The people murmuring againe in Raphidim for want of drinck, our Lord giueth them water out of arock. 8. Amalech fighteth with them And Moyseslifting vp his hand in prayer, Israel ouercometh, otherwise Amalech pr••a•leth.
1Then all the multitude of the children of Israel setting forward from the desert of Sin, by their mansions, according to the word of the Lord, encamped in Raphidim, where there was no water for the people to drink.Partì di poi tutta la moltitudine de' figliuoli d'Israele dal deserto di Sin, e fatte le loro fermate secondo gli ordini del Signore, posero gli alloggiamenti a Raphidim, dove non ebbe il popolo acqua da bere.THERFORE al the multitude of the children of Israel setting forward from the desert Sin, by their mansions, according to the word of our Lord, camped in Raphidim, where there was no water for the people to drinke.Igitur profecta omnis multitudo filiorum Israël de deserto Sin per mansiones suas, juxta sermonem Domini, castrametati sunt in Raphidim, ubi non erat aqua ad bibendum populo. 2And they chode with Moses, and said: Give us water, that we may drink. And Moses answered them: Why chide you with me? Wherefore do you tempt the Lord?E levatosi a romore contro Mosè, disse: Dacci acqua da bere. Rispose loro Mosè: Perché mormorate contro di me? Perché tentate voi il Signore?Who chiding against Moyses, said: Geue vs water, that we may drinke To whom Moyses answered: Why chide you against me? Wherfore doe you tempt our Lord?Qui jurgatus contra Moysen, ait: Da nobis aquam, ut bibamus. Quibus respondit Moyses: Quid jurgamini contra me ? cur tentatis Dominum ? 3So the people were thirsty there for want of water, and murmured against Moses, saying: Why didst thou make us go forth out of Egypt, to kill us and our children, and our beasts with thirst?Pativa adunque in quel luogo il popolo per la sete mancando l'acqua, e mormorò contro Mosè, dicendo: Perché ci hai tu fatti uscire dall'Egitto a far perire di sete noi, e i nostri figliuoli, e i giumenti?The people therfore was thirstie there for lacke of water, and murmured against Moyses, saying: Why didst thou make vs goe forth out of Aegypt, to kil vs, and our children, and our beastes with thirst.Sitivit ergo ibi populus præ aquæ penuria, et murmuravit contra Moysen, dicens: Cur fecisti nos exire de Ægypto, ut occideres nos, et liberos nostros, ac jumenta siti ? 4And Moses cried to the Lord, saying: What shall I do to this people? Yet a little more and they will stone me.Ma Mosè alzò la voce al Signore, dicendo: Che farò io di questo popolo? non andrà molto, che ei mi lapiderà.And Moyses cried to our Lord, saying: What shal I doe to this people? Yet a litle while, and they wil stone me.Clamavit autem Moyses ad Dominum, dicens: Quid faciam populo huic ? adhuc paululum, et lapidabit me.
5And the Lord said to Moses: Go before the people, and take with thee of the ancients of Israel: and take in thy hand the rod wherewith thou didst strike the river, and go.E il Signore disse a Mosè: Fatti incontro al popolo, e prendi teco de' seniori d'Israele: e prendi nella tua mano la verga, con cui percuotesti il fiume, e va'.And our Lord said to Moyses: Goe before the people, and take with thee of the ancients of Israel: and the rodde wherwith thou didst strike the riuer, take in thy hand, and goe.Et ait Dominus ad Moysen: Antecede populum, et sume tecum de senioribus Israël: et virgam qua percussisti fluvium, tolle in manu tua, et vade. 6Behold I will stand there before thee, upon the rock Horeb, and thou shalt strike the rock, and water shall come out of it that the people may drink. Moses did so before the ancients of Israel:Ecco che starò ivi dinanzi a te sopra la pietra di Horeb: e tu percuoterai la pietra, e ne scaturirà l'acqua, affinché il popolo beva. Così fece Mosè in presenza de' seniori d'Israele:Behold I wil stand there before thee, vpon the rocke Horeb: and thou shalt strike the rocke, and water shal goe out therof, that the people may drinke. Moyses did so before the ancientes of Israel:En ego stabo ibi coram te, supra petram Horeb: percutiesque petram, et exibit ex ea aqua, ut bibat populus. Fecit Moyses ita coram senioribus Israël: 7And he called the name of that place Temptation, because of the chiding of the children of Israel, and for that they tempted the Lord, saying: Is the Lord amongst us or not?E pose a quel luogo il nome di Tentazione a causa della mormorazione de' figliuoli d'Israele, e perché eglino tentaron il Signore, dicendo: È egli con noi il Signore, o non è?and he called the name of that place, Temptation, because of the chiding of the children of Israel, and for that they tempted our Lord, saying: Is the Lord amongst vs or not?et vocavit nomen loci illius, Tentatio, propter jurgium filiorum Israël, et quia tentaverunt Dominum, dicentes: Estne Dominus in nobis, an non ? 8And Amalec came, and fought against Israel in Raphidim.Ma gli Amaleciti vennero a dar battaglia ad Israele in Raphidim.And Amalec came, and fought against Israel in Raphidim.Venit autem Amalec, et pugnabat contra Israël in Raphidim. 9And Moses said to Josue: Choose out men; and go out and fight against Amalec: tomorrow I will stand on the top of the hill, having the rod of God in my hand.E disse Mosè a Giosuè: Fa' una scelta di uomini, e va' a combattere contro gli Amaleciti: domane io starò sulla cima del monte, tenendo la verga di Dio nella mia mano.And Moyses sayd to Iosue: Choose out men: and goe forth and fight against Amalec: to morow I wil stand in the toppe of the hil, hauing the rodde of God in my hand.Dixitque Moyses ad Josue: Elige viros: et egressus, pugna contra Amalec: cras ego stabo in vertice collis, habens virgam Dei in manu mea.
10Josue did as Moses had spoken, and he fought against Amalec; but Moses, and Aaron, and Hur, went up upon the top of the hill.Fece Giosuè quello che Mosè avea detto, e attaccò la zuffa con Amalec: e Mosè, ed Aronne, ed Hur salirono sulla vetta del monte.Iosue did as Moyses had spoken, and he fought against Amalec: but Moyses and Aaron and Hur went vp vpon the toppe of the hil.Fecit Josue ut locutus erat Moyses, et pugnavit contra Amalec: Moyses autem et Aaron et Hur ascenderunt super verticem collis. 11And when Moses lifted up his hands, Israel overcame; but if he let them down a little, Amalec overcame.E quando Mosè alzava le mani, Israele vinceva: ma se egli alcun poco abbassava le mani, Amalec era vincente.And when Moyses lifted vp his hands, Israel ouercame: but if he did lette them downe a little, Amalec ouercame.Cumque levaret Moyses manus, vincebat Israël: sin autem paululum remisisset, superabat Amalec. 12And Moses’s hands were heavy: so they took a stone, and put under him, and he sat on it: and Aaron and Hur stayed up his hands on both sides. And it came to pass, that his hands were not weary until sunset.E Mosè avea stanche le braccia: presa adunque una pietra gliela poser sotto, ed ei vi si mise a sedere: e Aronne e Hur sostenevano a lui le braccia dall'una e dall'altra parte. Donde avvenne, che le sue braccia ressero immote fino al tramontar del sole.And the handes of Moyses were heauie: therfore they tooke a stone, and putte vnder him, wherupon he sate: and Aaron and Hur staied vp his handes on both sides. And it came to passe that his handes were not wearie vntil sunne sette.Manus autem Moysi erant graves: sumentes igitur lapidem, posuerunt subter eum, in quo sedit: Aaron autem et Hur sustentabant manus ejus ex utraque parte. Et factum est ut manus illius non lassarentur usque ad occasum solis. 13And Josue put Amalec and his people to flight, by the edge of the sword.E Giosuè sbaragliò Amalec, e mise a fil di spada il suo esercito.And Iosue put Amalec to flight, & his people by the edge of the sword.Fugavitque Josue Amalec, et populum ejus in ore gladii. 14And the Lord said to Moses: Write this for a memorial in a book, and deliver it to the ears of Josue; for I will destroy the memory of Amalec from under heaven.E il Signore disse a Mosè: Scrivi questa cosa per memoria in un libro, e falla sapere a Giosuè; perocché io cancellerò sotto del cielo la memoria di Amalec.And our Lord said to Moyses: Write this for a monument in a booke, & deliuer it to the eares of Iosue: for I wil destroy the memorie of Amalec from vnder heauen.Dixit autem Dominus ad Moysen: Scribe hoc ob monimentum in libro, et trade auribus Josue: delebo enim memoriam Amalec sub cælo.
15And Moses built an altar; and called the name thereof, The Lord, my exaltation, saying:E Mosè edificò un altare, a cui impose questo nome: Il Signore mia esaltazione, e disse:And Moyses builded an Altar: and called the name therof, Our Lord my exaltation, saying:Ædificavitque Moyses altare: et vocavit nomen ejus, Dominus exaltatio mea, dicens: 16Because the hand of the throne of the Lord, and the war of the Lord shall be against Amalec, from generation to generation.La mano del Signore dal soglio di lui sarà stesa, e farà guerra contro Amalec per tutte le generazioni.Because the hand of our Lords throne, and the warre of our Lord shal be against Amalec, from generation vnto generation.Quia manus solii Domini, et bellum Domini erit contra Amalec, a generatione in generationem.
17:1
Year of the World 2513.
17:2
Haydock
Chode, quarrelled and murmured. (Haydock)
Tempt, requiring a miracle, ver. 7.
17:6
Usher
Before thee, ready to grant thy request at Horeb, a rock to the west of Sinai, and a figure of Jesus Christ, according to St. Paul; who says, (1 Corinthians 10:4,) that the spiritual rock followed the Hebrews. Some say a part of the real rock was carried in a chariot. (St. Chrysostom) Others, that the rivulet of waters accompanied them till it fell into the sea near Asiengaber. (Usher.)
17:7
Temptation. Massa and Meriba "quarrel," as the Hebrew reads.
17:8
17:9
Josue, who was before called Osee, or Ausem, was the son of Nun. From the victory obtained over the Amalecites, he was ever after called Josue, Jehosuah, or Jesus, "Saviour." He attached himself to Moses, and is styled his servant, as Patroclus and Merione are called servants of Achilles and of Idomen, by Homer; though they were men of high birth.
Hand, to defend the cause of the Hebrews by a miracle, if it be requisite.
17:10
Hur, grandfather of Beseleel, (1 Paralipomenon 2:19,) grandson of Esron by Caleb.
17:11
Challoner
And when Moses lifted up his hands. Here Moses was a figure of Christ on the cross, by whose power and mediation we overcome our spiritual enemies. (Challoner)
Calmet
Hands, forming the sign of the cross, as the fathers observe, in the posture of a suppliant. St. Jerome says, the people fasted also till the evening. (contra Jos. ii.) (Calmet)
Worthington
If heretics deride the priests of God, standing with their hands extended at the altar, let them reflect on Moses, and on Jesus Christ, who, lifting up his hands, blessed his disciples; and hence learn, that such ceremonies are not vain. (Worthington)
17:14
Haydock
Of Josue, and of all who shall govern after him, that they may remember to execute my decree of extermination, against these cruel Amalecites, who have first dared to oppose the progress of my dejected people. (Haydock)
Calmet
Moses mentions, that they particularly attacked the feeble and stragglers, (Deuteronomy 25:18,) though their army was very formidable, Judith 4:13. Saul received an express order to destroy this nation; and he made such havoc among them, that they never rose again to any importance, and were confounded with the Idumeans, 1 Kings 15:3. (Calmet)
17:15
Haydock
Exaltation. He has given me the victory. He has supported my hands on high, holding the rod as a standard. (Haydock)
17:16
Le Clerc
Hand of the throne. The Lord hath lifted up his hand, and sworn on his throne, that war, etc., (Chaldean) or the hand of Amalec hath attacked the throne (Israel, the inheritance) of the Lord; therefore shall he pursue them for ever. The Septuagint have followed a different reading, "because with a secret hand the Lord will fight; and some suggest, that instead of ces, throne, we should read nos, signal, or standard." Since the hand has attacked the standard of the Lord, the war of the Lord is against Amalec. (Le Clerc.)
Calmet
Or "the Lord has taken his standard into his hand to destroy the Amalecites for ever." (Chateillon.) (Calmet)
17:11
If this ceremonie of holding vp his handes was of such importance in the law of nature, why do Heretikes deride the same, and the like in the Catholique Church? VVheras also our Sauiour lifting vp his hands blessed his disciples. Luc. 24 S Damascen also teacheth (li 4. c. 12 Oxthox.) that this exten•ion of his handes prefigured the Crosse of Christ. And now it representeth the same.
17:4
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. A Commentary on the Acts of the Apostles 10
… Call upon Him as Stephen did; “Lord,” he said, “lay not this sin to their charge.” ( ch. vii. 59 .) Call upon Him as did the wife of Elkanah, with tears and sobs, and prayers. ( 1 Sam. i. 10 .) I prevent you not, rather I earnestly exhort you to it. Call upon him as Moses called upon Him, yea, cried, interceding for those
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 1
… For by none of these things can it be dissolved; seeing it is not composed out of them. Neither time, nor length of journey, nor ill usage, nor being evil spoken of, nor anger, nor insult, nor any other thing, make inroads upon it, nor have the power of dissolving it. And that thou mayest know this Moses was stoned, and yet he made entreaty for them. (
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 82.3
… sky, earth, and sea alike obeyed his commands: yet he is spoken of as “very meek above all the men which were” at that time “upon the face of the earth.” He maintained his forty-years’ supremacy because he tempered the insolence of office with gentleness and meekness. When he was being stoned by the people he made intercession for them;
17:6
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Oration Concerning Simeon and Anna On the Day that They Met in the Temple 1
… That bush which could not be touched, which beforehand shadowed forth thy figure endowed with divine majesty, bare God without being consumed, who manifested Himself to the prophet just so far as He willed to be seen. Then, again, that hard and rugged rock,
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 7.21.5
5. And the river which flows by the city has sometimes seemed drier than the waterless desert, and more parched than that in which Israel, as they passed through it, so suffered for thirst, that they cried out against Moses, and the water flowed for them from the steep rock,
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 18.14
… Moses, I say, for whom the sea was divided, and manna rained down, and the rock poured out a fountain,
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 45
… If thou doest this, and comest out of Egypt thus, I know well that thou shalt be guided by the pillar of fire and cloud by night and day. The wilderness shall be tamed for thee, and the Sea divided; Pharaoh shall be drowned; bread shall be rained down: the rock shall become a fountain;
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Mysteries 9
… Jordan being turned back, returned, contrary to nature, to the source of its stream. Is it not clear that the nature of the waves of the sea and of the river stream was changed? The people of the fathers thirsted, Moses touched the rock, and water flowed out of the rock.
sant'Ambrogio † 397 d.C. Selections from the Letters of St. Ambrose 63.24
28. Lastly, Elijah, whom the Lord was training to the perfection of virtue, found at his head a cake and a cruse of water; and then fasted in the strength of that food forty days and forty nights. Our fathers, when they passed across the sea on foot,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 91.2
… But we are answered, that others also have done works which even He did not, and which no other man has done. For who else save Moses smote the Egyptians with so many and mighty plagues, as when He led the people through the parted waters of the sea, when he obtained manna for them from heaven in their hunger, and water from the rock in their thirst?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 81.21
21. …“And He fed them of the fat of wheat, and from the rock with honey He satisfied them” ( ver. 16 ). In the wilderness from the rock He brought forth water,
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.15
The Master Christ made the remains of the saints to be fountains of salvation to us, pouring forth manifold blessings and abounding in oil of sweet fragrance: and let no one disbelieve this . For if water burst in the desert from the steep and solid rock at God’s will
17:8
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 10
… except it was that there, where the name of the Lord Jesus was the theme of speech—destined as He was to enter the lists one day singly against the devil—the figure of the cross was also necessary, (that figure) through which Jesus was to win the victory?
Tertulliano † 220 d.C. On Fasting 10
In Exodus, was not that position of Moses, battling against Amalek by prayers, maintained as it was perseveringly even till “sunset,” a “late Station?”
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 91
… For know, my beloved son, that Amalek has been destroyed root and branch and that the trophy of the cross has been set up on the hill of Rephidim.
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 2.10
… But the second writing of the tables could not be effected without fasting. What was lost by drunkenness was regained by abstinence, a proof that by fasting we can return to paradise, whence, though fulness, we have been expelled. In
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 4.15
… unless either his secret snares be avoided by going another way, or if he rage openly by means of a sinful people (which Amalek, being interpreted, means), and forbid by fighting the passage to the land of promise, he be overcome by the cross of the Lord, which is prefigured by the holding out of the hands of Moses.
17:9
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Three Books of Testimonies Against the Jews 2.22
… and the hands of Moses were made steady even to the setting of the sun. And Jesus routed Amalek and all his people. And the Lord said unto Moses, Write this, that it may be a memorial in a book, and tell it unto the ears of Jesus, that I may utterly destroy the memory of Amalek from under heaven.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 22.5
… or how the first prophet Hosea got children from a prostitute, and, what is worse, it is said that this disgraceful conduct was enjoined by God; or how Moses committed murder, and plundered Egypt, and waged wars, and commanded, or himself perpetrated, many cruelties.
17:10
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 45
… The wilderness shall be tamed for thee, and the Sea divided; Pharaoh shall be drowned; bread shall be rained down: the rock shall become a fountain; Amalek shall be conquered, not with arms alone, but with the hostile hand of the righteous forming both prayers and the invincible trophy of the Cross;
17:11
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 4.33.1
… the one, indeed, in which He became a man subject to stripes, and knowing what it is to bear infirmity, and sat upon the foal of an ass, and was a stone rejected by the builders, and was led as a sheep to the slaughter, and by the stretching forth of His hands destroyed Amalek;
Tertulliano † 220 d.C. On Prayer 14
Albeit Israel washed daily all his limbs over, yet is he never clean. His hands , at all events, are ever unclean, eternally dyed with the blood of the prophets, and of the Lord Himself; and on that account, as being hereditary culprits from their privity to their fathers’ crimes, they do not dare even to raise them unto the Lord,
san Tascio Cecilio Cipriano † 258 d.C. Exhortation to Martyrdom, Addressed to Fortunatus 8
… And Jesus routed Amalek and all his people. And the Lord said unto Moses, Write this, and let it be a memorial in a book, and tell it in the ears of Jesus; because in destroying I will destroy the remembrance of Amalek from under heaven.”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 2.88
88. For my own warfare, however, I am at a loss what course to pursue, what alliance, what word of wisdom, what grace to devise, with what panoply to arm myself, against the wiles of the wicked one. What Moses is to conquer him by stretching out his hands upon the mount,
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 3.1.2
… who, when he stood at ease, was fighting, nay, not merely fighting but triumphing over enemies whom he had not come near. So much was he at ease, that others held up his hands; yet he was no less active than others, for he with his hands at ease was overcoming the enemy, whom they that were in the battle could not conquer.
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 60.17
… Still when Hezekiah repented, one hundred and eighty-five thousand Assyrians were destroyed in one night by a single angel. When Jehosaphat sang the praises of the Lord, the Lord gave His worshipper the victory. Again when Moses fought against Amalek, it was not with the sword but with prayer that he prevailed.
17:12
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 1.14
… By faith he cast the wood into the bitter waters and they became sweet. By faith he brought down manna and satisfied his people. By faith he spread out his hands and conquered Amalek, as is written:— His hands continued in faith till the setting of the sun.
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 12.2
… For I pass over Nadab and Abihu, lest the allusion be ill-omened: and Moses during his lifetime appoints Joshua in his stead, as lawgiver and general over those who were pressing on to the land of promise? The office of Aaron and Hur, supporting the hands of Moses on the mount where Amalek was warred down
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 14
[4.] See how the type was “given by Moses,” but the “Truth came by Jesus Christ.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 44.8
… We see them: they are very strong, and we are without strength. Where is that might of Thine? Where Thy “right hand,” and Thy power? Where the sea dried up, and the Egyptian pursuers overwhelmed with the waves? Where Amalek’s resistance subdued by the sign of the Cross?
17:13
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 128
The patriarch Abraham won a victory in his old age. The great Moses was now an old man when, so long as he stretched out his hands in prayer, he vanquished Amalek.
17:14
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 12
… This name then being given him when he sent him to spy out the land, he said, “Take a book into thy hands, and write what the Lord declares, that the Son of God will in the last days cut off from the roots all the house of Amalek.”
17:16
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.16.4
… “For before the child shall have knowledge to cry, Father or mother, He shall receive the power of Damascus, and the spoils of Samaria, against the king of the Assyrians;” declaring, in a mysterious manner indeed, but emphatically, that the Lord did fight with a hidden hand against Amalek.
17:1
1. PER MANSIONES SUAS. — Hebr. per suas profectiones vel itinera, id est, terminos itinerum, hoc est, mansiones sive stationes, quae in deserto universim fuerunt 42, eaeque omnes ordine recensentur Num. XXXIII; nam alioqui tota Exodo, Numeris (excepto capite XXXV) et Deuteronomio tantum numerantur quindecim mansiones: Mosi enim non fuit animus in historia sua eas omnes enumerare, sed eas tantum, quae aliquo casu vel re gesta fuerunt memorabiles. Sic omittit hic duas mansiones, scilicet nonam, quae fuit in Daphca, et decimam, quae fuit in Alus: nam undecima fuit in Raphidim, de qua hic sequitur; has ergo duas fuisse interjectas, easque hic omitti insinuat Moses, cum ait eos per mansiones suas venisse in Raphidim. JUXTA SERMONEM DOMINI. — Hebraice est, juxta os Domini, indicantis scilicet non voce sonora, sed motu columnae nubis, quando et quo movenda essent castra. Id patet Exodi cap. ult., in fine, et Numer. IX, 18, ubi Hebraei «ad imperium Domini,» vel, ut hebraice est, ad os Domini, profecti dicuntur, quia ad motum columnae proficiscebantur, uti ibidem explicatur. CASTRAMETATI SUNT IN RAPHIDIM. — Undecima haec mansio fuit juxta montem Sinai, in qua petra dedit aquas, et victus est Amalec: hic locus dictus quoque est Massa, id est tentatio, ex tentatione et murmure Hebraeorum, vers. 7.
17:2
2. Cur tentatis Dominum? — Cur diffisi de Dei protectione et ope, quam toties experti estis, rursum per miraculum discere vultis sitne Deus in vobis? ut patet vers. 7, q. d. Non murmurando, sed orando, et firmiter sperando in Deum, ab eo cum humilitate poscite aquas; nec dubitate quin ipse de more succurrat siti vestrae.
17:5
5. Sume virgam, qua percussisti fluvium, — per manum fratris tui Aaronis, cum fluvium Nilum vertit in sanguinem, cap. VII, vers. 30. Ita S. Augustinus, Quaest. LXIV. Alii per fluvium intelligunt mare Rubrum quod Moses virga sua divisit. Verum mare non est fluvius.
17:6
6. En ego stabo ibi coram te, supra petram Horeb. — «Stabo,» scilicet in columna nubis quam defigam supra petram Horeb, q. d. Ego ero praesens per columnam nubis, atque educam aquas ex petra Horeb, ut ex iis bibat populus sitiens, itaque cesset a murmure. Septuaginta vertunt: Ego sto priusquam tu, vel, antequam tu venias. Hebraeum enim לפניך lephaneca verti potest tam, ante te, quam, coram te, q. d. Antequam tu venias ad petram, ego jam ibi consisto paratus ad tuam opem, et ad miraculum, ut scilicet ex ea vobis aquam eliciam. Petram Horeb. — Horeb est Sinai; erat ergo petra haec in deserto Sinai, unde dicitur petra Horeb, vel Sinai; erat tamen eadem vicinior Raphidim, quam monti Sinai; nam in Raphidim haec contigerant, ut patet vers. sequenti: necdum enim pervenerant Hebraei ad montem Horeb, vel Sinai; eo pervenerant mansione seq., quae fuit duodecima: illa enim fuit in Sinai. ET EXIBIT EX EA AQUA. — Petram hanc adhuc perdurare, et assidue fundere aquas tradunt Cosmographi, inquit Abulensis, de quo plura Num. XX, vers. 8 et 11. Imo addit Abulensis in Num. cap. XX, Quaest. III, Arabiam ex hac aqua et petra Mosis perennante, factam esse habitabilem, cum antea ob nimiam siccitatem esset inhabitabilis. Idem censet Gaspar Sanchez in Isaiae cap. XLVIII, n. 28. Allegorice, petra est Christus, I Cor. X, 4; virga percutiens petram est crux, qua percussus Christus vulneratusque aquam, id est sanguinem, pro nobis dedit, et in Eucharistia omnibus bibendum reliquit. Ita Theodoretus. Et S. Ambrosius, lib. V De Sacramentis, cap. I: «Vide, ait, mysterium: Moses, hoc est Propheta; virga, hoc est verbum Dei: sacerdos vero Dei tangit petram, et fluit aqua, et bibit populus Dei, qui gratiam Dei consecutus est.» Secundo, Tertullianus, lib. De Baptismo, cap. IX, per aquam intelligit baptismum, cujus virtus manat ex cruce Christi. Tertio, Isidorus et Rupertus per aquam intelligunt gratiam et Spiritum Sanctum ejusque dona. Pulchre de hac petra mystica S. Bernardus, serm. 61 in Cant., ad illud Cant. II, Columba mea in foraminibus petrae, in cavernis maceriae: «Hoc, inquit, audit sponsa, quod in Christi vulneribus tota devotione versetur, et jugi meditatione demoretur in illis. Inde martyrii tolerantia, inde illi magna fiducia apud Deum; non est quod vereatur Martyr exsanguem nudamque levare ad eum faciem, cujus livore sanatus est: enimvero sua non sentiet vulnera, dum illius intuebitur. Stat Martyr tripudians, et triumphans, toto licet lacero corpore; et rimante latera ferro non modo fortiter, sed et alacriter sacrum e carne sua circumspicit ebullire cruorem. Ubi ergo tunc anima Martyris? nempe in tuto, nempe in petra, nempe in visceribus Jesu. In petra habitans, quid mirum, si in modum petrae duruerit? neque hoc facit stupor, sed amor; submittitur enim sensus, non amittitur; nec deest dolor, sed superatur, sed contemnitur. Ergo ex petra est Martyris fortitudo, jucunda non minus imperatori spectanti, quam militi triumphanti.» Idem Bernardus, serm. 66 inter parvos: «Quod, inquit, de ipso fonte virtutis (id est, de Spiritu Dei) hauriantur aquae praesidii in tormentis, ostendunt et illi tres pueri in fornacis aestuantis incendio positi, quibus ipsa flamma refriguit; et praecipue inclytus ille Martyr Vincentius, qui cum graviter torqueretur, non solum tolerasse, sed etiam tortorem suum constanter provocasse fertur, his verbis: Insurge, et toto malignitatis spiritu debacchare; videbis me Dei virtute plus posse, dum torqueor, quam possis ipse, qui torques.»
17:7
7. ET VOCAVIT NOMEN LOCI ILLIUS, TENTATIO. — Hebr. vocavit nomen loci illius, massa umeriba, id est tentatio et contentio, sive jurgium. Hujus ingratitudinis Hebraeorum pariter ac loci crebra est mentio in Scriptura, ostendens quantum ea Deo displicuerit, ut Deut. VI, 16, Ps. LXXVII, 15, Ps. XCVIII, 8, et Ps. CV, 14. Porro haec non est aqua contradictionis, de qua Num. XXXIII: illa enim post transitum Sinai in trigesima tertia mansione apud Cades fuit.
17:8
8. VENIT AUTEM AMALEC, ET PUGNABAT CONTRA ISRAEL IN RAPHIDIM. — Amalec, id est, Amalecitae, quorum rex, vel princeps dicebatur Amalec, quia prognatus erat ex Amalec filio Eliphaz, et nepote Esau, Genes. XXXVI, 16: sicut reges Aegypti dicti sunt Ptolemaei, a primo rege Ptolemaeo, Lagi filio. Amalecitarum regio fuit in deserto, ad meridiem Judaeae, trans Petram urbem euntibus Ailam, ait S. Hieronymus in Locis Hebraicis. Causa belli Amalec videtur fuisse antiquum et paternum odium Esau et posterorum ejus contra Jacob ejusque posteros, ob praerepta sibi suisque primogenita, et ob praereptam patris benedictionem. Timebant enim sibi Amalecitae a tanto exercitu Jacobaeorum, verebanturque ne jam impleretur illa benedictio, quam Jacob fratri suo Esau parenti ipsorum eripuerat, Genes. XXVII, 29. Videbant enim Jacobaeos cum tanta armatorum manu ad terram promissam tendere; occurrunt ergo illis, ut transitum eorum impediant, belloque rem decernant. Tropologice, Amalec hebraice idem est, quod populus lingens: hic primo occurrit Israeli, quia iis, qui ex carne et mundo ad Deum egrediuntur, primi hostes occurrunt carnis illecebrae et blandimenta; ab his enim primae oriuntur tentationes, cum quibus cominus cum Josue, id est cum Jesu Christo, ejus et Sanctorum abstinentiam et continentiam intuendo, atque cum eo reipsa carnem macerando, corporis castigatione et mortificatione pugnandum est; eminus vero oratione certandum est, quam sustineat montanus Aaron (Aaron hebraice montanum significat), id est Christus, et heros Hur, id est robur Spiritus Sancti. Ita Rupertus et S. Gregorius, lib. VI in lib. Reg. II.
17:11
11. CUMQUE LEVARET MOYSES MANUS, VINCEBAT ISRAEL: SIN AUTEM PAULULUM REMISISSET, SUPERABAT AMALEC. — Hoc symbolo significabat Deus, Hebraeis victoriam hanc non imbelli suorum turbae, sed Deo in coelis habitanti tribuendam esse: ideo enim in coelum manus porrigebat Moses, ut Deum victoriae datorem invocaret. «Stabat, ait S. Chrysostomus, homil. De Mose (si tamen is est auctor tam Latini sermonis), Moses in monte proximus jam coelo, jam vicinus sideribus. Et quanto eum sublimitas montis extulerat, tanto oratio Deo proximum exhibebat. Oratio in ultionem inimici dirigitur, cujus scelera jam interitum provocabant, etc. Quis enim justorum non orando pugnavit? Quis hostem non orando devicit? Orationibus Danieli visa panduntur, sopiuntur flammae, ferae hebescunt, cadunt hostes, inimici vincuntur. Licet colloqui cum Deo orando, licet cum eo fabulari cum velis, licet precibus mercari quod optas. Et quamvis vocem ejus audire non possis, tamen dum id quod petis accipis, colloqui tecum etsi non verbis, tamen beneficiis dignatur.» Secundo, voluit hoc symbolo Deus significare vim orationis; nam «oratio, inquit S. Augustinus, oranti est praesidium, Deo sacrificium, daemoni flagellum.» Elevatio enim manuum contentionem orationis, remissio manuum remissionem orationis adumbrabat. Et vero Moses vegetus et alacer elevans manus, cum iis pariter et mentem elevabat et intendebat in Deum: cum vero lassus et fessus remittebat manus, cum iis pariter remittebat animum et orationem. Cur orantes levent manus, septem causas assignavi I Tim. II, 8. Videtur autem Moses levasse et extendisse manus junctas, ita ut vola una alteram, qua virgam tenebat, complecteretur; nec enim virgam, utpote pastoritiam et grandem, unica manu tamdiu in altum elevatam tenere potuisset. Virga haec significabat crucem Christi: unde Patres docent Mosen hic crucis Jesu habitum et typum gessisse. Ita Tertullianus, lib. III Contra Marcionem, cap. XVIII; Cyrillus in Collecta, cap. XVI; Cyprianus, lib. II Testim. cap. XXI; Justinus, Contra Tryphonem, post medium; Prosper, I part. Praedic. cap. ult. Denique de hac oratione et victoria Mosis pulchram habet homiliam S. Chrysostomus, serm. De Mose, tom. I. Mosis exemplum secutus est S. Gregorius Thaumaturgus, Episcopus Neocaesareensis. Saeviente enim persecutione, ipse pro suis civibus et Martyribus cum tyranno depugnantibus oraturus, in montem cum diacono ascendit, ibique extensis manibus orarunt. Insecuti sunt eos persecutores, sed eos videntes non agnoverunt: putarunt enim se non duos homines, sed duas arbores videre. Testis est Nyssenus in ejus Vita, qui post haec subdit dicens: «Sicut Moses, cum procul abesset ab acie Amalecitarum, per orationem popularibus vires contra hostes injecit: ita ille (Gregorius) quasi animi oculis intueretur ea quae fiebant, divinum auxilium pro iis qui nomine fidei decertabant, invocabat.» Narrat deinde orationis fructum, ejusque illustre exemplum: «Cumque, inquit, aliquando Deum precaretur, repente angore percelli, et veluti sono quodam ad aures ejus pertingente, aures admovere videbatur: ac postquam ita multo tempore erectus et immotus permansisset, deinde quasi propositum spectaculum bonum eventum habuisset, ad statum pristinum rediit, et clara voce Deum pro victoria laudavit, dicens: Benedictus Deus, qui non dedit nos in praedam dentibus eorum. Cumque familiares rogarent quid vidisset, dixit magnam se in illa hora vidisse ruinam, diabolo ab adolescente quodam nobili, in certaminibus pro pietate susceptis devicto. Adjecit et nomen, Troadium eum nominans: et quod post multa tormenta, quae fortiter toleravisset, martyrii corona redimitus esset; obstupefactus his auditis diaconus, cum deinde in urbem perrexisset, rem prorsus eodem momento et modo, quo narraverat Gregorius, evenisse comperit.» Symbolice, Moses hic typus fuit vitae contemplativae, Josue activae: quodque haec ab illa dirigi, omnemque suam vim et energiam, ac victoriam contra passiones cunctosque hostes trahere et haurire debeat: sic enim Josue vires pugnandi et vincendi hausit ab oratione Mosis. In Vitis Patrum lib. VII, cap. XVIII, simile datur schema in duobus sanctis monachis, quorum unus erat Arsenius solitarius, taciturnus et contemplativus; alter Moses, familiaris, benignus et beneficus in omnes. Cumque quidam Deum rogaret, ut sibi revelaret uter esset sanctior et perfectior: «Ecce in exstasi duae illi naves per fluvium ostensae sunt, et in una quidem vidit Spiritum Sanctum cum silentio et requie, una cum Abbate Arsenio navigantem; in altera vero navi vidit Abbatem Mosem et angelos Dei, mel et favum in os, et in dentes ejus inserentes.»
17:12
12. MANUS AUTEM MOYSI ERANT GRAVES. — q. d. Manus Mosis utpote senescentis tum per se erant graves, tum extensione diuturna in altum lassatae degravabantur: ideo Mosen super lapidem sedere fecerunt, ejusque manus sustentarunt Aaron et Hur; non dubium, quin et hi cum Mose precante precati sint. Josephus hunc Hur tradit fuisse maritum Mariae sororis Mosis; sed Scriptura magis innuit Mariam virginem fuisse quam nuptam, ut dixi cap. XV, vers. 20. ET FACTUM EST UT MANUS ILLIUS NON LASSARENTUR USQUE AD OCCASUM SOLIS. — Hebraice est, fuit manibus ejus firmitas sive stabilitas, id est, ut Chaldaeus, fuerunt manus ejus firmiter extensae in oratione; quia, ut Septuaginta vertunt, fuerunt manus ejus sustentatae; scilicet ab Aaron et Hur. Symbolice Philo: «Hominis, inquit, mali actiones subventaneae levesque sunt; Mosis vero, id est sapientis, graves sunt et inconcussae, ideoque fulciuntur ab Arone, id est, a ratione, et ab Hur, id est, a lumine, hoc est a veritate; quasi dicat: Sapientis actiones fulciuntur ratione et veritate,» praesertim ea qua attente considerat res divinas et aeternas. Addit Philo, non natura, sed prodigio immissam fuisse manibus Mosis nunc levitatem, nunc gravitatem, additque: «Quoties, inquit, degravabantur manus Mosis, praevalebat hostilis acies, Deo significante; quod alterorum propria haereditas sit terra, mundi pars infirma; alterorum aether sacratissimus, et sicut in rerum universitate coelum est terra potius, sic etiam populum suum bello superaturum adversam aciem.» Denique concludit: «Cum igitur aliquantisper manus bilancis in morem, nunc sursum tollerentur, nunc deorsum vergerent, certareturque marte dubio; tandem repente velut pennas habentes pro digitis, sublatae volitabant per aerem manentes in sublimi, donec Hebraeis certa victoria contigit, hostibus internecione deletis.» Verum haec non satis consonant narrationi S. Scripturae, quae non miraculo, sed per Aaron et Hur manus Mosis sustentatas fuisse asserit.
17:13
13. FUGAVITQUE JOSUE AMALEC, ET POPULUM EJUS IN ORE GLADII. — Pro fugavit, hebr. est יחלוש iachalos, id est, debilitavit, dejecit, prostravit, profligavit, hos occidendo, illos in fugam agendo; inde enim חלוש chalus lassum, debilitatum, dejectum significat. Narrant, vel potius more suo fabulantur Judaei, Amalecitas incantationibus suis voluisse volare, itaque involare et irruere in castra Hebraeorum; sed Josue ostenso Dei nomine tetragrammato eos prostravisse. Josephus asserit plane incruentam Hebraeis fuisse hanc victoriam, nemine ex ipsis desiderato. Hic primum invenitur nomen Josue; unde cum hoc loco ex hac victoria, pro Hosee vocatum esse Josue, q. d. «Salvator populi,» censent Origenes, Lactantius et alii, de quo plura Numer. cap. XIII, vers. 17. In ore gladii. — Ita enim vertit noster Interpres ad Hebr. cap. XI, vers. 34: unde gladius biceps dicitur δίτομος, quasi habens duo ora, id est, duas acies, ad Hebraeos, cap. IV, vers. 12. Hinc quia acies gladii, utpote acutissima, quidquid percutit id penetrat, secat vel occidit, ideo cum in Scriptura dicitur: «Percussit eos in ore gladii,» communiter significatur, quod eos deleverit usque ad internecionem; sic enim et Galli de strage internecina dicunt: Il les a passés au fil de l'épée. Ita Vatablus. Secundo, «in ore gladii,» id est, in devoratione, vel consumptione gladii: unde Septuaginta vertunt ἐν φόνω μαχαίρας, in occisione gladii, ut sit duplex figura: prior, qua os ponitur metonymice pro comestione, quae ore fit; posterior, qua comestio animalis metaphorice tribuitur rei inanimae, scilicet gladio interimenti: sicut enim nos comedimus panem, ita bellum et gladius devorant homines. Unde Hebraei bellum vocant מלחמה milchama, id est comestionem, q. d. Fugavit Josue Amalec per occisionem gladii, sive gladio occidente hinc inde eum persequens. Tertio, Franciscus Ribera in Osee cap. X, num. 37: Os, inquit, in Scriptura saepe pro voluntate accipitur; sic metere in ore misericordiae, id est, metere ad voluntatem misericordiae, quantum vel misericordia voluerit, id est, metere largissime. Sic percutere in ore gladii, est omnes occidere, et nemini parcere, quod est, percutere quantum gladius percutere velit; quasi dicat: Percussit eos in ore (in voluntate gladii), id est, percussit eos ad satietatem, ad libitum, ad voluntatem, ad imperium gladii, tot percussit quot libuit gladio et gladiatori percutere.
17:14
14. SCRIBE HOC OB MONUMENTUM IN LIBRO, ET TRADE AURIBUS JOSUE. — q. d. Scribe in chronicis, et indica Josue, ut ipse sequentibus se populi ducibus et judicibus, et hi sequentibus indicent voluntatem et decretum Dei de peragenda vindicta, deque delendo Amalec, idque, donec surgat ille ipse dux, vel rex Saul, qui hanc vindictam reipsa exerceat; Josue enim destinatione Dei futurus erat successor Mosis, et dux populi: unde et hoc bello contra Amalec electus ipse dux, quasi praeludium futuri sui principatus dedit. Deinde indicare hoc Josue jubet Deus, ne subacta terra promissa, ipse foedera cum Amalecitis jungeret vel admitteret. DELEBO ENIM MEMORIAM AMALEC SUB COELO. — Hebraice est, delendo delebo, id est, funditus et omnino delebo, haec mihi sit fixa et certa voluntas, quam Samuel refricavit Sauli, I Reg. cap. XV, ubi Saul ob neglectam, et non plene impletam hanc Dei voluntatem, rejectus a Deo, regno et vita excidit. Quare perperam Judaei aliqui Saulem excusant per ignorantiam, eo quod Hebraeum זכר, si puncta camets ei substituantur, ut fiat zachar, significet masculum; si vero, segol, ut fiat zecher, significat memoriam: Amalec delendam et abolendam esse. Porro tulit Deus in Amalec tam severam sententiam, eo quod Amalecitae tam immani bello appetiissent innoxios vacillantesque Hebraeos, et in vocatione sua novitios, ut eos a Dei ductu in Chanaan sequendo absterrerent, quodque, ut dicitur Deuter. cap. XXV, vers. 18, extremos agminis lassos et fame laboreque confectos ceciderint. Ut hinc discamus quam gravis sit offensa Dei, teneros recentesque Dei asseclas ab ejus vocatione et sequela, puta a vera fide, vel Religione statuque perfectionis avertere; qua de re vide Hieronymum Platum, lib. III De Bono status religiosi, cap. XXXV.
17:15
15. AEDIFICAVITQUE MOYSES ALTARE, ET VOCAVIT NOMEN EJUS, DOMINUS EXALTATIO MEA. — Hebr. est, אדני נסי Adonai nissi, quod primo, Noster vertit Dominus (est) exaltatio mea. Secundo, verti potest, Dominus est vexillum meum, id est, Dominus fuit mihi loco vexilli, ipse signa victricia in hostem intulit. Unde Josephus ait Mosen hanc aram Deo victori posuisse, uti Romani ponebant Jovi victori. Tertio, verti potest, Dominus est signum, vel miraculum meum, quia miraculosam victoriam, totque alia miracula mihi contulit. Ita Chaldaeus. Hoc trophaeo omnem victoriae laudem Deo assignavit Moses; neque enim altare duntaxat sacrificii causa erexit, sed et trophaei, idque nomenclatura haec convincit. Calvinus omne imaginum et statuarum nomen, quasi mortis umbras et larvas perhorrescens, metuensque ne hinc telum pro imaginibus in ipsum torqueamus, altari inditum esse hoc nomen impudenter negat, contra S. Scripturae expressam fidem, quae altare hoc nomine vocatum esse asseverat, tanquam victoriae trophaeum; trophaeis enim et titulis proprie nomina imponuntur, et nomen hoc non nisi trophaeo convenire potest. Non enim, quod metuit Calvinus, Dei nomen hic altari communicatur quasi ipsum sit Deus; sed sensus est, quasi dicat: Altari hoc quasi trophaeo testor, hoc significo, quod Deus sit exaltatio mea, qui me hostibus Amalecitis superiorem fecit, ideoque illi, ut signo rei signatae do nomen, illudque voco: «Dominus exaltatio mea;» uti solemus de effigie Caesaris, aut Regis dicere: Iste est Caesar, hic est Rex, q. d. ista imago est Caesaris, haec Regis. Similes nuncupationes in Scriptura passim sunt obviae. Sic enim Isaac, Genes. cap. XXVI, vers. 20, puteum ab eventu vocavit Calumniam, et alium vers. 21, vocavit Latitudinem. Sic Gedeon, Judicum cap. VI, vers. 24, suum altare vocat «Domini pax.» Similia sunt I Regum cap. VII, vers. 12, II Reg. cap. XVIII, vers. 48. Nota hic victoriam in bellis a Deo pendere, esseque singulare donum Dei. Ita Judith caput Holophernis, quasi anathema, Deo victoriae auctori consecravit, Judith cap. XVI, vers. 23. Ita Jahaziel propheta, cum insignem victoriam Josaphat regi contra Moabitas esset pollicitus, subjecit: «Non eritis vos qui dimicabitis, sed tantummodo confidenter state, et videbitis auxilium Domini super vos; nolite timere. Cras egrediemini contra eos, et Dominus erit vobiscum,» II Paralip. cap. XX, vers. 17. Ita Judas Machabaeus, cum sui timerent, utpote pauci, animans eos ait: «Facile est concludi multos in manu paucorum; et non est differentia in conspectu Dei coeli, liberare in multis, et in paucis; quoniam non in multitudine exercitus victoria belli, sed de coelo fortitudo est,» I Machab. cap. III, vers. 17. Ita Trajanus dux belli missus a Valente Imperatore contra Barbaros, cum succubuisset, idque a Valente ignaviae argueretur, generose respondit: «Non ego, o Imperator, victus sum, sed tu ipse perdidisti victoriam, qui contra Deum aciem instruere non desinis, et ita ejus auxilium Barbaris concilias. Nam abs te oppugnatus, se illis adjungit. Atqui Deum sequitur victoria, et ad eos accedit quibus Deus se ducem praebet. Ita nosti quos viros Ecclesiis expuleris, et quibus eas tradideris?» Ita Theodoretus, lib. IV Hist. cap. XXIX. Ita Theodosius Imperator cum ei victoria de Joanne tyranno in ludis Circensibus renuntiaretur, ad populum vociferans: «Agite, inquit, ludicro hoc omisso in aedem hanc precatoriam eamus, et carmina gratiarum auctori victoriae concinnamus.» Dixit et fecit. Ita Nicephorus, lib. XIV, cap. VII. Ita Clotharius, rex Francorum, cum Chramno filio rebelli dimicaturus: «Respice, inquit, Domine, de coelo, et judica causam meam. Quia a filio injuste injurias patior. Respice, et juste judica, illudque impone judicium quod quondam inter Absalonem et patrem ejus Davidem posuisti.» Ergo praelio inito Chramnus a Clothario captus et occisus est. Ita Gregorius Turonensis, lib. IV, cap. XVI et XVII. Alfonsus, Aragonum rex, ad filium Ferdinandum, dum contra Florentinos in bellum euntem: «Noli, ait, o fili, tantum tuae, aut commilitonum audaciae tribuere, ut putes absque Dei auxilio victoriam ullam haberi posse. Victoria enim non hominum disciplinis aut industria paratur, sed Dei optimi maximi benignitate et arbitrio: Deum igitur cole, et tibi concilia: quod si quando eum tibi iratum suspicaberis, cave contendas; et quidquid ab eo tibi accidisse videbitur, boni consule, et patientia ac poenitentia eum placa.» Ita Panormitanus in ejus Vita.
17:16
16. DICENS: QUIA MANUS SOLII DOMINI, ET BELLUM DOMINI ERIT CONTRA AMALEC A GENERATIONE IN GENERATIONEM. — Hebr. est, quia manus super solium Domini est, id est, quia extendit Deus manum super solium suum, hoc est, extensione manus super solium suum juravit, et, id est quod, bellum ipsi et Hebraeis contra Amalec erit aeternum, hoc est, quamdiu Amalec superstes erit, q. d. Erit Hebraeis cum Amalec ἄσπονδος πόλεμος, id est, bellum irreconciliabile et internecinum. Nota primo, to quia non est causale, sed encliticum; respondet enim Hebraeo כי ki, quod saepe redundat. Unde Vatablus vertit, et dixit: Sublata manu per solium Dei juro. Moses enim hic altari nomen indidit simulque juravit bellum aeternum cum Amalec: sunt enim haec disparata, nec unum est causa alterius. Secundo, manus haec jurantis est vel Mosis, ut vult Vatablus, vel potius Dei: Noster enim vertit, «manus solii Domini;» idem clarius habet Chaldaeus et Septuaginta. Tertio, to et vocula est non copulantis, sed confirmantis, et materiam juramenti designantis, significans, quod, quia. Hinc pulchre Chaldaeus vertit: Cum juramento dictum est hoc a facie terribili, cujus majestas est super solium gloriae, ut committatur praelium a facie Domini contra viros domus Amalec, ut consumat eos a generationibus saeculi. Septuaginta manum super solium interpretantur manum occultam, vel potius, ut alii legunt, excelsam: sic enim habent, ὅτι ἐν χειρὶ κουφαίᾳ (Eugubinus legit κορυφαίᾳ, id est excelsa, et hoc magis respondet Hebraeo) πολεμεῖ Κύριος, id est, quia in manu occulta et excelsa praeliatur Dominus, quasi manus Dei in solio ejus licet abscondita, excelsa tamen operetur. Quaeres, cur olim et etiamnum juretur manu sublata in coelum? Respondeo: Quia hoc ritu testamur Deum in coelis, quasi in solio suo residentem. Secundo, quia hoc ritu significamus quod sicut stant et perdurant coeli, sic firma erit res quam juramento promittimus. Sic ergo jurat hic Deus per thronum suum, quasi per rem sempiternam et immutabilem. Ita docent Hebraei. Hinc S. Augustinus, lib. XXII Contra Faustum, cap. LXXIV, Mosen contra Fausti calumnias defendit, convicitque contra eum (et contra nostros Anabaptistas et enthusiastas), fidelibus bellum esse licitum, eo quod illud Domini voluntate Moses susceperit, dicaturque hic bellum Domini fore contra Amalec in aeternum. Tropologice, dicamus et nos tanquam resoluti milites Christi: Bellum Domini mihi erit, id est, bellum contra Amalec, id est, contra carnem et mundum in aeternum: hoc enim est bellum Domini, quod scilicet Dominus nobis imperat, quodque ipse per nos gerit. Cogita illud S. Francisci: Modica hic voluptas: sed postea poena immensa. Modicus hic labor: sed postea gloria aeterna. Elige. Multorum vocatio, paucorum electio, omnium retributio. Aeternitatem cogita.
17:1
v. 4 « Igitur profecta omnis multitudo filiorum Israel de deserto Stn per mansiones suas » — « peritinera sua » (Vat.), cf. Gen. 13,3 et, si compares Num. 33,12 sq., commode hic indicari fateberis (Ca1.) stationes Daphca et Alus — « tuzta sermonem Domini » , — qui apte h. l. intelligi potest columna nubis, nam « sermo Dei vocatur omne signum, quo Deus voluntatem suam manifestat » (Sylv.) — « castrametati sunt in. Raphidim, ubi non. erat aqua ad. bibendum populo ».
17:2
v. 9 « Qui iurgatus contra Moysen ait : Da nobis aquam , ut bibamus. Quibus respondit Moyses : Quid iurgamini contra me? cur tentatis Dominum? » Querelae vestrae non tam in me diriguntur, quam in ipsum Deum. « Quare Deum provocatis ad iracundiam, et cur diffisi de divino favore et auxilio, quod toties estis experti, rursum vultis per experientiam cognoscere, an Deus in vobis sit, cum deberetis non murmurando, sed orando et firmiter sperando ad Deum recurrere? » (Sylv.).
17:3
v. 3 « Sitivit ergo ibt populus prae aquae penuria, et murmuravit contra Moysen dicens : Cur fecisti nos exire de Aegypto, ut occideres nos et liberos nostros ac tumenta sità2 »
17:4
v. & « Clamavit autem. Moyses ad. Dominum dicens :. Quid faciam. populo huic? » « Quomodo potero satisfacere petitioni eius? » (Tost.). Fortasse melius generatim : Quid faciam respectu populi huius, imprimis ut me ab eius importunitate defendam? « AdAuc paululum, et lapidabit me » petunt, lapidabunt me » (Tost.).
17:5
v. 5 « Et ait Dominus ad Moysen : Antecede populum » , — Hebr. : transi ante faciem populi, quod insensus, quem exprimunt Vw/g. LXX : praecede populum, soc. versus toritatis testes futuros miraculi (Tost.); « et virgam, qua percussisti fluvium » Nilum (7,17. 20), « tolle àin manu tua, et vade ». « Virga, quae tantum flumen in sanguinem transformavit virtute divina, quomodo non poterat elicere aquam ex hac petra? » (Proc.). Post transitum Maris Rubri non scribitur adhibuisse eam vzrgam Moyses, nisi gitur, virgam tum non iam in Moysis manibus fuisse, sed asservatam esse coram Iahve, i. e. in sanctuario (cf. Ex. 17,33). Videtur ea solis favor, quique plenam et Moysis et populi mereretur fiduciam, ut hac virga rursum post exodum permitteretur uti Moyses.
17:6
v. 6 « En ego stabo ibi coram te supra petram » in « Horeb ». Cf. quae dicebamus ad 3,1. « Non solus et destitutus eris : ego adero » (Proc.). « Percutiesque petram, et exibit ex ea, aqua, ut bibat populus ». Pro ut reliqui e£. Sed. fortasse feliciter vertit Vulg. estque in textu illud, quod suggerit Tosí., effluxuram esse aquam tantam, quanta pro populo eregibusque requireretur. Non dicit textus natum esse fontem perennem, neque locus Hesy el Khattatin nunc fontem habet. Potuere Amalecitae impetum differre, quoad Hebraei siti exhausti et pugnae impares ad ipsum fere oasis limen pervenissent : at Deus hostium fefellit astutiam, suosque ibidem miraculoso haustu refecit. « Fecit Moyses ita coram senioribus Israel »,
17:7
v. 1 « et vocavit nomen. loci illius Tentatio » et. Turgium, « propter iurgium. filiorum Israel, et quia tentaverunt Dominum dicentes : Estne Dominus tn nobis, an non? » Duplici loci nomini 3*3" nD5 praeludunt verba v. 2 3*3 et yon. Sed cur duplici una occasione nomine unus locus appellatur? Adverte, Num. 20 narrari eventus omnino similes, imponique fonti cuidam nomen item n23'w2. Potuit ea similitudo ratio esse, ut h. l. praeter nomen 7nD23 irreperet etiam nomen na"'w23: maxime cum verbum 3*4 tam v. ? quam v. 7 legatur.
17:8
v. 8 « Venit autem Amalec et pugnabat contra Israel in Raphidim ». De Amalec diximus ad Gen. 15,7; 36,12. Cf. etiam 1 Reg. 27,8; Num. 13,29 515,43. 45. Accuratius hanc pugnam describit Deut. 25,17 sq. : « Memento, quae fecerit tibi Amalec 1n via, quando egrediebaris ex Aegypto : quomodo occurrerit tibi et extremos agminis tui, qui lassi residebant, ceciderit, quando tu eras fame et labore confectus, et non timuerit Deum ». Ergo Amalecitae latronum instar, non iusto proelio aggressi primum fuerant Israelitas; unde perspicitur, quomodo potuerit v. 9 Moyses diem proelii ipse determinare : cras. Proelium sc. tum obtinuit, quando Iosue cum viris lectis Amalecitas in locis inaccessis aggressus est. Quod autem habetur Iudith 4,13, Amelecitas etiam fisos esse « eurribus suis », verba sunt Eliachim auctoris non inspirati desuntque apud LXX. Amalecitas tum usos esse curribus improbabile apparet cum e natura locorum curribus perquam iniqua, tum ex iis omnibus, quae de tribuum deserti moribus ex Aegyptiorum monumentis novimus : curribus eae carebant.
Arg. — Mox Amalecitas adorti Hebraei fundunt, Moyse in vertice collis manus cum virga attollente. Perpetuas Hebraeis in Amalecitas inimicitias Deus indicit, Moyses vero altari erecto certaminis locum consecrat. i
17:9
v. 9 « Dixitque Moyses ad Iosue - Elige » nobis « viros, et egressus pugna contra Amalec : cras » — sed hanc vocem aptius fortasse LXX Syr. ad praecedentia trahunt — « ego stabo in vertice collis, habens virgam Dei in manu mea ». Differentia vocum nz23 et (v. 6) *s potius suggerit, hunc collem alium esse a petra Horeb; narratio suggerit fuisse collem, unde Moyses et Hur satis probabiliter Ios. (Antiq. III. 6) eundem esse pronuntiat atque avum Beseleel artificis, filium Caleb, filii Hesron, filii Phares, filii Iuda : Ex. 31,2; 35,30; 38,22; 1 Par. 2,19. 50; 4,1. 4; 2 Par. 1,5. Quo iure eundem maritum fecerit Mariae, sororis Moysis, nescimus : quod si admittas, habebis Moysi adstantes viros duos prae ceteris illi maxime necessarios, fratrem et generum. Alius vir nominis Hur habetur 2 Esdr. 3,9; itemque rex Madianitarum Num. 31,8; