A child of the Hebrewes, and Tribe of Leui, being exposed to the water, 5. is taken from thence by Pharaos daughter, 8. who committeth him to be nursed, vnwitting to his owne mother, adopteth him and calleth him Moyses, II. He afterwardes visiting his brethren, killeth an Aegyptian; 15. flieth into Madian; 21. marrieth a wise, and hath two sonnes.
1After this there went a man of the house of Levi; and took a wife of his own kindred.Dopo queste cose un uomo della famiglia di Levi andò: e prese per moglie una donna del suo lignaggio:AFTER th•se thinges there came forth a man of the house of Leui: and he tooke a wife of his owne stocke.Egressus est post hæc vir de domo Levi: et accepit uxorem stirpis suæ. 2And she conceived, and bore a son: and seeing him a goodly child, hid him three months.La quale concepì, e partorì un figliuolo: e veggendo com'egli era bello, lo nascose per tre mesi.Who conceaued, and •are a sonne: and seing him a goodlie one, hid him three monethes.Quæ concepit, et peperit filium: et videns eum elegantem, abscondit tribus mensibus. 3And when she could hide him no longer, she took a basket made of bulrushes, and daubed it with slime and pitch: and put the little babe therein, and laid him in the sedges by the river’s brink,E non potendo più celarlo, prese un canestro fatto di giunchi, e lo inverniciò con pece e bitume: e vi pose dentro il piccol bambino, e lo espose in mezzo ai giunchi presso alla riva del fiume,And when now she could not conceale him, she tooke a basket made of b•••ishes, and dawbed it with bitume and pitch: and put with in it the litle infant, and laid him in a sedgie place by the riuers brinke,Cumque jam celare non posset, sumpsit fiscellam scirpeam, et linivit eam bitumine ac pice: posuitque intus infantulum, et exposuit eum in carecto ripæ fluminis, 4His sister standing afar off, and taking notice what would be done.Stando in lontananza la sorella di lui ad osservare quello che ne avvenisse.his sister standing a farre of, and considering the euent of the thing.stante procul sorore ejus, et considerante eventum rei. 5And behold the daughter of Pharao came down to wash herself in the river: and her maids walked by the river’s brink. And when she saw the basket in the sedges she sent one of her maids for it: and when it was brought,Quand'ecco la figliuola di Faraone che veniva a lavarsi nel fiume: e le sue cameriere camminavano lungo il canale. Ed ella avendo veduto il canestro tra i giunchi, mandò una delle sue cameriere a prenderlo:And behold the daughter of Pharao came downe to she was 〈◊〉 in the riuer and her maides walked by the riuers brinke. Who when she saw the basket in the sedges•, she sent one of her handmaides: and when it was broughtEcce autem descendebat filia Pharaonis ut lavaretur in flumine: et puellæ ejus gradiebantur per crepidinem alvei. Quæ cum vidisset fiscellam in papyrione, misit unam e famulabus suis: et allatam 6She opened it, and seeing within it an infant crying, having compassion on it, she said: This is one of the babes of the Hebrews.E scopertolo, e veduto in essa il fanciullo, che vagiva, n'ebbe compassione, e disse: Questo è un bambino degli Ebrei.opening it, and seeing within it an infant crying, hauing pitty on it, said: This is one of the infantes of the Hebrewes.aperiens, cernensque in ea parvulum vagientem, miserta ejus, ait: De infantibus Hebræorum est hic.
7And the child’s sister said to her: Shall I go, and call to thee a Hebrew woman, to nurse the babe?E la sorella del bambino le disse: Vuoi tu ch'io vada a chiamarti una donna Ebrea, che allevi il bambino?To whom the childes sister said: Wilt thou that I goe, & ca••ro thee an Hebrew woman, that may nurse the litle infant?Cui soror pueri: Vis, inquit, ut vadam, et vocem tibi mulierem hebræam, quæ nutrire posset infantulum ? 8She answered: Go. The maid went and called her mother.Rispose quella: Va'. Andò la fanciulla, e chiamò sua madre.She answered: Goe. The maid went and called her mother.Respondit: Vade. Perrexit puella et vocavit matrem suam. 9And Pharao’s daughter said to her: Take this child, and nurse him for me: I will give thee thy wages. The woman took and nursed the child: and when he was grown up, she delivered him to Pharao’s daughter.E a lei la figlia di Faraone: Prendi, disse, questo bambino, e allevamelo; e io ti darò il tuo baliatico. Lo prese la donna, e allattò il bambino: e quando fu grande, lo diede alla figlia di Faraone.To whom Pharaos daughter speaking Take, quoth 〈◊〉, this child, and nurse him for me: I wil geue thee thy hyre. The woman tooke, and nursed the child: and when he was growen, deliuered him to Pharaos daughter.Ad quam locuta filia Pharaonis: Accipe, ait, puerum istum, et nutri mihi: ego dabo tibi mercedem tuam. Suscepit mulier, et nutrivit puerum: adultumque tradidit filiæ Pharaonis. 10And she adopted him for a son, and called him Moses, saying: Because I took him out of the water.Ed ella lo adottò in figliuolo, e gli pose nome Mosè, dicendo: Io lo trassi dall'acqua.Whom she adopted into the place of a sonne, and called him Moyses, saying: Because from the water I did take him.Quem illa adoptavit in locum filii, vocavitque nomen ejus Moyses, dicens: Quia de aqua tuli eum. 11In those days, after Moses was grown up, he went out to his brethren: and saw their affliction, and an Egyptian striking one of the Hebrews, his brethren.In tempo che Mosè era già diventato grande, andò a trovare i suoi fratelli: e vide la loro afflizione, e un uomo Egiziano, che maltrattava uno degli Ebrei suoi fratelli.In those dayes after that Moyses was growen, he went forth to his brethren: and he saw their affliction, and a man that was an Aegyptian striking one of the Hebrewes his brethren.In diebus illis postquam creverat Moyses, egressus est ad fratres suos: viditque afflictionem eorum, et virum ægyptium percutientem quemdam de Hebræis fratribus suis. 12And when he had looked about this way and that way, and saw no one there, he slew the Egyptian and hid him in the sand.E avendo girati gli occhi di qua e di là, e veduto, che nissuno era presente, ucciso l'Egiziano, lo seppellì nella sabbia.And when he had looked about hither & thither, and saw no man present, he stroke the Aegyptian, and hid him in the sand.Cumque circumspexisset huc atque illuc, et nullum adesse vidisset, percussum Ægyptium abscondit sabulo.
13And going out the next day, he saw two Hebrews quarrelling: and he said to him that did the wrong: Why strikest thou thy neighbour?E andatovi il dì seguente, vide due Ebrei, che erano in rissa: e disse a quello che faceva ingiuria: Per qual motivo maltratti il tuo prossimo?And going forth an other day, he saw two Hebrewes brawling: and he said to him that did the wrong: Why strikest thou thy neighbour?Et egressus die altero conspexit duos Hebræos rixantes: dixitque ei qui faciebat injuriam: Quare percutis proximum tuum ? 14But he answered: Who hath appointed thee prince and judge over us? wilt thou kill me, as thou didst yesterday kill the Egyptian? Moses feared, and said: How is this come to be known?Quegli rispose: Chi ti ha costituito principe, e giudice sopra di noi? vuoi tu forse uccidermi, come ieri ammazzasti l'Egiziano? Temé Mosè, e disse: Come mai è venuta a scoprirsi tal cosa?Who answered: Who hath appointed thee prince & iudge ouer vs? Wilt thou kil me, as yesterday thou didest the Aegyptian? Moyses feared, and said: How is this thing come abroad?Qui respondit: Quis te constituit principem et judicem super nos ? num occidere me tu vis, sicut heri occidisti Ægyptium ? Timuit Moyses, et ait: Quomodo palam factum est verbum istud ? 15And Pharao heard of this word, and sought to kill Moses: but he fled from his sight, and abode in the land of Madian, and he sat down by a well.E fu informato Faraone del fatto, e cercava di uccider Mosè: il quale fuggendo dal cospetto di lui andò a stare nella terra di Madian, e si pose a sedere vicino a un pozzo.And Pharao heard of this talke, and sought to kil Moyses: who fleeing from his sight, abode in the Land of Madian, and sate beside a wel.Audivitque Pharao sermonem hunc, et quærebat occidere Moysen: qui fugiens de conspectu ejus, moratus est in terra Madian, et sedit juxta puteum. 16And the priest of Madian had seven daughters, who came to draw water: and when the troughs were filled, desired to water their father’s flocks.Or un sacerdote di Madian avea sette figlie, le quali vennero ad attinger acqua: e avendo empiuti i canali volevano abbeverare i greggi del padre loro.And the priest of Madian had seuen daughters, which were come to draw water: and when the troughes were filled, they desired to water their fathers flockes.Erant autem sacerdoti Madian septem filiæ, quæ venerunt ad hauriendam aquam: et impletis canalibus adaquare cupiebant greges patris sui. 17And the shepherds came and drove them away: and Moses arose, and defending the maids, watered their sheep.Ma sopraggiunsero de' pastori, i quali le discacciarono: e Mosè si levò su, e prese la difesa delle fanciulle, e abbeverò le loro pecore.The shepeheardes came vpon them, and droue them away: and Moyses arose, and defending the maides, watered their sheepe.Supervenere pastores, et ejecerunt eas: surrexitque Moyses, et defensis puellis, adaquavit oves earum.
18And when they returned to Raguel their father, he said to them: Why are ye come sooner than usual?E tornate che furon queste a casa di Raguele padre loro, disse egli: Come siete tornate più presto del solito?Who being returned to Raguel their father, he said to them: Why are you come sooner then you were woont?Quæ cum revertissent ad Raguel patrem suum, dixit ad eas: Cur velocius venistis solito ? 19They answered: A man of Egypt delivered us from the hands of the shepherds: and he drew water also with us, and gave the sheep to drink.Risposero: Un uomo egiziano ci ha salvate dalle mani dei pastori: e di più ha dato di mano ad attingere acqua con noi, e ha abbeverato le pecore.They answered: A certaine man an Aegyptian deliuered vs from the hand of the shepheardes: moreouer also he drew water with vs, and gaue the sheepe to drinke.Responderunt: Vir ægyptius liberavit nos de manu pastorum: insuper et hausit aquam nobiscum, potumque dedit ovibus. 20But he said: Where is he? why have you let the man go? call him that he may eat bread.E quegli: Dov'è? disse. Perché lo avete lasciato partire? chiamatelo a mangiare del pane.But he said: Where is he? Why haue you let the man goe? cal him that he may eate bread.At ille: Ubi est ? inquit: quare dimisistis hominem ? vocate eum ut comedat panem. 21And Moses swore that he would dwell with him. And he took Sephora his daughter to wife:Mosè adunque fe' giuramento di dimorare in sua casa: e prese per moglie Sephora sua figliuola.Therfore Moyses sware that he would dwel with him. And he tooke Sephora his daughter to wife:Juravit ergo Moyses quod habitaret cum eo. Accepitque Sephoram filiam ejus uxorem: 22And she bore him a son, whom he called Gersam, saying: I have been a stranger in a foreign country. And she bore another, whom he called Eliezer, saying: For the God of my father, my helper, hath delivered me out of the hand of Pharao.La quale gli partorì un figliuolo, a cui pose nome Gersam, dicendo: Sono stato pellegrino in terra straniera. Ne partorì poi un altro, cui chiamò Eliezer, dicendo: Il Dio del padre mio mi ha soccorso, e liberato dal potere di Faraone.who bare him a sonne, whom he called Gersam, saying: I haue bene a stranger in a forren countrey. And she bare an other, whom he called Eliezer, saying: for the God of my father my helper hath deliuered me out of the hand of Pharao.quæ peperit ei filium, quem vocavit Gersam, dicens: Advena fui in terra aliena. Alterum vero peperit, quem vocavit Eliezer, dicens: Deus enim patris mei adjutor meus eripuit me de manu Pharaonis. 23Now after a long time the king of Egypt died: and the children of Israel groaning, cried out because of the works: and their cry went up unto God from the works.Di lì a molto tempo morì il re d'Egitto: e gemendo i figliuoli d'Israele sotto i travagli alzaron le grida: e i loro clamori per ragion dei travagli salirono a Dio.But after much time the king of Aegypt died: and the children of Israel groning, cried out because of the workes: and their crie ascended vnto God from the workes.Post multum vero tempore mortuus est rex Ægypti: et ingemiscentes filii Israël, propter opera vociferati sunt: ascenditque clamor eorum ad Deum ab operibus.
24And he heard their groaning, and remembered the covenant which he made with Abraham, Isaac, and Jacob.Ed egli udì i loro sospiri, e si ricordò del patto fermato con Abramo, con Isacco, e con Giacobbe.And he heard their groning, & remembred the couenant which he made with Abraham, Isaac, and Iacob.Et audivit gemitum eorum, ac recordatus est fœderis quod pepigit cum Abraham, Isaac et Jacob. 25And the Lord looked upon the children of Israel, and he knew them.E il Signore volse gli occhi a' figliuoli d'Israele, e li riconobbe.And our Lord looked vpon the children of Israel and knew them.Et respexit Dominus filios Israël et cognovit eos.
2:1
Haydock
After this. In process of time, without reference to what immediately precedes. The Hebrew and Septuagint omit these words. (Haydock)
Calmet
The marriage of Amram, grandson of Levi, with his aunt or cousin, had taken place before the persecution. Tostat and others suppose, that people were not then forbidden to marry their aunts. But it is probable Jochabed was only the grand-daughter of Levi, and the daughter of one of Amram's brothers, as the Septuagint insinuate. Otherwise their ages would have been very disproportionate. See Exodus 6:20. (Calmet)
2:2
Year of the World 2433, Year before Christ 1571.
Worthington
Goodly. Handsome, elegant, Hebrews 11:23; agreeable to God, Acts 7:20. Josephus says, Amram had been assured by God that the child should be the deliverer of his people. Yet he neglects not to use every prudent precaution. (Worthington)
Calmet
Months. Hebrew moons; whence some erroneously infer, that the Hebrew year was not solar. (Calmet)
2:3
2:4
Haydock
His sister, Mary, who was born at the beginning of this persecution, and was therefore called bitterness. (Haydock)
Menochius
She was about 12 years old. (Menochius)
2:5
Calmet
Daughter, and sole heiress. She is called Thermut by Josephus, and Meris by Artapanus. She was going to bathe, or to purify herself, according to the custom of the country; or perhaps she was going to wash linen, as Nausicrae, the daughter of Alcinous, was doing, when she met Ulysses. (Calmet)
2:6
Theodoret
Hebrews, against whom the persecution raged. She saw it had received circumcision. (Theodoret, q. in Ex.)
2:10
Challoner
Moses, or Moyses, in the Egyptian tongue, signifies one taken or saved out of the water. (Challoner)
Calmet
Mo, signifies water in the Egyptian tongue; Mosse, "he drew out," in Hebrew. Philo believes that the princess feigned him to be her own child. Moses denied that he was, and would not take advantage of this adoption, Hebrews 11:24. He was grown up, and had been well instructed by his parents, ver. 9. He afterwards became well versed in all the sciences, (Acts 7:22,) rejecting what was idle and superstitious. Josephus assures us he became a great conqueror. (Calmet)
2:11
Year of the World 2473, Year before Christ 1531.
2:12
Challoner
He slew the Egyptian. This he did by a particular inspiration of God; as a prelude to his delivering the people from their oppression and bondage. He thought, says St. Stephen, (Acts 7:25,) that his brethren understood that God by his hand would save them. But such particular and extraordinary examples are not to be imitated. (Challoner)
St. Thomas Aquinas
He was inspired, on this occasion, to stand up in defence of the innocent. (Menochius) (St. Thomas Aquinas, 2:2, q. 60.)
Calmet
The laws of Egypt required every person to protect the oppressed; or, if unable to do it, he was to call in the aid of the magistrate. (Diodorus I.) (Calmet)
Moses looked round to see if there was any help near. He was 40 years old when he was forced to flee.
2:14
Haydock
Feared. St. Paul, (Hebrews 11:27,) is speaking of his leaving Egypt, at the head of the people, when he says, not fearing the fierceness of the king. Without being dismayed on this occasion, by the unexpected discovery of what he had done, (which was perhaps undesignedly made public by the Hebrew whom he had rescued) he resolves not to tempt God. (Haydock)
2:15
2:16
Calmet
Priest. Hebrew cohen, (or cen,) means also a prince, as the Chaldean has it. When put in this manner, with the name of a place, it is generally taken in this sense. But formerly kings were also priests. Jethro served the true God, like Job, in the midst of a perverse generation, and offered sacrifice to him, when he joined the camp of the Israelites, Exodus 18:11. (Calmet)
2:18
Challoner
Raguel. He had two names, being also called Jethro, as appears from the first verse of the following chapter. (Challoner)
Drusius
He is also called Hobab and Ceni. (Numbers 10:2; Judges 1:16.) Perhaps Raguel was father of Jethro. (Drusius)
2:21
Swore. Hebrew Goel is rendered "was willing."
Sym.[Symmachus?] has, "He conjured Moses;" and Theo., "Moses began to dwell." The Septuagint neglect the word entirely, "But Moses took up his abode."
2:22
Challoner
Gersam, or Gershom. This name signifies, a stranger there: as Eliezer signifies the help of God. (Challoner)
Calmet
And she, etc., is wanting both in Hebrew and Chaldean, but found in the Complut. edit. of the Septuagint. It occurs (chap. 18:4,) and we might naturally expect to find it in this place. (Calmet)
2:23
Usher
Died in the year of the world 2494. His successor, Amenophis, treading in his footsteps, was drowned 19 years afterwards. (Usher)
2:25
Challoner
Knew them; that is, he had respect to them, he cast a merciful eye upon them. (Challoner)
Calmet
Hebrew, "he had regard for them;" and, as some Latin copies read, delivered them. (Calmet)
2:10
Moses.... Or Moyses, in the Egyptian tongue, signifies one taken or saved out of the water.
2:12
He slew the Egyptian.... This he did by a particular inspiration of God; as a prelude to his delivering the people from their oppression and bondage. He thought, says St. Stephen, Acts 7.25, that his brethren understood that God by his hand would save them. But such particular and extraordinary examples are not to be imitated.
2:15
2:18
2:22
Gersam.... Or Gershom. This name signifies a stranger there: as Eliezer signifies the help of God.
2:25
Knew them.... That is, he had respect to them, he cast a merciful eye upon them.
2:3
3. VVhen she could not conceal him.] These godlie and prudent parents, Moyses parēts did prudently expose him to some danger, to auoide greater. considering that when the Aegyptians should perceiue such an infant to be borne, and not drowned according to the Kings Edict, they would destroy both the child, and whole familie: to auoid the greater danger, chose the lesse. To bring him to the water side, not omitting their owne industrie, as wel by closing him in a basket, that would draw no water, as by setting his sister to watch what became of him: that if better successe happened not the first day, the mother might at euening geue him suck, and minister other necessaries; and so expect an other day, or manie dayes Gods prouidence, til his diuine pleasure should more appeare.
Iosephus writeth that Amram Moyses father, being solicitous, when his Reuelations and Gods determinations do not exclude but include mans endeuour. Though Moyses iustly killed the Aegyptian, yet others may not imitate his example. wife was great, how to saue the infant, if it were a man child, God reueled to li. 2. Antiq. him, that she had conceiued a sonne, who should not only be saued from Pharaos furie, but also be the deliuerer of the whole Hebrew nation from thraldome, and seruitude of the Aegyptians. VVherupon they assuredly trusted li. 16. c. 19. de⸢c⸣iuit. that God would protect and prosper him, yet so, if they did their owne endeuour, which S. Augustin teacheth to be alwayes necessarie.
kind of 〈…〉lavv, so 〈…〉lled.
2:10
Mos, in the Aegyptian tongue signifieth vvater, and Ises, saued. Ioseph. li. 2. Antiq. & Clemens. Alexan. li. 1. Stromat.
2:12
12. He stroke the Aegyptian.] Moyses not of carnal loue towards his brethren, nor of priuate passion, but by diuine inspiration killed the Aegyptian, as S. Augustin proueth (li. qq. in Exod. q. 2.) by the testimonie of S. Steuen saying: Moyses thought his brethren had vnderstood, that God by his hand, vvould Act. 7. saue them. VVherby appeareth that Moyses himselfe knew it was Gods pleasure, he should kil that Aegyptian inuading an Hebrew. Yet others may not imitate such particular examples. Catech. Rom. p. 3. c. 6. q. 5.
2:14
The guiltie persō reiected Moyses for lack of knowē authoritie, but God cōfirmed his cōmission. Act. 7. So the Iewes reiected Christ, Iudge of the world.
He feared to tempt God by staying, but not the sierc••es of the king. Heb. 11.
2:23
Oppression of innocents crieth to heauen for reuenge.
2:1
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 78.34
… so that they being rejected and not chosen, the tribe of Judah was chosen. For it might have been said that they were deservedly rejected; because even in the blessing of Jacob wherewith he blessed his sons, he mentioneth their sins, and deeply abhorreth them; though among them the tribe of Levi merited to be the priestly tribe, whence also Moses was.
2:10
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Answer to Eunomius' Second Book 1
… For who gave Moses his name? Was it not Pharaoh’s daughter who named him from what had happened
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Answer to the Letters of Petilian, the Donatist 2.93
… What shall I say of his son Joseph, who, after the tribulation of a prison, in which his chastity was tried as gold is tried in the fire, being raised by Pharaoh to great honors, even swore by the life of Pharaoh, —not as though puffed up with vain conceit, but being not unmindful of his kindness. The daughter of a king adopted Moses.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Harmony of the Gospels 2.3
… For it was an ancient custom also among that people to adopt children with the view of making sons for themselves of those whom they had not begotten. For, leaving out of sight the fact that Pharaoh’s daughter
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 1.28
… “The wife hath not power of her own body, but the husband; and likewise also the husband hath not power of his own body, but the wife.” Moses too, who was born of a Hebrew mother and was exposed, was adopted by Pharaoh’s daughter.
2:11
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 1.36
… He who does not keep harm off a friend, if he can, is as much in fault as he who causes it. Wherefore holy Moses gave this as a first proof of his fortitude in war. For when he saw an Hebrew receiving hard treatment at the hands of an Egyptian, he defended him, and laid low the Egyptian and hid him in the sand.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 4
… Thus, for instance, David: what he did among the sheepfolds, the same he did after his victory and trophy; that it might be shown how simple and absolute was his faith. Again, see Moses despising royalty, and forsaking all, and after forty years taking the lead of the people (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 7
… Seeing, it is said, one doing an injury to one of them, he defended him that suffered the injury, and slew him that inflicted it. But this is not as yet for the sake of enemies. Great indeed is this act of itself, but not so great as what comes afterwards. The next day, then, he saw the same thing taking place, and when he saw him whom he had defended
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 3
… And we shall find just the same kind of wisdom in the old Testament, for the famous Moses, after playing the man in his struggle with the Egyptian and finding out the next day that the homicide had become known, ran away, travelled a long journey, and arrived at the land of Midian.
2:12
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Miscellaneous Letters 7.77
… but he was more praised because he prayed for the people when they had transgressed. Let us then also stand and make propitiation, and let the plague be stayed, and let this be counted unto us for righteousness. Moses also was praised because he slew the Egyptian that oppressed the Israelite;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 22.5
… or how his son Solomon had three hundred wives, and seven hundred concubines, and princesses without number; or how the first prophet Hosea got children from a prostitute, and, what is worse, it is said that this disgraceful conduct was enjoined by God; or how Moses committed murder,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 99.10
… For they were living in the midst of the people of God, without complaint from man. But what do we say? That perhaps the early life of Moses was sinful; for he fled from Egypt, after slaying a man.
2:13
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.28
… But see how clear a difference there is between the example of Moses and of Christ. Moses voluntarily interferes with brothers who were quarrelling, and chides the offender: “Wherefore smitest thou thy fellow?” He is, however, rejected by him: “Who made thee a prince or a judge over us?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on Paul's Epistle to the Romans 21
Ye are brethren, he means, and have come of the same pangs. Hence even on this head you ought to love one another. And this Moses said to those who were quarrelling in Egypt, “Ye are brethren, why do ye wrong one to another?” (
2:14
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 4
… Envy made Joseph be persecuted unto death, and to come into bondage. Envy compelled Moses to flee from the face of Pharaoh king of Egypt, when he heard these words from his fellow-countryman, “Who made thee a judge or a ruler over us? wilt thou kill me, as thou didst kill the Egyptian yesterday?”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 15
… For so Moses for the sake of those he ruled left so great riches and treasures untold, “choosing to suffer affliction with the people of God,” ( Heb. xi. 25 .) and before his appointment was leader of the people by his actions. Wherefore also very foolishly did that Hebrew say to him, “Who made thee a ruler and a judge over us?” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 26
But what is “the reproach of Christ”? That [because] we repudiate the [ways] of our fathers we are reproached; that we are evil-entreated when we have run to God. It was likely that he also was reproached, when it was said to him, “Wilt thou kill me as thou killedst the Egyptian yesterday?” (
2:15
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.23
… As therefore God is a just God, He spared not impious children, exacting as He does honour for every time of life, and especially, of course, from youth. And as God is good, He so loves infants as to have blessed the midwives in Egypt, when they protected the infants of the Hebrews which were in peril from Pharaoh’s command.
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 42.7
… Would you prefer the whole of the Canaanites to Abraham alone? or the men of Sodom to Lot? or the Midianites to Moses,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 10
… Call upon Him as Stephen did; “Lord,” he said, “lay not this sin to their charge.” ( ch. vii. 59 .) Call upon Him as did the wife of Elkanah, with tears and sobs, and prayers. ( 1 Sam. i. 10 .) I prevent you not, rather I earnestly exhort you to it. Call upon him as Moses called upon Him, yea, cried, interceding for those
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 3.11
… When Moses saw it, he wondered at the sight: and as he drew near to behold it, the voice of the Lord came unto him, saying, I am the God of thy fathers, the God of Abraham, and the God of Isaac, and the God of Jacob. Then Moses trembled, and durst not behold. Then said the Lord to him, Put off thy shoes from thy feet,”
Socrate Scolastico † 440 d.C. The Ecclesiastical History of Socrates Scholasticus 3.8
… But if they reproach those who succeed in secreting themselves from the malice of their blood-thirsty adversaries, and revile such as flee from their persecutors, what will they say to Jacob’s retreat from the rage of his brother Esau, and to Moses
2:16
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 69.6
… It is beside a well that Eliezer finds Rebekah. Rachel too is a drawer of water and wins a kiss thereby from the supplanter Jacob. When the daughters of the priests of Midian are in a strait to reach the well, Moses opens a way for them and delivers them from outrage.
2:22
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 6.24
… We add a few instances to encourage students to pay more attention to such points. One of the sons of Levi, the first, is called Geson in most copies, instead of Gerson. His name is the same as that of the first-born of Moses;
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 17
… This is no longer passion, when thou art clear of all feeling for thyself alone. David had gotten Saul into his power, and was not moved by passion, did not thrust the spear into him, the enemy he had in his power; but took his revenge upon the Devil. ( 1 Sam. xxvi. 7 .) Moses, when he saw a stranger doing an injury, even slew him (
2:23
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 59
… “These words are in the book which bears the title of Exodus: ‘And after many days the king of Egypt died, and the children of Israel groaned by reason of the works;’
2:24
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 26
… and that which was said of Abraham, we find God saying the same of this man also; or rather, much more of the latter. For with respect to the patriarch it is said, “I remembered my covenant with Abraham;”
2:1
Amram vir Levita, vir de posteris Levi: fuit hic Amram filius Caath, nepos Levi, pronepos Jacob, pater Mosis. Alexander Polyhistor apud Eusebium, lib. IX De Praeparat. Evang., cap. ult., tradit Amram natum esse 14 annis ante mortem Joseph, id est 57 post ingressum Jacob in Aegyptum, ac consequenter anno aetatis 77 genuisse Mosen, obiisseque annis 20 ante egressum Hebraeorum ex Aegypto; vixit enim ipse 137 annis, ut patet cap. vi. Eusebius tamen in Chronico ait Mosen natum anno Amram 70, non 77. Et accepit uxorem stirpis suae. — Hebraice est, accepit filiam Levi. Fuit haec Jochabed mater Mosis, quae pariter, Numer. xxvi, 59, vocatur filia Levi. Unde Abulensis putat Jochabed vere et proprie fuisse filiam Levi, et amitam Amram mariti sui: ita ut Levi agens 110 annum, genuerit in Aegypto Jochabed; haec autem, cum esset annorum 68, genuerit Mosen, qui 80 vitae suae anno eduxit populum. Lege enim naturae matrimonium amitae cum nepote non est absolute vetitum, sed tantum lege positiva, quae tum necdum erat lata, sed postea, Levit. XVIII. Sic ergo Moses per matrem fuit nepos, per patrem pronepos Levi. Verum verius est Jochabed non fuisse filiam, sed nepotem Levi; nec amitam, sed consobrinam Amram: id enim expresse docet noster Interpres, cap. VI, vers. 20, ubi eam vocat patruelem Amram; et Septuaginta ibidem, qui eam vocant patrui Amram filiam; et Chaldaeus, qui eam vocat amitae Amram filiam. Quod ergo hic et Num. XXVI, vocatur filia Levi, intellige fuisse Levitidem, sive oriundam e stirpe Levi, ut vertit noster Interpres: sic enim vocantur filiae Juda, quae ex Juda sunt oriundae. Ita Vatablus, Pererius et alii. Addit enim hoc Moses, tum ut constet Mosen et Aaron tam materno, quam paterno genere fuisse Levitas, tum ut significet Hebraeos jam tum caepisse contribules suas ducere, itaque Deum suaviter tribuum distinctionem jam tum inchoasse. Facessat ergo Calvini convicium, Mosen incestuoso matrimonio prognatum esse.
2:2
Mosen. Addit Josephus Amram, patrem Mosis, de Mose jam concepto et brevi nascituro anxium fuisse, ob Pharaonis infanticidae edictum, et cum Deum instanter pro puero oraret, adstitisse illi Deum, dixisseque: «Scito mihi esse cordi et publicam vestram incolumitatem, et privatam tuam gloriam: puer enim iste, cujus nativitatis metu Aegyptii vestros foetus ad necem damnaverunt, tibi nascetur, qui gentem suam ex Aegyptia servitute liberabit. Mox fidem oraculo fecit mulieris partus, quae praeter morem puerperarum tam facile est enixa, ut observatores fefellerit.» Favent huic oraculo verba S. Stephani, Actor. VII, 25. Natus est Moses anno mundi 2374, a diluvio anno non 714, ut habet codex Pererii, sed 717; ab ortu Abrahae 425 (erravit ergo Porphyrius, qui Mosen vixisse fingit tempore Semiramidis, quae successit Nino, cujus anno 43 natus est Abraham), post ingressum Jacob in Aegyptum anno 135. Id patet: nam diluvium contigit anno mundi 1656, duravitque unum annum; inde a diluvio anno 292, natus est Abraham; Abraham autem anno aetatis 75 accepit repromissionem a Deo, a qua usque ad exitum Hebraeorum ex Aegypto, et datam legem in Sina, fluxerunt anni 430, qui ita dividuntur, ut 213 fluxerint a repromissione facta Abrahae usque ad descensum Jacobi in Aegyptum; rursum, alii 215 fluxerint a descensu Jacobi in Aegyptum usque ad exitum Hebraeorum ex Aegypto; Moses autem natus est 80 annis ante exitum. Secundo, Moses natus est annis 516 ante regnum Davidis, ante fabricam templi Salomonis annis 560: nam ab egressu Hebraeorum ex Aegypto usque ad fabricam templi fluxerunt anni 480, ut patet III Reg. cap. VI, vers. 1. His adde annos 80 vitae Mosis usque ad egressum, habebis annos 560. Tertio, natus est Moses ante captivitatem Babylonicam annis 985; ante Christum, annis 1576; ante initium Olympiadum, sive ludorum Olympiorum, annis 802; ante Romam conditam, annis 825. Vide tabulam chronologicam quam initio Gen. proposui. Quarto, natus est Moses non 900, ut vult Lactantius, lib. IV, cap. v, sed 430 annis ante bellum Trojanum, ac proinde longe antecessit Homerum, qui minimum centum annis fuit bello Trojano posterior: hinc consequenter Moses longe antecessit septem Graeciae sapientes; hi enim longe Homero fuerunt posteriores, vixeruntque sub tempora Cyri; quos diu post secuti sunt Socrates, Plato, Aristoteles, sub tempora Alexandri Magni. Quinto, tempore Mosis, sub annum Mosis 33, ait Torniellus, primus in Attica fuit rex Cecrops, qui condidit Athenas, post quem fere omnia contigerunt quaecumque Graeci narrant de suis heroibus, diis, bellis aliisque suis memorabilibus. Ita Eusebius in Chron., et Cyrillus, lib. I Contra Julianum. Denique natus est Moses eo tempore quo claruit Atlas celeberrimus astrologus, quem ideo finxerunt coelum suis humeris sustentare, qui fuit frater Promethei physici, quem fingunt lapides in homines transformasse; fuitque hic Atlas avus maternus Mercurii senioris, cujus Mercurii nepos fuit Mercurius junior, cognomento Trismegistus. Ita Eusebius in Chron., et S. Augustinus, lib. XVIII De Civit. cap. VIII. Longe ergo Trismegisto senior fuit Moses: quare et Trismegistus et Plato caeterique Gentilium sapientes, suam sapientiam hauserunt a Mose et Hebraeis, uti Eusebius et alii docent. Vide Geneseos, cap. XII, vers. 40. «Videns eum elegantem, abscondit mensibus tribus.» Erat, inquit Josephus, infans hic tam speciosus, ut aspicientium oculos in se raperet, defixosque teneret. S. Stephanus, Actor. cap. VII, 20, pro elegans, vertit, fuit gratus Deo. Unde patet hanc elegantiam fuisse plusquam naturalem, Mosique a Deo inditam, significasse eum Deo placere, illi cordi et curae esse; itaque per hanc elegantiam Mosis, non tam humanam quam divinam, in oraculo quod de Mose acceperant, ejusque fide confirmati sunt parentes, et animati ad eum occultandum; nec dubitarunt hac ratione eum ab aquis, Deo tutore, incolumem evasurum, et hoc est quod ait Apostolus, Hebr. XI, 23: «Fide Moses natus, occultatus est mensibus tribus a parentibus suis, eo quod vidissent elegantem infantem, et non timuerunt regis edictum.» Vide ibi dicta. S. Ephrem, in oratione De Transfiguratione Christi, censet Mosen sanctificatum fuisse in utero matris: hoc enim haec corporis ejus elegantia, ex animae elegantia promanans, indicare videtur. Verum haec conjectura est tenuior, quam ut hoc privilegium, et a communi lege peccati originalis, in quo omnes nascimur, exemptionem stabilire possit, praesertim cum nemo alius hoc asseruerit. Scite Marsilius Ficinus, in Platonis Symposium, pulchritudinem vocavit bonitatis florem, et Pacatus in Panegyr. Theodosii: «Augustissima, ait, quaeque species plurimum creditur trahere de coelo. Virtus tua meruit imperium, sed virtuti addidit forma suffragium: illa praestitit ut oporteret te principem fieri, haec ut deceret.» Addit Theophylactus in Hebr. XI, 23, parentes voluisse Mosen exponere cum natus est, sed puerum blande arrisisse, et ob id servatum. Adeo, inquit, in ipso omnia divina erant.
2:3
Fervente rursum inquisitione et infanticidio. Nam plures infantes evasisse, remittente se tyrannide, ex Aarone ejusque coaevis liquet. Sumpsit fiscellam scirpeam. — id est, arculam junceam, sive ex juncis quasi viminibus contextam, et exterius ad aquam arcendam pice et bitumine oblitam; cui impositum infantem mater in junceto seu carecto, ubi incertus eventus certiorem vitae dabat spem quam domi, ubi certa erat mors inferenda ab assiduis inquisitoribus, exposuit, dura quidem, sed necessaria, et in Dei providentiam fidente misericordia. Perperam ergo Calvinus hos Mosis parentes ignaviae et ferinae immanitatis, ob hanc prolis expositionem arguit: nam non poterant aliter vitam Mosis conservare, nisi eum exponendo. Exposuerunt autem eum quam tutissime potuerunt, nimirum in crea bene munita et in loco tuto, dederunt et ei custodem sororem, quae eum utcumque posset, adjuvaret. Unde Apostolus fidem et animositatem horum parentum dilaudat. Videntur ergo parentes oraculum, quod narrat Josephus de Mosis ortu et salute, accepisse, ideoque non ex timore, sed ex certa in Deum fiducia eum exposuisse. Allegorice, Moses in cunis delineavit Christum: uterque enim expositus, ille fortunae arbitrio, hic saluti hominum; ille in fiscella scirpea, hic in vimineis cunis et praesepio; ille in carecto fluminis, hic in specu viae publicae; ille ab Aegyptia exceptus nutritusque pro filio, hic a gentilitate per Magos adoratus et muneribus divinis regiisque pro Deo ac rege universorum declaratus. Exposuit eum in carecto. — Pagninus, in junceto. Carectum est locus in quo nascuntur carices; carix est herba alta, in speciem gladii, et sub finem acuminata. Hinc patet Mosen expositum fuisse in loco palustri, et stagnante ex Nili aquis, densis tamen juncis et caricibus septo, ita ut arca, et infans in ea expositus, aquarum impetu abripi non posset. Errat ergo Josephus, dum narrat arcam hanc Mosis projectam esse in medium flumen, et deportatam esse ab aquis; filiam vero regis missis natatoribus jussisse arcam ex aquis extrahi et ad se adferri. Porro, voluit Deus Mosen haec pati, ut sciret suorum contribulium eadem patientium miseriam, eosque ex hac miseria liberaret et educeret. Disce hic morale: Ideo nos Deus fecit miseros, ut ex nostra miseria discamus qualiter misereamur proximo. Nam, ut ait S. Bernardus, De Gradibus humilitatis: «Aeger aegro, et jejunus jejuno quanto propinquius, tanto familiarius compatiuntur; sicut enim pura veritas non nisi puro corde videtur, sic miseria fratris verius misero corde sentitur; sed ut ob alienam miseriam miserum cor habeas, oportet tuam prius agnoscas, et proximi mentem in tua invenies, ut ex te noveris qualiter illi subvenias. Exemplo scilicet Salvatoris nostri, qui pati voluit, ut compati sciret, et disceret ex his quae passus est misericordiam.» Allegorice, Moses hic domo exulans et expositus in fiscella et in carecto, fuit typus Christi pueri: primo, reclinati a matre in praesepio, quia non erat ei locus in diversorio; secundo, expositi furori Herodis, eumque fugientis in Aegyptum. Unde S. Paulinus docet Christum in Mose et Sanctis omnibus fuisse passum; scribens enim ad Aprum, qui mundum contemnens, ab eo pariter contemnebatur, ita ait, epist. 1: «Merito gloriaris et in exultatione dicis, hinc teipsum tibi credere quod Christianus sis, quia te odisse coeperunt qui diligebant, et despicere qui timebant. Ab initio saeculorum Christus in omnibus suis patitur et triumphat. In Abel occisus a fratre, in Noe irrisus a filio, in Abraham peregrinatus, in Isaac oblatus, in Jacob famulatus, in Joseph venditus, in Mose expositus, in Prophetis lapidatus et sectus, in Apostolis terra marique jactatus, et multis beatorum Martyrum crucibus frequenter occisus. Ipse in te patitur opprobria, et ipsum in te odit mundus.» Idem docet S. Cyprianus, lib. De Laude martyrii: «Praedurantibus, ait, licet costis resultans ungula recurrat in vulnus, et euntibus flagris cum avulsa corporis parte, rediens habena ducatur, stat immobilis tamen poenis suis fortior, hoc solum secum ipse convolvens, quod in illa crudelitate carnificum, plus, pro quo patitur, Christus, quam ipse patiatur,» et, ut inferius loquitur, «velut socio Christi cruore decoratus.»
2:4
Maria puella grandiuscula, 10 aut 11 annorum, submissa a matre, ait Josephus. Mater eam instruxerat quid agere, quid dicere deberet, nimirum ut si quem Aegyptium transeuntem pueri expositi misericordia tangi, uti sperabat, contingeret, qui pueri servandi modum quaereret, illi nutricem matrem propriam offerret, uti eam fecisse patet ex sequentibus.
2:5
Thermut nomine, ait Josephus, et ex eo alii passim: addit Philo eam unicam fuisse Pharaonis haeredem, et sine prolibus, licet diu nupta fuisset. Ut lavaretur in flumine, — juxta palatium, loco et septo et secreto, vel, ut ait Philo, inter opaca condensaque juncorum et arundinum situ; neque enim feminam regiam in propatulo lavari voluisse credibile est. Per crepidinem alvei, — per ripam fluminis; hebraice est, ad manum, id est ad latus fluminis. Quae cum vidisset fiscellam in papyrione, — id est, in carecto caricibus, juncis et papyris referto: in Aegypto enim nascitur papyrus, uti apud nos junci, in locis palustribus vel marginalibus fluminum. Est autem papyrus arbuscula vel frutex, juxta Nilum nascens, obliqua radice, triangulis lateribus, decem cubitis longa, et in gracilitatem fastigiata: ex foliis papyri tenui phyllura, acu diducta, faciunt chartam ad scribendum, quae hinc papyrus dicitur; indeque chartae nostrae, licet ex contritis linteis factae, quia tamen eumdem scribendi usum praebent, papyrus vocantur: ex ligno vero papyri fabricant naves, unde illud Lucani, lib. IV: «Cum tenet omnia Nilus, conseritur bibula Memphitis cymba papyro.» Et Ovidius, lib. XV Metamorph.: «Perque papyriferi septemflua flumina Nili.» Quin et Herodotus, lib. II, scribit Aegyptios suas naves ex junco fabricare. Vide Plinium, lib. XIII, cap. XI.
2:6
Suggessit hoc filiae crudele patris edictum, de perdendis Hebraeorum infantibus; ut vero puerum circumcisum intuita est, dubitare non potuit quin esset Hebraeus: tunc enim necdum circumcisionem amplexi erant Aegyptii, quam postea acceptarunt, uti docet Jerem. cap. IX, vers. 25, et Theodoretus hic, ac Diodorus Siculus, lib. I Antiquit. cap. II, atque Herodotus, lib. II.
2:8
Hebraice, matrem pueri; sed eadem erat mater sua, quae pueri fratris, scilicet Jochabed. Haec nutrivit, hebraice lactavit, Mosen.
2:10
Quomodo hic permisit pater Pharao, infestus Hebraeorum hostis? Respondeo, cor regis esse in manu Dei, et ab eo inflexum fuisse in amorem pueri tam elegantis, inquit Josephus. Addit Philo Thermutem, cum illiberis esset, finxisse se esse gravidam, et genuisse Mosen, quasi Moses non ascititius, sed naturalis ejus esset filius. Idem videtur innuere Apostolus, Hebr. XI, 24, cum ait Mosen, grandiorem factum, negasse se esse filium filiae Pharaonis; ergo ante habebatur genuinus ejus filius. Cur ergo Pharaoni mortuo, non Moses, sed alius (ut dicam vers. 11) in regno successit? forte quia matris fraus, et Mosis adoptio detecta fuit. Hinc et regio more educatus est Moses in omni sapientia Aegyptiorum, ait S. Stephanus, Actor. VII, 22. Nam, ut ait Plato: «Potentatui perutilis ac necessaria est sapientia, ut in illo quidem corpus, in hac vero animus principis constet et decoretur.» Rursum, idem Plato: «Qualis, ait, in arbusculis plantandis et formandis, talis et in liberis gignendis instituendisque cura esse debet; sed hic labor est, illic voluptas. Cavendum autem ne in hac sopiti, in illa vero plusquam vigiles esse videamur.» Idem roganti: «Quaenam haereditas filiis sit relinquenda?» respondit: «Ea quae non grandinem, non vim, non ipsum denique Jovem extimescit.» Hinc ipse ad juvenes, quos ad beate vivendum animare nunquam desinebat, crebro dicebat: «Otio laborem anteponite, ni rubiginem splendori praestare putatis.» Rursum: «Advertite contrariam virtutis ac voluptatis naturam; hujus enim momentaneae dulcedini perpetua poenitentia, dolor et cruciatus affigitur; illi contra post breves dolores, aeternae etiam post mortem delectationes adjunguntur.» Quare discipulo cuidam lautius cutem curanti: «Quousque, ait, o miser, tibi carcerem aedificare pergis?» Alias: «Sapientes, ait, primo loco collocant animum, secundo corpus, tertio pecuniam. Ita in Republica primus locus detur virtuti, secundus viribus corporis, tertius pecuniae, quae virtutis et corporis est administra.» Hac de causa suadebat vigilias, quasi sapientiae et castitatis amicas. Somnum vero diuturniorem detestabatur, ut malarum illecebrarum delictorumque parentem, et morti perquam similem; vetabat quoque bis in die comedere, fierique saturum. Porro, sapientia Aegyptiorum erat duplex, ait Philo et Justinus, Quaest. XXV ad Orthodoxos. Prima, aperta ac omnibus exposita, nimirum Geometria, Arithmetica, Astrologia et Musica. Secunda, Hieroglyphica, quae per symbola, gravissima Physices, Theologiae et Politicae facultatis mysteria edocet; haec ergo omnia, quin et medicinam, inquit Clemens, didicit Moses. Hinc et idem Clemens, lib. VI Stromatum, ait Mosen in suis ritibus et legibus uti subinde hieroglyphica Aegyptiorum ratione, ut scilicet tradat eas per symbola et aenigmata; idque patet maxime in vestibus sacerdotum, Cherubim, arca et fabrica tabernaculi. Vide dicta Can. 27. Marcus Varro apud S. Augustinum, lib. XVIII De Civitate IV, docet Aegyptios primum didicisse litteras, magistra Iside, paulo plus duobus annorum millibus ante suam aetatem. Non dubium quin Jacob, Joseph et Hebraei habitantes in Aegypto per 215 annos plurima eos docuerint; hinc de Joseph principe Aegypti dicitur Psalm. CIV: «Ut erudiret principes ejus, et senes ejus prudentiam doceret,» ut mirum non sit, in doctrinis et legibus Aegyptiorum multa Hebraeorum doctrinae et legi simillima inveniri apud Herodotum et Diodorum Siculum. Addit rursum Philo, magnis praemiis Mosi accitos fuisse praeceptores ex Graecia, qui liberales artes; Chaldeos, qui sideralem scientiam, praesertim quae futurorum praedictiones continet; Assyrios, qui suas litteras eum docerent, utpote spe omnium destinatum successorem aviti solii, et regem juniorem appellatum: Mosen vero edocendum plurimum studuisse, secutumque non Aegyptiorum, sed majorum suorum instituta patria. Ubi nota Philonem uti hic amplificatione quadam; nam Moses prior fuit et antiquior non tantum omnibus Graeciae sapientibus, sed etiam omnibus qui apud Graecos aliquid scripserunt. Quippe Cadmus, a quo Graeci litteras acceperunt, multo posterior Mose fuit, uti docet Eusebius, lib. X De Praepar. Evang. cap. III. Quomodo ergo ait Philo, Mosi accitos esse praeceptores ex Graecia? Aliud insuper de Mose narrat Josephus, penes quem sit fides, quod scilicet Pharao Mosi infanti diadema in caput imposuerit, Moses vero illud detraxerit in terram et pedibus conculcarit; quod cum quasi malum omen acciperent Aegyptii, quasi infans hic Aegypto futurus esset exitialis, atque divinus ille qui talem puerum nasciturum praedixerat, asseveraret Mosen hunc esse illum ipsum puerum, velletque eum interficere, Thermutis Mosen eripuerit et servarit. Voluit Deus Mosen ducem populi futurum in aula Pharaonis educari, ut regiam urbanitatem, morum elegantiam, animi magnitudinem, liberalitatem, aliasque regis virtutes, quasi rector populi futurus, addisceret et imbiberet. Secundo, ut postea legatus Dei pro populo apud Pharaonem futurus, majoris esset apud eum auctoritatis, praesertim accedentibus tot ejus signis, portentis et plagis. «Vocavitque nomen ejus Moyses, dicens: Quia de aqua tuli eum.» Putant Philo, Josephus, Clemens Alexandrinus, lib. I Strom., Procopius et Rabanus, quod Moyses sit nomen Aegyptium: mos enim aegyptiace significare aquam, vel, ut ait Josephus, aquam Aegyptii vocant mo; ises vero servatos: ut Moses idem sit quod servatus ex aqua. Verum dico Moses esse nomen Hebraeum, et significare tractum vel extractum, puta ex aquis; radix enim ejus est Hebraea, scilicet מש masa, quae significat trahere, vel extrahere. Hebraeum ergo Hebraeo infanti nomen indit adoptans eum mater Aegyptia: id clarum est ex hebraico textu, qui sic habet: ותקרא שמו משה vatticra shemo Mosheh ותאמר: כי מן המים משיתיהו vattomer: ki min hammaim meshitihu, id est, et vocavit nomen ejus Moses, et dixit: Quia ex aquis extraxi eum: ubi clare patet vocatum esse Mosen, ab Hebraeo meshitihu, quod significat extraxi eum, scilicet ex aquis. Nota primo, genuine dicendum esse Moses, corrupte vero dici Moyses: sic et alia nomina propria Hebraeorum apud Graecos et Latinos corrupta sunt; משה, id est Moses, revolutum per anastrophen, idem esse quod השם hasschem, id est ipsum nomen, scilicet celebre, magnum, potens et terribile Pharaoni et Aegyptiis. Rursum, nomen, id est virtus, efficacia, et potentia admiranda quae data est Mosi; tertio, Clemens Alexandrinus supra tradit Mosen, antequam exponeretur a parentibus, vocatum esse Joachim, postea vero a filia Pharaonis vocatum esse Mosen: tertium etiam habere nomen, postquam in coelum assumptus est, et vocari Melchi. Rursum Aben Ezra et R. Abraham aiunt Mosen ab Aegyptiis vocatum esse Monion. Pererius quoque censet Mosi a filia Pharaonis Aegyptium inditum esse nomen, idem significans quod hebraeum Moses, ac Mosis nomen postea ab Hebraeis ipsi impositum esse. Verum haec omnia incerta sunt: nec enim S. Scriptura, nec Josephus, nec Philo aliud nomen pandunt quam Mosis, cujus et etymon reddunt, quasi eo appellatus sit tam ab Hebraeis, quam ab Aegyptiis; in sequentibus enim capit. Pharao et Aegyptii non aliter eum compellant quam Mosen; sed et Gentium historici, Tacitus, Trogus, Justinus et alii, Mosen eum semper nominant. Ab eventu ergo felici extractionis ex aquis, Moses nomen est sortitus, idque, fausto omine et significatione, quod scilicet ipse pariter aquis afflictionum extracturus et liberaturus esset filios Israel, eosque per mare Rubrum sicco pede duceret. «Competens, ait S. Augustinus, serm. 89 De Temp., fuit divina vindicta, ut suis affectibus puniatur parricida (Pharao per Mosen), et filiae provisione pereat, qui genitrices interdixerat parturire.» Allegorice Cyrillus: Mater, ait, quae filium (Mosen) in fiscella conclusit, est Synagoga, quae Christum ex se natum segregavit, ut alienum; sed Pharaonis filia, id est Ecclesia Gentium, illum suscepit, idque apud aquas baptismi. Et Prosper: «Dum descendit, ait, filia Pharaonis ad Mosen, id est doctrina hujus mundi ad Christum, abluta spiritali unda, deposuit superbiam, suscipiensque quasi grandis parvum, per humilem gratiam Ecclesiae sociata, quae filia fuerat, Christi mater efficitur.» Addit Theodoretus: Mater rursum a Gentili Aegyptia filium educandum suscepit, quia Israel ab Ecclesia Gentium fidem Christi novissimis temporibus accipiet. Moses ergo natus in persecutione Pharaonis, id est, Christus natus in persecutione Herodis et diaboli, qui totum mundum suo jugo premebat. Moses occultatus mensibus tribus significat Christum in lege vetere occultatum triplici tempore, scilicet Judicum, Regum et Pontificum. Moses projectus in flumen a parentibus significat Christum in aquas passionis et mortis a Judaeis immersum, quem Aegyptia, id est Gentilitas, suscepit, et magnifice ac splendide tractavit, videns ejus elegantiam in coelesti sapientia, vita et moribus. Tropologice, Hugo de Sancto Victore in allegoria in Exodi I: Moses, ait, est quisquis in fluvio praesentis saeculi; filia regis est gratia Dei, quae nos fluxu saeculi erutos in filios Dei adoptat, et Hebraeae, id est, transeunti in coelum matri Ecclesiae tradit nutriendos.
2:11
In diebus illis (cum Moses ageret annum aetatis 40, ut ait S. Stephanus, Act. vii, 23), postquam creverat Moses. — Josephus et plurimi ejus sequaces narrant Mosen, a Pharaone bello Aethiopico praefectum, Aethiopes profligasse; regiam Sabam, quae postea a Cambyse nomine sororis Meroe est appellata, cepisse traditione Tharbis, filiae regis Aethiopum: quam Moses deinde, juxta pacta, in uxorem acceperit. Hoc Mosis bellum Torniellus consignat anno Mosis 40, cum jam pridem Amenophis, sub quo natus est Moses, obiisset, ac regnaret Orus, si credimus Eusebio. Sane quidquid de hoc bello sit, quod Theodoretus et alii fabulosum vocant, non dubium est Mosen multa de se humilitatis studio praeterisse, nec enim his quadraginta annis, quibus in aula vixit quasi princeps, deses vel otiosus fuit. Addit auctor Histor. Scholast. et alii Tharbis hanc, esse Aethiopissam illam, ob quam contra Mosen murmurarunt Maria et Aaron, Numer. XII. Rursum Mosen, parta victoria, cum redire vellet in Aegyptum, nec dimitteret eum Tharbis, ipsum, ut qui peritissimus esset astrorum, duas imagines sculpsisse in gemmis, ejus virtutis ac potestatis, ut altera memoriam afferret, altera oblivionem; cumque paribus annulis eas inseruisset, alterum, scilicet memoriae, sibi reservasse, alterum, scilicet oblivionis, dedisse Tharbis: quem illa induens, mox Mosis oblita fuit, sicque ille in Aegyptum redire potuit. Sed hae sunt fabulae et naeniae. Egressus ad fratres suos. — Hebraei fratres vocant omnes eos, qui sunt ejusdem familiae vel gentis. Viditque afflictionem eorum. — Addit Philo, Mosen saepius visisse suos Israelitas laborantes et afflictos, eosque consolatum esse, ac praefectos operum lenitatis admonuisse, itaque purpuratos sensim eum suspectum habere coepisse, ac tandem ad regem, tanquam ab eo dissidentem, resque novas molientem, detulisse, ejusque aures calumniis implesse. En fortitudinem Mosis profitentis se Israelitam, magisque eligentis affligi cum populo Dei, quam temporalis peccati habere jucunditatem, Hebr. xi, 25. Moses ergo contempsit regnum Aegypti, fassus se Hebraeum, eoque negans se filium filiae Pharaonis. Ob hoc, ait Ambrosius, in Psal. cxviii, factus est a Deo Pharaonis Deus, id est eo superior, eique terribilis. Ob hoc quoque Philo Mosen vocat miraculum naturae: nam ambire, non dico regiam dignitatem, sed amicitiam, ordinarium in natura opus est; at haec ipsa spernere, imo detestari, plane extraordinarium est, ideoque miraculum, eoque magis, quo ea non sui commodi, sed publici boni, et suae gentis causa despexit. Ita Philo. Haec vera est animi celsitudo, regnum pietati posthabere: haec summa dignitas, quae eum regi dignitate digniorem effecit. Major est enim qui dignitatem despicit, quam qui suspicit et suscipit. Nam ille honore superior, hic inferior est: ille pompae herus, hic servus: hic gloriam esurit ut mendicus, ille contemnit ut dominus. Virum Aegyptium percutientem quemdam de Hebraeis. — Philo ait hunc Aegyptium fuisse unum ex praefectis, qui injusto onere oppressos Hebraeos tam inique pulsare consuevisset. S. Stephanus, Act. vii, percussionis vice, injuria eum affecisse dicit. Tradunt Hebraei hunc Aegyptium adulterium commisisse cum uxore hujus Hebraei, ideoque orta rixa eum percussisse; sed hoc eorum de more est figmentum. Certum est hanc percussionem fuisse gravem et enormem, vel in se, vel ob circumstantias, vel ob ea quae praecesserant, ut ait Philo, ita ut percussor mereretur plecti morte: alias enim Moses non habuisset potestatem et jus, nec voluntatem eum occidendi.
2:12
«Percussum,» id est occisum; sepelivit enim et abscondit eum in sabulo. Quaeres, an juste et recte caedem hanc fecerit Moses? videtur enim Moses, utpote agens vitam privatam, nullam ad hoc auctoritatem vel a Deo, vel ab homine accepisse. Primo, Hebraei, etiam prisci, teste Clemente Alexandrino, lib. I Stromat., excusant Mosen, eo quod Aegyptium occiderit non gladio, sed pronuntiando in eum nomen tetragrammaton Jehova, quomodo S. Petrus solo verbo occidit Ananiam et Sapphiram: sed hoc est commentum: percutere enim est, non verbo, sed gladio aliisve armis ferire. Rursum, tunc nomen Jehova necdum erat Mosi revelatum. Deus enim illud sibi primo indit, illudque Mosi revelat Exodi vi, 3. Secundo, S. Augustinus, lib. XXII Contra Faustum, cap. lxx, hoc factum Mosis culpat, quasi factum praeter potestatis et justitiae ordinem; illudque tribuit ejus zelo, sed nimio et inculto, qui vitiosa quidem, inquit, sed magnae fertilitatis signa fundebat; significabat enim hic zelus nimius, Mosen, ubi excultus foret, zelumque hunc ratione agere et temperare didicisset, fore insignem et animosum populi ducem. Hinc et Oecumenius in Epist. Judae, tradit diabolum in altercatione cum Michaele de corpore Mosis, dixisse Mosen non esse dignum sepultura, eo quod injuste occidisset Aegyptium, eumque non in sepulcro, sed in sabulo sepelivisset. Tertio, S. Ambrosius, lib. I Officior. cap. xxxvi, S. Thomas et Burgensis hoc Mosis factum tribuunt juste defensioni, qua Hebraeum injuste invasum defendere tenebatur ex charitate. «Qui enim socium non defendit ab injuria, cum potest, tam est in vitio quam ille qui facit,» ait S. Ambrosius. Nam, ut ait Toletus in Luca xii, annot. 27, tunc non erat judex, qui posset injuriam avertere, et injuria erat praesens, nec moram temporis patiebatur: unde Mosis erat tunc subvenire. Addit Cajetanus hosce praefectos operum fuisse publicos hostes et oppressores Hebraeorum: ideoque licuisse Hebraeis eos occidere, si possent, perinde ac in bello justo licet hostem et invasorem ubivis occidere. Quarto, planissime et solidissime, fecit id Moses, ex inspiratione divina auctoritatem adeptus; movebat enim Deus Mosen ad hanc caedem, ut vindicem sui populi agere inciperet, et publicum hostem occideret; hoc enim est quod ait S. Stephanus, Actor. vii, 25: «Fecit ultionem percusso Aegyptio: existimabat autem fratres intelligere, quoniam Deus per manum ipsius daret salutem illis.» Sciebat ergo Moses, adeoque alios passim scire putabat, se jam a Deo designatum esse ducem et vindicem Hebraeorum, Deumque velle ut ad hunc ducatum per hanc caedem et vindictam justam se compararet; adeoque S. Stephanus hic videtur confirmare historiam Josephi, qui narrat oraculum patri Amram factum, de filio suo Mose vindice et liberatore Hebraeorum futuro. Ita S. Augustinus hic, Rupertus, S. Thomas et alii. Symbolice notat S. Ambrosius, lib. De Cain et Abel, Mosen aptum fuisse interfectorem Aegyptii, quia in seipso prius interfecerat ambitum honoris et regni. «Ille, ait, velut quasdam in se manus injicit, qui interficit voluptates corporis sui. Interfecit ergo Moses Aegyptium hominem; sed non interfecisset, nisi prius in se Aegyptium spiritualis nequitiae interemisset, honorem regalium voluptatum.» Allegorice, Moses percusso Aegyptio liberavit Hebraeum, id est, Christus fracta diaboli potentia liberavit genus humanum. Aegyptius absconsus est sabulo, quia diabolus, ejusque tentamenta absconduntur in bonis temporalibus, quae instar sabuli vilia, imbecilla et instabilia sunt. Ita Pererius.
2:13
Ait, — intra se, id est cogitavit; sicut enim est verbum linguae, ita est et verbum mentis. Quomodo palam factum est verbum istud? — Hebraice, vere notum factum est verbum; noster Interpres profundius Mosis pathos intellexit, illudque per notam admirationis expressit, quasi diceret: Itane, vel verene notum factum est verbum istud? sed eodem res redit. Nota: Verbum metonymice usurpant Hebraei pro facto, aut re cujus verbum est index et signum; sic dicitur: «Non erit impossibile apud Deum omne verbum,» id est omnis res; et pastores dicunt Luc. capit. II: «Videamus hoc verbum quod factum est,» Christum jam natum. Vide hic quam aulae honores sint inconstantes, quam mundi felicitas sit instabilis et varia. En Moses adoptatus in filium regis, pellitur in exilium. Vere dixit Philo, libro Quod Deus sit immutabilis: «Sicut affluxum maris sequitur paulo post refluxus, sic rerum caducarum affluentiam sequitur mox refluentia.» Audi et Senecam: «Notissima, ait, vox est ejus, qui in cultu regum consenuerat, cum eum quidam rogaret quomodo rarissimam rem in aula consecutus esset senectutem: Injurias accipiendo, et gratias saepe agendo.»
2:15
Opportuno tempore, quando Deo visum, rediturus, suisque consulturus. Hinc Apostolus ad Hebr. cap. XI, vers. 27, ait de Mose: «Fide reliquit Aegyptum, non veritus animositatem regis,» quasi diceret: Etsi Moses fugerit, non tamen concidit animo, nec spem liberandi Israelis abjecit; sed certo sibi persuasit se suo tempore rediturum et liberaturum Israelem: quanquam et alius magis genuinus illius loci est sensus, ut dixi Hebr. XI. Ita S. Athanasius, cum Juliani Apostatae jussu Alexandria in exilium pelleretur, et circa se Christianos illacrimantes videret, dixit: «Bono animo estote; nebula enim est, quae brevi evanescet.» Ita Sozomenes, lib. V, cap. xiv. Ita factum est; nam paulo post Julianus monachus in spiritu praevidens Juliani interitum, suis dixit: «Aper silvestris, hostis vineae Domini, debitas scelerum in Christum dedit poenas, et mortuus jacet, ne amplius Christianis insidias struat.» Mox compertum est id vere accidisse eodem momento, quo monachus loquebatur, teste Theodoreto, lib. III, cap. IX. Ubi nota: Fidelis et sanctus in exilium pelli nusquam nequit; nam ubique excipitur a Deo, qui illius pater, et patria, et omne bonum est. Ita S. Cyprianus, Epist. 66 ad Thibaritanes: «Solus, ait, non est cui Christus in fuga comes est; solus non est, qui templum Dei servans, ubicumque fuerit, sine Deo non est.» Ita S. Augustinus, serm. De S. Cypriano: «Arbitraris, ait, tyranne, de patria sua in alienam te excludere hominem Dei? falleris; ille in Christo nusquam est exul, in carne ubique est peregrinus.» Ita S. Nazianzenus: «Mihi, ait, Oratione 28, omnis terra, et nulla terra patria est:» quia scilicet mihi patria coelum est, et quia totam terram pro patria duco, sumque cosmopolita, id est, civis mundi. Ita S. Basilius: «Exilium, ait, non cognosco, qui nullo loco circumscriptus sum; ac nec terram hanc, quam nunc incolo, meam habeo, et eam omnem, in quam projectus fuero, pro mea duco: imo ut rectius loquar, universam terram Dei esse scio, cujus advena sum et peregrinus;» testis est Nazianzenus, Orat. 20, quae est de laudibus S. Basilii. Hugo Victorinus, lib. III Didasc. cap. ult.: «Delicatus, ait, ille est adhuc, cui patria dulcis est; fortis jam, cui omne solum patria est; perfectus, cui mundus totus exilium est. Ille mundo amorem infixit, iste sparsit, hic extinxit.» Madian. — Madian urbs fuit condita a Madian filio Abrahae ex Cetura, unde et tota regio dicta est Madian. Quam verum illud Eccli. II: «Fili, accedens ad servitutem Dei, praepara animam tuam ad tentationem!» Ecce quot hic tentamenta Mosen vocationem Dei sequentem, aulamque egressum glomeratim invadunt, paupertas, ignominia, contemptus, non ab Aegyptiis tantum, sed et ab ingratis, quorum causa haec omnia subibat, Israelitis, insidiae regis, pericula mortis, fuga, exilium; sed nullis, ne ingratorum quidem, malis vincitur Mosis destinata pietas, quae non homines, sed Deum intuita, invisibilem tanquam videns sustinuit, ad Hebr. xi, 27. Vide hic quam verum sit illud S. Marci Anachoretae: «Deus conscius infirmitatis nostrae, non solet alicui quid magni conferre, nisi praevia calamitate.» Allegorice notat Rupertus S. Stephanum asserere Act. vii, patres Judaeorum negasse Mosen, Samuelem, Davidem, in exemplum et typum Judaeorum Christum negantium: qui idcirco fugiens uxorem alienigenam duxit, scilicet Ecclesiam Gentium. Nota: Mose agente in Madian (anno Mosis 67, inquit Torniellus, qui fuit Cecropis Atheniensium regis primi 31) contigit celebre illud apud Gentiles diluvium Deucalionis in Thessalia. Dicitur «Deucalionis,» quia Deucalion tunc ibidem regnavit, ipseque cum paucis aliis hoc diluvium, in parva rate appellens ad Parnassum montem, evasit; unde fertur ipse genus humanum reparasse. Ita S. Augustinus, lib. XVIII De Civit. x. Tunc etiam contigit Phaetontis incendium, perinde ac si ignis et aqua in perniciem hominum tunc conjurassent: tantus enim fuit aestus solis, ut universum orbem torruisse videretur: ex quo orta est fabula Phaetontis, quod scilicet Phaeton, Solis filius, male regens solis currum, terram exusserit. Ita Eusebius, Cyrillus, Orosius, lib. I, cap. x, et ex his Torniellus.
2:16
Chald. principi Madian; quin et Artapanus apud Eusebium, lib. IX De Praep. Evang. cap. ult., hunc Raguel vocat regem Arabiae: ejus enim pars est Madian. Hebraeorum כהן cohen proprie sacerdotem significat; sed quia sacerdotium, quasi nobilissima et divina functio, tum fere principibus aut primariis, familiarum, uti Melchisedech, Noe, Abraham, competebat; et quia princeps ac magistratus in primis cultum Dei, et quae ad gloriam illius faciunt, promovere debet: hinc cohen principem quoque significat, ut patet II Reg. viii, 18, ubi filii David dicuntur fuisse sacerdotes, hoc est, ut Septuaginta vertunt, aularchae, id est principes aulae. Potuit ergo Raguel sacerdos esse et princeps: sacerdos, inquam, tum quidem idolorum, quia Madianitae erant idololatrae; postea autem videns mira quae faciebat Deus per Mosen, Deum verum agnovit et coluit, ut patet Exodi xviii, licet S. Cyrillus, lib. III De Adorat. in spiritu, fol. 54, et Abulensis putent eum ex tunc coluisse unum Deum altissimum, sed cum eo multos etiam alios deos suae gentis. Demetrius historicus, ait Eusebius supra, tradit quod Abraham ex Cetura genuit Jecsan, ex quo natus est Dadan, ut patet Gen. cap. xxv, vers. 3, a quo Raguel pater Jethro, cujus filiam Moses accepit uxorem; additque Mosen fuisse statura longum et flavum, prolixiore capillo et barba, ac denique statura et facie permagnae dignitatis. Adaquare cupiebant greges. — Nobilis tum erat ars pastoritia, quidquid occlamet Calvinus, quam etiam tum nobiles exercebant virgines mirabili temporum illorum castimonia, uti in Genesi vidimus fecisse Rachel et Liam.
2:17
Ejecerunt eas, — ad haustum a puellis paratum potum agentes sua pecora, fruituri inertes alienis laboribus, ait Philo. Defensis puellis. — Hugo Victorinus putat Mosen comites duxisse secum, quibus adjutus pastoribus restitit. Ubique charitatis semina sparsit Moses, innocentium, oppressorum et justitiae vindex; ita sibi Raguelis gratiam et Sephoram conjugem conciliavit. Hoc prudentis, hoc Christiani est, beneficentia sibi omnes devincire. Sic «Christus transiit benefaciendo, et sanando omnes oppressos a diabolo,» Act. cap. x, 38. Vidit et hoc per umbram gentilis Scipio, qui servabat Polybii praeceptum, ne e foro discederet, quin aliquem sibi amicum aut benevolum magis efficeret, ait Plutarchus.
2:18
Tradunt Hebraei, Lyranus et Abulensis, Raguel fuisse quadrinomium: primo enim vocatur hic Raguel; secundo, cap. sequenti, vocatur Jethro, id est addens, quia ipse addidit unum caput legi, de ordinatione populi per tribunos, centuriones, quinquagenos et decanos, Exodi XVIII; tertio, vocatur Cineus, Judic. IV, 11; quarto, vocatur Hobab, id est amans, quia dilexit legem Dei, et ad judaismum est conversus, ut patebit Exodi xviii. Verum alii probabilius putant Hobab non esse Raguel, sed Raguelis filium, de quo Num. x, 29.
2:19
Talis Moses ex veste et habitu videbatur; forte etiam se venire ex Aegypto sciscitantibus puellis responderat.
2:20
Cibum sumat, convivetur nobiscum. Panis enim Hebraeis, per synecdochen, quemlibet cibum significat.
2:21
Scriptura hic, brevitati studens, multa intelligenda relinquit, scilicet filias ad fontem reversas esse, indeque Moysen, patris verbis persuasum, domum deduxisse, amanter ab eo salutatum esse, explorataque statim ejus indole, post multa ultro citroque verba, tandem ad pactum habitandi cum eo descendisse, illudque juramento firmasse, ac denique ejus filiam Sephoram uxorem duxisse. Nota: Pro juravit hebraice est יאל joel, quod licet proprie significet, voluit, consensit, acquievit; et ita hic vertant Septuaginta, Chaldaeus, Vatablus et alii, tamen subinde per metathesin, et per commutationem litterarum ehevi, idem est quod אלה, id est juravit, ut patet I Samuel. xiv, 25: «Et adjuravit Saul populum;» hebraice est יאל joel.
2:22
Hebraice, quia dixit: dat enim rationem cur eum vocet «Gersam,» quod scilicet ipse Moses, advena et peregrinus fuerit in Madian. גר ger enim peregrinum, שם sham illic significat. Nota: Hi filii Mosi nati sunt, non statim ut venit in Madian, anno ejus 40, sed diu post, scilicet paulo ante reditum ex Madian in Aegyptum, qui contigit anno ejus 80. Id patet ex eo quod in hoc reditu uxorem cum filiis hisce imposuerit asino, ut dicitur cap. IV, vers. 20. Erant ergo tunc adhuc parvuli. Alterum vero peperit. — Noster Interpres cum Septuaginta secundi filii Mosis nomen hic inserit, ut filios Mosis simul enumeret, licet illud non habeatur in Hebraeo hoc loco, sed Exodi cap. xviii, vers. 4: unde illud transcripserunt Septuaginta et Noster; vel potius illud ex Hebraeo hic excidit. Hebraea enim subinde mutila sunt, uti ostendit Bellarminus lib. II De Verbo Dei, cap. 11. Nomen ergo secundo filio Moses imposuit Eliezer, id est, Deus meus adjutor, idque ut doceret fideles primo, exilia et adversa quaeque, Deo nixos, fortiter ferre; secundo, liberos suos intueri, non ut irritamenta avaritiae, sed ut monumenta divinae largitatis, quibus ad gratiarum actionem et Dei obedientiam incitentur; tertio, Dei semper esse memores, prolesque Sancto vel Sancti alicujus nomine nuncupare; quarto, nomine suo proles admonere voluit, ut cogitent unde et quomodo sint nati, quidve Deo debeant, denique quos imitari teneantur.
2:23
Is videlicet sub quo natus Moses, adoptatus et ad necem quaesitus fuit: hoc enim series historiae videtur exposcere. Quae ratio coegit Gerardum Mercatorem, ut non Eusebium, sed Manethonem secutus, haec omnia quae hucusque narravit Moses, contigisse censeat sub Armesesmiano, sive Ramesses rege, quem diutissime, scilicet 66 annos, regnasse tradit. Verum quia certiorem hic chronologum Eusebio non habemus, quem passim Catholici sequuntur, hinc cum illis solidius dicemus, hoc tempore non tantum mortuum fuisse Pharaonem illum, sub quo natus est Moses, sed et duos alios, eum in regno sequentes, qui ejusdem cum eo erant genii et odii in Judaeos. Haec enim facta videntur paulo ante, et, si Torniello credimus, uno anno ante ducatum Mosis et liberationem Hebraeorum ex Aegypto, cum Moses ageret annum aetatis 79, ad quem nec Ramesses, nec quis alius rex Aegypti regnavit. Dicit ergo Moses hic, instante jam Hebraeorum liberatione, quod rex eos affligens, cum suis asseclis sit mortuus, ut indicet iis, utpote tyrannis, mortuis, Hebraeos ingemuisse et inclamasse Deum, ut eis mitiorem Pharaonem crearet, aut potius liberatorem mitteret qui eos ex Aegyptia servitute exciperet. Sensus ergo est, q. d. Mortuo rege; aliisque tyrannis, Hebraei serio invocarunt Deum pro sua liberatione; Deusque eos exaudivit, ac sequenti anno, qui fuit 80 Mosis, misit Mosen qui eos liberavit. Vociferati sunt. — Hebraei hic, flagello hoc servitutis exciti, redeuntes ad cor, acrius post mortem tyrannorum, quasi major jam libertatis sperandae detur occasio, vociferantur ad Deum, utpote qui solus eos liberare poterat: ita tribulatio docet Deum invocare; vulgo dicitur: Qui nescit orare, eat ad mare; ibi enim fluctus et pericula docebunt eum precari, Deumque et coelites inclamare. Ascendit clamor eorum ad Deum ab operibus. — Chaldaeus, propter opera. Hinc Theologi docent oppressionem pauperum esse peccatum clamans in coelum, quod sui enormitate Deum provocet ad celerem opprimentium vindictam, et oppressorum liberationem.
2:24
Anthropopathos hic et alibi, Deo memoria et recordatio tribuitur: quia si Deus esset homo, qui hactenus permisisset Hebraeos affligi, recte eorum oblitus diceretur; jam vero eos liberare destinans, diceretur recordare foederis initi cum Patriarchis, quo promisit se Deum fore eorum, seminisque eorum, peculiari utique et eximia circa eos providentia.
2:25
Ita Romana et Hebr. Respexit autem, et cognovit (uti addunt Hebraea) Deus populum suum, cogitando eum cito liberare, eique clementem se exhibere. Nota to audivit, recordatus est, respexit, cognovit: haec enim omnia repetunt et inculcant miram Dei in suos curam, amorem, providentiam, magnamque et celerem brevi affore ejus opem et misericordiam. Septuaginta vertunt, et cognitus est eis, scilicet liberans eos, quasi diceret: Cognita eis fuit Dei erga se cura et providentia, cum per Mosen coepit et aggressus est eos liberare; unde Noster vertit, et liberavit eos: 70 enim liberavit hic actum inchoatum, non consummatum significat.
Tertullianus De Patientia: Remedia adversus omnem adversitatem Est hoc capite et praecedenti illustris locus moralis de fructibus adversitatis et patientiae, ejusque exemplum in Mose et Hebraeis, qui per adversa creverunt, factique sunt populus, Ecclesia et regnum Dei. Scripsit Tertullianus (quem S. Cyprianus et alii secuti sunt) insignem librum De Patientia, in quo cap. v, ostendit diaboli et omnium hominum peccata, impatientiae esse ascribenda; sequentibus demonstrat, quam eximium sit vitae antidoton patientia, idque contra quaevis adversa. Primo, adversus opum et facultatum jacturam, cap. viii, haec dat patientiae pharmaca: Primum: «Omni, ait, pene in loco de contemnendo saeculo Scripturis dominicis commonemur. Unde et Dominus ipse in nullis divitiis invenitur.» Secundum, «Dominus semper pauperes justificat, divites praedamnat; radix enim omnium malorum est cupiditas.» Tertium, «nihil est nostrum, quoniam Dei sunt omnia, cujus ipsi quoque nos sumus.» Quartum, «qui damni impatientia concitatur, terrena coelestibus anteponendo, de proximo in Deum peccat. Libenter ergo terrena amittamus, coelestia tueamur: totum licet saeculum pereat, dum patientiam lucrifaciam.» Quintum, «patientia in detrimentis exercitatio est largiendi; facit enim nos faciles ad communicandum, et dandum eleemosynam: non piget donare eum, qui non timet perdere.» Sextum, «gentilium est omnibus detrimentis patientiam adhibere, qui rem pecuniariam fortassis animae anteponunt; nos vero non animam pro pecunia, sed pecuniam pro anima deponere convenit, seu sponte in largiendo, seu patienter in amittendo.» Septimum, «ipsam animam et corpus, in saeculo isto expositum omnibus ad injuriam gerimus, ejusque injuriae patientiam subimus: absit a servo Christi, ut patientia majoribus tentationibus praeparata, in frivolis excidat.» Secundo, adversus acria verba et verbera, eodem cap. haec dat patientiae remedia: Primum: «Dominus monet: Verberanti te in faciem, etiam alteram genam obverte. Fatigetur aliena improbitas patientia tua.» Secundum, «plus improbum illum caedis sustinendo; ab eo enim vapulabit, cujus gratia sustines.» Tertium, «respice dictum Domini: Cum vos maledixerint, gaudete.» Quartum, «Dominus ipse maledictus in lege, et tamen solus est benedictus; igitur Dominum servi consequamur, et maledicamur patienter, ut benedicti esse possimus.» Quintum, «alioqui cruciabor, saltem impatientia muta.» Sextum, «idcirco qui te laedit, ut doleas, quia fructus laedentis in dolore laesi est; ergo cum fructum ejus everteris non dolendo, ipse doleat necesse est, amissione fructus sui: tunc tu non modo illaesus ibis, sed insuper et adversarii tui frustratione oblectatus, et dolore defensus.» Tertio, adversus dolorem in morte charorum, cap. ix, haec dat patientiae dulciaria: Primum: «Lege Apostolum I Thess. IV: De dormientibus non contristemini,» etc. Secundum, «credimus resurrectionem mortuorum; vacat ergo dolor mortis, vacat et impatientia doloris.» Tertium, «cur doleas, si periisse non credis? cur impatienter feras subductum, quem credis reversurum?» Quartum, «profectio est quam putas mortem, idque ad beatam vitam.» Quintum, «non est lugendus qui antecedit, sed plane desiderandus; cur immoderate feras abiisse, quem mox subsequeris?» Sextum, «impatientia in hujusmodi et spei nostrae male ominatur, et fidem praevaricatur.» Septimum, «Christum laedimus, cum evocatos quosque ab illo, quasi miserandos, non aequanimiter accipimus.» Octavum, «Apostolo resistimus dicenti: Cupio dissolvi et esse cum Christo; optimum ergo illud est votum Christianorum, pariter et nostrum.» Quarto, adversus ultionis appetitum, cap. ix et x, haec dat patientiae placamenta: Primum: «Haec ulciscendi libido negotium curat, aut gloriae, aut malitiae; sed gloria ubique vana est, et malitia Domino odiosa, hoc quidem loco maxime: quia malum duplicat, quod semel factum est. Quid enim refert inter provocantem et provocatum, nisi quod ille prior in maleficio deprehenditur, iste posterior?» Secundum, «uterque laesi Domini reus est, qui omnem nequam prohibet et damnat, quique praecipit malum malo non rependendum.» Tertium, «quem honorem litabimus Domino, si nobis arbitrium defensionis (id est ultionis) arrogaverimus?» Quartum, «quid credimus judicem illum, si non et ultorem? hoc se nobis repromittit dicens: Vindictam mihi, et ego vindicabo; id est patientiam mihi, et ego patientiam remunerabor.» Quintum, «qui vindicat se, honorem unici judicis, id est Dei, abstulit.» Sextum, «post vindictam sequitur poenitentia, fuga et reatus, ut pari modo plectamur.» Septimum, «nihil impatientia susceptum, sine impetu transigi novit: quidquid impetu actum est, aut offendit, aut corruit, aut praeceps abiit.» Octavum, «si levius defendaris, insanies: si uberius, oneraberis.» Nonum, «quid mihi cum ultione, cujus modum regere non possum, per impatientiam doloris?» Decimum, «si patientiae incubabo, non dolebo: si non dolebo, ulcisci non desiderabo.» Quinto, contra Satanae insultus, cap. xi, haec dat patientiae roboramenta: Primum: «Parvula Satanae jacula de sua mediocritate contemnas; maximis pro sua exuberantia cedas.» Secundum, «ubi minor injuria, ibi nulla necessitas impatientiae: at ubi major injuria, ibi necessarior est injuriae medela, patientia.» Tertium, «certemus igitur, quae a malo infliguntur sustinere, ut hostis studium aemulatio nostrae aequanimitatis eludat.» Quartum, «si vero quaedam ipsi in nos aut imprudentia, aut sponte etiam superducimus, aeque patienter obeamus, quae nobis imputemus.» Sexto, ad cruces a Deo immissas, haec dat patientiae sustentamina: Primum: «Si a Domino nonnulla credimus incuti, cui magis quam Domino patientiam praebeamus?» Secundum, «gaudere et gratulari nos decet dignatione divinae castigationis: Ego, inquit, quos diligo, castigo.» Tertium, «Dominus patientes felices praedicat, dicens: Beati pauperes spiritu, beati flentes, beati mites, beati pacifici; gaudete cum vos maledixerint, et persequentur: merces enim vestra plurima est in coelo.» Septimo, cap. XII, hos patientiae fructus assignat. Primus est pax et reconciliatio cum proximis: Primo, «Patiens implet legem Christi, jubentis ignosci fratri, non septies, sed septuagesies septies; item, ut remittamus fratri offensam, si a Deo veniam et remissionem cupimus.» Secundo, «et Apostoli dicentis: Sol non occidat super iracundiam vestram; non licet ergo nobis una die sine patientia manere.» Tertio, «conjugatos dissidentes patientia conciliat: alterum adulterum non facit, alterum emendat.» Quarto, «prodigum filium patientia patris recepit,» cipit, vestit, pascit, et apud impatientiam irati fratris excusat. Secundus patientiae fructus, est dilectio, sive charitas. «Dilectio summum fidei Sacramentum, Christiani nominis thesaurus, quam Apostolus totis viribus Spiritus Sanctus commendat, cujus nisi patientiae disciplinis eruditur?» Primo, «Dilectio, ait, magnanimis est: ita patientiam sumit.» Secundo, «benefica est: malum patientia non facit.» Tertio, «non aemulatur: id quidem patientiae proprium est.» Quarto, «nec superbum sapit: modestiam de patientia traxit.» Quinto, «non inflatur, non protervit: et hoc ad patientiam pertinet.» Sexto, «non irritatur, omnia sustinet, omnia tolerat: utique, quia patiens est.» Septimo, «merito ergo nunquam excidet; exhauriuntur linguae, scientiae, prophetiae, permanent fides, spes, dilectio: fides, quam Christi patientia induxit; spes, quam hominis patientia exspectat; dilectio, quam Deo magistro patientia comitatur.» Tertius est, quod patientia suggerat pietatis exercitia, cap. XIII. «Quae est negotiatio patientiae in corpore?» Primo, «afflictatio carnis, hostia Domino placatoria.» Secundo, «jejunia cum cinere et sacco conjuncta.» Tertio, «precationes et deprecationes.» Quarto, «continentia carnis.» Quinto, «constantia sub cruce.» Exempla sunt. «Secatur Isaias, patientiae viribus armatus, et de Domino non tacet; lapidatur Stephanus, et veniam hostibus suis postulat: Job omnem patientiae speciem, adversus omnem diaboli vim expungit, quem non abacti greges, non filii uno ruinae impetu adempti, non corporis cruciatus a patientia exclusit: quale in illo viro feretrum Deus de diabolo extruxit? quale vexillum gloriae, cum ille homo ad omnem acerbum nuntium, nihil ex ore promeret, nisi Deo gratias? quid? ridebat Deus; quid? dissecabatur Satan. Hinc omnia duplicia recuperavit.» Quartus est, quod patientia caeteras virtutes quasi parit, cap. XIV. Primo, «humilitatem instruit.» Secundo, «poenitentiam exspectat.» Tertio, «exomologesin assignat.» Quarto, «carnem regit.» Quinto, «spiritum servat.» Sexto, «linguam fraenat.» Septimo, «manum continet.» Octavo, «tentationes conculcat.» Nono, «scandala pellit.» Decimo, «martyrium consummat.» Undecimo, «pauperem consolatur, divitem temperat.» Duodecimo, «servum domino, dominum Deo commendat.» Decimo tertio, «feminam exornat, virum approbat; amatur in puero, laudatur in juvene, suscipitur in sene; in omni sexu, in omni aetate formosa est.» Octavo, patientiae effigiem ita ad vivum depingit, cap. XV: Primo: «Vultus illi tranquillus et placidus.» Secundo, «frons pura, nulla moeroris aut irae rugositate contracta.» Tertio, «supercilia in laetum modum remissa.» Quarto, «oculi humilitate, non infelicitate dejecti.» Quinto, «os taciturnitatis rubore signatum.» Sexto, «color qualis securis et innoxiis.» Septimo, «motus frequens capitis in diabolum, et minax risus.» Octavo, «amictus circum pectora candidus, et corpori impressus, ut qui nec inflatur, nec inquietatur.» Nono, sedet in throno spiritus ejus mitissimi, qui non turbine glomeratur, non nubilo livet, sed est tenerae serenitatis, apertus et simplex, quem tertio vidit Elias; nam ubi Deus, ibi et alumna ejus, patientia scilicet: cum ergo spiritus Dei descendit, individua patientia comitatur eum.»
2:1
v. 1 « Egressus est [post haec| vir de domo Levi, et accepit uxorem stirpis suae »; sed Heór. : filiam Levi. Vir, cuius nomen non traditur, accepit uxorem vere Hebraeam, e Levi oriundam. « Vox T" specie tenus otiosa consuevit adscribi narrandis maioris momenti geslis, habetque sensum suscipiendae vel aggrediendae rei : cf. Gen. 35,22 ; Deut. 31,1; Ios. 23,16 » (Kn.). — In "5 n3 nw np" deprehendebat Ps. Ion. nomen proprium mulieris Bath Levi. Ubi duo erunt supponenda : primum, excidisse ex hoc textu nomen patris Moysis, nam auctor utique non solum matris nomen scribebat; alterum, nomen matris e Bath Levi postmodum mutatum esse in Iochabed (6,20). Igitur Vulg. post LXX intellexit nomen appellativum, quod vertendum est non de filiabus Levi (LXX), non « filiam levitae cuiusdam », quod esset v5 ws D2, sed filiam Levi, e Levi sive mediate sive immediate progenitam. Praefigitur DN (si tamen ea vox genuina sit), notam illam filiam Levi designans, notam sc. ob datum Hebraeis magnum lezgislatorem. — Vir de domo Levi non est idem atque filius Levi, cum domus (cf. 1,1) etiam servos etc. complectferetur. Porro illustrium inter Hebraeos virorum genus celebrari consuevit. Natales tum tantum tacentur, quando in parentibus aliquid inest, quod filius merito erubescat. Ita Lev. 24,11 reticetur nomen Israelitae blasphemi et patris eius Aegyptii; Iud. 11,1 reticetur nomen matris Iephte meretricis; Saulis natales 1 Reg. 9,1 usque ad Beniaminitam quemdam anonymum revocantur, qui videtur superfuisse exitiali tribus cladi Iud. 20. Ergo sat facilis sensus verborum Ex. 2,1 est, natum esse Moysen patre, qui Ex. 2,2 sq. accenseretur quidem Hebraeis, esset de domo euiusdam viri levitae, sed hebraeus origine non esset, sed adoptione tantum. Quem verborum Ex. 2,1 sensum confirmare videtur Manetho (Ios. c. Apion. I. 26) Moysi tribuens originem aegyptiam e sacerdotibus Heliopoleos, cuius nomen primum fuerit Osarsiph, i. e. Osarsupi — « pertinens ad Osarsup », nomen OsSiridis Heliopolitani (Ebers, Gosen p. 548). i Confirmare eundem videtur genealogia Moysis Ex. 6,13-28 duplici sutura inepte inserta (cf. ib.). Notandum porro, Iosue etiam et Hur natales primum taceri (Ex. 17,9 sq.). An igitur hi quoque viri eorumve patres Hebraei exstitere non origine, sed adoptione? An Hebraeorum liberationem effecere potissimum viri aliqui origine non Hebraei? Tamen talia quaerentibus alia quaestio opponi potest : Putatisne, plura illa centena hominum millia, qui cum Moyse ex Aegypto egressi sunt, omnes e lumbis Abrahae naturali generatione prodiisse? Caath » vel « filiis Gersam » vel « filiis Merari ». Ergo difficultas non est in eo, quod Ex. 6,18 et 1 Par. 6,2 et 23,13 Amram dicatur « filius Caath ». Et si in genealogia servatoris Luc. 3,23. 27 recensentur Heli et Neri, qui exstitere patres legales titulo leviratus, non est cur in genealogia Moysis non agnoscatur Caath fuisse pater Amram titulo legalis adoptionis. Adoptionis autem voce utimur quoad eos solos, qui circumcisione suscepta ad saera Hebraeorum accedebant : inter ipsos quippe Hebraeos, quantum novimus, adoptioni locus non erat. i In religione Hebraeorum, quae omnino innitebatur genealogia, simul tamen admittebat proselytas iustitiae, debebat haberi ratio, qua proselyta intra genealogiam reciperetur.Eius plurimus debuit esse usus aevo mosaico, dum aevo iudieum res in desuetudinem fere abiisse videtur, Christique tempore Pharisaei ab Hebraeis hellenistis de ratione agendi cum proselytis dissentiebant. Qui autem non ita diu ante Moysen vixerant Iacob patriarcha eiusque filii, Gen. 34,16 fatebantur, suscepta circumcisione potuisse Salemitas universos cum stirpe electa fieri « unus populus ». Ne mireris antiquos illos Hebraeos.« semen Abrahae » intellexisse sensu minus carnali, generosiore, imo veriore, quam posteriores rabbinos. Ceterum, cum « vir de domo Levi » possit tandem etiam filium. a Levi progenitum designare, et textus Ex. 2,1 fortasse aliquam corruptionem expertus sit, neque eam a limine ue vcn Es repudiamus, quae Amram a Caath prognatum esse defendit.
Cap. II
2:2
v. 9 « Quae concepit et peperit filium ». Eadem verba leguntur Gen. h,1. 17; 38,2 sq.; Os. 1,3, ubi tamen agi de primogenaitis non solis illis verbis efficitur, sed contextu. Contextus h. l. efficit Moysen non fuisse matris primum partum ; aderat certe v. 4 soror natu maior, quam aliam fuisse atque Mariam nulla est ratio defendendi; erat Aaron natu maior, neque est ratio sufficiens affirmandi eum aut Mariam alia esse natum matre. « Et videns eum elegantem », tanto minus animum inducere potuit mater, ut eum permitteret interim, sed « abscondit tribus mensibus », divini auxilii fide reprimens timorem tyranni (Hebr. 11,23). « Sed quis nesciat facilius quempiam abscoridi exiguo tempore quam lam scirpeam », canistrum e papyro, « e£ Jintvit eam bitumine » (ef. Gen. 11,3; 15,10) » ac pice, posuitque intus infantulum, et exposuit eum n carecto »,in iuncis, « 7ipae fluminis », V. d x « stante procu sorore etus et FRSODUE eventum rei ».
2:5
v. 5 « Ecce autem descendebat filia Pharaonis, ut lavaretur in flumine », in loco aliquo secretiore inter opaca iuncorum (S9/v.). Nomen Ios. tradit fuisse Thermuthis, Eusebius (Praep. evang. IX. 27; M. 21. 129 sq.) Merris, censetque Ebers p. 525, utrumque nomen revocari posse ad. Mer-en-mut, « dilecta a dea Mut », quod est nomen uxoris cuiusdam regis Ramessis II. At, inquies, quaeritur filia Pharaonis, non uxor. Omnino, sed intelligi potest filia Pharaonis Setil, patris Ramessis II : reges Aegypti saepe uxores ducebant suas ipsorum sorores. Ceterum, an e fide digna traditione nomen fluxerit, quod habet Ios., non liquet. « Et puellae eius gradiebantur per crepidinem alvet », secus ripam fluminis. « Quae cum vidisset fiscellam in papyrione , misit unam e famulabus suis », non : « extendit manum suam » (Ps. Ion.). moN est « eubitus » pro mensura acceptus, deberetque scribi n. « Ef allatam »
2:6
v. 6 « aperiens, cernensque in ea parvulum vagientem, miserta eius ait : De infantibus Hebraeorum est hic », agnoscens eum non e circumcisione (TAeodoret.), quam etiam Aegyptii observabant, sed e facto, quod in flumine esset expositus. v. Y « Cu? soror puer : Vis, inquit, ut vadam et vocem tibi mulierem Hebraeam, quae nutrire possit inf antulum? » Monet Tost., ex hoc agendi modo colligi fuisse Mariam multo maiorem natu Moyse, quindecim vel pluribus annis; item Aarone qui ex 7,7 nonnisi tribus ante fratrem annis erat natus. Vocanda autem fuit Hebraea, quod Aegyptia nunquam id muneris suscepisset : cf. Gen. 43,32.
2:8
v. 8 « Respondit : Vade. Perrexit puella et vocavit matrem. suam. », reliqui pueri.
2:9
v. 9 « Ad quam locuta filia Pharaonis : Accipe, att, puerum istum et nutri mihi; ego dabo tibi mercedem tuam. Suscepit mulier et nutrivit puerum, adultumque tradidit filiae Pharaonis ».
2:10
v. 10 « Quem illa adoptavit in locum filii, vocavitque nomen eius Moyses dicens : Quia de aqua tuli eum ». imponi nomen mes addito nomine alicuius numinis aegyptiaci, quod alterum Moses postmodum tamquam idololatriam sapiens renuntiaverit: potuit imponi simplex nomen mes. Of. Ebers, Dillm., Vig. Haud dubium est parentes puero, antequam in flumen demitteretur, probabilius in circumcisione eius, aliquod imposuisse nomen : an illud revera fuerit Ioachim (Clem. Alex. Strom. I. 23; M: 8. 897), definiri haud potest. Eiusmodi sc. hebraea traditio tenuem habet auctoritatem. Alia de Moyse apud Hebraeos tradebantur Aet. 7,22 : « Et eruditus est Moyses omni sapientia Aegyptiorum, et erat potens in verbis et in operibus suis »; et plura narrat los. de Moyse Aegyptiorum exercit um ducente contra Aethiopes, sed an vera omnia, quis definiat? Arg. — Moyses fratribus opem ferre studens, sed ómni tam apud ipsos quam apud Pharaonem destitutus auctoritate, fugere compellitur in Sinaitiden (cf. cap. 18), ibidem uxorem nanciscitur et filium. Ita et regioni illi assuefit et fata populi adumbrat in eodem deserto laeta incrementa accepturi.
2:11
V. 11 « In diebus illis, postquam creverat Moyses », « cum impleretur ei quadraginta annorum tempus, ascendit in cor eius, ut visitaret fratres suos, filios Israel » (Act. 7,293), de quibus fortasse antea fuerat parum sollicitus, et « egressus est ad fratres suos » ; exivit de civitate regia et palatio, ubi habitabat, in locum, ubi Hebraei angariae insudabant (Tost.). Audacius putat Sy/v., eum antea 1am ad fratres exire consuevisse : id certe demonstrari nequit et, si aspectul eorum afflictionis assuetus erat, non ita facile in caedem istius Aegyptii abripiebatur. Potuit fieri, ut tot annis fratres neglexerit. « Veditque afflictionem eorum, et virum Aegyptium percutientem quemdam de Hebraeis fratribus suis », —addunt LXX Syr. filiis Israel. Quaerit Cat., fueritne percussio gravis an levis; v. 12 idem verbum certe mortiferam percus- - sionem denotat. Quodsi Aegyptius reapse Hebraeo mortem minabatur, iuste Moyses fratrem defendit interfecto etiam aggressore. Certe factum laudatur Act. 7,24 sq. : « Et cum vidisset quemdam iniuriam patientem, vindicavit illum et fecit ultionem ei, qui iniuriam sustinebat, pereusso Aegyptio. Existimabat autem intelligere fratres, quoniam Deus per manum ipsius daret salutem illis; at illi non intellexerunt ».
2:12
v. 19 « Cumque circumspezisset huc illuc, et nullum adesse vidisset, percussum Aegyptium abscondit sabulo ».
2:13
v. 13 « Et egressus die altero », « sequenti die » (Act. 7,26), « conspexit duos Hebraeos rizantes ; dizitque ei, qui faciebat iniuriam : Quare percutis proximum tuum? » « Ille, qui iniuriam patiebatur, videns pro se bene sententiari non reclamavit; alius autem iudicem recusavit » (Tost.). Sapienter autem providit Deus ut, qui postea Pharaonem et Hebraeos auctoritate a Deo accepta esset audacter increpaturus, experientia doceretur, quam parum sine auctoritate proficiat bona voluntas.
2:14
v. 1& « Quz respondit : Quis te constituit principem et iudicem super nos? Num occidere me lu vis, sicut heri » — w'àN praecedenti ?£N persimile omisere Heór. Sam. Chald. — « occidisti Aegyptium? Timuit. Moyses et ait :: Quomodo palam factum est verbum istud? »
2:15
v. 15 « Audtvitque Pharao sermonem hunc, et quaerebat occidere Moysen », non ob meram Aegyptii minus nobilis necem, sed quod audiret eum exire ad exosos invisendos Hebraeos, eorum defensionem contra Aegyptios suscipere, et quod ab aulicis Moysi invidentibus incitaretur (Sylv., Tost.). « Qui fugiens de conspectu eius , moratus est in terra Madian ». Cf. Gen, 25,9. Madianitae hi secundum 3,1 haud procul monte Horeb versabantur. Ibi Moyses tutus erat, quod paeninsula Sinaitica non esset sub ditione regum Aegyptiorum. Inde ab exeunte tertia dynastia obtinuerant utique Pharaones ibidem fodinas gemmarum. et aeris, quarum vestigia exstant, quasque praesidiis munierant : sed earum regnante hamesse II ultima habetur mentio, videnturque tum ab Aegyptiis esse desertae. Ebers p. 136 sqq. Certe Pharaonis auctoritas non extendebatur ultra illas fodinas ad interiora paeninsulae. Quae modo generali omnino expressione innuebatur « mora in Madian », eaiam accuratius describitur, narrato Moysis apud Raguel adventu et nuptiis. « Et », cum venit in terram Madian (LXX), « sedit iuxta puteum ».
2:16
v. 16 « Erant autem sacerdoti Madian », de cuius nomine vide v. 18, « septem filiae, quae venerunt ad hauriendam aquam et, impletis canalibus » (cf. Gen. 30,38. 41), « adaquare cupiebant greges pairis sui. ». Virum. Chald. facit principem, respuens sacerdotium non israeliticum. Sed non est ratio, cur is non potuerit aequo 1ure, atque Melchisedech, sacerdos esse veri Dei; 18,129 certe offert sacrificium. Historiam, quae lam narretur, censet Dz//m. alterius Gen. 29 esse perquam similem. Omnino ita est. Sed adverte, uti medio aevo saepe numero nobili equiti defendenda fuit virgo oppressa, ita patriarcharum aevo viris cordatis non ita raro iuvandas fuisse puellas prope puteos.
2:17
v. 17 « Supervenere pastores et eiecerunt eas; surrezitque Moyses et, defensis puellis, adaquavit oves earum ».
2:18
v. 48 « Quae cum revertissent ad Raquel patrem suum, dixit ad eas : Cur velocius venistis solito? » fuisse videatur. Notandum hic additamentum LXX ad v. 16 pascentes oves patris sui Iethyro. Quod videtur in textum LXX irrepsisse, quo tempore iam v. 18 Raguel et 3,1 Iethro habebat. Habet illud non sufficientem contra textus reliquos omnes auctoritatem ; multo vero minus ex solitaria Vaticani aoro) (contra a0:0») lectione inferre fas est, fuisse Raguelem patrem Iethro. Ad nominis formas quod attinet, Ex. 4,18 legitur 4215, 3,1.et18,1 sqq. 715; 3 Reg. 2,5.32 et 1 Par. 2,17 Amasae pater vocatur 3n sed idem 2 Reg. 17,25 Nn; et, qui 1 Par. 7,37 vocabatur pns idem sequenti versu videtur scribi 35. Syr. socerum Moysis scribit pm. Ivitur Jos. declarabat iam, illum Moysis socerum fuisse binomium; quod si concesseris, debebis tamen fere concedere Ex. 2,18 et 3,1 esse diversorum scriptorum, cum idem scriptor, tam parvo interiecto intervallo, vix credi possit nulla addita explicatione eundem virum appellasse modo Raguelem, modo Iethro. Aliam solutionem videtur suggerere Iosephus. Is virum semper appellat Raguelem (cf. Ant. II. 13. 1; III, 3; III. 4); at II. 12. 1 eundem etiam cognomen habuisse 'Is0eyAatoc. Videtur Ios. esse suspicatus nomen primitus fuisse ost m vel eiusmodi quid, ac postmodum scribarum incuria factum esse, ut in quisbusdam textibus sola nominis pars posterior ovt, in plerisque sola pars anterior *r superfuerit. Liceat aliam proferre solutionem. Sicut rex Aegypli praeter nomen proprium, quod quidem Gen. et Ex. reticet, habebat nomen ofticii pharao (sine articulo), ità « sacerdos Madian » apud Madianitas item habebat nomen officii raguel, i. e. amicus Dei. Hoc nomen officii seu honoris habetur Ex. 2,18 et Num. 10,29.
2:19
v. 19 « Responderunt : Vir Aegyptius liberavit nos de manu pastorum, insuper et hausit aquam nobiscum, potumque dedit ovibus ».
2:20
v. 90 « At alle : Ubi est? inquit. Quare dimisistis hominem? Vocate eum, ut comedat panem », seu cibum.
2:21
v. 21 « Juravit ergo Moyses, quod habitaret cum eo ». ltem Symm. , secutus traditionem aliquam rabbinicam : sed 5&* non est iurare, sed inczpere (Theod.), velle (Chald. Syr.) : ergo Moyses petenti, ut apud se maneret, annuit; ille virum robustum , omnium artium Aegyptiorum, etiam artis militaris gnarum sibi devincire studebat. « Accepitque Sephoram filiam eius wxorem ».
2:22
v. 99 « Quae peperit ei filium, quem vocavit Gersam, dicens : Advena fui n terra aliena ». 33 advena, mv ibi. Explicatio certe non est etymologica, sed mnemoneutica. Si nomen a radiee v3 derivetur, habebitur significatio exsul, quo nomine Moyses pulchre exprimebat suae gentis desiderium eiusque repetendae voluntatem. N^p** formae masc., licet secus etiam de muliere praedicetur, recte tamen LXX h. l. ad Moysen retulerunt : non enim Sephora advena erat, sed Moyses. Monet Sy/v., haec non illico facta esse, cum Moyse in Aegyptum revertente 4,20 sqq. Gersam adhuc fuerit parvulus. Aut Moyses plures apud lethro annos servivit, donec filiam accepit uxorem ; aut haec nonnisi elapsis pluribus coniugii
2:23
v. 93 « Post multum vero temporis mortuus est rez Aegypti », ile sane, quo regnante fuerat Moyses expositus et educatus. Quod Seti 1 non. esset de regia stirpe, eius filius Ramesses II ab ipsa nativitate reeio nomine ornatus est. Mortuo patre octodecim annos natus coepit ipse regnare per se, regnavitque annos sexaginta sex ad aetatem octoginta quatuor annorum usque. Bene igitur potuere eo regnante ea omnia fieri, quae hic de Moyse narrantur. Eius autem mors Moysi redeundi occasio fuit, quod iam poena patratae caedis non esset timenda : accedebat mox divinum mandatum. « E! ingemiscentes filii Israel. propter opera vociferati sunt, ascenditque clamor eorum. ad Deum ab operibus ». Speraverant, sua onera alleviatum iri : sed novus rex Merenpthah gravioribus etiam oneribus illos opprimebat (Tost.). v. 9& « Et audivit» Deus « gemitum eorum » ; nune tandem, ubi tribulatio praedefinitam a se mensuram impleverat, exauditionis signa edere coepit; « ac recordatus est » Deus « foederis, quod pepigit cum Abraham , Isaac et lacob » ;
2:25
v. 95 «et respexit Dominus » — reliqui Deus — « filios Israel et cognovit [eos| » Deus. Quid cognovit? Id sane, de quo in praecedentibus sermo erat, quodque ideo repeti non oportebat, afflictionem populi sui. Moratur quandoque Deus, specie tenus non audit, non recordatur, non respicit; sed, ubi tandem valido supplicantium clamore, ut respiciat, moveri se permisit, illico etiam causam cognoscit, examinat, iudicat. Quem vero ea iudicialis cognitio effectum tulerit, tota sequens pandit oratio incipiens a vocatione Moysis. Est igitur verbi illius 211 pulcherrimus sensus, quem ignorant penitus recentiores centonum suturam subodorati. Deus ita populi sui causam cognoscens et iudicans cognoscitur etiam ipse (LXX), tam a populo suo quam ab Aegyptiis : tamen hic non est immediatus vocis sensus. Adverte nomen n'n5x quinquies repetitum , antequam narrari incipiat nominis secretioris revelatio. Cur perieopen cum Sa. usque ad v. 18 inclusive, non vero cum Masor. solum usque v. 17 producamus, initio sequentis pericopae explieabimus.. Nostrae pericopae Masorethae nullas adhibent subdivisiones; Sam. e contra has : 3,1-13. 1&-18* (verba « et audient vocem tuam » sapienter ad priora trahens); 3,18"-4,1; 1,2-5. 6-10. 11-18. Sam., uti in sequentibus passim, novas paragraphos a novis divinis eloquiis orditur, quae incipiunt vocibus « Locutus est Dominus ». Quae dividendi ratio generatim est apta, quia Deus non rogatus sua eloquia ordiri soleat, at h. 1. minus conveniens, quia Deus ad Moysis quaesita respondet. Sam. autem suis distinetionibus responsa a suis quaesitis seiungit. Quem errorem si corrigas, commode Sam. distinctiones retinebis. — Igitur 3,1-12 (non 13) Dei describitur apparitio et generale propositum ; 3,13-22 primum roganti Moysi nomen Iahve (v. 13-15) revelatur, postea Dei propositum distinctius panditur, suscipiendae sc. (v. 16-18") à Moyse ad seniores, inde (v. 18"-22) ad ipsum Pharaonem legationis. 4,1-9 (non 9-10) Moyses signa impetrat : v. 1-5 virgae, v. 6-8 leprae, v. 9 aquaein sanguinem mutandae. v. 10-17 Moyses se ob linguae impedimentum excusare conatur, cui Deus v. 10-12 specialem assistentiam, v. 13-17 Aaronis cum virga opem promittit. Coneludit v. 18 pericope Moysis à socero discessum breviter commemorans. Arg. — « Respicit » (2,95) Deus Israelem « apparitione » (3,2) Moysi facta. Apparet ei autem « in flamma ignis de medio rubi ». Rubus, vilis planta sed cum foliis intacta perseverans, adumbrat populum electum, oppressum ; ignis Deum, qui in columna ignis populo praesto futurus, persecutores oppressurus est (cf. Ca?.). « Clamore » (v. 9; cf. 2,93 sq.) populi commotus Deus liberationem decrevit, cuius efficlendae causa mittit Moysen ad Pharaonem, speciali auxilio promisso. | Cap. III
2:1
… Per la sua accortezza, salvò la vita e riuscì ad esser la nutrice di questo suo figliolo, quando, costretta ad esporlo nel Nilo in una culla di papiro, esso fu preso dalla figlia del faraone (Ex. 2, 1-10).
2:3
L'ebraico téblah (che ricorre anche in Ex. 2, 3, 5: «cassetta» o «cesta» in cui fu salvato Mosè) è tradotto nelle versioni antiche anche «nave, bara, madia». …
… L'opera cerca di spiegare il contrasto apparente fra Ex. 2, 3: « Da Sion verrà la legge » e la legislazione sul Sinai.
… Si ricorda in molti passi della Bibbia e lo si dice anzi spesso semplicemente « il fiume » per antonomasia (Gen. 41, 1-3; Ex. 1, 22; 2, 3; 7, 17-22; 8, 5-13; 9, 9; Ps. 77 [78], 44; Ier. 46, 7-8; Is. 19, 6-9; 18, 2). Come è naturale, è sempre presente nella vita del paese: lo sogna il faraone nella Genesi (41, …
2:4
1. Sorella di Mosè, primogenita di Amram e Iochabed (Ex. 6, 20; Num. 26, 59; I Par. 6, 3). Vegliò sul fratellino esposto sulle acque del Nilo e accortamente riuscì a fargli dar sua madre come nutrice dalla figlia del Faraone (Ex. 2, 4-10). Al passaggio del Mar Rosso, M. aveva 90 anni (Ex. 7, 7) e condusse da profetessa, sotto l'influsso divino, le danze e i canti di gioia e di ringraziamento a Jahweh (Ex. 15, 20 sg.; …
2:8
… L'uso della Bibbia ebraica (Gen. 24, 43; Ex. 2, 8; Cant. 1, 2 e 6, 7; Ps. 68 [67], 26; Prov. 30, 18-19) fa dare al sostantivo 'almāh il senso di una giovane donna non sposata, che si deve supporre intatta, come intesero, prima di …
2:9
RAMSES (« RÂ' LO HA GENERATO ») II
Secondo molti esegeti R. II si identifica con il «re nuovo» che iniziò l'oppressione degli Israeliti esuli in Egitto (Ex. 1, 8-22) e la cui figlia introdusse Mosè alla sua corte (ibid. 2, 9-10); avrebbe lui fatto costruire dagli Ebrei le città di R. (Pr-R'misso) e Phithom ([v.]; ibid. 1, 11-14). Morto lui «dopo molto tempo» (ibid. 2, 23), il suo successore Merneptah (v.) …
2:10
MOSÈ (MŌŠEH, ΜΩ[Θ]ΣΗ͂Σ, VOLG. MOYSES, ANTICA LATINA MOSES)
… La donna lo allevò e dopo qualche anno lo riconsegnò alla principessa, che gli mise nome M. (egiz. mīw « figlio, ragazzo », cf. Thutmosis, Ahmose, ecc.; in Ex. 2, 10 collegato con l'ebr. māšēh « estrarre », allusione alla salvezza dalle acque). …
2:11
HEVEI (ebr. hā-hīwāš sempre con l'articolo e al singolare; Settanta ὁ Εὐαῖος, qualche volta οἱ Εὐαῖοι). - Popolo stazionato nel paese di Canaan e sempre incluso nella lista del complesso dei popoli abitanti nel paese prima della conquista israelitica (Ex. 2, 11; 3, 8; 13, 5; 23, 28; Deut. 7, 1; 20, 17; Ios. 3, 10; 9, 1; 12, 8; 24, 11; Iud. 3, 5; II Reg. 9, 29; II Par. 8, 7; v. CANAAN).
MOSÈ (MŌŠEH, ΜΩ[Θ]ΣΗ͂Σ, VOLG. MOYSES, ANTICA LATINA MOSES)
… La Bibbia ricorda la sue visite ai connazionali, impiegati come schiavi nelle grandiose costruzioni (di Ramses II?; cf. H. Gressmann, op. cit., pp. 106, 107). M. uccise un sorvegliante egiziano, che maltrattava i lavoratori ebrei (Ex. 2, 11-12): « gesto » inutile in sé, ma indicativo degli impulsi che operavano nell'anima del giovane. …
2:15
I Madianiti (v.) menzionati nella storia di Mosè (Ex. 2, 15 sg., ecc.) nell'esodo dall'Egitto (Num. 25, 14-18; 31, 2), e infine nel racconto della vittoria di Gedeone (Iudc. 6-8), erano Arabi del nord. …
MADIAN E MADIANI TI (EBR. MIDHJĀN; SETTANTA MĀŠĪAV).
Nome di una regione a sud della Palestina (Ex. 2, 15) e dei suoi abitanti (Ex. 3, 1; 4, 19; 18, 1; Num. 24, 47), talvolta indicati con il patronimico « Madianiti » (Gen. 37, 38; Num. 25, 17).
2:16
IETHRO (EBR. JITHRO'; EX. 4, 18 IETHER)
… Per l'identità I.-Raguel è già la versione greca dei Settanta che in Ex. 2, 16 pone due volte 'Iobép. …
2:18
IETHRO (EBR. JITHRO'; EX. 4, 18 IETHER)
In Ex. 2, 18 e Num. 10, 29 è chiamato Raguel (Rè'ù'ël). …
MOSÈ (MŌŠEH, ΜΩ[Θ]ΣΗ͂Σ, VOLG. MOYSES, ANTICA LATINA MOSES)
… Presso un loro capo sacerdote, della famiglia dei Cinei (Iud. 1, 16; 4, 11), di nome Iethro e Hobab (o Raguel: Ex. 2, 18; Num. 10, 29), egli trovò accoglienza: ne ottenne anzi in moglie la figlia Sephora, da cui ebbe i due figli Gersom ed Eliezer.
RAGUEL (EBR. RÉ'D'ĒL = «AMICO DI DIO»)
1. Sacerdote di Madian e padre di Sephora, moglie di Mosè (Ex. 2, 18), chiamato altrove con preferenza Iethro (v.).
2:19
… Se ne vedano le più importanti manifestazioni in: Gen. 18, 3-8: Abramo; ibid. 19, 2-3: Lot; Ex. 2, 19-20: Mosè; Ios. 6, 23: Rahab; Iudc. 19: levita di Ephraim; Job 31, 31-32, ecc. L'o. consisteva nel far pernottare il forestiero sotto la propria tenda o nella casa, nel dargli la possibilità …
2:21
… 13, 23-25). In modo particolare la proibizione valeva per le varie popolazioni cananee della Palestina o delle regioni limitrofe (cf. Ex. 34, 11-16; Deut. 7, 1-4). Ma nei tempi più antichi tale legge appare meno rigorosa (cf. Gen. 34, 14; 41, 45; Ex. 2, 21; Iud. 3, 6; 14, 3.10; Ruth 1, 4). Perfino Mosè aveva per moglie una madianita (Ex. 2, 21; Num. 12, 1). Dopo l'esilio, invece, l'esclusione diоста sempre più rigorosa, come …
2:22
GERSON. - Figlio maggiore di Mosè (Ex. 2, 22 e 18, 3), il cui nome è spiegato (ivi): « Straniero (gër) sono in paese straniero » (in via ipotetica si pensa all'arabo gulgul, « sonaglio »).
Sull'esempio di Abramo (Gen. 21, 23; 23, 4), di Mosè (Ex. 2, 22; Act. 7, 29), d'Israele sottratto da Dio al mondo pagano (Sup. 18, 3; Hab. 3, 16: παρενία è sinonimo di x.), ogni cristiano è e deve sentirsi «straniero» (ξένος) e «forestiero» …
2:23
MOSÈ (MŌŠEH, ΜΩ[Θ]ΣΗ͂Σ, VOLG. MOYSES, ANTICA LATINA MOSES)
A corte M. rimase forse una quarantina d'anni (Ex. 2, 23; 7, 7; cf. Act. 7, 23): periodo ricco di espe-
RAMSES (« RÂ' LO HA GENERATO ») II
… l'oppressione degli Israeliti esuli in Egitto (Ex. 1, 8-22) e la cui figlia introdusse Mosè alla sua corte (ibid. 2, 9-10); avrebbe lui fatto costruire dagli Ebrei le città di R. (Pr-R'misso) e Phithom ([v.]; ibid. 1, 11-14). Morto lui «dopo molto tempo» (ibid. 2, 23), il suo successore Merneptah (v.) sarebbe il faraone dell'esodo (v.), contro il quale Mosè esegui la missione divina di liberare Israele (ibid. 3, 10-15, 19).
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.