enim, quae operi praefigitur (1,1 Proverbia Salomonis fil David, regis Israel), etsi Salomonem integri operis auctorem asserere videatur, neutram tamen quaestionem definit, quoniam ad totum librum eam non pertinere aliae inscriptiones partibus nonnullis praefixae docent. Profecto si 25,1 viri Ezechiae alteram Proverbiorum partem collegisse dicuntur, Salomon operi nostro hodiernam eius formam non dedit, atque inscriptiones 30,1 et 31,1 (Veróa Agur, Verba Lamuelis) omnino insinuant, saltem duorum ultimorum capitum Salomonem non esse auctorem. Dicemus igitur primum de auctoribus, deinde de collectoribus Proverbiorum.
Iam ad priorem quaestionem tractandam accedentes fateamur oportet, Patres omnes de integri operis origine salomonica non*dubitasse, atque mediae quoque aetatis interpretes carmina omnia Salomoni attribuisse, etsi eorum collectionem alteri scriptori adiudicarent. Neque id mirabitur, quicunque consideraverit, in versione alexandrina, quam solam sequebantur Patres, inscriptiones 30,1 et 31,1 ita esse obscuratas, ut genuinus eorum sensus cognosci nequeat!, atque S. Hieronymum, quum nomina propria (4gur, lake) velut appellativa verteret, novae interpretationi ansam dedisse, quae nominibus symbolicis (Congregans, filius Vomentis) Salomonem sese ipsum designasse statuit. Quam ob causam inde a saec. 16., quando textus hebraicus accuratius comparari coeptus est, multi interpretes a tradita opinione recedere non dubitarunt, Salomonem longe maioris Proverbiorum partis auctorem esse concedentes, operis autem particulas nonnullas aliis scriptoribus attribuentes?; quae sententia modernis quoque interpretibus catholicis probatur, licet non plenus inter eos sit consensus de particulis Salomoni abiudicandis?. Aliter autem de hac quaestione sentiunt multi interpretes heterodoxi atque praesertim rationalistae. Olim Grotius Salomonem antiquiorum sapientium dicta collegisse suisque intermiscuisse suspicatus est; hodie autem rationalistae eo usque progressi sunt, ut non tantum Salomonem in Proverbiis colligendis et distribuendis ullam partem habuisse negent, sed etiam vix quidquam salomonici in integro opere inveniri contendant. Ut quid de hac quaestione sentiendum sit, clarius appareat, in singularum partium originem seorsim inquirentes argumenta, quibus salomonicam Proverbiorum originem heterodoxi impugnant, examini subiiciemus.
lomoni ita attribuit, ut sententias salomonicas aliis permixtas esse censeat; reliquum vero librum (1-9; 22,16-24,34; 30; 31) iunioribus auctoribus adscribit. A qua sententia parum recedit Zoeckler (Die Sprüche Salomonis p. 23), qui priorem collectionem (10,1-22,16) integram Salomoni deberi docet, de reliquis autem cum Delitzscn consentit. — Magnam tantum partem prioris collectionis (10-22) salomonicae originis, reliqua omnia recentiora esse docent de Wette Schrader (Einl. p. 537), Bertheau (Die Sprüche Salomo's p. XXXVII sqq.), Davidson (Introduction 1I. p. 325 sqq.) etc. — Nihil demum salomonici in toto libro esse conservatum asserit Reuss (Geschichte des A. T. p. 494 : « Aus allem bisherigen erhellt, dass das Spruchbuch wie es vorliegt nicht aus vorexilischer Zeit stammt. Aber auch die -einzelnen Sprüche im Grossen und Gaazen genommen, wenn auch uralte darunter sein mógen, tragen gar nicht die Farbe der Prophetenzeit. Dass die Sprache oft dunkel ist, beweist nicht nothwendig ein hóheres Alter » etc.) ; cfr etiam Cornill Einl. Ed. 3. p. 245 sqq.
1. — Longe maiorem operis partem Salomoni auctori deberi docent inscriptiones (1,1; 10,1; 25,1). Atque prima quidem inscriptio, quae cum toto exordio arctissime cohaeretnec ab illo avelli potest, ad novem prima capita (1,8-9,18) saltem sese extendit, idque eo magis, quia. tanta est argumenti et styli similitudo istorum capitum, ut ab eodem auctore scripta dicenda sint. Quin tertia (25,1) quinque capita immediate sequentia (25,1-29,97) complectatur, nemo dubitat eamque a viris illis, qui Ezechiae tempore Proverbia collegerunt collectioni esse praefixam etiam omnes concedunt. Secunda demum inscriptio (10,1), si genuina est, priorem Proverbiorum collectionem (10,1 22,16) velut salomonicam tuetur; sin genuina non est, primam inscriptionem (1,1) non tantum novem priora capita sed integram priorem partem (1,1- 24,22) respicere iure merito dicemus. Eam autem genuinam non esse arbitramur, praeprimis quoniam duo gravissimi et antiquissimi testes, versiones alexandrina et syriaca, eam non agnoscunt, deinde quia quid sibi isto in loco velit non satis apparet. Namque prima inscriptio. 1,1), quum annuntiet « Proverbia Salomonis ad sciendam sapientiam et disciplinam, ad intelligenda verba prudentiae, quae datura sint parvulis astutiam, adolescentibus scientiam et intellectum » etc., ad sola priora novem capita restringi non potest, quae in commendanda quidem sed non in docenda sapientia versantur, ideoque necessario ad Proverbiorum collectionem (10,1 sqq.) extendenda est, ita ut secunda illa inscriptio (10,1) prorsus abundet. Sed quidquid de hac secunda inscriptione statuitur, illud certum est, inscriptionibus longe maiorem operis partem (1,1-9,18; 10,1-22,16 [aut 1,1-24,92) et 25,1-29,97) Salomoni auctori attribui. lam vero inscriptiones illae utpote antiquissimae atque ab ipso auctore vela collectoribus operi praefixae plenam fidem merentur, nisi aut externis testimoniis aut internis argumentis certis erroneae esse demonstrentur. Externa autem eiusmodi testimonia non haberi extra controversiam est, neque interna argumenta adsunt, quibus inscriptioni fidem denegare cogamur. Nulla enim in foto opere invenitur allusio historica vel alia, qua aetas Salomone recentior innuatur ; lingua et stylus auream periodum literarum hebraicarum produnt atque pauci chaldaismi, qui inveniuntur, salomonicae origini non obstant, quum ex poetica dictione satis explicentur.
Sed accuratiori examini subiiciamus ea, quae nostro argumento 'opponuntur. :
8.) Grotius primam inscriptionem designare dixit « Aor» optimarum sententiarum ex pluribus, qui ante Salomonem fuerunt, scriptoribus, quales ixloyà« multi imperatores constantinopolitani conscribi in suos usus fecerint »*. At quo cum iure haec tituli explicatio statuatur, nemo dixerit; quinam sunt multi illi scriptores Salomone antiquiores, ex quorum operibus collecta sunt nostra Proverbia? Annon verba « Parabolae Salomonis » (1,1) eadem ratione sunt explicanda, qua verba eadem 23,1? Iam isto in loco « viri Ezechiae » « parabolas Salomonis » i. e. proverbia, quorum Salomon est auctor, collegisse dicuntur. Prorsus inepte hoc loco induci morem imperatorum byzantinorum non indiget demonstratione; quis unquam byzantinam aetatem cum salomonica comparaverit ?
b.) Neque opus est simili obiectioni immorari, quam olim movit Eichhorn, qui ne praestantissimum quidem ingenium sufficere putavit tot acutis subtilibusque sententiis inveniendis. At Salomonem « multas parabolas » (253 aua Eccle. 12,9), immo « tria millia proverbiorum » (3 Reg. 4,32) condidisse certa testimonia docent, ita ut in nostro libro vix sexta eorum pars nobis sit conservata. Quibus testimoniis omissis alii non minus recte quam facete monuerunt, Salomonem quadraginta annis regnasse ac proin si quadringenta vel quingenta proverbia in libro nostro contenta in singulos regni annos distribuantur, eum integrum mensem singulis sententiis inveniendis tribuere potuisse; cui negotio ingenium parum praestans par dicendum sit. Ceterum « sapientior erat cunctis hominibus » et propter sapientiam suam non tantum « nominatus in universis gentibus per circuiium », sed longinquis quoque in terris tam celeber, ut regina Saba veniret tentare eum in aenigmatis (3 Reg. 4,31; 10,1).
