The smal number of Israelites much increasing in Aegypt, 6. especially after the death of Ioseph and his brethren, 8. a new king, that knew not Ioseph in vaine striueth to hinder their multiplication, 11. by imposing workes vpon them, 15. and by commanding to kil, 22. and to drowne al the malchildren of them. God in the meane time rewardeth the midwiues, that fearing him, killed not the children.
1These are the names of the children of Israel, that went into Egypt with Jacob: they went in every man with his household:Questi sono i nomi dei figliuoli d'Israele, che entrarono in Egitto con Giacobbe: ciascheduno vi andò colla sua famiglia:THESE be the names of the children of Israel, that entred into Aegypt with Iacob: they did enter in euerie one with their houses,Hæc sunt nomina filiorum Israël qui ingressi sunt in Ægyptum cum Jacob: singuli cum domibus suis introierunt: 2Ruben, Simeon, Levi, Juda,Ruben, Simeon, Levi, Giuda,Ruben, Simeon, Leui, Iudas,Ruben, Simeon, Levi, Judas, 3Issachar, Zabulon, and Benjamin,Issachar, Zabulon, e Beniamin,Issachar, Zabulon, and Beniamin,Issachar, Zabulon et Benjamin, 4Dan, and Nephthali, Gad and Aser.Dan, e Nephthali, Gad, e Aser.Dan, and Neptali, Gad, and Aser.Dan et Nephthali, Gad et Aser. 5And all the souls that came out of Jacob’s thigh, were seventy: but Joseph was in Egypt.Erano adunque tutte le anime di coloro, che eran nati di Giacobbe, settanta: Giuseppe poi era in Egitto.Therfore al the soules that came out of Iacobs thigh, were seuentie: and Ioseph was in Aegypt.Erant igitur omnes animæ eorum qui egressi sunt de femore Jacob, septuaginta: Joseph autem in Ægypto erat. 6After he was dead, and all his brethren, and all that generation,Dopo la morte del quale, e de' fratelli di lui, e di tutta quella generazione,Who being dead, and al his brethren, and al that generation,Quo mortuo, et universis fratribus ejus, omnique cognatione illa, 7The children of Israel increased, and sprung up into multitudes, and growing exceedingly strong they filled the land.I figliuoli d'Israele crebbero, e come l'erba moltiplicarono; e rinforzatisi oltre ogni credere riempierono quella terra.the children of Israel increased, and as it were springing vp did multiplie: and growing strong exceedingly, filled the land.filii Israël creverunt, et quasi germinantes multiplicati sunt: ac roborati nimis, impleverunt terram. 8In the mean time there arose a new king over Egypt, that knew not Joseph:Si levò su frattanto un nuovo re in Egitto, il quale nulla sapea di Giuseppe:In the meane time there arose a new king ouer Aegypt, that knew not Ioseph:Surrexit interea rex novus super Ægyptum, qui ignorabat Joseph. 9And he said to his people: Behold the people of the children of Israel are numerous and stronger than we.E disse al suo popolo: Ecco che il popolo de' figliuoli d'Israele è numeroso, e ne può più di noi.and he said to his people: Behold the people of the children of Israel is much, and stronger then we.Et ait ad populum suum: Ecce, populus filiorum Israël multus, et fortior nobis est.
10Come let us wisely oppress them, lest they multiply: and if any war shall rise against us, join with our enemies, and having overcome us, depart out of the land.Su via, vediam d'opprimerlo con arte, affinché non si vada ingrossando; e in caso che ci sia mossa guerra, si unisca co' nostri nemici, e vinti noi, se ne vada da questo paese.Come, let vs wisely oppresse the same, lest perhaps it multiplie: and if there shal be anie warre against vs, it ioyne with our enemies, and we being ouerthrowne, they depart out of the land.Venite, sapienter opprimamus eum, ne forte multiplicetur: et si ingruerit contra nos bellum, addatur inimicis nostris, expugnatisque nobis egrediatur de terra. 11Therefore he set over them masters of the works, to afflict them with burdens: and they built for Pharao cities of tabernacles, Phithom, and Ramesses.Dette adunque ad essi de' soprastanti a' lavori, affinché questi li caricassero di pesi: ed essi fabbricarono a Faraone le città de' tabernacoli, Phithom, e Ramesses.Therfore he set ouer them maisters of the workes, to afflict them with burdens: and they built vnto Pharao cities of tabernacles, Phithom, and Ramesses.Præposuit itaque eis magistros operum, ut affligerent eos oneribus: ædificaveruntque urbes tabernaculorum Pharaoni, Phithom et Ramesses. 12But the more they oppressed them, the more they were multiplied and increased.Ma quanto più gli opprimevano, tanto più moltiplicavano, e crescevano.And the more they did oppresse them, so much the more they multiplied, and increased:Quantoque opprimebant eos, tanto magis multiplicabantur, et crescebant: 13And the Egyptians hated the children of Israel, and afflicted them and mocked them:E gli Egiziani aveano in odio gl'Israeliti, e aggiungevano allo strazio gl'insulti:and the Aegyptians hated the children of Israël, and deriding afflicted them:oderantque filios Israël Ægyptii, et affligebant illudentes eis, 14And they made their life bitter with hard works in clay and brick, and with all manner of service, wherewith they were overcharged in the works of the earth.E rendevan loro amara la vita col caricarli di faticosi lavori di terra cotta, e a far de' mattoni, e in ogni specie di servitù, onde gli angariavano ne' lavori di campagna.and they brought their life into bitternes with the hard workes of clay, and bricke, and with al seruice, wherewith they were pressed in the workes of the earth.atque ad amaritudinem perducebant vitam eorum operibus duris luti et lateris, omnique famulatu, quo in terræ operibus premebantur. 15And the king of Egypt spoke to the midwives of the Hebrews: of whom one was called Sephora, the other Phua,E il re d'Egitto parlò alle levatrici degli Ebrei, delle quali l'una chiamavasi Sephora, l'altra Phua,And the King of Aegypt said to the mid wiues of the Hebrewes: of whom one was called Sephora, the other Phua,Dixit autem rex Ægypti obstetricibus Hebræorum, quarum una vocabatur Sephora, altera Phua, 16Commanding them: When you shall do the office of midwives to the Hebrew women, and the time of delivery is come: if it be a man child, kill it: if a woman, keep it alive.E fece loro questo comando: Quando assisterete le donne Ebree nel tempo del parto, se sarà un maschio, uccidetelo; se una femmina, salvatela.commanding them: When you shal be midwiues to the Hebrew wemen, and the time of deliuerie is come: if it be a manchild, kil it: if a woman, reserue her.præcipiens eis: Quando obstetricabitis Hebræas, et partus tempus advenerit: si masculus fuerit, interficite eum: si femina, reservate.
17But the midwives feared God, and did not do as the king of Egypt had commanded, but saved the men children.Ma le levatrici temettero Dio, e non obbedirono al comando del re d'Egitto; ma salvavano i maschi.But the midwiues feared God, and did not according to the commandement of the king of Aegypt, but preserued the menchildren.Timuerunt autem obstetrices Deum, et non fecerunt juxta præceptum regis Ægypti, sed conservabant mares. 18And the king called for them and said: What is it that you meant to do, that you would save the men children?E chiamatele a sé il re disse loro: Che è quello che voi avete voluto fare in salvando i bambini?To whom being called vnto him, the king said: What is this that you ment to do, that you would saue the men-children?Quibus ad se accersitis, rex ait: Quidnam est hoc quod facere voluistis, ut pueros servaretis ? 19They answered: The Hebrew women are not as the Egyptian women: for they themselves are skilful in the office of a midwife; and they are delivered before we come to them.Risposer quelle: Non sono le donne Ebree, come l'Egiziane: perocché elle sanno aiutarsi ne' loro parti, e partoriscono prima che noi andiamo ad assisterle.Who answered: The Hebrew wemem are not as the Aegyptian wemen: for they haue the knowledge to play the mindwife them selues, and before we come to them, they are deliuered.Quæ responderunt: Non sunt Hebreæ sicut ægyptiæ mulieres: ipsæ enim obstetricandi habent scientiam, et priusquam veniamus ad eas, pariunt. 20Therefore God dealt well with the midwives: and the people multiplied and grew exceedingly strong.Dio pertanto fece del bene alle levatrici: e il popolo cresceva e diventava possente formisura.God therfore did wel to the midwiues: and the people encreased, and became strong exceedingly.Bene ergo fecit Deus obstetricibus: et crevit populus, confortatusque est nimis. 21And because the midwives feared God, he built them houses.E perché le levatrici temettero Dio, egli stabilì le case loro.And because the midwiues feared God, 〈…〉e built them housesEt quia timuerunt obstetrices Deum, ædificavit eis domos. 22Pharao therefore charged all his people, saying: Whatsoever shall be born of the male sex, ye shall cast into the river: whatsoever of the female, ye shall save alive.Intimò adunque Faraone a tutto il suo popolo quest'ordine: Tutti i maschi, che nasceranno, gettateli nel fiume; e serbate tutte le femmine.Pharao therfore commanded al his people, saying: Whatsoeuer shal be borne of the male sex, cast it into the riuer: whatsoeuer of the female, reserue it.Præcepit ergo Pharao omni populo suo, dicens: Quidquid masculini sexus natum fuerit, in flumen projicite: quidquid feminini, reservate.
1:3
1:5
Seventy: Septuagint, "75," including the offspring of Joseph. See Genesis 46:26.
1:6
Calmet
Generation, or race of mortals who had seen his wonderful works. The tyrant, who knew not Joseph, began his reign about 58 years after that patriarch's death. (Calmet)
1:9
Haydock
Numerous. Calvisius observes, that from Ephraim alone might have sprung 4,112,323,729 people. See St. Augustine, q. 43, etc. (Haydock)
Tirinus
In the space of 215 years, 70 people may produce an immense multitude, as Bonfrere shews by an accurate calculation. God also was pleased to bless the Hebrews with fecundity, so that they sprung up (ebullierunt) like frogs or fishes, ver. 7. In Egypt, the women had sometimes seven at a birth (Pliny, Natural History 7:3,) and Aristotle (Anim. 7:4,) mentions one woman who had 20 children at four births. (Tirinus)
Calmet
Stronger. This might easily be true, if this king had only Thebais under his command. But if he was king of all Egypt, it seems an exaggeration. (Calmet)
Haydock
Indeed, human policy often gives birth to all kinds of wickedness. The king justifies his cruelty on this pretext of self-defence. He wishes to keep the Hebrews under; yet he is not willing to let them depart, as he knew they intended, according to Joseph's prediction. (Haydock)
1:11
Masters. Cruel like himself, who not only made them build without proper materials, (ver. 14, and Exodus 5:10, Haydock,) but oppressed them with heavy burdens of brick and tile. Hence Aristophanes calls the Hebrews in derision Plinthophoroi. This servitude is styled the iron furnace of Egypt, Deuteronomy 4:20; Jeremias 11:4.
Challoner
Of tabernacles, or of storehouses. (Challoner)
Calmet
To keep his treasures, Chaldean, or "fortresses," Septuagint. It may also be the name of a city, Miscenoth, Exodus 12:37. Phithom, perhaps the same as the town of Heroum, where the Septuagint say Joseph first met his father, Genesis 46:28. Ramesses was the capital, and situate in the Arabic nome. (Calmet)
1:14
Menochius
Service. They were forced to till the land, reap, etc. (Menochius)
1:15
1:16
Calmet
The time, etc. Hebrew, "and you shall see them upon the two stones." Abenaim. Jeremias (xviii. 3,) uses the same expression, speaking of a potter hard at work. (Calmet)
Menochius
A woman, from whom nothing could be feared, to be reserved for service and for pleasure. (Menochius)
1:19
Menochius
Skilful, etc. Hebrew Caioth means midwives: or they are full of vigour, or bring forth alive, like brutes. By this allusion they not only excuse themselves, but seem also to enter into the king's sentiments of hatred and scorn for the Hebrews. (Menochius)
Calmet
Women in Egypt, and in the eastern regions, are easily delivered, and hardly stand in need of any assistance. (Ludolf) (1 Kings 4:19.) Perhaps, therefore, the midwives spoke truth, with regard to the generality of the Hebrew women. But they gave way to a lie of excuse, with regard to some, (ver. 17,) which St. Augustine would not allow, even to save all the Hebrew children. (contra Mend. 15.) It was not so easy to discover this delusion, as women in that country seldom appear in public; and hence Jochabed was enabled to hide Moses so long. (Calmet)
1:21
Challoner
Because the midwives feared God, etc. The midwives were rewarded, not for their lie, which was a venial sin; but for their fear of God, and their humanity; but this reward was only temporal, in building them houses, that is, in establishing and enriching their families. (Challoner)
Worthington
This alone the Scripture specifies, though they might also be filled with heavenly graces. (Worthington)
Some conclude from this verse, that the midwives embraced the true religion. The Hebrew refers built them to the Hebrews, as if they multiplied in consequence of the humanity of these women; (Calmet) and the Vulgate may be explained in the same sense. (Haydock) De Muis supposes, that Pharao ordered houses to be built for the midwives, where the Hebrew women were forced to appear when they were to be delivered, in the presence of commissaries.