€.) « A priore, inquiunt De Wette Schrader, verisimillimum est Salomoni, utpote poetae didactico celeberrimo, multa aliena carmina immerito esse. attributa, sicut Davidi carmina lyrica multa erronee sunt attributa. Magna quoque Proverbiorum multitudo et varietas satis docet ea integro potius populo, quam uni viro deberi; multa ex illis desumta sunt ex vita privata et rustica, quae Salomoni nec cognita erat nec eius attentionem attrahere potuit (cfr 12,40 sq.; 13,23; 44,4; 24,27. 30-34; 27,93 sqq.; 13,7. 11; 14,4; 15,15-17; 16,8. 26; 17,1 sq. ; 18,9. 22 etc.). Prima novem capita quum ob docendi praecipiendique rationem tum ob severam suam de servanda castitate doctrinam paedagogum magis produnt vel prophetam vel sacerdotem, quam regem talem, qualis fuit Salomon. Capita 25. - 99. autem non nisi tribus saeculis post eius mortem collecta sunt; quo tempore sententiae alienae facillime ei attribui potuerunt » *. — Ultimae obiectioni iam dudum rectissime est responsum, tribus post Salomonis mortem saeculis viros Ezechiae multo melius scire potuisse, quaenam sententiae Salomonem auctorem habeant, quam nos post viginti octo saecula discernere possumus, quae ei non debeantur?. Neque enim magna « scientia diplomatico-critica » viri Ezechiae indiguerunt, ut collectionem suam concinnarent. Quamvis enim quibus fontibus sint usi prorsus ignoremus, illud tamen constat, eos non ex traditione orali sed ex libris scriptis sententias istas collegisse; id enim docet phrasis, qua laborem suum describunt?. — Cur vero priora novem capita, quae integra sapientiam commendant, regem illum dedecent, qui a Deo quidquid vellet petere iussus solam sapientiam et intelligentiam petiit, cuique Deus « dedit sapientiam et prudentiam multam nimis, quasi arenam , quae est in litore maris » (3Reg. 5-9; 2 Paral. 1,1- 40)? Porro quid obstat, quominus Salomonem aut antequam adamare coepisset mulieres alienigenas, aut si mavis postquam pericula, quae consortium pravarum mulierum affert, versus vitae finem propria experientia didicisset, « severam de castitate servanda doctrinam » tradidisse dicamus? Neque exordii doctrina de castitate differt ab illa, quae in reliquis capitibus proponitur (cfr 41,22; 18,22; 22,11. 14; 27,98. 33 etc.), neque mirum est, quod in sequentibus capitibus castitas rarius commendetur, quoniam in prioribus impudicitia, utpote praecipuum sapientiae obstaculum, satis superque erat condemnata '?, — Proverbia autem, quae vitam quotidianam et rusticam attingunt , legenda dumtaxat sunt, ut mireris, quod aliquis dubitaverit, an a Salomone conscribi potuerint. Num virum, qui disserebat « super lignis acedro, quae est in Libano, usque ad hyssopum, quae egreditur de pariete, et de iumentis et volucribus et reptilibus et piscibus » , agriculturam et res rusticas ita ignorasse dicemus, ut ex illis comparationem desumere non potuerit? — Illa demum, quae de « magna Proverbiorum multitudine et varietate » obiiciuntur, similia sunt eis, quae supra iam refutavimus; atque argumentum a priore eo infirmius est, quo infirmiore supposito nititur; Psalmorum enim inscriptionibus, quarum authentiam consensus textus primigenii et versionum antiquarum testatur, fidem esse adhibendam supra demonstravimus (184 p. 84 sqq.).
lomonicam sententiarum originem deducatur, non intelligimus. Eiusdem enim sententiae, quae iisdem prorsus vocabulis exprimitur, repetitionem, sive in eadem parte sive in diversa inveniatur, aut collectoribus aut librariis adscribendam esse nec ullo modo salomonicae eius origini obstare in aperto est. Similes autem sententiae, sive similitudo sit in vocabulis, quae tamen alium sensum exprimunt, sive in idea ipsa sit, quae tamen aliis vocabulis exprimitur, sive in utroque ita sit, ut similis idea similibus vocabulis reddatur, cur eidem auctori Salomoni adscribi nequeunt? Namque si veritatem quandam inculcandam esse censuit, illam haud dubie modo iisdem modo similibus verbis repetiit; nec mirum est, quod idea aliqua mox elegantiore et acutiore, mox minus eleganti et minus acuto modo sit expressa. Si pro suo quisque animo et pro sua sapientia de libri alicuius vel sententiae authentia ita iudicare velit, ut omnia ea respuat, quae minus placent, eaque sola genuina censeat, quae placent, actum iam est de omnibus libris non tantum sacris sed etiam profanis. Eandem regulam criticam secuti ante aliquot lustra nonnulli philologi carmina poetarum graecorum et latinorum pro suo quisque iudicio sibi concinnaverunt integris versibus aut strophis aut canticis, utpote non satis elegantibus, eiectis; at quis hodie non ridet de doctis illis viris, qui Homerum, Virgilium. Horatium corrigere conati sunt? Quorum exemplo moniti caveamus, ne eidem, immo longe graviori periculo nos exponamus ; neque enim de poetae qualiscunque, sed de poetae divinitus inspirati opere res agitur. Sed omissa hac consideratione nemo negabit, opinor, iudicia de maiore minoreve alicuius versus elegantia longe pleraque esse incerta ideoque inepta, quibus versus genuinus aut spurius demonstretur.
e.) Haud dissimilis quartae est quinta obiectio, quae prioris partis (10, 1-22,96) sententias ab illis, quae in secunda leguntur (25,1-29,27), tantopere differre asserit, ut utrarumque Salomon auctor esse non possit; priorem enim partem solas fere gnomas, alteram quam plurimas parabolas et similitudines continere. — Sed quid inde? Ad summum sequitur, prioris partis collectorem parabolas, quia eas forte fini suo minus aptas esse censuit, reliquisse; differentia autem haec contra salomonicam utrarumque originem urgeri non potest, nisi prius certis argumentis demonstretur, Salomonem aut solas gnomas aut solas parabolas condidisse.
9. Vocabulum, quo virorum Ezechiae labor exprimitur (Yp*n35) Alez. vertit
Sypágavto, Aq. pevrpav, Hier. transtulerunt; omnes igitur fontem scriptum supposuerunt. Syr. et Chald. habent 1312 (scripserunt), fontem igitur non innuunt. Ceterum Thalmudistis p'Y751 est transcripsit vel ez alia Lingua transtulit.
202, — 2. Salomonicam igitur originem longe maioris partis Proverbiorum tuentur inscriptiones, nec quidquam hucusque allatum est, quo earum auctoritas sit infirmata nedum destructa. lam ad illas particulas transeamus, quae inscriptionibus illis attingi non videntur.
a8.) Sunt qui duo illa capita, quae priorem collectionem sequuntur (22,17 -24,22) Salomoni abiudicent his praesertim argumentis nixi : «.) Particula haec suam habet inscriptionem, qua a praecedentibus Proverbiis salomonicis diserte distinguitur; sententiae enim, quae sequuntur, veróa sapientium appellantur, atque expressio haec similem illam in memoriam revocat, qua in prooemio (1,6) praeter salomonica etiam aliorum virorum sapzenttum verba annuntiantur. f.) Porro inscriptio, quae immediate sequitur « haec quoque sapientibus » (vel potius sapientium ovo»n5 nubi 94,93) satis clare demonstrat alia sa-.
pientium verba praecessisse. y.) Accedit demum styli in hac particula diversitas. Parallelismus enim magis minusve est neglectus, neque sententiae singulae singulis distichis absolvuntur, sed per plures versus decurrunt !.
Quae, etsi veritatis speciem quandam habeant nec omni probandi vi destituantur, rem tamen non evincunt. Nihil quidem obstare concedimus, quominus aliquis Salomonem aliorum quoque sapientium virorum sententias in suam collectionem recepisse suasque hac ratione fecisse dicat; quapropter non admodum refragamur illis, qui prooemium (1,1-7) Salomoni attribuentes in nostra particula velut secundam partem integri operis ibi descripti agnoseunt eaque sententias aliorum a Salomone approbatas contineri censent. Sed ad hane sententiam stabiliendam argumenta allata non sufficiunt. Namque a.) si in priore sticho 22,17 discipulus « audire verba. sapientium » iubetur, in altero magister verba sua explicans « appone, inquit, cor ad doctrinam meam »; verba sapientium igitur (1,6 et 22,17) idem significare aptissime dicuntur, quod verba sapientiae. B.) Alteram inscriptionem (245,93) de aliorum sapientium verbis non esse intelligendam, statim dicemus. y.) Stylum demum atque dicendi modum huius pericopes a proverbiis quidem immediate praecedentibus (10, 1- 22,16) satis differre clarum est, at non minus est clarum inter prima novem capita et inter nostram pericopen tantam intercedere similitudinem, ut eidem auctori deberi sint dicenda; qui igitur prima novem capita Salomoni attribuit, primae inscriptionis auctoritate coactus, is hanc pericopen Salomoni negare non potest. Utraque longioribus carminibus constat (cfr analysin), in utraque auctor discipulum suum frequenter velut fiium suum alloquitur?, a luxuria, commessationibus, peccatorum consortio, levitate in sponsionibus dehortatur?, non tantum proponit, sed inculcat doctrinas ad easque observandas exhortatur* etc. Eodem igitur modo, quo primis novem capitibus monita sua praeparavit, bac pericopa velut peroratione quadam eadem commendasse est dicendus; neque mirum est, quod ex illis quoque, qui introductionem illam Salomoni abiudicant, nonnulli eundem tamen introductionis et perorationis huius auctorem esse statuant 5.
b.) Appendiculam (24,23-34) longe plerique moderni interpretes Salomoni deberi negant ob inscriptionis, quae ei praefigitur, auctoritatem. Verba enim a52r5 n5x-0: interpretantur « etiam Aaec sunt sapientium» verba. Quam interpretationem minus habemus probabilem quum ob antiquorum interpretum consensum , qui omnes (A/ez., Syr., Chald. , Vulg.) verterunt « etiam haec sapientibus » (Alex. Syr. Chald. addunt : dco) sc. iis, qui ad sapientiam aspirant, sunt destinata, tum maxime ob auctoritatem sequentis inscriptionis : « hae quoque parabolae Salomonis » (25,1), quae omnino supponere videtur, eos, qui secundam collectionem priori adiecerunt, proverbia immediate praecedentia Salomoni ipsi auctori attribuisse ac proin eadem ratione, qua Alex., Syr., Chald., Vulg., verba illa esse interpretatos. In tota autem illa particula nihil legitur, quod a Salomone dici non potuit, quare nulla est ratio, cur a tradita interpretatione recedamus.
c.) Difficilior est quaestio de trium ultimarum appendicum (30,1- 31,31) origine, quarum duae priores suis inscriptionibus sunt insignitae. — Quomodo prima (30,1) esset explicanda, antiqui interpretes iam ignoraverunt atque de eius sensu disputant moderni. Accuratiore explicatione interpreti relicta interpretationem praeferimus illam, quae sola priora verba wen npr"12 nas 021 (Verba Aguris, fili Iake , Massaensis) pro inscriptione habet, reliqua autem initium verborum Aguris esse censet (« E/fatum viri : Laboravi, Deus; laboravi, Deus, et evanuit » etc)*. Qua interpretatione tamen integra difficultas non est soluta; num enim nomina Agur et Jake sint propria virorum incognitorum, an symbolica, quibus Salomon se ipse designaverit, quaeritur. Antiqui rabbini eosque secutus S. Hieronymus ea pro symbolicis habent ; Syrus et Chald. hebraica nomina retinent de eorum significatione nihil addentes; Alexandrinus, quem haec capita transposuisse diximus (199. p. 139), nullam inscriptionem agnoscit, sed alio modo vocabula separans totum versum in sententiam vertit. Hinc etiam a SS. Patribus dif- . ficultatis solutionem frustra quaesiveris ; antiquiores autem interpretes multi et tantum non omnes moderni, licet Proverbiorum libri auctorem Salomonem esse teneant, nomina illa censent esse propria et ultima duo capita aliis scriptoribus inspiratis attribuunt?, idque ut videtur recte. « Nam, inquit Baynzus, quum nomen viri et nomen patris [immo etiam nomen patriae] ponantur, Scripturam nobis hominem aliquem insinuare voluisse credendum est, ut omittam vehementer duram esse metaphoram vocari Salomonem filium Vomentis ». Quisnam vero ille Agur fuerit et quodnam regnum Massa intelligatur, prorsus ignoramus; inutile autem est coniecturis indulgere, quae ne probabilibus quidem argumentis nituntur.
Altera appendix (31,1-9) inscriptione hebraica adscribitur Lemue&t regi Massaensi, cuius etiam nudum nomen nobis est traditum. Num eidem carmen alphabeticum de muere forti (31,10-31) debeatur, non liquet; nihil obstare arbitramur, quominus Salomonem eius auctorem esse dicamus.
203. — Sequitur altera quaestio de Proverbiorum collectione. Salomonem enim, quamquam duobus ultimis capitibus exceptis omnium, quae in libro leguntur, auctor iure asseri videtur, integro operi hodiernam eius formam non dedisse, luce clarius ex inscriptione 295,1 apparet, quae varias collectiones esse admittendas docet. De earum autem numero et aetate magnus est interpretum dissensus; quoniam vero quaestio haec ad librum intelligendum parum confert, eam paucis absolvemus illa sola proposita sententia, quae magis nobis probatur !.
Tres igitur statuimus collectiones, atque primam quidem maiore libri parte (1,1-24,22j constare ipsique Salomoni auctori et collector deberi arbitramur. Absolutum enim et perfectum opus capita illa constituunt, cuius ea est unitas argumenti et doctrinae, is internus omnium partium nexus, ut si solum ad nos pervenisset, nemo prudens, opinor, illud in varias partes discerpere esset conatus. Etenim prooemium (1,1-6) non sola prima novem capita, sed maxime proverbia ipsa spectat, quae longa serie 10,1 -92,16 proponuntur. Illa autem, quae 22,17-25,22 sequuntur, tantum habent cum primis novem capitibus affinitatem et similitudinem (202), ut aptissimum constituant epilogum operis, cuius illa sunt prologus et introductio. In prologo isto auctor proponendorum Proverbiorum utilitatem veritatemque commendat, eaque ducalia (2v131) i. e. ducibus digna appellat, in epilogo propositorum utilitatem veritatemque asserit eaque velut principalia (noz) i. e. principibus digna celebrat?. Sicut in prologi initio (1,10-19) discipulum suum auctor a peccatorum societate deterret, quia in perniciem ruant, ita in epilogi fine (21.19-22) ab eadem societate ob eandem rationem eum absterret, ut ibidem terminetur oratio, unde exorsa est. Quod autem praeclara illa Proverbiorum collectio nec prologo nec epilogo, quibus commendetur, carere potuerit, id facile omnes concedent. Nec quisquam mirabitur, quod integrum istud opus Salomoni attribuere non dubitemus, siquidem recentioris aetatis ne minimum quidem vestigium reperitur; atque sane decuit sapientissimum illum regem, quem tria millia parabolarum condidisse testantur sacrae literae, ipsum quoque ex tanto numero illa eligere, quae docendis subditis suis utiliora habuit, illaque Prologo et epilogo de sapientiae verae laudibus munire.
Aliqui SS. Patres cum S. Cyrillo Ier. e& S. Hieronymo? Sülomó: nem senem, quum post lapsum resipuisset et poenitentiam egisset, Proverbiorum librum collegisse et Ecclesiasten composuisse putarunt ea praesertim ratione commoti, quod in suis editionibus legerent : « novissime ego egi poenitentiam » (94,32); at infirmum est argumentum, siquidem eo in loco (quem longe alium exhibent Heór., Vulg., Syr., Chald.) auctor « loquitur in persona hominis, qui conspecto hominis pigri agro urlicis repleto, eo exemplo se ad laborem strenue capessendum exhortatur » *. Quominus vero Salomonem senem et poenitentem nostram hane collectionem edidisse dieamus, illud quam maxime prohibet , quod inter tot de omnibus fere virtutibus praecepta ne unum quidem inveniatur, quod idololatriam condemnat; atqui vix eredi potest, Salomonem sui ipsius experientia pericula idololatriae edoctum subditos, quos exemplo suo a Legis observantia abduxerat, praeceptis suis ad unius Dei cultum reducere neglexisse. Illo igitur tempore, quo insigni sapientiae dono praeditus totus in Dei cultu promovendo erat occupatus, eum hanc Parabolarum collectionem edidisse rectius dicemus.
Cornelio a Lapide
Votum ad Virginem Deiparam, Parentem Aeternae Sapientiae
Tuum, o Virgo, opus tibi offero, imo refero. Tu enim omnis lucubrationis meæ, sed hujus præsertim, incentrix mihi et suggestrix exstitisti. Te enim ubique canit hic Salomon, tibi ille tuoque Filio prælusit: nam plusquam Salomon hic, rex pacificus, et pax nostra. Utrique ille quadriformem hanc et Cherubicam sapientiæ suæ quadrigam adornavit. Quem enim alium vivis coloribus depingit, nisi te tuumque Jesum? dum Prov. viii, cœlesti voce detonat: Dominus possedit me in initio viarum suarum, antequam quidquam faceret a principio. Ab æterno ordinata sum, et ex antiquis antequam terra fieret: nondum erant abyssi, et ego jam concepta eram: necdum fontes aquarum eruperant: necdum montes gravi mole constiterant: ante omnes colles ego parturiebar, etc. Cum eo eram cuncta componens, et delectabar per singulos dies, ludens coram eo omni tempore, ludens in orbe terrarum: et deliciæ meæ esse cum filiis hominum.
Continua a leggere 86 paragrafi
Cujus vero, nisi tui tuique Filii ænigma est illud cap. xxx, vers. 18: Tria sunt difficilia mihi, et quartum penitus ignoro: viam aquilæ in cœlo, viam colubri super terram, viam navis in medio mari, et viam viri in adolescentia; Hebraice, baalma, id est in virgine? Et illud cap. xxxi: Mulierem fortem quis inveniet? procul et de ultimis finibus pretium ejus.
Salomonis vero Cantica quid aliud sunt, quam epithalamium Verbi cum natura humana, quam tu Virgo eidem dedisti? Quis enim corpus humanum communicavit Verbo, nisi tu Deipara? quis Incarnationis ejusdem fuit organum, mediatrix et causa, nisi tu alma Dei genitrix? Imo vero tuum quoque hoc est epithalamium connubii illius, quo te Deus Pater in sponsam elegit, ac Spiritus Sanctus te sibi despondit, ut ex te nasceretur Sanctus, qui vocaretur et revera esset Filius Dei. Cui vero flammei isti cœlestesque Cantici amores ardoresque congruunt, nisi tibi, quæ plena Deo, plena Verbo, charitatem ipsam corporasti, tuo utero novem mensibus gestasti, et in salutem hominum peperisti?
«Omnia flumina,» ait Salomon (Eccle. 1, 7), «intrant in mare, et mare non redundat: ad locum unde exeunt flumina, revertuntur, ut iterum fluant.» Mare sapientiæ et gratiæ es tu, o Maria mater nostra: ad te ergo flumina sapientiæ, quæ in nos effudisti, regrediantur, ut iterum fluant. Tu magnum illum Gregorium miraculorum thaumaturgum, sui ævi Mosen, sapientiam docuisti, ne in errores Origenis magistri sui impingeret, quando eidem S. Joannem, filium tibi a Christo in cruce surrogatum, doctorem assignasti, qui ei Symbolum orthodoxæ fidei et sapientiæ tradidit. Tu eumdem S. Joannem Joanni Antiocheno magistrum tribuisti, qui eidem librum S. Scripturæ in manus dedit, atque hoc ipso eum magnum ejusdem interpretem, æque ac Chrysostomum, hoc est, aurei oris præconem Evangelii, effecit et auctoravit. Tu Alberto Magno postulanti Philosophiam inspirasti, qui proinde Philosophorum sui sæculi prodigium et portentum exstitit. Tu Ruperto Abbati Tuitiensi divinarum litterarum cognitionem tantam indidisti, ut eo tempore nullus ei par vel similis in orbe reperiretur.
Denique quotquot sapientes, quotquot sancti, quotquot inclyti evaserunt, per te evaserunt: «Quia Deus totius boni plenitudinem posuit in Maria, ut proinde si quid spei in nobis est, si quid gratiæ, si quid salutis, ab ea novermus redundare, quæ ascendit deliciis affluens. Tolle corpus hoc solare quod illuminat mundum, ubi dies? Tolle Mariam hanc stellam maris, quid nisi caligo involvens et umbra mortis relinquantur? Totis ergo medullis cordium, totis præcordiorum affectibus, et votis omnibus Mariam hanc veneremur: quia sic est voluntas ejus, qui totum nos habere voluit per Mariam,» ait mellisfluus Bernardus, cui pariter mella hæc sua lacteo tuo, o Virgo, imbre instillasti. Unde et subjicit: «Fons Sapientiæ, Verbum Patris in Excelsis, hoc Verbum mediante te caro fiet,» et jam factum est: ut per te carnemque ex te assumptam, suam nobis sapientiam communicaret, et abscondita a constitutione mundi in sinu Patris, divinitatis arcana eructaret.
Sexcentis pene annis ante, idipsum Spiritu Dei revelante prævidens, Jeremias, cap. xxxi, exsultans exclamavit: «Creavit Deus novum super terram: Femina circumdabit virum.» Et multo anterius Isaias, cap. vii, 14: «Ecce,» inquit, «virgo concipiet, et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel.» At quis hic? explicat cap. ix, 6: «Vocabitur nomen ejus admirabilis, consiliarius, Deus, fortis, pater futuri sæculi, princeps pacis,» hoc est Verbum infans, puer sapiens, Deus lactens.
Tu igitur, o Deipara, es thronus Salomonis, genitrix Creatoris, mater admirabilis. Tu hortus conclusus, fons signatus, puteus aquarum viventium. Tu inaudito sæculorum omnium miraculo, Dei æterni simul es filia, sponsa, parens. Tu paradisus voluptatis, lignum vitæ, mater viventium. Tu fons lucis, janua cœli; mater pulchræ dilectionis, agnitionis et sanctæ spei. Tu fæderis arca, templum Domini, sacrarium Spiritus Sancti. Tu sedes sapientiæ, stella matutina, mulier amicta sole. Tu gloria Jerusalem, lætitia Israel, tu honorificentia populi nostri.
Doce nos in hisce tui Salomonis Proverbiis, omnem virtutem agnoscere et colere: in Ecclesiaste, vanitatem vanitatum mundi speculari et spernere: in Canticis, uni Deo sponso uniri et sociari. Suscipe ergo, o Virgo sapiens et benedicta, hæc mea, imo tua, in tripartitam Sapientis sapientiam Commentaria, ut eodem alveo ad largitorem sapientiæ sapientia redeat, ex quo effluxit. Offer ea dilecto tuo Jesu purissimis tuis manibus, quæ candidissima sunt lilia; nec causabitur liliorum amator inter lilia non inventum, quod inter liliatas virgineæ matris suæ manus invenerit. Impetra ab eo, quæso, omnibus hæc lecturis lumen et gratiam, ut ex iis discant veram sapientiam et pacem, qua agnoscant sapientiæ pacisque fontes Jesum et Mariam, ut per eos recto tramite dirigantur, tendant et perveniant ad essentialem et increatam Sapientiam et pacem, quæ est ipsa S. Trinitas, trina felicitas, felix ÆTERNITAS. Amen.
Commentaria in Proverbia Salomonis: Argumentum
A Siracide, congruo tam materiæ quam disciplinæ ordine, transeo ad Salomonem, hoc est, a rivo ad fontem, a scintilla ad rogum, a radio ad solem. Uterque enim idem moralis sapientiæ de moribus et virtutibus tractat argumentum: sed Salomon uti prior, ita et sapientior longe fuit Siracide cæterisque mortalibus, adeoque sapientum omnium magister et princeps. Quocirca hic prolegomena nulla, vel pauca præmittam: quæ enim præmisi Siracidi, serviunt et Salomoni. Rem ergo aggredior, quia opus vastum, et tempus breve, scilicet magnum hic æquor arandum; si prius tribus verbis libri argumentum, partitionem, methodum, inscriptionem, auctorem, usum, scopum, parallela et Commentatores indicaro.
Tria Nomina Salomonis et Tres Libri
S. Hieronymus notat Auctorem tribus nominibus fuisse insignitum: vocatus enim fuit primo, Salomon, id est pacificus; secundo, Cohelet, id est Ecclesiastes; tertio, Iedidia, id est amabilis Domino; atque juxta hæc tria sui nomina, tria pariter edidisse volumina, scilicet Proverbia, in quibus fere instruit incipientes in sapientiæ et virtutis studio; Ecclesiasten, in quo proficientes; et Canticum Canticorum, in quo perfectos informat. Idem tradit B. Gregorius Nyssenus, homilia 1 in Cantic.
Audi ipsummet S. Hieronymum, epist. ad Paulinum de omnibus S. Scripturæ libris: Salomon pacificus, et amabilis Domini, mores corrigit, naturam docet, Ecclesiam jungit et Christum, sanctarumque nuptiarum dulce canit epithalamium. Plenius vero initio Commentar. in Ecclesiasten: Tribus nominibus vocatum fuisse Salomonem Scripturæ manifestissime docent: Pacificum, id est שלמה Salomonem; et ידידיה Iedidia, hoc est, dilectum Domini; et quod nunc dicitur קהלת Cohelet, id est Ecclesiasten: Ἐκκλησιαστής autem Græco sermone appellatur, qui cœtum, id est ecclesiam, congregat: quem nos nuncupare possumus concionatorem, eo quod loquatur ad populum, et sermo ejus non specialiter ad unum, sed ad universos generaliter dirigatur. Porro pacificus et dilectus Domini, ab eo quod in regno ejus pax fuerit, et eum Dominus dilexerit, appellatus est.
Et mox: Is itaque juxta numerum vocabulorum tria volumina edidit, Proverbia, Ecclesiasten et Canticum Canticorum. In Proverbiis parvulum docens, et quasi de officiis per sententias erudiens: unde et ad filium ejus sermo crebro repetitur. In Ecclesiaste vero maturæ virum ætatis instituens: ne quidquam in mundi rebus putet esse perpetuum, sed caduca et brevia universa, quæ cernimus. Ad extremum, jam consummatum virum, et calcato sæculo præparatum, in Cantico Canticorum sponsi jungit amplexibus. Nisi enim prius reliquerimus vitia, et pompis sæculi renuntiantes, expeditos nos ad adventum Christi paraverimus, non possumus dicere: Osculetur me osculo oris sui. Haud procul ab hoc ordine doctrinarum et philosophi sectatores suos erudiunt, ut primum Ethicam doceant, deinde Physicam interpretentur; et quem in his profecisse perspexerunt, ad Theologiam usque perducant.
Subdit S. Hieronymus, idipsum significare Salomonem titulis quos sibi diversos initio librorum indit. «In Proverbiis enim notatur: Proverbia Salomonis, filii David, regis Israel. In Ecclesiaste vero: Verba Ecclesiastæ, filii David, regis Jerusalem; superfluum quippe est hic Israel, quod male in Græcis et Latinis codicibus invenitur. In Cantico autem Canticorum, nec filius David, nec rex Israel, sive Jerusalem, præscribitur, sed tantum Canticum Canticorum Salomonis: sicut enim Proverbia quasi rudis institutio, ad duodecim tribus, et ad totum pertinent Israel; et quomodo contemptus mundi non nisi metropolitis convenit, hoc est habitatoribus Jerusalem: ita Canticum Canticorum ad eos proprie facit mentionem, qui tantum superna desiderant. Ad incipientes et proficientes, et paterna dignitas, et regni proprii merito indicatur auctoritas: ad perfectos vero, ubi non timore eruditur discipulus, sed amore filius, proprium nomen sufficit, et æqualis magister est, et nescit esse se regem.»
Denique addit allegoriam de Christo: Cæterum, ait, secundum intelligentiam spiritualem, pacificus, et dilectus Dei Patris, et Ecclesiastes noster est Christus, qui medio pariete destructo, et inimicitias in carne evacuans, fecit utraque unum, dicens: Pacem meam do vobis, et pacem meam relinquo vobis. De quo Pater ad discipulos: Hic est, inquit, Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui, hunc audite; qui est caput omnis Ecclesiæ: nequaquam ad Synagogam Judæorum, sed ad Gentium multitudinem loquens, rex Jerusalem, vivis lapidibus exstructæ. Simili modo Paphnutius Abbas apud Cassianum, Collat. III, cap. vi, hosce tres Salomonis libros triplici abrenuntiationi gradatim accommodat.
Præterit S. Hieronymus librum Sapientiæ, quia de ejus auctore æque ac auctoritate, an scilicet canonica sit Scriptura, dubitavit; de quo proinde suo loco accuratius agendum.
Canonicitas et Indoles Prophetica
Porro tres libros jam citatos esse Salomonis, dictatos illi a Spiritu Sancto, ac consequenter eos continere veritatem divinam, atque obtinere canonicam S. Scripturæ auctoritatem, apud omnes tam Hebræos, quam Græcos et Latinos orthodoxos, quin et cacodoxos ac hæreticos in confesso est. S. Hieronymo adstipulantur S. Basilius, Olympiodorus et alii. Audi S. Basilium in principium Proverbiorum: Imprimis, ait, Proverbiorum liber instructio morum est quædam, nec non animi perturbationum correctio; denique vitæ in universum documentum, frequentes ac breves eorum, quæ sunt agenda, continens præceptiones. Ecclesiastes vero physiologiam attingit, nobisque in hac vita vanitatem palam ostendit, ut in iis, quæ cito prætereunt, minime sit homini invigilandum, neque item animi curas in rebus vanis collocandum. Cantica Canticorum animæ perfectionis modum demonstrant: sponsi namque ac sponsæ concordiam continent, hoc est, animæ cum Deo Verbo familiaritatem. Docet ibidem S. Basilius Salomonem in Proverbiis de singulis virtutibus, nulla prætermissa, exacte disserere; ideoque tradere non solum Ethicam proprie dictam, sed et Œconomicam ac Politicam, quæ sunt Ethices generice sumptæ tres partes et species. Instruit enim hic Salomon non tantum privatum, qua ratione seipsum, sed et patremfamilias, qua ratione familiam, ac principem, qua ratione rempublicam gerere regereque debeat. Aliæ enim virtutes decent privatum, aliæ patremfamilias, aliæ principem.
Unus exstitit Theodorus Mopsuestenus Episcopus (qui primo solitariæ ac monasticæ vitæ cum S. Chrysostomo cultor et collega, lapsus deinde in cœnum luxuriæ est, ex quo frustra eum extrahere sategit S. Chrysostomus, epist. ad Theodorum lapsum: hic enim fuit Mopsuestenus, ut Baronius anno Christi 428, et alii tradunt; idque liquet ex Hesychio Hierosolymitano in Synodo V, act. 5. Unde ulterius in hæreses varias prolapsus, factus est Nestorii magister. Quare cum vitæ licentiori se dederet, non tulit graves hasce Salomonis sententias et correptiones, præsertim luxuriæ, quas cap. vi, vii, et deinceps sæpius inserit; qui dicere non est veritus Salomonem, cum Proverbia et Ecclesiasten scriberet, prophetiæ gratiam non accepisse, sed tantum prudentia humana ea dictasse, uti refertur et damnatur in Synodo V Constant., act. 4. Ex qua damnatione inferas Salomonem vere, cum hæc scriberet, prophetiæ gratiam accepisse, fuisseque Prophetam; idque liquebit cap. xxx, vers. 1.
Porro Hebræi nonnulli et Thalmudici censent Proverbia a Salomone viva voce fuisse dicta, eaque vulgi ore celebrata et trita, tandem ab Isaia post ducentos annos fuisse conscripta, et posteritati tradita: qua de re quid sentiendum sit, dicam, cap. xxv, vers. 1.
Adhæc Lyranus, Vatablus et alii nonnulli censent has sententias a Salomone dictas et dictatas, sed vario et promiscuo ordine; quocirca eas ab alio quopiam in unum hac serie et ordine, qua jam in hoc libro exstant, esse congestas et digestas. Cæterum verius est contrarium, scilicet hasce gnomas hoc ordine, quo nunc exstant, ab ipso Salomone esse conscriptas. Id enim rerum et sententiarum inter se connexio, et quasi concatenatio exigere videtur, saltem ab initio libri usque ad cap. x. Nam post cap. x non cernitur ille nexus et ordo: unde constat quasdam illarum non a Salomone, sed a posteris huc esse traductas, suoque ordine dispositas. Id patet ex titulo cap. xxv et seq., ubi dicitur: Hæ quoque parabolæ Salomonis, quas transtulerunt (Vatablus, huc retulerunt) viri Ezechiæ regis Juda. Ubi τὸ quoque innuit, alias Salomonis sententias, quæ cap. xxv antecedunt, non a Salomone, sed ab aliis pariter esse collectas, et suo ordine digestas. Verum potius τὸ quoque referas ad ipsas parabolas, non ad earum ordinem, q. d. Hucusque fuere parabolæ Salomonis; quæ sequuntur, ejusdem sunt; at non ab ipso Salomone, sed a viris Ezechiæ huc ordine eo, quem cernis, traductæ et dispositæ.
Idem clare patet ex cap. xxiv juxta editionem Septuaginta a Romanis correctam. Ibi enim valde diversus est ordo ab eo qui est in Vulgato interprete Latino. Nam initio capitis ponuntur ea quæ habet Vulgatus eodem cap. xxiv usque ad vers. 23, uti annotavit quoque Scholiastes ibidem; deinde nonnullæ sententiæ adduntur, quæ in Vulgato non exstant. Post eas subjunguntur ea quæ in Vulgato exstant cap. xxx, et initium cap. xxxi usque ad vers. 10: Mulierem fortem quis inveniet? Deinde capite xxv habentur eadem quæ apud Vulgatum eodem capite usque ad finem libri leguntur. Rursum τὸ mulierem fortem quis inveniet? aliqui codices Græci ponunt cap. xxiv, alii xxxi. Quanquam Vulgato interpreti quoad ordinem per omnia consentiunt Græci Complutenses, Vatablus et alii, quin et ipse textus originalis Hebræus.
Partitio et Divisio Libri
Duæ sunt primariæ hujus libri partes: prior a cap. I usque ad cap. IX continet parænesin ad sapientiam. Ad eam enim omnes adhortatur Salomon proponendo ejus dignitatem, naturam et causas omnes, puta materialem, formalem, efficientem et finalem, ac effectus, sive ingentes fructus et commoda, quæ sui studiosis plena manu confert sapientia.
Posterior a cap. IX ad finem libri continet ipsa dogmata et præcepta sapientiæ: nam cap. IX sapientia instituit sacrificium, indeque sacrum epulum, quod recte convivium sapientiæ nuncuparis; ac mox inducit Salomonem sapientissimum velut in hoc convivio præsidem et modimperatorem, sapientiæ dogmata per varias, graves, acutas et elegantes gnomas edisserentem, et ritu convivali omnibus hominibus ad hoc convivium invitatis enuntiantem. Unde hoc sapientiæ et Salomonis convivium imitatus est Plato in Convivio, Plutarchus in Symposio, ubi septem Græciæ sapientes super mensam sapienter interloquentes inducit, Athenæus in Cœnis sapientum, et alii passim. Quocirca Clemens Alexandrinus, lib. I Stromat., asseverat Platonem ex Proverbiis et Ecclesiaste Salomonis multa mutuatum vel suffuratum esse. De hoc convivio plura dicam cap. IX.
Posterior autem hæc pars in binas vel ternas subdividi potest. Prima enim ejus pars est a cap. IX usque ad xxv, ubi interrupte loquitur, suaque proverbia quasi oracula promit Salomon. Secunda est a cap. xxv usque ad xxx, ubi ponuntur parabolæ Salomonis congestæ et digestæ a viris Ezechiæ regis Juda, uti dicitur cap. xxv, 1. Tertia, a cap. xxx ad finem, complectitur ænigmata et sententias "Congregantis filii Vomentis," hoc est, ut hebraice est, gnomas Agur filii Jache, ac Lamuelis regis. Quocirca noster Salazar censet Salomonem in hoc sapientiæ convivio tres inducere interlocutores, nimirum ipsum Salomonem, Agur et Lamuelem, ideoque in versione Septuaginta verba Agur et Lamuelis statim poni post cap. xxiv, quasi hi interloquantur, eisque suas loquendi vices det Salomon: quibus absolutis ipse suas resumat, sermonemque prosequatur usque ad finem libri; qua de re suis locis disseram. Sic Salomonem imitati Plato, Plutarchus, Athenæus et alii in suis Dialogis convivalibus, Socratem, Protagoram, Alcibiadem, Homerum, aliosque sapientes quasi interlocutores inducunt.
Verum enimvero omnia quæ hoc libro continentur, etiam verba Lamuelis, cap. xxxi, esse ipsius Salomonis omnes consentiunt; etsi Salomon ibidem, uti et alias subinde, matrem loquentem et se puerum docentem inducat. De solo cap. xxx dubitari posset, an sit Agur, an Salomonis. Nec Agur ibidem ut interlocutor velut in dialogo, sed ut celebris illo ævo sapientiæ per ænigmata doctor introducitur. Denique in Aguri persona loquitur ipse Salomon, uti ostendam cap. xxx.
Hinc sequitur in proverbialibus hisce gnomis frustra quæri ordinem et connexionem earum inter se, cum sæpe nulla talis inveniri et assignari queat. Esto enim subinde de eodem argumento, et de eadem virtute duas vel tres coacervet sententias, in universum tamen nullum continuæ seriæ filum est.
Titulus et Inscriptio Libri
Porro Salomon scripsit Proverbia stylo ethico et suasorio, non prophetico. Unde S. Cyrillus, lib. VII Contra Julianum, asserit, Salomonem non vocari Prophetam a Christianis; hinc et Proverbia olim in synagoga decantabantur voce ad suadendum composita. Audi Zamoram, libro I Grammat., cap. IV: Pentateuchas, ait, et libri historici cantabantur modo plano et leni; libri Prophetales, modo severo et satyrico; Psalterium, modo contemplativo et gravi; Proverbia, modo bono et consiliativo; Cantica, modo alacri et jucundo; Ecclesiastes autem, modo severo; sed ad hoc intelligendum opus esset experientia vivæ vocis illorum. Salomon tamen veras aliquas hic miscet prophetias, ut patebit cap. xxx, vers. 1 et seq.; imo Cantica Canticorum continua sunt prophetia de Christo et Ecclesia, capite I, versu 1. Quare Salomon vocatur, et vere fuit Propheta, esto inferior Davide patre suo. Unde S. Gregorius Thaumaturgus in Eccle. cap. 1, vers. 1: Salomon, ait, Davidis et Prophetæ filius, item mortalium omnium clarissimus, et Propheta sapientissimus. Et S. Augustinus, lib. XVII De Civit. cap. xx: In Proverbiis, ait, Ecclesiaste et Canticis reperitur Salomon prophetasse de Christo et Ecclesia. Idem in Psalm. cxxvi, per Salomonem salubria monita, et divina Sacramenta Spiritum Sanctum operatum, asserit. Neque Neocæsariensis solum, verum et Hilarius, canon 5 in Matth., vocat Prophetam magnum, et merito dilectæ sapientiæ Deo charum; itemque Ambrosius, lib. De Salomone, sive in fragmento enarrationis cap. xxx Proverbiorum, non solum communi aliorum Prophetarum appellatione, sed præ cæteris excellenti Salomonem dignatur: Ante adventum, ait, Christi Prophetæ multi, concepto Spiritu Sancto, futura nuntiarunt, inter quos et Salomon loco suo et ordine pro temporibus numeratur; sed inter alios et ipsum est aliqua distantia, ideoque cæteri solo Spiritu locuti sunt; Salomon autem Spiritu et adjuncta sapientia est locutus. Isidorus etiam, lib. De Vita et morte Sanctorum, cap. xxxiv: Salomon, ait, Sacramenta Ecclesiæ revelavit. Eodem honoris titulo condecorant Salomonem Prosper, part. II De Prædiction. cap. xxvii, et Rupertus, prologo in librum Psalmorum, cap. I. S. Antonius quoque in Hist. passim appellat Prophetam. Denique Franciscus Georgius, tomo V Problemat., qui est de septem Sapientum doctrina, sect. 1, problem. 2, asserit, «ideo fuisse Salomonem unctum a Nathan propheta, ut innueretur ipsum habiturum chrisma prophetici spiritus, quo nonnulla futura prædiceret, et multa recondita quamvis ænigmatice patefaceret; ad quorum quodlibet exigitur spiritus propheticus.»
Inscribitur hic liber hebraice משלי misle, græce a Septuaginta παροιμίαι, latine Proverbia, vel Parabolæ Salomonis, quia continet sententias graves, et quasi ethica axiomata tantæ auctoritatis, veritatis et certitudinis, ut eis contradici nequeat, inquit S. Athanasius in Synopsi S. Script. cap. xiv, quæ hominem quovis casu vel occursu ad sapienter agendum, vitamque prudenter instituendam erudiant et dirigant. Quare inter eas, aliæ sunt proverbia sive adagia, aliæ parabolæ sive comparationes et similitudines, aliæ apophthegmata, aliæ strophæ et ænigmata, de quibus plura dicam cap. I, vers. 1. Adhæc sententiæ aliæ sunt ethicæ, aliæ œconomicæ, aliæ politicæ, aliæ denique theologicæ. Insuper quædam sunt didascalicæ et doctrinales, quædam consolatoriæ, aliæ practicæ et adhortatoriæ. Audi S. Basilium in initium Proverb.: «Proverbiorum nomen, ait, de eo quod vulgariter dicitur, apud externos compositum est, de illis plerumque quæ in triviis dicuntur. Οἴμος enim apud illos via dicitur. Unde paræmia definitur verbum juxta viam, usu multorum tritum, et quod a paucis ad plura similia transferri potest. Apud nos vero proverbium est sermo utilis, sub umbra figuraque idonea expressus, multum et usus et gravitatis complectens, in recessu quoque multum altæ sententiæ contegens. Ex quo Dominus: Hæc, inquit, in parœmiis locutus sum vobis. Tempus venit, ut non jam in parœmiis, sed palam vobis loquar; quasi sermo proverbialis apertam ac liberam dicendi viam non habeat, sed operimento quodam, et ænigmate, ac verbis aliis mentem atque sententiam narret.»
Hinc in Bibliis Arabicis huic libro hic datur titulus: Proverbia Salomonis sapientis, id est conciones ejus, qui regnavit in filiis Israel. In Syriacis vero: Liber Proverbiorum Salomonis, filii David, regis Israel.
Natura Sententiarum Proverbialium
Verum enimvero diligenter hic advertendum proverbiales hasce sententias non esse veras in hoc quod semper ita accidat: significant enim non quid semper, sed quid plerumque fiat, vel faciendum sit; subinde etiam notant duntaxat eventum, licet rarum: significant enim quid ex tali vel tali facto boni vel mali sequi, ac sperari vel timeri possit, quidquid subinde accidat, ut: Divinatio in labiis regis, in judicio non errabit os ejus, Proverb. xvi, 10. Similia sunt cap. x, vers. 22; cap. xviii, vers. 12. Idipsum pluribus ex amplis ostendi canone 7 in Ecclesiasticum.
Versiones: Vulgata, Septuaginta, et Aliae
Porro versioni Latinæ Vulgatæ addam versionem Septuaginta, Aquilæ, Symmachi, Theodotion is, Chaldæi, Syri, Arabici et aliorum. Ubi notandum Septuaginta hic, uti et alibi sæpe, dissidere ab Hebræo et Vulgato Latino, quia, ut solerter advertit S. Augustinus, lib. II De Consensu Evang., cap. lxvi, Septuaginta Dei spiritu acti, sæpe non tantum interpretes, sed et paraphrastæ sunt. Accedit quod Septuaginta quædam aliter legerint in Hebræo, quam Noster, præsertim cum affines sunt litteræ: tunc enim facile unam pro alia substituunt, indeque variant scriptores et codices. Sic pro littera ד subinde in suis codicibus habuerunt et legerunt litteram ר; pro כ legerunt ב, uti suis locis ostendam. Denique in versionem Septuaginta per tot sæculorum intervalla multi irrepere potuerunt, et de facto non pauci irrepserunt errores.
Auctor: Salomon, Filius Davidis
Denique auctor libri est Salomon, filius Davidis, rex Israel; qui in Ethica, æque ac in omni sapientia et scientia, excelluit; fuitque Dei dono et judicio mortalium omnium sapientissimus. Locutus est enim tria millia parabolarum, et quinque millia carminum, quorum nonnulla, eaque meliora huic libro inserta sunt, III Reg. IV, 32. Quocirca Salomon, uti ætate et antiquitate, sic et sapientia longe superavit septem Græciæ sapientes, cæterosque omnes: Salomon enim regnare cœpit a creatione mundi anno 2929, a diluvio anno 1272, a nativitate Abrahæ anno 980, ab exitu Hebræorum ex Ægypto anno 473, post captam Trojam anno 144, ante Olympiades anno 239, ante Romam conditam anno 262, ante monarchiam Persarum, sive ante Cyrum, sub quo floruere septem Græciæ sapientes, anno 482, ante Alexandrum Magnum, sub quo floruere Socrates, Plato et Aristoteles, anno 679, ante Christi natalem anno 1013. Vide tabulam chronologicam, quam præfixi Pentateucho. Eodem tempore regnabat in Tyro Hirom rex, in Ægypto Vaphres, cujus filiam in uxorem accepit Salomon, teste Eupolemo et Eusebio, lib. IX Præpar. Evang. Apud Lacedæmonios rex erat Stratis, apud Corinthios Ion, apud Athenienses Archippus, apud Latinos Alba Sylvius filius Æneæ Sylvii; in Asia dominabantur Amazones, in Æthiopia regina Saba. Sub idem tempus floruere Homerus et Hesiodus, teste Eusebio. Unde et Cyrillus, libro VII Contra Julianum, Homerum facit coævum Salomoni: natus est enim Homerus anno regni Salomonis 20, vixitque 104 annos, uti multis probat noster Salianus, tom. III et IV Annal. Quare Homerus potuit audire sapientiam Salomonis, eamque discere.
Sapientia vero Salomonis divina fuit, non humana, utpote ei indita non ab homine, sed a Deo: «Dedi tibi» (ait Deus Salomoni, III Reg. III, 12) «cor sapiens et intelligens in tantum, ut nullus ante te similis tui fuerit, nec post te surrecturus sit.» Et cap. iv, vers. 29: «Dedit quoque Deus sapientiam Salomoni, et prudentiam multam nimis, et latitudinem cordis, quasi arenam quæ est in littore maris. Et præcedebat sapientia Salomonis sapientiam omnium Orientalium et Ægyptiorum, et erat sapientior cunctis hominibus, sapientior Ethan Ezrahita, et Heman, et Chalchol, et Dorda, filiis Mahol; et erat nominatus in universis gentibus per circuitum. Locutus est quoque Salomon tria millia parabolas, et fuerunt carmina ejus quinque et mille.»
Porro Origenes, prologo in Cant.: Proverbia Salomonis, ait, succinctis brevibusque sententiis ingentes et perfectos continent sensus. Quin et ipse Salomon, Sap. viii, 2: Hanc (sapientiam), ait, amavi et exquisivi a juventute mea, et quæsivi sponsam mihi eam assumere, et amator factus sum formæ illius. Generositatem illius glorificat, contubernium habens Dei (græce, illi convictus cum Deo); sed et omnium Dominus dilexit illam. Doctrix (græce μύστις, id est mystis, initiatrix, sacerdotissa; sicut enim sacerdos divina pro dignitate tractat, sic et sapiens per sapientiam digne Deum colit, et sancte tractat sancta) enim est disciplinæ Dei, et electrix (græce sectatrix; alii, inventrix; alii, ponderatrix) operum illius. Vide sequentia. Hac de causa Remigius in illud Coloss. II, 9: Inhabitat in ipso omnis plenitudo divinitatis corporaliter: Habitavit enim, ait, in Salomone per sapientiam, in Daniele per castitatem, in Prophetis per sanctitatem, in Moyse per mansuetudinem, in Christo vero per omnem virtutem et innocentiam.
Sic Trismegistus ad Tatium filium de heroibus et principibus ait, quod mentem a Deo consecuti immortales habentur, intelligentia cuncta complecti, juxta id quod paulo ante dixi e Scriptura Salomonem habuisse latitudinem cordis quasi arenam quæ est in littore maris, hoc est, ut explicat Vatablus, dedit illi Deus capacissimum animum, multa comprehendentem qua intelligentia, q. d. Dedit ei tam amplam mentem, quam amplum locum occupat arena quæ est juxta mare. Hinc Nazianzenus in carm. De Virginitate, Salomonem vocat Sophiæ verticem.
Quin et Abulensis in III Reg. III, Quæst. XI, Salomonem in sapientia præfert Adamo, licet illum eidem postponant Pererius, lib. III in Genes. Quæst. III, Valentia, tom. I, disp. vii, Quæst. II, puncto 1, et Pineda, lib. III De Salomone, cap. XI, num. 12.
Ex dictis liquet primo falli eos, qui censent Salomonem nonnulla sua dogmata hausisse a Gentilium Philosophis et Sapientibus; aut ad Gentilium ritus, dicta et facta alludere (unde et ex illis ipsum explicant): tum quia omnium prior, æque ac sapientior fuit Salomon, adeo ut ipse nullius fuerit discipulus, sed omnium magister; tum quia Hebræi nullam cum Gentilibus voluerunt habere communionem, tanquam populus sanctus, a Gentilibus separatus, et uni Deo consecratus: quare potius Gentiles sua a Salomone et Hebræis hauserunt, quam Hebræi a Gentilibus, uti docent Eusebius passim De Præparat. Evang., S. Augustinus De Civit. Dei, Theodoretus et alii; tum denique quia Sapientia Salomonis fuit divina et a Deo infusa: longe ergo omnia Gentilium dicta dogmataque transcendit. Unde et cum Gentilium dogmatibus, moribus et ritibus eam comparare indignum est, et Deo injurium; perinde ac indignum et injurium est heræ vel dominæ, eam cum ancilla componere: omnes enim scientiæ Gentilium Sapientiæ divinæ velut ancillæ serviunt et ancillantur.
Scopus, Finis, et Utilitas
Liquet secundo quanta sit parabolarum Salomonis antiquitas, dignitas, majestas, utilitas. Quocirca S. Hieronymus epist. 7 ad Lætam, Albini conjugem, de Paulæ filiæ institutione, monet ut eam a teneris imbuat hisce parabolis: Discat, ait, primo Psalterium, his se canticis avocet, et in Proverbiis Salomonis erudiatur ad vitam. Pulcherrime enim hic traduntur sententiæ, quibus in omni loco, gressu (unde et vocantur Parœmiæ, quasi viatorum itinerariæ, quod viam et iter, id est gressus et actiones omnes dirigant), sermone et operatione utamur ad recte gradiendum, loquendum et operandum. Qua de causa separatim e cæteris S. Scripturæ libris sententiæ Salomonis et Siracidis cusæ exstant, exiguoque libello continentur, ut per vias a quolibet deferri, legi et teri possint, accipique quasi assiduus viæ comes, imo dux, et, ut ille ait: Vade mecum. Ita Illustriss. et Reverendiss. Matthias Hovius piæ memoriæ, nuper cum in Belgio agerem, Archiepiscopus Mechliniensis, libellum hunc Salomonis et Siracidæ gnomas continentem, assidue secum etiam per vias et itinera deferebat, eumque in curru et hospitiis (instar magni illius Stanislai Hosii Cardinalis, qui concilio Tridentino præfuit) diligenter legebat et relegebat: unde ejus sententias, quæ particularem in rebus quibusque prudentiam, tam humanam quam divinam docent et præscribunt, ad unguem callebat, atque ex earum præscripto et dictamine actus omnes suos, tum privatos, tum publicos moderabatur et dirigebat; ideoque Archiepiscopatum adeo probe et sancte gubernavit, ut præsentibus ingens sui desiderium, discipulis exemplum, posteris formam perfecti Pastoris et Episcopi, cum fama posthuma reliquerit et expresserit.
Hac de causa inter elogia Salomonis illud imprimis celebrat Siracides dicens: «Et replesti in comparationibus ænigmata; ad insulas longe divulgatum est nomen tuum, et dilectus es in pace tua. In cantilenis, et proverbiis, et comparationibus, et interpretationibus miratæ sunt terræ,» Eccli. xlvii, 17. Vide ibi dicta, et Josephum lib. VIII Antiq. cap. ii.
Scopus et finis horum Proverbiorum est cuique ætati, sexui, statui et generi hominum, in quovis rerum occursu leges recte agendi, normamque honestæ vitæ præscribere, qua Deo placeant, ut ab illo post modicos brevis hujus ævi labores æterna felicitate et felici æternitate donentur, ac eamdem sibi subditos, sive in domo et familia, sive in republica et regno perducant. Hunc finem initio libri indicat Auctor dicens: Parabolæ Salomonis, ad sciendam sapientiam et disciplinam; ad intelligenda verba prudentiæ, et suscipiendam eruditionem doctrinæ, justitiam, et judicium, et æquitatem.
Quocirca vix alius inter S. Scripturæ libros est hoc nostro ad dicendum, ad concionandum, ad persuadendum, ad ultimum mores hominum formandos reformandosque aptior; qua de causa ejus sententiis crebro utitur S. Gregorius, qui optimus morum et virtutum est magister. Atque hac de causa sicut Ecclesiasticus, sic potiori jure hic liber vocetur πανάρετος, id est omnium virtutum præceptor, ac μαναιρετός, id est præ omnibus eligendus et legendus.
Quocirca Basilius Imperator ad imperium instruens Leonem filium cognomento Philosophum, hoc ultimum ei dat præceptum: Veterum sapientum sententias revolve, ut mores tuos omni ex parte excolas: multa enim in illis præcepta valde utilia reperies, præsertim in operibus Salomonis et scriptis Isocratis: adde etiam, si vis, Jesu Sirach documenta, e quibus multum civilis et regiæ prudentiæ haurire poteris. Exstat in fine tomi V Biblioth. SS. Patrum.
Denique S. Hieronymus in cap. xii Eccle., ad illa vers. 9: Et investigans composuit (Salomon) parabolas multas: «Aliud, ait, in medulla habentes; aliud in superficie pollicentes. Proverbia quippe non hoc sonare quod scriptum est, etiam in Evangeliis edocemur; quod Dominus populo in proverbiis et parabolis sit locutus, secreto autem Apostolis dissolverit ea, Matth. xiii. Ex quo manifestum est, et Proverbiorum librum, non ut simplices arbitrantur, patentia habere præcepta; sed quasi in terra aurum, in nuce nucleum, in hirsutis castanearum operculis absconditus fructus inquiritur: ita in eis divinum sensum altius perscrutandum.»
Divisio Hebraica Veteris Testamenti
Dividunt Hebræi vetus Testamentum in tres partes, scilicet in Legem sive Pentateuchum, Prophetas et Hagiographa. Hagiographis accensent Proverbia cæterosque libros Salomonis. S. Augustinus tamen, lib. II De Doctrina Christ. cap. viii, dividens Scripturam veterem in historialem et prophetalem, prophetali libros Salomonis annumerat: præsertim quia, uti ipse observat lib. XVII De Civit. cap. xx, in hoc libro veræ proprie dictæ prophetiæ de Christo et Ecclesia continentur, quod verissimum esse suis locis ostendam.
Porro quia in Proverbiis Salomon omnem suam sapientiam expromit, hinc Proverbia a Patribus vocantur Sapientia Salomonis. Audi Eusebium, lib. IV Histor. cap. xxii: Porro non hic solus (Hegesippus), sed Irenæus, et tota veterum turba Proverbia Salomonis σοφίαν πανάρετον, id est omni virtute refertam (vel, ut alii ad verbum vertunt, cuncti virtuosam, aut omnis studiosam) affirmabant; et cap. x ex Melitone: Salomonis Proverbia, ait, sive sapientia. Clemens Romanus, lib. I Constit. cap. vii, cum integrum fere cap. vii Prov. de muliere prava recitat: Audiamus, ait, quid in sapientia præcipiat sanctus sermo: Fili, serva sermones meos, etc. Dic sapientiam sororem tuam esse. Et cap. viii iterum citans locum Prov. xxxi de muliere forti: Maritum tuum de te Sapientia laudet, cum per Salomonem ait: Mulierem fortem quis inveniet? Et iterum, cap. x: Verbum quod in Sapientia Domini scriptum est: Melius est habitare in solitudine, quam cum loquace et pugnace muliere, etc., quod est ex cap. xxi Prov. Ac ne quis arbitretur fortuitum aliquem in Clemente memoriæ lapsum, sciat non solum librum Proverbiorum, sed præterea omnes Salomonis libros eo Sapientiæ nomine indigitari; nam in epistola ad Jacobum fratrem Domini, Cantica item appellat Sapientiam: Dei, ait, dilectio morti comparatur, dicente Sapientia: Valida est dilectio ut mors, etc. De quo videndus omnino noster Turrianus in Explanationibus Clementis, capite vii. Atque adeo etiam S. Cyprianus, lib. III Testim. ad Quirin. cap. xvi, quod est de bono martyrii: In Sapientia, ait, Salomonis: Liberat de malis animam testis fidelis; quæ verba petita sunt ex cap. xiv Proverb.; et cap. lvi affert locum Prov. xv: In Sapientia, ait, Salomonis: In omni loco speculantur oculi Dei bonos et malos. Ubi videndus Pamelius super cap. xvi, num. 40, existimans certo omnes Salomonis libros, ac non solum Proverbia, titulo Sapientiæ inscribi a Cypriano.
Ordo Compositionis
Autumant Rabbini Salomonem primo scripsisse Canticum Canticorum, cum adhuc esset juvenis, Proverbia in virili ætate, Ecclesiasten in senio. Verum ordo gradusque materiarum contrarium indicat, scilicet eum primo scripsisse Proverbia, deinde Ecclesiasten, denique Canticum, atque hoc ordine in Bibliis libri ponuntur. In Proverbiis enim incipientes erudit; in Ecclesiaste, proficientes; in Cantico, perfectos, uti dixi initio ex S. Hieronymo.
Versio Vulgatae
Vertit hunc librum ex Hebræo S. Hieronymus, ejusque versio est ea quam habemus in Latina Vulgata. Verum, quia tunc usitata, et toto orbe recepta erat versio Septuaginta Interpretum, hinc, ne eam prorsus mutare velle videretur S. Hieronymus, in eamdem, etsi ab Hebræo discrepantem, sæpe declinat: qua de causa nostra versio non per omnia exacte et ad amussim respondet Hebræo, sed ab eo subinde in Græcum deflectit, et, ut ita dicam, deviat.
Ubi nota Septuaginta subinde nonnulla addere, quæ modo non sunt in Hebræo, sive quia illorum ætate ea exstabant in Hebræo, sive quod ipsi explicationis gratia nonnulla addiderint, uti addiderunt τὸ ne attendas fallaciæ mulieris, cap. v, vers. 2: hoc enim tacite in sequentibus intelligitur; sive quod ipsi non tantum interpretes fuerint, sed et scriptores hagiographi, uti docet S. Augustinus, lib. IV De Doctr. Christiana, cap. vii, et lib. I De Consensu Evang., cap. lxvi. Afflati ergo Spiritu Sancto, potuerunt ejus instinctu dictare sententias nonnullas, quæ in Hebræo non habentur, ideoque auctoritatem habent Canonicæ Scripturæ, atque ut tales eas recepit et probavit Ecclesia. Tum denique quod sententiæ nonnullæ ex uno loco in alium translatæ sint, sive ab ipsis Septuaginta sive ab eorumdem collectoribus.
Porro a cap. x usque ad finem Proverbiorum, facile est discernere in editione Vulgata quæ sententiæ exstent in Hebræo, quæ non: illæ enim quibus sigillatim numerus in margine, ad indicandum ordinem versus, præponitur, exstant in Hebræo; illæ vero quibus numerus non præponitur, sed numero versus præcedentis adscribuntur, non exstant in Hebræo: ut cap. x versus annexus versui 4: "Qui nititur mendaciis, hic pascit ventos," non exstat in Hebræo, quia caret numero. Cap. xii versus annexus versui 11: "Qui suavis est in vini demorationibus, in suis munitionibus relinquit contumeliam," non exstat in Hebræo.
Porro versio Septuaginta ubi pura est et sincera, olim Vulgata fuit, ideoque Canonica Scriptura, ac proinde etiamnum talis est: at eamdem subinde minus puram et sinceram esse, ex varietate lectionum quæ in ea reperitur, liquet. Quare velle eam semper cum Hebræo et Vulgata moderna conciliare, supervacuum est, imo impossibile. Ubi conciliatio facilis erit et prona, indicabo; ubi difficilis et violenta, præteribo. Vulgatam enim modernam, velut genuinam S. Scripturam ab Ecclesia auctoratam, explicare destino. Septuaginta fere sequitur Syrus Interpres. Moses Bar-Cepha vetus auctor et ipse Syrus, lib. De Paradiso, parte I, pag. 307: "Sciendum est, inquit, vetus Testamentum pluribus translationibus ex Hebræa lingua in Græcam esse transpositum; Syriace vero redditum esse, una quidem interpretatione ex ipso Hebræo, altera vero ex Græco." Verum Syra versio, quæ modo exstat, ex Græco traducta videtur: passim enim cum eo consentit, paucis exceptis.
Parallela inter Siracidem et Salomonem
Denique, ut ad oculum videatur quam Salomon hisce libris sit accuratus sapientiæ ethicæque magister, quamque ejus dogmata secuti sint posteri sapientes, præsertim Siracides auctor Ecclesiastici, qui Salomone 540 annis fuit posterior, ponam hic ex ordine gnomas Siracidæ illustriores, quas ipse ex Salomone partim quoad sensum, partim verbotenus depromens et mutuatus est, uti sequentia utriusque parallela ostendent: qua ex re mira pariter videbitur Siracidis cum Salomone in doctrina harmonia et consonantia.
1. Omnis sapientia a Domino Deo est, et cum illo fuit semper, et est ante ævum (cap. I, vers. 1). Dominus possedit me in initio viarum suarum, antequam quidquam faceret a principio (Prov. cap. viii, vers. 22).
2. Prior omnium creata est sapientia, et intellectus prudentiæ ab ævo (vers. 4). Ab æterno ordinata sum, et ex antiquis, antequam terra fieret (vers. 23).
3. Et effudit illam super omnia opera sua, et super omnem carnem (vers. 10). Quando præparabat cælos, aderam, etc. Cum eo eram cuncta componens, etc., et deliciæ meæ esse cum filiis hominum (vers. 27, 30).
4. Initium sapientiæ timor Domini (vers. 16). Timor Domini principium sapientiæ (cap. I, vers. 7).
5. In igne probatur aurum et argentum; homines vero receptibiles in camino humiliationis (cap. II, vers. 5). Tanquam aurum in fornace probavit eos, et quasi holocausti hostiam accepit illos (Sap. cap. III, vers. 6).
6. Altiora te ne quæsieris, et fortiora te ne scrutatus fueris (cap. III, vers. 22). Qui scrutator est majestatis, opprimetur a gloria (cap. xxv, vers. 27).
7. Noli anxius esse in divitiis injustis; non enim proderunt tibi in die obductionis et vindictæ (cap. v, vers. 10). Qui confidit in divitiis suis, corruet: justi autem quasi virens folium germinabunt (cap. xi, vers. 28).
8. Cum iracundo non facias rixam, et cum audace non eas in desertum (cap. viii, vers. 19). Noli esse amicus homini iracundo, neque ambules cum viro furioso (cap. xxii, vers. 24).
9. Ne des fornicariis animam tuam in ullo, ne perdas te et hæreditatem tuam (cap. IX, vers. 6). Ne des alienis honorem tuum, et annos tuos crudeli: ne forte impleantur extranei viribus tuis, et labores tui sint in domo aliena (Prov. v, 9).
10. Secundum judicem populi, sic et ministri ejus (cap. x, vers. 2). Princeps, qui libenter audit verba mendacii, omnes ministros habet impios (cap. xxix, vers. 12).
11. Servo sensato liberi servient (vers. 28). Servus sapiens dominabitur filiis stultis, et inter fratres hæreditatem dividet (cap. xvii, vers. 2).
12. Melior est qui operatur et abundat in omnibus, quam qui gloriatur et eget pane (vers. 30). Melior est pauper et sufficiens sibi, quam gloriosus et indigens pane (cap. xii, vers. 9).
13. Priusquam audias, ne respondeas verbum (cap. xi, vers. 8). Qui prius respondet quam audiat, stultum se esse demonstrat, et confusione dignum (cap. xviii, vers. 13).
14. Est qui locupletatur parce agendo, etc. Et nescit quod tempus præteriet, et mors appropinquet, et relinquet omnia aliis, et morietur (vers. 18). Unus est, et secundum non habet, non filium, non fratrem; et tamen laborare non cessat (Eccle. cap. IV, vers. 8).
15. In bonis viri, inimici illius in tristitia: et in malitia (afflictione) illius, amicus agnitus est (cap. xii, vers. 4). Omni tempore diligit qui amicus est, et frater in angustiis comprobatur (cap. xvii, vers. 17).
16. Et si humiliatus vadat curvus, adjice animum tuum, et custodi te ab illo (vers. 11). Quando submiserit vocem suam, ne credideris ei: quoniam septem nequitiæ sunt in corde illius (cap. xxvi, vers. 25).
17. Dives injuste egit, et fremet: pauper autem læsus tacebit (cap. xiii, vers. 4). Cum obsecrationibus loquetur pauper, et dives effabitur rigide (cap. xviii, vers. 23).
18. Dives commotus confirmatur ab amicis suis: humilis autem, cum ceciderit, expelletur et a notis (cap. xiii, vers. 25). Divitiæ addunt amicos plurimos: a paupere autem et hi, quos habuit, separantur. Fratres hominis pauperis oderunt eum: insuper et amici procul recesserunt ab eo (cap. xix, vers. 4 et 7).
19. Ante obitum tuum operare justitiam: quoniam non est apud inferos invenire cibum (cap. xiv, vers. 17). Quodcumque facere potest manus tua, instanter operare; quia nec opus, nec ratio, nec sapientia, nec scientia erunt apud inferos, quo tu properas (Eccle. cap. ix, vers. 10).
20. Beatus vir qui in sapientia morabitur, etc., qui respicit per fenestras illius, et in januis illius audiens (vers. 22 et 24). Beatus homo qui audit me, et qui vigilat ad fores meas quotidie, et observat ad postes ostii mei (cap. viii, vers. 34).
21. Longe abest a superbia et dolo (cap. xv, vers. 7). Arrogantiam et superbiam, et viam pravam, et os bilingue detestor (vers. 13).
22. Non dixeris: Per Deum abest; quæ enim odit, ne feceris (vers. 11). Insipientia hominis violat, vel vastat vias ejus: Deum autem causatur, vel accusat, in corde suo (cap. xix, 3). Quæ verba ex Proverb. juxta Septuaginta citat S. Augustinus, De Gratia et libero arbitrio, cap. II.
23. Ante hominem vita et mors, bonum et malum: quod placuerit ei, dabitur illi (vers. 18). Considera quod hodie proposuerim in conspectu tuo vitam et bonum, et e contrario mortem et malum (Deuter. xxx, 15).
24. A mortuo quasi nihil, perit confessio. Confiteberis vivens, vivus et sanus confiteberis, et laudabis Deum (cap. xvii, vers. 26). Non infernus confitebitur tibi, neque mors laudabit te, etc. Vivens, vivens ipse confitebitur tibi (Isaiæ cap. xxxviii, vers. 18).