1:22
Haydock
The river Nile, where the persecuting successor of this king found his end. (Haydock)
Calmet
It seems this inhuman decree was not published till after Aaron was born, and it was probably revoked soon after the birth of Moses; for if it had been rigorously put in execution, there would have been nothing but old men 80 years after, when Moses led the people out of Egypt. (Calmet)
Menochius
But perhaps even the Egyptians abhorred and refused to execute this edict. (Menochius)
1:11
Of tabernacles.... Or, of storehouses.
1:21
Because the midwives feared God, etc.... The midwives were rewarded, not for their lie, which was a venial sin; but for their fear of God, and their humanity: but this reward was only temporal, in building them houses, that is, in establishing and enriching their families.
1:1
The first part of this booke. Of the Israelites seruile affliction in Aegypt, and their deliuerie from thence.
1:9
Enuie, vaine feare, (v. 10.) & hatred of true religiō (v. 13.) are the causes why Infidels persecute the faithful.
1:10
The first persecution was in temporal losses and bodilie paines, by pressing them with workes.
1:16
The second was secrete murther.
1:17
17. But the midvviues feared God.] In commendation of the midwiues not God must be feared before Princes commanding contrarie things. obeying the kings commandment, Moyses opposeth the feare of God, to the feare of Princes; shewing therby that when their commandments are contrarie, the subiects must feare God, and not do that the Prince commandem. So Mat 10. Luc. 12. Act. 4. & 5. did our Sauiour himself teach, and that for feare of damnation, saying: Feare him vvho hath povver to cast into het And so his Apor•les indued with the Holie Ghost, practised, answering in this case, that they must heare God rather then men. Againe, God must be obeyed rather then men. Alwayes vnderstood, when they Princes must be obeyed in lawful things. are contrarie For otherwise both S. Peter and S. Paul teach vs, that Princes, 1. Pet 2. Ro. 13. yea Infidels, of whom they especially speake, must be obeyed:
1:19
19. Hebrevv vvemen are not.] Herein the midwiues sinned. For it is neuer lawful to lye. Because the lavv of God is truth, wherby S. Augustin proueth (li. coot. mend. c. 10) Allies are sinnes and vnlawful. Psal. 11• v. 142. that whatsoeuer varieth from truth is vnlawful. VVhen therfore (saith he) examples of lying are proposed to vs out of holie Scripture, either they are not lies, but are thought to be, whiles they are not vnderstood, o• if they be lies, they are not to be imitated, because they are vnlawful. • Gregorie teacheth the same (li. 18. Moral. c. 20.) Q••a proselt• ab 〈◊〉 discrep it, quitquid• •eritate discord•t: Because assuredly vvhatsoeuer disagreeth from veritie, differeth from equitie. Yet these fathers. hold such an officious lye, as this Venial sinnes. was, to be a lesse sinne, and more easily pardoned, and purged by good workes folowing.
1:21
21. Because the midwiues feared God.] Feare of God •s 〈◊〉 is properly taken in holie Scripture is that holie feared by which the children of God refraine Feare of God. meritorious. from sinne, and that with temporal danger. lest they should ofend the diuine Maiestie. So these midwiues endangering their owne liues, by not fullfiling Pharaos commandment, had the true feare of God, and for the same were rewarded, Temporal rewardes promised in the old Testamēt, eternal in the new. as is most probable, eternally: though mention be here made only of temporal reward; after the 〈…〉 of the old 〈◊〉. VVhere such promises were made to Abraham, and other most godlie Patriarches, for an assay only and •aist of euerlasting life, which is more expresly promised in the Gospel of Christ. as S. Hierom teacheth, Epist. ad Dardanum.
1:22
The third was open murther.
1:1
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 32
… and—to speak frankly to a friend—I have found several variations which confirm our faith. After having exactly revised the prophets, Solomon, the psalter, and the books of Kings, I am now engaged on Exodus (called by the Jews, from its opening words, Eleh shemôth
1:2
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 1
… But nevertheless, letting go all these and throwing away the very sceptres of Egypt, he hastened to join himself unto captives, and men worn down with toil, whose strength was spent in the clay and the making of bricks, men whom his own slaves abhorred, (for, saith he ( ἐβδελύσσοντο , Sept.
1:8
Tertulliano † 220 d.C. On Monogamy 16
… Let them accumulate by their iterated marriages fruits right seasonable for the last times—breasts heaving, and wombs qualmish, and infants whimpering. Let them prepare for Antichrist (children) upon whom he may more passionately (than Pharaoh) spend his savagery. He will lead to them murderous midwives.
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 21.33
… sending him forth an ambitious monarch—and bringing him back a corpse for which no one even felt pity; which, as I have heard, was not allowed to rest in the grave, but was shaken out and thrown up by the earth which he had shaken: a prelude—I take it—to his future chastisement. Then another king arose,
1:12
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Exhortation to Martyrdom, Addressed to Fortunatus 10
… One hope have I sought of the Lord, this will I require; that I may dwell in the house of the Lord all the days of my life.” Also in Exodus, the Holy Scripture declares that we are rather multiplied and increased by afflictions, saying: “And the more they afflicted them, so much the more they became greater, and waxed stronger.”
1:13
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.30.2
… “And the Egyptians exercised their power rigorously upon the children of Israel; and they made life bitter to them by severe labours, in mortar and in brick, and in all manner of service in the field which they did, by all the works in which they oppressed them with rigour.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 13.10
… but those who are strangers to them, while they are free in relation to things beyond the earth, are as slaves in respect of those who lord it over them and keep them in bondage; as the Egyptians lorded it over the children of Israel, and greatly afflicted their life and violently held them in bondage.
1:14
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 54
… ( Exod. i. 22 .) Unless the infants had been cast forth, Moses would not have been saved, he would not have been brought up in the palace. When he was safe, he was not in honor; when he was exposed, then he was in honor. But God did this, to show His riches of resource and contrivance. The Jew threatened him, saying, “Wouldest thou kill me?” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 41.2
… For even as regards freedom in this life, how was that the truth when you said, “We were never in bondage to any man”? Was not Joseph sold? Were not the holy prophets led into captivity? And again, did not that very nation, when making bricks in Egypt, also serve hard rulers, not only in gold and silver, but also in clay?
1:16
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 4.2
… Whence, also, they say that Pharaoh was a type of the devil in Egypt, since he mercilessly commanded the males to be cast into the river,
sant'Efrem il Siro † 373 d.C. Ephraim Syrus: Nineteen Hymns on the Nativity of Christ in the Flesh 12
Satan also who strangled the little ones that Moses might perish,
1:17
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 1-2.27
… “The same energies produce sameness of works.” Let us test this by facts. The energy of fire is always one and the same; it consists in heating: but what sort of agreement do its results show? Bronze melts in it; mud hardens; wax vanishes: while all other animals are destroyed by it, the salamander is preserved alive
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Against Lying 32
32. But, as for that which is written, that God did good to the Hebrew midwives, and to Rahab the harlot of Jericho,
1:18
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 2.20
… It was plainly less than their due which He commanded to be exacted. The Egyptians ought to have given back their men-children
1:19
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Lying 5
… of Jacob questioned by his father, and answering that he was the elder son Esau: likewise that of the Egyptian midwives, who to save the Hebrew infants from being slain at their birth, told a lie, and that with God’s approbation and reward:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 5.7
… but if that which is not be spoken, it is a lie. Therefore saith he, “Thou wilt destroy all that speak a lie;” because drawing back from that which is, they turn aside to that which is not. Many lies indeed seem to be for some one’s safety or advantage, spoken not in malice, but in kindness: such was that of those midwives in Exodus,
1:22
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 54
… for it was not permitted them to deal with his matter at their own will. For this is a marvellous thing, that not by the things which seem to be for our security, but by their very opposites, all comes to be for us. And that you may learn this—Pharaoh commanded the infants to be cast into the river. (
1:1
1. HÆC SUNT NOMINA, — ואלה שמות veelle scemot, et ista sunt nomina; ubi to et videtur copulare hanc Exodi historiam cum fine Geneseos, eamque continuare. Olim enim Pentateuchus, unus continuus fuit liber; quem posteri deinde in quinque sectiones sive libros diviserunt. Adde vau Hebr. sæpe per pleonasmum redundare, et tantum ornatui servire, præsertim initio orationis vel sententiæ. Unde et Ezechiel ita incipit: « Et factum est in anno tricesimo; » ergo to et, apud Hebræos, sæpe tantum est nota initii sermonis, inchoatque orationem. SINGULI CUM DOMIBUS SUIS INTROIERUNT. — « Domibus, » id est filiis et nepotibus: domus enim Hebræis sæpe significat sobolem, quod ea sit quasi fabrica patris: sic Dominus promisit Davidi se ei domum, id est sobolem regiam daturum, II Reg. VII, 11. Achab vero domum, id est stirpem regiam, eversurum, III Reg. XXI, 29. Sic Rachel et Lia ædificarunt domum, id est prosapiam Israel, Ruth IV, vers. 11. Sic domum sumunt quoque Græci, Latini, Galli, Flandri, Hispani, Itali. Hinc Poeta: Cum domus Assaraci victis dominabitur Argis. Secundo, recte domus per metonymiam accipitur pro familia, et re tota familiari quæ domo continetur, quomodo fere accipit domum Aristoteles, lib. I Politic. cap. I, cum ait: « Domus est œconomica communicatio, ex viro, uxore, filiis, servis, bove aliisque animalibus constans. » Unde Chaldæus vertit, singuli introierunt cum viris domus suæ, puta cum filiis et servis, eorumque supellectile et re domestica; hoc enim reipsa ita factum esse liquet Gen. XLVI, 8. Ita Procopius, Beda et S. Augustinus hic, locutione 1.
1:2
2, 3. RUBEN, SIMEON, etc. BENJAMIN. — Non est iste ordo nativitatis: sic enim Benjamin, utpote natu minimus, deberet esse ultimus; sed est ordo conjugalis thori. Primi enim sex primæ uxoris Jacobi, puta Liæ, sunt filii; septimus, puta Benjamin, est filius secundæ uxoris Jacobi, puta Rachelis; duo sequentes filii, sunt tertiæ uxoris, puta ancillæ Balæ; duo ultimi, sunt filii quartæ, puta Zelphæ.
1:5
5. ERANT IGITUR OMNES ANIMÆ EORUM, QUI EGRESSI SUNT DE FEMORE JACOB, SEPTUAGINTA. — « Animæ, » id est homines; est synecdoche. Septuaginta vertunt, erant omnes animæ egressæ ex femore Jacob, septuaginta. Ubi clarum est animas pro hominibus accipi. Certum est enim hominis animam non egredi ex femore, nec oriri ex traduce parentum: quod ut innueret noster Interpres, clare vertit, animæ eorum qui egressi sunt, etc. Hebræa utrovis modo, sed melius hoc posteriore, cum Nostro et Chaldæo vertas. Initur hic numerus Hebræorum ingredientium Ægyptum, quod scilicet fuerint 70, ut mirabilis illa fœcunditas multiplicandi seminis, Abrahæ avo promissa, Genes. cap. XIII, 16, et Gen. XV, 5, a Deo verissime adimpleta cernatur, quando 215 annis, quibus in Ægypto vixerunt, ita numero aucti sunt, ut præter parvulos et uxores, sexies centena millia peditum in egressu numerata sint, cap. XII, vers. 37. SEPTUAGINTA, — si Joseph cum duobus filiis annumeres, ut patet Genes. XLVI. Quare quod statim hic subdit Moses: « Joseph autem in Ægypto erat, » exceptionem continet, non ab eo quod immediate præcessit, sed ab eo quod paulo ante dixerat vers. 1: « Hæc sunt nomina filiorum Israel, qui ingressi sunt in Ægyptum. » Hebræi enim non semper proxime præcedentia, sed superiora sæpe et remotiora respiciunt. Sensus autem est, q. d. Moses: Versu 1 inter filios Jacobi ingredientes in Ægyptum, non numeravi Joseph; quia Joseph jam ante fuerat et erat in Ægypto.
1:6
6. QUO MORTUO OMNIQUE COGNATIONE SUA. — « Cognatione, » scilicet filiorum, tam suorum quam fratrum, puta nepotum suorum ex fratribus; quæ proxima et maxima est cognatio, q. d. Mortuo Josepho et fratribus, eorumque filiis, puta in secunda eorum generatione, sive in nepotibus eorum. Unde Hebræus pro cognatione est דור dor, id est generatio, vel sæculum, q. d. Mortua illa generatione, sive sæculo, puta mortuis illis Septuaginta qui cum Jacob ingressi erant in Ægyptum, tunc statim mire creverunt, et multiplicati sunt filii Israel, qui erant filii et posteri illorum primorum Septuaginta.
1:7
7. QUASI GERMINANTES. — Hebraice est ישרצו veïsretsu, id est ebullierunt instar ranarum et piscium, quorum mira est fœtura et multiplicatio, præ avibus et animalibus terrestribus: idque tum ob humoris luxuriem, ut vult Plinius, lib. IX, cap. II; tum quia cunctis anni temporibus generant, ut docet Aristoteles, lib. VI De Animal. cap. XVII. Nota hic Interpretem nostrum subinde adhibere alias similitudines et metaphoras quam sint in Hebræo, quando res est eadem, idemque sensus: præsertim si familiarior nobis aut clarior sit sua, quam ea quæ est in Hebræo, uti est hæc germinis præ illa ranarum et piscium. Hoc enim permittitur, imo decet fidum Interpretem. Porro τὸ germinantes significat eos instar germinis multiplicatos esse, et quasi terræ filios e terra turmatim prodiisse, et, ut Aquila vertit, erepsisse. Unde Septuaginta vertunt, filii autem Israel creverunt, et multiplicati sunt, et effusi facti sunt: ita creverunt, ut per universam illam terram diffunderentur, ait Theodotion, græce χυδαῖοι ἐγένοντο, quod interpres Origenis vertit, in multitudine magna effusi sunt, et invalescebant valde valde, multiplicabat autem illos terra. Apposite: nam sicut ex uno seminis grano succrescunt multi culmi, ex uno culmo multæ aristæ, ex una arista multa grana, ita ut ex uno grano sæpe nascantur trecenta, et plura: ita ex uno patriarcha, puta ex Juda, nascebantur plures filii, ex uno filio plures nepotes, ex uno nepote, plures abnepotes, etc., ita ut ex uno patriarcha, intra centum annos, aliquot non centenæ, sed millenæ proles progignerentur, possitque patriarcha ex solis filiis et nepotibus exercitum instruere, eumque in aciem contra hostes educere. ROBORATI NIMIS, — aucti multitudine, quæ exercitus aut populi ingens est robur. Utitur hic Moses anadiplosi, ut significet innumeram gentis suæ propagationem. IMPLEVERUNT TERRAM, — intellige accommode, suam vel sibi attributam, puta terram Gessen. Quæres, unde tanta Hebræorum multiplicatio, an ex natura, an ex miraculo? Respondeo primo, eam non esse proprie ascribendam miraculo: naturaliter enim 70 homines si continue generent, et hi alios, et illi alios semper per 215 annos, immensum producent filiorum numerum. Unde Diodorus Siculus docet lib. III, cap. II, Ninum, qui regnare cœpit sub annum 250 a diluvio, contra Bactrianos eduxisse peditum decies septies centena millia. Vide quantum 250 annis, ex tribus tantum Noe filiis propagati sint homines. Pari ergo modo idem hic fieri potuit; idque primo, quia naturaliter fieri potuit, ut omnes mulieres Hebrææ essent fæcundæ et singulis annis parerent. Secundo, fieri potuit, ut præmature inciperent parere, et sero admodum desinerent. Tertio, tradunt Hebræi, nec repugnat Abulensis, eas binas, ternas, quin et quaternas proles, simul peperisse; imo Aristoteles, lib. VII Histor. animal. cap. IV, asserit id in Ægypto esse vulgare, sic enim ait: « Cum animalia quædam singulos pariunt, alia plures, genus humanum in ancipiti est; nam ut plurimum, mulieres singulæ singulos pariunt. Verum sæpe, et locis plerisque geminos etiam edunt, ut in Ægypto fieri certum; pariunt enim in Ægypto et tres et quatuor; idque locis nonnullis sæpe fit; sed cum plurimum quinque nascuntur, et quædam quatuor partubus viginti edidit, quinos singulis partubus enixa, majorque eorum pars enutriri et adolescere potuit. » Ita Aristoteles. Respondeo secundo, hanc Hebræorum fæcunditatem et propagationem non esse ascribendam soli naturæ, sed singulari Dei providentiæ, auxilio et concursui, qua naturam adjuvit, fovit, vegetiorem et fœcundiorem effecit. Probatur, quia Hebræi ita creverunt, cum essent in summis et continuis laboribus et afflictionibus tam corporis quam animi, imo quo magis opprimebantur, tanto magis crescebant; hæc autem oppressio et afflictio contraria est fœcunditati, et sterilitatem affert, et hoc est quod ait S. Augustinus, lib. XVIII De Civit. cap. VII: « Creverunt Hebræi divinitus fœcundata eorum multiplicatione. » Allegorice, Jacob cum duodecim filiis ingrediens Ægyptum, significat Christum cum duodecim Apostolis ingredientem orbem, eoque toto prædicantem Evangelium, ex quo post mortem Joseph, id est Christi, propagata est innumerabilis credentium multitudo. Ita S. Augustinus, serm. 48 De Tempore.
1:8
8. SURREXIT IN TERRA REX NOVUS. — Quis hic? Cajetanus putat fuisse origine non Ægyptium, sed Assyrium. Probat ex eo, quod ait Isaias LII, 4: « In Ægyptum descendit populus meus, et Assur calumniatus est eum. » Verum alius illius loci est sensus, ut ibi dixi. Secundo, alii cum Eusebio putant fuisse Mephrem, quem Eusebius quartum regem facit ex dynastia 18, quæ est Politanorum: additque in anno primo ejus regni, mortuum esse Joseph, et cœpisse afflictionem Hebræorum. Verum hoc repugnat Scripturæ hic, quæ asserit hanc afflictionem cœpisse post mortem Joseph, et omnium fratrum ac nepotum ejus. Jam diu post Joseph vixit Levi, aliique fratres et nepotes: ergo diu post mortem Joseph cœpit hæc Hebræorum afflictio. Tertio, alii putant fuisse Ramessem; ex eo quod ab eo, ut videtur, vocata sit urbs Ramesse, quam in hac afflictione ejus jussu ædificarunt Hebræi. Verum Eusebius, Cyrillus et alii tradunt Ramessem diu post Mosen regnasse. Quarto, Gerardus Mercator regem hunc vocat Armesesmianum, quem ait regnasse annos 66, et cœpisse regnare quinque annis ante ortum Mosis. Quinto, Abulensis, Pererius, Torniellus, aliique probabilius putant fuisse Amenophim, qui et vere in 18 dynastia Politanorum fuit septimus, quem quidam Memnonem putant lapidem loquentem, quippe cujus statua usque ad Christum vocem dedit: cum enim radius Solis circa ejus exortum statuam hanc attigisset, et ad os ejus pervenisset, tunc illa more modoque hominum loquebatur: hujus enim anno 18 natum esse Mosen tradit Eusebius; hæc autem Hebræorum afflictio cœpit paulo ante ortum Mosis. Hic dicitur Rex novus, non quod esset ex alia dynastia, sed quod esset ex alia familia, quam superiores reges qui Joseph coluerant, ait Josephus; vel dicitur rex novus, ratione diversi et novi ingenii, consuetudinis, morum et gubernationis: diversi, inquam, a regibus præcedentibus, qui Joseph et Hebræos benigne tractaverant. Allegorice, rex vetus est Deus, rex novus est diabolus, qui fideles afflixit tripliciter: primo, violenter per decem Imperatorum Romanorum persecutiones; secundo, sapienter per philosophos et hæreticos; tertio, astute et blande per illecebras et voluptates, uti jam facit, parta Ecclesiæ pace. Vide Rupertum et S. Augustinum, serm. 84 De Temp. Ita Abbas ille apud Joannem Moscum in Prato spir. cap. cxliv, dicebat: «Non appetamus Ægyptiis servire voluptatibus, quæ Pharaoni pernicioso tyranno obnoxios faciunt.» Qui ergo voluptati servit, Pharaoni, id est dæmoni, se subdit. QUI NON NOVERAT JOSEPH. — Chaldæus vertit, qui non servabat decreta Joseph, sed novas leges et mores inducebat, juxta illud: Novus rex, nova lex. Vide hic quam cito mortalibus surrepat oblivio et ingratitudo. Josepho servatam in fame Ægyptum debebat rex et Ægyptii: rursum Joseph quintam partem proventuum totius Ægypti, regi et jure perpetuo in fame populum alendo, coemerat; sed «celeriter non visum, et (ut Pindarus ait) vetus beneficium oblivioni, et quasi somno traditur:» homines enim beneficia pulveri, maleficia marmori inscribunt, imo insculpunt, ut dicere solebat B. Thomas Morus. Quam et hodie in urbibus, regnis, congregationibus sæpe experimur illud: «Surrexit rex novus qui ignorabat Joseph!» Disce ergo quod aiebat idem Morus: «Bene ac laudabiliter facta pro merito compensare mundus hic nec ingratus solet, nec gratus potest.» Qui ergo gratiam principum captatis, audite illud Volsæi, qui Henrico VIII Angliæ regi divortii cum Catharina fuit causa, et postea summam regis indignationem incurrit: «Ego, ait, quia non Dei, sed regis favorem quæsivi, hinc Dei gratiam amisi, et regis non acquisivi.» Novimus nuper in Belgio aulicum primarium, qui principi cuidam vicino per multos annos intimus, et in summis fuerat deliciis: postea vero levi de causa omni ejus gratia excidit. Is ex aula secedens altius philosophari, Deoque et animæ suæ vacare cœpit, tumque dictitare solebat: Experientia didici quantum intersit inter obsequia delata principi, et delata Deo; rursum, quantum intersit inter gratiam principum et gratiam Dei. Didici enim et vidi obsequia magna et multa principi delata, cito oblivioni tradi, et parum remunerari; sin principem vel leviter offendas, vidi, quod manet alta mente repostum, quodque severe vindicatur: obsequia vero, etiam parva, Deo delata, didici in æterna ejus memoria servari, magnisque et æternis præmiis ab eo remunerari; offensas autem in eum, etiam graves, levi pœnitentia ita deleri, ut ipse protinus omnis injuriæ obliviscatur, pænamque ultro condonet. Hoc est quod ait Comicus: Si quid bene facias, levior pluma est gratia: si quid peccatum sit, plumbeas iras gerunt. Jure ergo exclamat S. Bernardus, epist. 107: «O sæculum nequam, quod solos tuos sic soles beare amicos, ut Dei facias inimicos! Invenit Aman gratiam apud regem Assuerum; hæc illi gratia crucem peperit: invenit gratiam apud Absalonem Achitophel; hæc illi suspendium attulit.»
1:10
Quæres secundo, cur tam dura et diutina servitute permisit Deus Hebræos opprimi in Ægypto? Respondet Rupertus juste eos in illud ergastulum compactos esse, in quod fratrem Josephum præmiserant; sed illud patrum, non autem filiorum eorum fuit peccatum. Respondeo ergo primo, quia nonnulli eorum imbiberant impios mores et idololatriam Ægyptiorum; Hebræos enim coluisse Apin et idola in Ægypto, docet Ezechiel, cap. XXIII, vers. 7; illudque ibidem expresse docent S. Hieronymus et Theodoretus. Hinc et paulo post vitulum, quasi Apin Ægyptium, in Sina conflarunt; hinc et toties Moses in Pentateucho idololatriam vetat et damnat. Ita Aben Ezra. Fuit ergo hæc servitus, pœna peccati. Secundo, hac servitute quasi stimulo, voluit eos excitare Deus, ut aversarentur Ægyptum et Ægyptios, atque in Chanaan, eis a se destinatam, contenderent. Tertio, ut hac servitute daretur Hebræis occasio et justus titulus spoliandi Ægyptum, itaque se ditandi. Quarto, ut per eamdem daretur occasio plurima et maxima edendi portenta, puta 10 plagas Ægypti, quibus Deus toto orbi volebat patefacere suam potentiam et vindictam in impios Ægyptios, ac clementiam curamque paternam erga suos Hebræos. Quinto, ut per eam Hebræos purgaret, perficeret et illustraret; quo enim magis opprimebantur, eo magis crescebant. Sexto, ut hoc quasi felle mel et delicias Ægypti, Hebræis ad illas anhelantibus, insipidas redderet, ut egressi nunquam in Ægyptum regredi cuperent; quam enim Hebræi ollas Ægypti adamarint, et repetere optarint, patet Num. XI, vers. 5, et cap. XIV, vers. 3. NE FORTE MULTIPLICETUR, ET, SI INGRUERIT CONTRA NOS BELLUM, ADDATUR INIMICIS NOSTRIS, EXPUGNATISQUE NOBIS EGREDIATUR DE TERRA. — Nota hic tres causas moventes Ægyptios ad oppressionem Hebræorum, scilicet metum, invidiam et odium. Primo, metum, ne ingruente bello se jungerent hostibus Ægyptiorum, iisque victis et spoliatis exirent in terram sibi a Deo promissam, puta Chanaan. Hoc enim quasi Abrahæ et sibi a Deo promissum jactabant Hebræi, ideoque eos timebant Ægyptii. Secundo, invidiam, quia videbant se ab exteris Hebræis sobole numerosa, pulchra, robusta, solerti, aliisque animi et corporis dotibus instructa et præstanti superari. Tertio, odium conceptum ex diversitate religionis, indolis et morum: Ægyptii enim suum Apin sive bovem, aliaque animalia, Hebræi unum Deum verum colebant: hinc boves et oves sacrificabant et comedebant Hebræi, quod abominabantur Ægyptii. At Josephus, qui quartam odii causam addit, hanc scilicet, quod vates quidam Ægyptiis prædixerat, brevi nasciturum quemdam ex Hebræis, qui, si adolesceret, imperium Ægyptiorum everteret, res autem Hebræorum mire augeret et prosperaret: hic fuit Moses. Vers. 10. VENITE, SAPIENTER OPPRIMAMUS EUM. — Hebræa habent, agite, sapiamus in eum, vel contra eum; Septuaginta, κατασοφισώμεθα αὐτοὺς, callide agamus contra eos: sapientia enim et prudentia alia de sursum Dei est, alia mundi terrena et diabolica (qualis hæc fuit), Jacobi III, 15. Utique non hac lege, fine et mente, Pharao Hebræos in regnum suum admiserat. Quæres, quando cœperit hæc oppressio Hebræorum? Primo, Eusebius in Chronico putat eam cœpisse statim a morte Joseph, ac consequenter durasse 144 annis; tot enim sunt a morte Joseph usque ad exitum ex Ægypto, sed hic est error: ait enim hic Moses, eam cœpisse post mortem Levi, omniumque fratrum et totius cognationis, e qua multi diu vixerunt post Joseph. Secundo, Hebræi in Seder olam putant eam cœpisse in morte Levi, ac durasse 116 annis; sed et hi tam in primo, quam in secundo errant: a morte enim Levi, usque ad exitum ex Ægypto, fluxerunt anni non 116, sed 121. Tertio, Torniellus putat eam cœpisse initio regni Amenophis; ac durasse 106 annis. Quarto, Pererius putat eam durasse 87 annis. Respondeo et dico eam cœpisse paulo ante nativitatem Mosis, ac durasse 90 plus minus annis, cœpisse scilicet 18 annis ante Mosen, et 88 annis vivente Mose; nam 80 anno vitæ suæ, Moses ex ea, et ex Ægypto Hebræos eduxit. Id patet primo, ex eo quod illa cœperit post mortem Joseph, fratrum omnisque illius primæ generationis; constat autem de Levi, qui 4 tantum annis senior erat Josepho, vixisse eum annis 137, ut patet cap. VI, vers. 16. Vixit ergo Levi 23 annis post mortem Joseph; a morte autem Joseph ad ortum Mosis fluxerunt anni 64; a morte ergo Levi ad Mosen fluxerunt anni 41. Rursum Caath, filius Levi, vixit 133 annis, ut patet cap. VI, vers. 18. Qui si ponatur natus anno 20 Levi, sequitur eum Levi patri suo supervixisse annis 16, ita ut a morte Caath ad Mosen tantum fluxerint anni 25. Rursum, post Caath vixisse et defuncti videntur Phares et alii, qui pueri erant cum ingressi sunt Ægyptum; hæc autem afflictio cœpit post mortem Levi, Caath et cæterorum 70, qui ex Chanaan descenderant cum Jacobo in Ægyptum; imo post horum mortem cœpit primum illa Hebræorum multiplicatio de qua vers. 7, quæ hanc invidiam et odium novi regis concitavit, ut eos affligeret. Post Caath ergo 45 anni circiter fluxisse videntur, quibus partim defuncti sunt reliqui e primis 70, partim multa prole aucti sunt Hebræi: ita ut invidia et persecutio Ægyptiorum contra Hebræos cœperit decennio circiter ante ortum Mosis. Id, secundo, probatur ex eo quod hæc persecutio Hebræorum cœperit sub ortum Mariæ, sororis Mosis, quæ fuit inde dicta est Maria, id est amaritudo, uti tradunt Hebræi; Maria autem decennio circiter fuit senior Mose. Nam illa Mosen infantem expositum custodivit, et curavit ali et educari, ut patebit cap. II. Erat ergo tum ipsa facile decennis.
1:11
Hebraice, magistros מסים missim, id est tributorum, non pecuniæ, sed laterum, ut scilicet quisque suum in dies pensum operis persolveret. Recte ergo noster Interpres vertit magistros operum: unde et Septuaginta ἐπιστάτας τῶν ἔργων, id est præfectos operum, verterunt. Erant enim hi, non ut architecti fabricam dirigentes, sed ut imperiosi exactores, ait Philo, opus urgentes, idque ad enervandas vires Hebræorum, atque exterminandam exhauriendamque labore nimio eorum generandi, seque propagandi facultatem: scilicet ut pressos angustiis, vivere dum tædet, voluptatis conjugalis non libeat. Quam vere juvenis ille apud S. Hieronymum, epistola ad Rusticum, libidine tentatus, falso commissi criminis et fornicationis in dies (procurante id secreto Abbate ad tentationis victoriam) accusatus, dixit: «Vivere non licet, fornicari libeat?» Audi Philonem, lib. I De Vita Mosis, acerbam hanc Hebræorum servitutem describentem: «Rex, ait, cogebat ad opera servilia homines, non solum ingenuos, sed hospites. Secundo, imperabat eis graviora quam ferre possent, alios super alios labores cumulans. Tertio, si quis labori ob infirmitatem se subtraheret, capitalis noxa judicabatur. Quarto, operibus præerat immitissimus et crudelissimus quisque, quos proinde exactores vocabant.» Quinto, ex nimio labore et æstu, plurimi corripiebantur et moriebantur peste: quos insepultos projiciebant Ægyptii, ait Philo. Sexto, addit Eupolemus apud Eusebium, lib. IX De Præparat. Evang., regem jussisse Hebræos diversa quam Ægyptios veste indui, ut ita risui et vexationi omnium eos exponeret, ideoque regem illum a Deo punitum esse, et elephantiaco morbo cruciatum interiisse. OPERUM. — Quænam hæc opera Hebræis imposita ab Ægyptiis? Respondeo: Primum opus fuit formare lutum in lateres, patet vers. 14. Secundum, ædificare urbes Phithom et Ramesses, ut hic dicitur. Tertium, Nilum in multas fossas diducere, ad irrigandum singulorum agros et prata, fossasque aggeribus cingere. Ita Josephus, qui quarto, pyramidum insanas substructiones tribuit Hebræis. Denique vers. 14, ait Scriptura eos servisse in omni famulatu in operibus terræ. Moraliter, S. Bernardus in Sent.: «Magistri, ait, operum Pharaonis tres sunt: fœtidus ardor æstuantis luxuriæ, atrox furor sævientis avaritiæ, noxius appetitus inanis gloriæ.» ÆDIFICAVERUNTQUE URBES TABERNACULORUM. — Sic et Aquilam vertisse auctor est Procopius; Chaldæus vertit, urbes thesaurorum, ut Hebræum מסכנות sachan, unde miskenot, idem sit quod Latinum censere, et census, per metathesin. Septuaginta vertunt πόλεις ὀχυρὰς, id est, urbes munitas; Oleaster, urbes conclusas, vel urbes ad includendum, scilicet arma, vel quid aliud. Hebræum miskenet proprie significat granaria, apothecas, repositoria, uti vertit Vatablus et alii. Erant ergo hæ urbes quasi granaria (unde Noster vertit tabernacula) regni, in quibus recondebantur publica frumenta, oleum, vinum, etc.: hæc enim erant opes et thesauri Ægyptiorum; ideoque hæ urbes erant munitæ et conclusæ, uti vertunt Septuaginta et alii. Addunt Septuaginta Hebræos ædificasse Heliopolin. Suspectum id est S. Hieronymo in Locis Hebraicis, eo quod Heliopolis jam ante fuerit exstructa, ut patet Gen. XLI, 43. Sed responderi potest aliam hanc fuisse Heliopolin: aut, si eadem fuit, casu aliquo fuisse eversam, et ab Hebræis reædificatam, aut ita adauctam, ut nova videretur esse civitas. Tropologice, Phithom hebr. idem est quod os deficiens, vel os abyssi. Ramesse est commotio vel conculcatio tineæ. Hæc ædificare jubet Pharao, id est dæmon, ut peccator in morte audiat cum Lucifero illud Isaiæ XIV, 11: «Subter te sternetur tinea, et operimentum tuum erunt vermes.» Vide Origenem et Rupertum. Unde et S. Bernardus in Sentent.: «Triforme, ait, est impiorum refugium: deceptricis documentum fallaciæ, quæ est Phithom; sæcularis munimentum potentiæ, quæ est Ramesse; simulatricis figura justitiæ, quæ est civitas Solis. Has ædificari jubet Pharao.» PHARAONI. — Nota: Omnes reges Ægypti vocantur Pharaones, sicut omnes Romani Imperatores vocantur Cæsares. Quæres, unde? Primo, aliqui putant Pharaones dici a Pharo, insula Ægypti; secundo, alii: Pharao, inquiunt, hebr. idem est quod liber, nudatus, expeditus (a rad. פרע para, id est nudavit, expedivit), indeque videtur dictum Latinum Baro; reges ergo dicti sunt Pharaones quasi Barones, id est, liberi principes et dominantes. Verum Pharao Ægyptium est nomen, non Hebræum. Tertio, alii reges Ægypti dictos putant Pharaones, a primo eorum rege Pharaone, sicuti postea iidem dicti sunt Ptolemæi a primo Ptolemæo, filio Lagi, cui Alexander Magnus Ægyptum attribuit. Verum quia de primo rege, qui proprio nomine Pharao sit dictus, nusquam legimus; hinc, quarto, verius videtur Pharao nomen esse dignitatis, uti apud nos est nomen Augustus. Ita Eusebius in Chronico, et Josephus, qui diserte docet lib. VIII Antiq. cap. VI, quod Pharao Ægyptiace regem significet: a Pharao ergo, inquit Josephus, honoris et principatus est nomen, quo vocati sunt omnes reges Ægypti, a Minæo illo qui Memphim condidit, quique multis annis Abrahamum præcessit, usque ad Salomonis tempora, per mille trecentos annos: nam post Salomonis socerum Pharaonem, nemo Ægyptiorum regum amplius hoc nomine est vocatus.» Hactenus Josephus, qui in hoc ultimo suo dicto hallucinatur; constat enim ex libris Regum, Ezechiele et Jeremia, post Salomonis tempora Pharaonem Nechao extitisse, qui occidit Josiam, et Pharaonem Ephree, aliosque reges Ægypti passim vocari Pharaones usque ad captivitatem Babylonicam. PHITHOM ET RAMESSES. — Erant hæ urbes in regni limitibus. Nam de Ramesse egressi narrantur Hebræi in Socoth cap. XII, 37. Ramesses forte dicta est a Ramesse terra in Gessen, quam Hebræis incolendam dedit Pharao Gen. XLVII, 11. Ita S. Hieronymus (vel quisquis est auctor: nam in Smyrna citatur ipse S. Hieronymus) in Locis Hebraicis; vel certe, ut vult Abulensis, ab hac urbe Ramesse tota regio dicta est Ramesses: ut Gen. XLVII, 11, vocetur Ramesse per prolepsin terra, quæ postea ab hac urbe dicta est Ramesses: hanc Abulensis et alii postmodum urbem Heroum dictam volunt. Unde Genes. XLVI, vers. 28 et 29, ubi Joseph dicitur occurrisse patri Jacobo in Gessen, sive Ramesse, Septuaginta habent, ad Heroum civitatem. Eamdem deinde dictam esse pagum Arsenoitarum, ac denique Thebas et Thebaidam, tot Monachorum incolatu et monasteriis celebrem, iidem censent: quanquam Adrichomius hæc omnia distinguat, tresque ponat civitates diversas, scilicet Ramesses, Thebas et Heroum civitatem. Perperam Targum Hierosolymitanum pro Phithom et Ramesses, vertit Tanis et Pelusium. Tradunt Hebræi, Judæos in hisce urbibus ita segniter laborasse, ut ipsæ in proverbium abierint; dicunt enim de pigro: «Iste est Phithom et Ramesses.»
1:12
12. QUANTOQUE OPPRIMEBANT EOS, TANTO MAGIS MULTIPLICABANTUR. — Notat S. Augustinus, lib. XVIII De Civit. Dei, VI, hoc non naturaliter, sed divina virtute accidisse; natura enim nimio labore et angore desiccata, arctata et suppressa, tot prolibus generandis, humidum, spiritumque vitalem suggerere nequibat: itaque quo majori opere et molestia tam corpus, quam anima opprimebatur, eo ad generandum erat ineptior. Fidem suam Abrahæ datam liberat hic Deus, etiamsi immutandus sit, quem fixit semel, rerum ordo, ut in altissimam ejus providentiam, firmissimam spem Israelitæ omnes collocare discant. Rursum vide hic quam crescat adversis agitata virtus, quæ in prosperis languet et marcescit. Id clarius significant Hebræa, quæ pro multiplicabantur habent יפרץ iiphrots, id est erumpebant. Perinde enim ac aqua, sive fluvius, quo magis arctatur et concluditur, eo majori vi et copia eluctatur, aggeres obicesque perfringit et erumpit: ita et hic filii Israel, pressi ab Ægyptiis, majore vi et copia eluctabantur et erumpebant. Moraliter disce hic, servitutem piis et fidelibus non nocere, sed prodesse; adeoque eos qui Deo serviunt, eique curæ sunt, esto sint servi, liberos tamen esse. Ita Bion dicebat, «Bonos servos esse liberos, improbos autem libertinos multis cupiditatibus servire;» et Sophocles: «Etsi, ait, corpus servum sit, mens tamen libera est.» Diogenes in servum venditus, rogatus quid sciret? respondit: «Novi hominibus liberis imperare.» At ille eum manumisit, filiosque ei tradens: «Accipe, ait, liberos meos quibus imperes.» Testis est A. Gellius, lib. II; unde Seneca epist. 28: «Qui servitutem, ait, contempserit, in qualibet turba dominantium liber est.» Terentius servus fuit, et didicit haud servili ingenio, et comœdias scripsit haud servili stylo, quo et libertatem, et inter poetarum duces meruit locum. Plato in servitutem delatus, quia philosophus, major emente se fuit. Fortuna qualibet major est animus, et in servo corpore libera mens habitat. Curia servum respuit, at non virtus, non industria, non fides. Tiro Ciceronis servus fuit, sed his artibus libertatem adeptus, elegantem de patroni jocis librum posteris reliquit. Inter fideles, nobilis fuit Serapion eremita, qui parvo pretio se vendidit, ut servus factus sua virtute et sapientia dominum suum converteret, atque a peccati servitute absolutum ad veram traduceret libertatem. Nobilior fuit S. Paulinus, Nolanus Episcopus, qui pro filio viduæ in servum se tradidit Wandalis, suaque virtute et prophetia a rege civibus suis omnibus libertatem impetravit. Malchus ille, cujus vitam scripsit S. Hieronymus, servus fuit, cujus in conjugio castitas a leone vindicata, et in libertatem asserta fuit: leo enim herum Malchum in fuga insequentem occidit, itaque Malchus liber effugit. Denique Catonis fuit ea vox, quem celebrat Cicero: «Solus sapiens liber est.»
1:13
13. Oderantque filios Israel Ægyptii. — Quasi diceret: Hinc, vel idcirco oderant, quia videlicet eos cernebant adeo crescere; hebr. est יקוצו jakutsu, id est compungebantur (inde enim kots significat spinam, eo quod pungat), scilicet dolore, invidia, angore, tristitia, fastidio et odio; et, ut Chaldæus, tribulabantur et angebantur propter filios Israel. Hinc patet Ægyptios invidisse Hebræorum incremento et prosperitati; odiumque eorum non tantum ex metu, sed et ex invidia ortum habuisse. Id diserte docet Josephus, et David Psalm. CIV, vers. 24, 25. ET AFFLIGEBANT ILLUDENTES EIS. — Hebr. est, et servire fecerunt filios Israel in duritia, vel, sævitia, hoc est, tyrannice eos quasi mancipia tractarunt et exercuerunt: nam summa tyrannis et sævitia est, ei quem opprimis illudere; recte ergo vertit Noster, illudentes eis.
1:14
14. OMNIQUE FAMULATU, QUO IN TERRÆ OPERIBUS PREMEBANTUR. — Hebr. est, in omni opere agri, id est in omni opere rustico, erat servitus eorum dura et sæva, inclemens et tyrannica. Hinc videtur quod Pharao Hebræos per totam Ægyptum distribuerit, ut in agris et villis passim quasi rustici et servi facerent omnia opera rustica, eaque gravissima eis imponeret, ac cogeret eos quasi asinos laborare.
1:15
Hæc est secunda tyrannis et tyrannica calliditas, priore servitute, labore et oppressione major, qua Pharao conatur sobolem gentis Hebræaæ extinguere, idque obstetricum opera, quarum arte solet prolis vita servari, ait Origenes hic, hom. 2. Has obstetrices Hebræas fuisse opinantur Hebræi, et S. Augustinus lib. Contra Mendac., cap. XV. Sed verius videtur eas fuisse Ægyptias. Ita Josephus, Hugo Victorinus, Abulensis, Oleaster et alii. Neque enim Hebræis in suam sævire gentem tam facile persuaderi posse, credidisset tyrannus. Rursum ipsæmet sat indicant se Ægyptiorum servisse puerperis, fuisseque Ægyptias, cum aiunt: «Non sunt Hebrææ sicut Ægyptiæ mulieres: priusquam veniamus ad eas (Hebræas scilicet), pariunt»; hinc laudabilior fuit earum pietas. UNA VOCABATUR SEPHORA, ALTERA PHUA. — Hæ duæ celebriores erant, et quasi principes aliarum, per quas Pharao reliquis hoc suum mandatum significari curavit. Tradunt Judæi, et ex iis Lyranus, has duas fuisse Jochabed, ejusque filiam Mariam, scilicet sororem Mosis; ideoque Deum ædificasse eis duas domos, scilicet sacerdotalem et regiam: de Jochabed enim nati sunt sacerdotes, puta Moses et Aaron; de Maria vero nati sunt reges, quia Maria nupsit Caleb principi domus Juda, in qua fuit sceptrum et familia regia. Verum hæ sunt fabulæ et commenta Judæorum: nam, ut alia taceam, Maria tum erat tantum puellula sex vel septem annorum ad summum: qui ergo poterat esse obstetrix?
1:16
16. ET PARTUS TEMPUS ADVENERIT. — Hebr. est, cum videritis super אבנים obnaim. Obnaim vel est sella parturientis, uti communiter explicant Hebræi; vel potius, quia est duale, et a rad. בנה bana, id est ædificare, descendit, significat duos ventris cardines, in quibus primo formatur embryo, sicut formatur vas testaceum in rota figuli, quæ inde voce affini vocatur אפנים ophnaim. Secundo, quibus quasi ostiis, in lucem egreditur et prodit infans: venter enim est quasi ædificium, vel domus embryonis. Sensus autem est: cum infantem videritis super obnaim, id est super ostia uteri, hoc est, cum infantem matris utero prodeuntem masculum videritis. Unde Septuaginta vertunt, ὅταν μαιοῦσθε τὰς Ἑβραίας, καὶ ὦσι πρὸς τὸ τίκτειν, quando obstetricabitis Hebræas, et fuerint ad pariendum; et clare Vatablus, cum videritis eas in partu filium parturire. Hinc patet has obstetrices jussas esse occidere masculos Hebræorum non post partum, sed in ipso partu: occulte eos suffocando, comprimendo, strangulando, ut ita rem matres celarent, quasi ipsæ mortuos vel morientes enixæ fuissent, callido sane consilio, ne matres insidias persentiscerent, et cavere possent. Ita Abulensis et Lipomanus. Porro certum est, antequam perfecte prodierit infans, sexum in eo discerni posse, cum et multo ante signis quibusdam id conjici posse doceant medici, v. g. si in utero multæ et fortes sint motiones fœtus, signum est esse marem, rursum, si mater sit bene colorata; si ad dexterum latus sit infans, quia ea pars calidior est et fortior ob vicinitatem hepatis, etc. Ita Galenus et Hippocrates, lib. V, aphorism. 42 et 48. En quibus gradibus crescat regis impietas: voluit primo, conceptum labore et oppressione parentum impedire; secundo, partum elidere conatur; tertio, vers. 22, prolem jam natam submergere molitur. Ita tropologice dæmon, primo, heroicum opus, ne fiat, divertere solet; secundo, si hoc non possit, illud cum fit vitiare conatur; tertio, si nec hoc valeat, ipsum postquam factum est intervertere satagit. SI MASCULUS FUERIT, INTERFICITE EUM. — Facile et secreto id facere potest obstetrix. Nam, ut ait Aristoteles lib. VII Histor. animal. cap. X: «Obstetrices peritæ reprimunt intro in uterum pueri sanguinem: quo facto statim infans, qui jam deficiebat, recreatur, et vitæ restituitur. Earum officium est deligare et secare umbilicum infantis, et contra ea quæ accidunt protinus ingeniose agere,» malisque occurrere: si quæ hæc negligat, aut sinistre faciat, occidet infantem. Quæres: Cur Pharao jussit occidi mares Hebræorum, feminas vero reservari? Respondeo primo, quia a maribus sibi timebat, ne suis quandoque se jungerent hostibus, vers. 10. Secundo, quia feminæ Hebræorum, uti imbelles, ita pulchræ erant: iis ergo abuti volebat ad libidinem. Tertio, volebat eas servari in famulatum suarum uxorum, esseque famulas Ægyptiorum. Quarto, Hebrææ præstabant in lanificio, textura, tinctura aliisque artibus, ideoque perutiles erant Ægyptiis, qui indole sua in lucrum intenti sunt, quod Plato tribuit climati loci. Audi eum apud Cælium Rhodiginum, lib. XVIII, cap. XVIII: «Inter Platonis placita illud observatur, ex variis cœli locis aspectibusve diversas ingenerari morum κακίαν, sive contemperationes. Quo argumento, in Græciæ tractu in adipiscendis disciplinis videri aptiores multo, quam alicubi homines. At qui in Phœnicem vergant Ægyptumve, cumulandæ pecuniæ mire credi sagaces, ingenio ad id præcipue facto. In furorem vero iramque proclives, quotquot barbarorum innutriti bellis comperiuntur. Et qui exustas a sole mundi partes incolunt, ad timiditatem degenerare, et effeminatiorem naturam. Dilabitur enim intimus calor meatibus corporis laxatis, et quodammodo hiantibus sideris propinqui intemperantia. Argumento est cutis nigricans, educti forinsecus insiti caloris copia. At qui frigida et rigentia mundi loca incolunt; nimio plus audacia præcellunt, candentibus corporum extimis. Cæterum meridianæ regiones hinc calore, hinc frigore contemperatæ, tum prudentiora promunt ingenia sapientioraque, tum imperiis præcipue adnata factaque, cujusmodi fere Italiæ situm videri Vitruvius opinatur.» Quinto, quia, ut ait Euripides, στύλοι εἰκὼν οἱ παῖδές εἰσιν ἄρσενες, columnæ domorum sunt filii masculi: masculus enim familiam et gentem suam multiplicat, propagat et roborat. Tropologice, feminæ sunt opera carnis, mares sunt opera mentis et spiritus. Rursum, feminæ sunt animæ molles, infirmæ et imperfectæ; mares sunt fortes, generosi et perfecti. «Per feminam, inquit S. Hieronymus in cap. II Eccles., fragilior sexus et materia significatur: nullus Sanctorum, nisi perraro feminas genuisse narratur; solusque Salphaad qui in peccatis mortuus est, omnes filias genuit. Jacob inter 12 filios, unius filiæ, puta Dinæ, pater, ob ipsam periclitatur.» Vide et S. Ambrosium De Cain et Abele, cap. X. Virtus, ait Cicero, Tuscul. II, ex viro appellata est. Viri autem propria maxime est fortitudo, cujus munera duo maxima sunt, mortis dolorisque contemptus. Et Lactantius, De Opific. Dei, cap. XII: «Vir, ait, dicitur ex eo quod major vis est in eo, quam in femina, et hinc virtus nomen accepit.» Et S. Augustinus, epist. ad Macedonium: «Virtus, ait, est diligere quod diligendum est. Ad diligere, prudentia est: nullis inde averti molestiis, fortitudo est; nullis illecebris, temperantia est; nulla superbia, justitia est.» Hinc Ovidius: Tendit in ardua virtus. Et Virgilius, VI Æneid.: Facilis descensus Averni, sed revocare gradum, superasque evadere ad auras, hoc opus, hic labor est: pauci quos æquus amavit Jupiter, aut ardens evexit ad æthera virtus, diis geniti potuere. Aristoteles, hymn. in Laud. virt.: «O virtus, ait, ardua laboriosaque generi humano, pulcherrima vitæ inventio! tuam, o virgo, ob venustatem etiam mori, optabilis in Græcia habetur mors, ac labores vehementes et indefessos perpeti. Talem pectori fructum immortalem inseris, auro potiorem. Tua gratia Hercules Jove satus, Ledæque filii multa perpessi sunt, suis factis quid possent declarantes.» Et Socrates: «Statua, ait, in sua basi, virtutum autem studiosus in bono proposito immotus esse debet.» Et Plinius, lib. XXXVI, cap. IX: «Ut ingentes, ait, obelisci magno negotio statuuntur ob pondus, sed collocati semel infinitis durant sæculis, ita et virtus.» Pharao ergo, id est diabolus, inquit Origenes, Cyrillus, Augustinus, Rupertus, maxime mares, id est heroes et perfectos, conatur evertere per duas obstetrices, id est, per carnem et mundum, puta per voluptates carnis et per mundanas opes et honores, quas ut superemus, debemus timere Deum, et timore Dei configere carnem nostram. Ægyptiæ indigent obstetricium auxilio, quia imperfecti, vel spe honoris et lucri, vel metu damni et dedecoris, moventur ad opera virtutum: his non indigent Hebreæ, id est perfecti, quia robore Spiritus Sancti aguntur ad omnia bona et sancta, quantumvis ardua, ex puro amore Dei studioque illi soli placendi.
1:17
Hebraice est, timuerunt Elohim, id est Deum judicem, omnia gubernantem, punientem, præmiantem; hic enim est Elohim, ideoque summe timendus et colendus.
1:19
Hebraice est nunchaiot, quod vivaces vel vivificantes significat, idque triplici sensu: Primo, quasi dicerent: Quia ipsæ vivaci et sagaci sunt ingenio, et, ut Chaldæus vertit, quia ipsæ sapientes sunt, ideoque ex se suaque solertia obstetricandi habent scientiam, uti vertit Noster. Secundo, quia ipsæ vivaces et vegetæ sunt, ideoque priusquam ad eas veniat obstetrix, pariunt fœtum, eumque vividum et validum. Ita Vatablus. Unde Targum Hierosolymitanum vertit, quoniam vivificant ipsæ antequam veniat ad eas obstetrix; orant coram Patre suo cœleste, et exaudit eas, atque ita pariunt. Tertio, quia ipsæ sunt vivificatrices, id est obstetrices: harum enim est juvare parturientes, ut infans vitam accipiat, itaque ipsæ Hebræa phrasi infantem vivificare dicuntur. Rabbini aliqui crasse vertunt: Ipsæ similes sunt bestiis (has enim significat quoque Hebræus chaiot), quæ dum pariunt, non egent obstetricibus. Nimirum crassæ obstetrices crassis Ægyptiis crassum hoc quasi eis connaturale potuere dare responsum. Sic enim crassum vulgus Judæis infensum naturaliter diceret: «Judæi pariunt ut animalia et equæ.» PRIUSQUAM VENIAMUS AD EAS, PARIUNT. — Mentiuntur; nam ipsæ conservabant mares Hebræorum, ut dicitur vers. 17. Censet Rupertus hoc earum mendacium fuisse licitum, tum quia ex charitate processit, tum quia Deus illud remuneratus est, ædificando eis domos. Sic Cassianus, Coll. XVII, a cap. XVII ad XXV, docet licere mentiri vel mali vitandi, vel lucri acquirendi causa, v. g. ad acquirendam humilitatem. Idem docet Beda, in I Reg. XXI, et Clemens, lib. VII Strom., et Origenes, lib. IV Contr. Celsum, qui hunc errorem hausisse videntur ex schola Platonis, cujus hæc est sententia, lib. III De Republ.: «Mendacio, licet re mala, utendum tamen est quandoque, tanquam elleboro et medicamine; ergo et principes urbium, et si quibus aliis hoc conceditur, oportet aliquando mentiri vel contra hostes, vel pro patria et civibus; ab aliis vero qui mendacio uti nesciunt, auferendum est omne mendacium.» Idem videtur sentire S. Chrysostomus, homil. 53 in Genes., et S. Hieronymus, in cap. II ad Galat.; sed hi duo pie excusandi sunt, quod per mendacium intelligant simulationem, vel dissimulationem. Certum enim jam, adeoque de fide est omne mendacium esse peccatum et illicitum; patet id Prov. XII, 22: «Abominatio est Domino labia mendacia.» Imo Scriptura sæpe per mendacium significat omnem impietatem et prævaricationem, ut Jer. VIII, 6 et 10; Oseæ VII, 1. Sicuti e contrario per veritatem significat omne officium et debitum virtutis, ut patet Joan. VIII, 44; Ephes. IV, 15; Ps. CXVIII, vers. 30, 86, 160. Secundo, quia hæc sententia definita est ab Innocentio III, tit. De usuris, cap. Super eo. Ratio est, quia mendacium est intrinsece malum, tum quia repugnat veritati, aut potius veracitati; tum quia in se turpe est homini fallere, et contra mentem suam loqui. Vide S. Augustinum, lib. De Mendacio, et lib. Contra Mendacium, quem constanter omnes Theologi sequuntur. Dices: Mendacium hoc processit ex charitate. Respondeo: Charitas nunquam dictat esse male faciendum, ac consequenter nec esse mentiendum, ut prosis proximo; charitas enim et veritas sorores sunt: mendacium ergo hoc non ex vera charitate, sed ex inordinato obstetricum amore, vel timore processit. Dices secundo: Deus præmiavit hoc earum mendacium, ædificando eis domos. Respondet S. Augustinus, lib. Contra Mend. cap. XIX et seq., hoc præmium eis datum esse, «non quia mentitæ sunt, sed quia in homines Dei misericordes fuerunt; non est itaque in eis remunerata fallacia, sed benevolentia, benignitas mentis, non iniquitas mentientis; et propter illud bonum Deus etiam huic malo ignovit.» Idem dico de Rahab, Josue II, vers. 5. Idem docet S. Gregorius, lib. XVIII Moral. cap. II, ubi addit ob hoc mendacium, præmium earum æternum conversum esse in temporale. Verum hoc parum est probabile: peccatum enim veniale, quale erat hoc mendacium officiosum, non potest invertere charitatis actum, et meritum vitæ æternæ. Errat ergo, imo blasphemat Calvinus, dum hinc docet Deum virtutes, licet aliqua sordium mixtura inquinatas, in pretio habere, et mercede ornare, ac si puræ essent; quod ex altero suo principio, non minus impio deducit, nullum ita sanctum et absolutum esse opus, cui non adhæreat aliquid maculæ; neque enim hic actum mendacii vitiosum probavit, aut remuneratus est Deus, quod blasphemum est cogitare; imo et habuerunt enim verum actum timoris Dei, quo Deum sunt reveritæ, et pro Deo se mortis periculo exposuerunt; hic autem actus timoris est supernaturalis et meritorius vitæ æternæ. Hoc verum est, sed huic loco impertinens; nec enim «ædificare domos» significat in Scriptura dare præmium vitæ æternæ.
1:21
Ita Hebræa, Chaldæus et Latina, quin et Septuaginta: habent enim ἐποίησεν αὐταῖς οἰκίας. Verum ergo olim legebatur ἐποίησαν, id est fecerunt, quomodo legit Augustinus vertens, fecerunt sibi ipsis domos, munitas scilicet, in quibus ab incursu Ægyptiorum, quorum mandata contempserant, se tuerentur: hoc enim eas fecisse non est probabile. «Ædificavit» ergo, non Pharao, sed Deus quem timuerunt, «eis,» non Hebræis, ut vult Calvinus, sed obstetricibus, quæ timuerunt Deum: hoc enim exigit series orationis, quæ in obstetricum mercede describenda occupatur, ac Septuaginta qui vertunt αὐταῖς, et Chaldæus, qui vertit להן, feminine; licet enim in Hebræo sit pronomen masculinum להם lahem, tamen illud per enallagen Hebræis familiarem, ponitur pro feminino להן lahen, uti fit et cap. xv, 20, et alibi: sic vice versa, femininum ponitur pro masculino, Ruth 1, vers. 13, et II Reg. IV, 6. Utitur autem Moses hic masculino pro feminino, quia feminæ et familiæ a viris nomen accipiunt, inquit Vatablus. Quænam hæ domus? Hebræi, ut dixi vers. 15, putant Mariam nupsisse Caleb, et accepisse domum regiam, Jochabed vero accepisse domum sacerdotalem, sed insulse. Josephus enim ait Mariam nupsisse non Caleb, sed Hur, et domus regia fuit in familia Davidis, quæ non ex Caleb, sed aliunde descendit. Secundo, R. Kimchi: «Fecit eis domos,» id est, inquit, abscondit eas a Pharaone, et in tuto collocavit. Tertio, Lyranus: «Fecit eis domos,» id est junxit eas matrimonio primariis Hebræis, et inter eos, illustres dedit eis proles et familias. Verum hoc gratis et conjectando dicitur: non enim ait Scriptura Deum fecisse eis domos Hebræorum, vel inter Hebræos, sed absolute domos. Quarto, Rupertus et S. Hieronymus in LXV Isaiæ, per domos mansiones in cœlis accipiunt, de quibus ait Christus, Joan. cap. xiv: «In domo Patris mei mansiones multæ sunt.» Censent ergo hi Patres, has obstetrices meruisse præmium vitæ æternæ: idem sentit D. Thomas, II II, Quæst. CX, art. ult. Quinto, probabilius S. Augustinus et Theodoretus sic explicant: «Ædificavit eis domos,» id est, auxit eis rem familiarem, dedit eis opes et rerum temporalium abundantiam; sic enim Jacob ait ad Laban, Genes. xxx: «Justum est ut aliquando provideam domui meæ,» pro quo Hebræa habent: Quando faciam et ego mihi domum? Sexto et optime: «Ædificavit eis domos,» id est, dedit eis prolem et progeniem numerosam, divitem, honoratam, insignem, longævam et diuturnam. Hæc enim quinque maxime nobilitant proles; hebraice enim filius vocatur ben, a radice בנו bana, id est ædificavit, quod filius sit quasi fabrica et domus patris, quodque filii per se, perque suos filios quos generant, patris familiam, instar domus ædificent. Vide dicta vers. 1. Nota: Congrua fuit hæc merces, ut quæ proles Hebræorum servaverant, prolibus bearentur. Rursum meruerunt hæ obstetrices etiam vitam æternam, uti dixi; sed in veteri Testamento Deus illud cœleste præmium non solet exprimere, quia Judæis rudibus et carnalibus fere tantum proponit præmia temporalia, eaque quinque. Primo, longitudinem vitæ; secundo, amplam et claram posteritatem; tertio, opulentiam; quarto, potentiam et dominium; quinto, victoriam inimicorum. Expressa enim regni cœlestis et vitæ æternæ promissio, propria est novi Testamenti et Evangelii Christi, ait S. Hieronymus ad Dardanum. D. Thomas, II II, Quæst. CX, art. ult. Habuerunt impossibile, et contra naturam rerum, ut scilicet virtus vitio inquinata, sit, aut a lucidissimo illo Dei oculo judicetur habeaturque virtus. Præmiavit ergo Deus non mendacium, sed alios pietatis, misericordiæ timorisque Dei actus, ut expresse ait Moses vers. 20, qui a priore actu mendacii plane distincti erant; multos enim hæ obstetrices in hac infantium tutela elicuere actus, alios bonos, alios malos. Instabis: Quid ergo faciendum erat his obstetricibus; quid Pharaoni urgenti respondendum? Respondeo: Aut a facie ejus fugiendum erat et latendum; aut artificio aliquo tegenda erat veritas, non neganda; aut certe quod ait S. Augustinus, cap. XVII, lib. Contra Mend., «liberrime recusandum, et moriendum erat potius pro innocentissima veritate.»
1:22
Præceptum hoc infanticidii tantum latum est in masculos Hebræorum, ut patet ex præcedentibus; unde mirum est Cajetani illud ad Ægyptios quoque extendere. Tertius hic tyrannidis, publice jam in Hebræos grassantis, fuit gradus. Verisimile est hoc edictum tam inhumanum exhorruisse Ægyptios, ac proinde vix usu receptum, ac paulo post neglectum abolitumque fuisse. Torniellus censet illud revocatum fuisse statim post Amenophis, qui illud statuerat, mortem; quam cum Eusebio consignat anno Mosis quarto. Tropologice Origenes, hom. 1, et ex eo S. Augustinus, serm. 84 De Temp.: «Anima, inquit, nostra aut a legitimo rege regitur, aut a tyranno vastatur.» Regem designat Pharao, qui Josephum et Israelitas fovit; tyrannum designat Pharao, qui non noverat Joseph, quique Hebræos in operibus lateris et luti afflixit. «Si enim Deo adjuvante, pie vivimus; si de charitate, de misericordia, de patientia, pœnitentia, etc., cogitamus: licet adhuc in Ægypto, id est in carne, simus, tamen a Christo rege gubernamur; et ipse regit nos in luto et latere, sed non consumit, nec nos curis terrenis, vel nimiis sollicitudinibus atterit et affligit. Si vero anima nostra cœperit declinare a Deo, inhonesta sectari, tunc subdit colla tyranno (dæmoni), qui alloquitur gentem suam, id est corporis voluptates, ut mares Hebræorum occidant, feminas reservent. Vult enim diabolus in nobis sensum rationalem, ac Deum videntem extinguere, et quæ ad concupiscentiam carnis pertinent, reservari. Hic ergo Pharao cogit te ad opera sua, non justitiæ, sed iniquitati servire: ipse faciet laterem sibi operari et lutum; ipse te sub præpositis magistris et compulsoribus, ad opera terrena et luxuriosa a plagis et verberibus aget; ipse est qui te facit discurrere per sæculum, maris ac terræ elementis pro cupiditate turbari; ipse est rex Ægypti, qui te forum pulsare litibus facit, et pro exiguo terræ cespite propinquos jurgiis fatigare; ipse est qui tibi persuadet luxuria castitati insidiari, decipere innocentiam; in domum tuam quæ sunt fæda, foris quæ sunt crudelia, intra conscientiam quæ sunt flagitiosa, committere. Si ergo tales videris esse actus tuos, scito te regi Ægypti militare, id est, non Christi, sed diaboli spiritu agi.» Allegorice de SS. Innocentibus ab Herode cæsis, quæ quasi pretiosa grana dum sata sunt et mortua, seges multa surrexit Ecclesiæ, habet Prosper, De Promissione et prædicatione Dei, part. I, cap. XXXII. Denique anagogice Rupertus: Crucis, ait, vexillo et tribulatione, fortiores simus dæmone, addimur angelis, egredimur de terra, quia cœlum nos exspectat.
1:2
v. 2 « Ruben, Simeon, Levi, Iudas,» v. 3« Issachar, Zabulon et Beniamin »,
1:4
v. & « Dan et Nephthali, Gad et Aser ».
1:5
v. 5 « Erant igitur omnes animae eorum, qui egressi sunt de femore Iacob, septuaginta » — LXX hic, uti Gen. 46,97, septuaginta quinque : cf. quae dicebamus ibi. « Joseph autem », qui hoc numero septuagenario includitur, » 2n Aegypto erat », non cum Iacob ingressus est, sed ante illum. Nominum series, uti Gen. 35,23-26, primos enumerat uxorum, postea ancillarum filios; unum est illudque leve discrimen, Ioseph ibi cum Beniamin recenseri, hic ad caleem adscribi. E contra Gen. 46,8 sqq. primi recensentur Liae et ancillae Zelphae, posteriores Rachelis et ancillae Balae filii. Tamen h. l. numerus 70 (75) omnino ad "Gen. 46 nos revocat. Ergo utrumque elenchum Gen. 35 et 46 noster auctor norat, alterum compendio repetit. Cur repetat, rationem assignat Km. elohistae verbosum dicendi genus. Dicas novum ordiri narrationis caput, in qua duodecim tribus constanter nominentur; imo novum librum. Quodsi enim continuam cum libro Genesis narrationem auctor sacer producere volebat, inscribere hanc pericopen debebat « Hae sunf generationes filiorum Israel ». Cur vero numeri 70 rursum habetur mentio ? Quo et impleri iam coepta exhibeatur Dei de multiplicando patriarcharum semine promissio, et incrementum v. 7 clarius celebretur a tam exiguis initiis profectum (Sylv.).
1:6
v. 6 « Quo mortuo et universis fratribus ejus omnique cognatione illa », seu potius generatione (cf. Iud. 2,10),
1:7
v. 1 « filii Israel creverunt et quasi germinantes multiplicati sunt , ac roborati nimis imple- / verunt terram » Gessen. Cumulatis expressionibus praeoccupat quasi s. auctor recentiorum de numero Israelitarum Aegypto egredientium cavillos (H. A. Harper : The Bible and modern discoveries, London 1890 p. 77). Cum Heór. versum 6 versui 7 non subordinet sed coordinet, incrementum v. 7 non obtinuit tantum post, sed imprimis ante exstinctam illam generationem. Cf. Gen. 4,97 (Sylv.). Arg. — Hebraei a regibus Pastoribus benigne habiti vitaque pastorum viventes, cum numeris ac robore crevissent et extremam Aegypti provinciam Asiam versus obtinerent, novo regi Pastorum inimico invidiam movere. Ne igitur Pastoribus forte redituris socios se 1ungerent, eorum permultos a gregibus suis (cf. 9,4) abstractos ad angariam adegit primum duarum urbium exstruendarum, dein laterum etiam eoquendorum agrorumque irrigandorum. Quo et laboribus opprimerentur, et ad generandum essent ineptiores, et abinvicem separarentur, ne unus essent populus.
1:8
v. 8 « Surrexit. [interea| rez novus super Aegyptum, qui ignorabat loseph ». Rex novus non est mere rex alius (LXX), sed rex « ex alia familia » (/os.), ex alia dynastia (Tost.). Non dicitur immediate successisse e1, qui Iosephum exaltaverat; imo neque dicitur e nova dynastia exstitisse primus. Sacer textus eos duos pharaones novit solos, qui gentis electae fatis admiscebantur, reliquos ignorat : illorum alter priori comparatus exstitit novus. Porro cum e monumentis cum auctoribus antiquis collatis sciamus , Hebraeos sub regibus Pastoribus Aegyptum esse ingressos, sub dynastia Thebaea egressos, regem hunc novum non immerito Thebaeis aecensebimus. Is non norat loseph : nomen fortasse et acta audierat; sed uti Pharaonem, cui loseph servierat, usurpatorem reputabat ideoque sine dubio ejus nomen et imagines e monumentis delebat , ita principem eius ministrum Ioseph ignorabat, leges ab illo latas repudiabat (CAa/d.), ejus contribules aversabatur.
1:9
v. 9. « Et ait ad populum suum : Ecce populus filiorum Israel multus, et fortior nobis est ». Vox nobts iungatur cum fortior; non necessario item eum ultus. Verba per hyperbolen dicta putat Calm.; Dillm. illud 2o5?s intelligit non ut sonet « quam nos », sed « pro nobis » : fortior est, quam nos prudenter ferre possumus. Optime Ebers, Gosen p. 7^ Pharaonem ait loqui non de tota Aegypto, sed de sola regione Gessen, in qua reapse Hebraei numeris praevaluerint.
1:10
v. 10 « Venite, sapienter opprimamus eum », Hebr. astutos nos ezhibeamus quoad eum, « ne forte multiplicetur et, s ingruerit contra nos bellum , addatur inimicis nostris, ezpugnatisque nobis egrediatur de terra. ». Non sequitur Pharaonem novisse Ioseph vaticinium, Hebraeos quondam Aegypto esse egressuros (Bonfr.), sed reges Aegypti nitebantur advenas in Aegypto retinere ad servitium, et transfugas reducere.
1:11
v. 14 « Praeposuit itaque eis magistros operum », seu angariae , mo, pro quo Sam. mw2; vertuntque Chald. Syr., nescio cur, v2 malus, — « ut affligerent eos oneribus ». « Quibus non tam utilitatem propriam intendebat rex, quam filiorum Israel debilitationem , ut cum essent laboribus fatigati, non liberet eis generationi vacare sicque desinerent crescere » (S5/v.) Cf. v. 12. — « Aedificaveruntque urbes tabernaculorum Pharaoni, Phithom et RHamesses ». PY Tum seuHa Tum, quod nomen sonat « habitaculum Dei Tum », caput erat provinciae Thuku vel Thaket i. e. Socoth (Ex. 12,37); demonstravitque E. Naville (The store-city of Pithom and the route of the Exodus , London 1885) fuisse eo loco, ubi Romanorum tempore Heroopolis seu Ero Castra, nunc Tell el Maskhutah, inter Tell el Kebir et lacum Timsah. Cum in monumentis ib. praeter nomen Ramessis II insculptum reperiatur nomen regium nullum, hinc plurimum confirmatur opinio communis oppressorem Hebraeorum exstitisse Ramessen lI. Ramesses urbs Ex. 1,11 erat fortasse 1n pago Ramesses, qui Gen. 47,6.11 videtur fuisse pars terrae Gessen, eratque statio a pago Socoth (Ex. 19,37) diversa atque in interiore regionis parte sita. Is autem pagus Ramesses, unde profecti sunt Hebraei,e tota plagarum aegyptiarum narratione colligitur non ita longe abfuisse a Pharaonis Ramessis IL sede. Is plurimum morabatur in Taniseu Zoan, eam urbem plurimis aedificiis ornavit et amplificavit, ut urbis etiam nomen aliquod esset Pa Ramesses, 1. e. Ramessis urbs (Ebers l. c. p. 500). Cumque tandem Ps. 77 (18), 12.43 affirmentur Moysis portenta effecta esse « in campo Taneos », reapse veri simillimum est Ramessen Ex. 1,11 eandem esse atque Tanin. Pharao primum Hebraeis in urbe Phithom exstruenda usus, postea eosdem urbi regni capiti amplificandae adhibuit. Cf. Ps. Jon. « Tanis et Pelusium » (!) et, quoad aliorum placita D?/[m., Ebers. n'2D5 "Ww iam explanabat Chald. promptuaria, eadem voce atque Gen. 41,56, usus ; cuiusdam nominis esse affine : Ebers p. 521 sq. — Videtur ipsa illa aedificia in Teli el Maskhutah Naville reperisse, ita solida ut etiam expressioni LX X zóAetz o4 vpác om- tenuibus arenati stratis ligatorum, latitudinis 1: 8-2: 7 m., eximia cura constructos. Quibus concluduntur camerae plures quadratae, ab invicem separatae, quae non ali usui videntur inserviisse, quam ut essent promptuaria, quibus reconderetur frumentum pro exercitibus desertum traiecturis, pro « caravanis » et viatoribus Syriam petentibus.
1:12
v. 19 « Quantoque opprimebant eos, tanto magis multiplicabantur et crescebant ». Duritiae effectus providente Deo exstitit omnino contrarius eius, quem Aegyptii intendebant.
1:13
v. 13 « Oderantque filios Israel Aegyptii ». Hebr. : frangebantur animis a facte filiorum. Israel. Quinam potissimum affectus ea animorum confractione exprimitur? Vulg. idem verbum Num. 22,3 vertit « pertimuissent », Is. 7,16 « detestaris ». LXX Aq. « taedium » exprimunt, Chald. Syr. « angustias »; qui omnes affectus « fracto » animo congruunt, non item « odium ». Qui modo putaverant Hebraeos callide opprimi posse, Aegyptii iam « livore et dolore afficiebantur » (Calm.), saero veluti horrore numinis cuiusdam Hebraeis faventis. « Et a//ligebant illudentes eis ». Hebr. et servire faciebant 423, i. e. dure (Chald. Syr.), durius quam ante. Proximus divinae protectionis effectus fuere horror ille saeviorque oppressio.
1:14
v. 14 « Atque ad. amaritudinem perducebant vitam eorum operibus duris luti et lateris », — sat pulchram alliterationem habet Vulg.; argilla (Heór.) lateribus conficiendis insumebatur — « omnique famulatu, quo in terrae operibus premebantur ». Sed Hebr. : in operibus gravibus in argilla et lateribus , et tn omnibus operibus in agris (cf. Deut. 11,10), erat autem agrorum in Aegypto irrigatio labor gravissimus (Kn.); cum (Malv., Calm.) omnibus operibus eorum seu praeter (Feld) omnia opera eorum , quae faciebant per eos dure. Ultima vox eadem est atque extrema v. 13 vox et ad idem angariae genus refertur, aedificationem sc. promptuariorum. Cum in hac Hebraeorum numeros usque augeri viderent Aegyptii, duplicem aliam angariam addidere laterum faciendorum et agrorum curandorum. Quodsi ita interpreteris particulam ns, plana habetur constructio, neque ulla manet ratio supremi incisi diverso auctori assignandi. Eiusmodi porro angariae in monumentis Aegyptiorum identidem depictae conspiciuntur. Cf. etiam Jos.
1:15
v. 9. 15. 22. v. 15 « Dixit autem rex Aegypti obstetricibus Hebraeorum », seu accuratius Hebraearwum , secundum Masor. autem Aebraeis : expressio aneeps, quae vel eas designat obstetrices, quae Hebraeas in partu iuvabant, licet ipsae Hebraeae fortasse non essent, vel obstetrices Hebraeas, quae utique Hebraeas potissimum aut unice iuvabant. « Quarum wuna vocabatur Sephora, altera Phua ». Nomina secus non recurrunt in scriptura; non sunt necessario hebraea, sed fortasse aegyptia origine, et in Hebraeorum oribus in formam quasi hebraeam redacta. Ex quibus , cuius nationis eae mulieres fuerint, haud edocemur. Vig., Bible II. 234 in comparationem adducit nomina aegyptiaca Schepmau et Pue. Hebraeas putabat Aug. (Contra mendacium cap. 17; M. 11. 541); rationemque suggerit Malv. aegyptiis non fuisse usuras mulieres hebraeas. Sed verius aegyptias pronuntiant los., Men. aliique : cf. earum v. 19 verba. Cur duas tantum iubet rex? Has obstetricum quodammodo principes fuisse, aliqui tenent, monente tamen Cai. : « Non solita est inter Obstetrices praesidentia ». Duae utique obstetrices tot Hebraearum partibus haud erant pares. Haec narratio sane ab ipso Moyse tradi coepta est; ipse narrabat quae matrem narrantem audierat; haec non omnes obstetrices notas habuit, sed duarum ' tradidit nomina. Alias etiam fortasse allocutus est rex. Neque necessarium est supponere eum multas tentasse : cum paucarum experimento comperit, se per obstetrices rem tuto perficere non posse, decrevit universali lata lege intenta exsequi. Narratio sua se simplicitate commendat. Illud mD*aNn^ os pna versiones euphemistice reddunt. Quid praecise nomen sonet ignorari perspicies, si legeris quae Dillm, habet. Unum audi Sylv. : « Pro quibus in Hebraeo est: et videbitis super sellas (?); hoc est, in vulva seu in ostiis vulvae, quae pueri sedes est. Non erat Pharaonis intentio, ut proles aliquanto tempore servaretur viva et postea interficeretur; sed callida obstetricum vaftritie volebat in ipso partus momento necari; et quidem ita latenter, ut vel casu vel ex partus difficultate putarent accidere, et non per industriam fieri ». — Notat Harper 1. c. p. 91 sq., haud raro ab ipsis earum regionum nomadibus interfici filias recens natas : Pharaonis itaque ars atrox quidem erat, sed non inaudita. Reservabat ipse filias futuras ancillas et stirpis non hebraeae matres. « sages femmes ». Sed nv est vivus, vivax, vegetus : Ps. Ion. vv, aliqua versio graeca apud Field $y:2ívcoct», concordantque Aq. «ox43«c et Theod. &ocyovcücw, quae voces eas videntur designare mulieres, quae ipsae nulla adiuvante partus edant — « et, priusquam ventamus ad eas, pariunt ». Veritatem exaggeravere obstelrices, non omnia sunt ementitae. Mulieres in oriente, imprimis Arabes, saepe nulla adiuvante facillime pariunt. Cf. Calm. et Kn. Obstetrices non esse locutas veri. absimilia inde quoque inferas, quod rex eis « crediderit » (Tost.) ne-: que poenam inflixerit.
Arg. — E contextu colligitur, non obstantibus tam gravibus angariis Hebraeorum numeros crevisse; quare novum opprimendorum consilium iniit impius rex. Primum obstetricibus persuadere conatus est, ut pueros Hebraeorum in ipsa nativitate interimerent; dein publica lege lata eosdem aquis suffocari praecepit. Cum tot alloqui Dei populum suum iamiam defensuri conferre liceat triplex persecutoris alloquium
1:20
v. 20 « Bene ergo fecit Deus obstetricibus; et crevit populus confortatusque est nimis ». Nondum aperte Pharao vitas Hebraeorum attentaverat, tamen omnes eius fraudes effectu misere caruerunt.
1:21
v. 91 « Et quia timuerunt obstetrices Deum, aedificavit eis domos »,1. e. amplam eis concessit posteritatem ; hie enim expressionis sensus est, cf. Deut. 25,9; Ruth. 4,11 etc. Versus utique distinctius enuntiat illud, quod prior v. 20 pars affirmaverat : non ideo necessario alius affirmandus seriptor. Potuit illud sapienter iterari, quod in historia populi electi summi erat momenti : eos, qui Hebraeos contra oppressores iuvarent, nullum incurrere damnum, sed a Deo protegi et praemia ferre. Potuit in quibusdam manuscriptis sententia obliterari, ut iam solus sensus, non verba discernerentur; dein ex aliis manuscriptis sententia integra transeribi, ut iam utramque lectionem uterque textus obtinuerit. Neoterici unicam norunt omnium criticarum difficultatum solutionem diversos auctores, forficem et gluten. Adverte v. 21 intime connecti cum
1:22
v. 17. v. 29 « Praecepit ergo Pharao omni populo suo », tam Aegyptüs, qui potissimo nomine sw essent, quam Hebraeis, uti colligitur 2,3, « d?cens : Quidquid masculini sexus natum fuerit » Hebraeis (Sam. LXX Chald.), « in fhumen proiicite ; quidquid feminini, reservate ». « Cernens se prioribus dolis ad Hebraeorum extinctionem non proficere, ad apertam et publicam infantum necem eradum faeit » (Sy/v.).
1:1
BIBBIA - Poliglotta di Walton, Londra 1637. Ex. 1, 1-15. Roma, esemplare del Pont. …
EZECHIELE (EBR. JĒḤEZQĒL «DIO È FORTE» O «DIO FORTIFICA»)
… Gerusalemme, che gli si era ribellata; deportò in Babilonia il re Ioachim, la regina madre, la corte, 7000 tra i più influenti, 1000 operai, parecchie altre persone; spogliò il tempio degli arredi più preziosi (II Reg. 24, 14.16). E. fu tra i deportati (Ex. 1, 1-3).
1:5
… liberare »), anzi è molto comune l'uso di néphēš invece del pronome personale o riflessivo (la mia néphēš muore « io muoio », Num. 23, 10; Gionata ama David come la sua néphēš, « come se stesso »). Designa pure l'uomo come individuo, persona (70 néphēš, Ex. 1, 5), specialmente nella formula giuridica néphēš hī (« se qualcuno »).
1:8
MOSÈ (MŌŠEH, ΜΩ[Θ]ΣΗ͂Σ, VOLG. MOYSES, ANTICA LATINA MOSES)
… e DBs, II, col. 916), nella prima metà del sec. xv a. C., o tra la fine del sec. xiv e l'inizio del sec. xiii, quando l'« oppressione » raggiunse la fase acuta, con l'impiego degli Israeliti come schiavi in immense costruzioni intraprese dai faraoni (Ex. 1, 8-14; cf. 5, 10-23), accompagnata dalla xenofobia, che provocò la feroce disposizione, a più riprese rincrudita, secondo la quale si dovevano sopprimere i neonati maschi ebrei (ibid. …
RAMSES (« RÂ' LO HA GENERATO ») II
Secondo molti esegeti R. II si identifica con il «re nuovo» che iniziò l'oppressione degli Israeliti esuli in Egitto (Ex. 1, 8-22) e la cui figlia introdusse Mosè alla sua corte (ibid. 2, 9-10); avrebbe lui fatto costruire dagli Ebrei le città di R. (Pr-R'misso) e Phithom ([v.]; ibid. 1, 11-14). Morto lui «dopo …
1:10
… Di esso si trovano tracce presso i popoli più antichi, come i Babilonesi (legge di Hammurabi) e i Greci. È controverso se gli Ebrei abbiano conosciuto e praticato l'a.; i testi biblici di solito addotti (Gen. 48, 12-20; Ex. 1, 10; Esth. 2, 7b) non sono conclusivi. …
1:11
… In tali costruzioni e ricostruzioni il re si sarebbe servito anche di operai stranieri a fra l'altro della tribù ebraica di Gessen, discesa da Giacobbe e colà accolta al tempo degli Hyksos; la Bibbia (Ex. 1, 11) dichiara esplicitamente che gli Ebrei, sotto un re che ormai non era più mentore dei benefici di Giuseppe, sorvegliati da implacabili soprattanti, furono costretti ad erigere «la …
… Secondo Ex. 1, 11 un re egiziano, presumibilmente Ramses II, avrebbe fatto costruire questa città ad uso di magazzino, insieme con altra, dagli Ebrei stanziati in Egitto; Erodoto (II, 158) la ricorderebbe …
RAMSES (« RÂ' LO HA GENERATO ») II
Secondo molti esegeti R. II si identifica con il «re nuovo» che iniziò l'oppressione degli Israeliti esuli in Egitto (Ex. 1, 8-22) e la cui figlia introdusse Mosè alla sua corte (ibid. 2, 9-10); avrebbe lui fatto costruire dagli Ebrei le città di R. (Pr-R'misso) e Phithom ([v.]; ibid. 1, 11-14). Morto lui «dopo molto tempo» (ibid. 2, 23), il suo successore Merneptah (v.) sarebbe il faraone dell'esodo (v.), contro il quale Mosè esegui la missione divina di liberare Israele …
1:14
… Il che avvenne (Ex. 1,14) sotto la guida di Mosê (v.), esposto a morte sul Nilo per ordine di un fa-
… Per il suo colore biondo-rossastro essa richiamava alla memoria quel fango, con il quale gli Israeliti nella terra d'Egitto erano costretti a preparare i mattoni (Ex. 1, 14). Era abitudine che il capo della famiglia nella cena pasquale intingesse in questa composta azimi ed erbe amare e le porgesse ai commensali. …
MERNEPTAH (« L'AMATO DA PTAH »)
Una lunga tradizione, che risale a Champollion Figeac, al Lepsius, al Brugsch, al Mariette e al Maspero, e ha tuttora seguaci convinti, fa di lui il Faraone dell'Esodo (Ex. 1, 14), non senza opposizioni (v. EGITTO).
… Le erbe amare ricordano le sofferenze subite in Egitto; un impasto di mele, noci ecc. (v. HAROSETH) ricorda i mattoni fabbricati in Egitto (Ex. 1, 14). Le quattro coppe di vino per ciascuno dei commensali si spiegano come allusione alle quattro espressioni per « liberare, salvare » che ricorrono nel sacro testo. …
1:15
… (8, 1), dal Targum dello Pseudo-Ionathan In Ex. 1, 15; 7, 11; Num. 22, 22 (li dice figli di Balaam).
… Le levatrici egiziane (Ex. 1, 15 sgg.), il profeta Elia (III Reg., 17 sgg.), Tobia (2, 9); i Maccabei (I Mach. 1, 65-67; 2, 19-26; II Mach. 6, 23-26) si trovarono di fronte a l. ingiuste e rifiutarono di osservarle. …
MOSÈ (MŌŠEH, ΜΩ[Θ]ΣΗ͂Σ, VOLG. MOYSES, ANTICA LATINA MOSES)
… Israeliti come schiavi in immense costruzioni intraprese dai faraoni (Ex. 1, 8-14; cf. 5, 10-23), accompagnata dalla xenofobia, che provocò la feroce disposizione, a più riprese rincrudita, secondo la quale si dovevano sopprimere i neonati maschi ebrei (ibid. 1, 15-22). Da questa situazione è determinato il primo avvenimento della vita di M., figlio di Amram, della tribù di Levi. …
… Una delle ostetriche ebree, a cui il Faraone ordinò di sopprimere i neonati maschi israeliti (Ex. 1, 15).
1:17
… Nella Bibbia 'On è citata cinque volte: dapprima in Gen. 41, 45-50 e 46, 20 come patria del suocero di Giuseppe, in Ex. 1, 17 come una delle città costruite dagli Israeliti su ordine del Faraone.
1:22
… sempre presente nella vita del paese: lo sogna il faraone nella Genesi (41, 1-3), quando vede salire dal fiume le sette vacche grasse e poi le sette magre della predizione; al fiume ordina il faraone che si gettino tutti i maschi neonati degli Ebrei (Ex. 1, 22); e fra i giunchi della riva è deposto Mosè e poi ritrovato e salvato dalla figlia del faraone, che era scesa a bagnarsi nelle acque (ibid. 2, 3-6).
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.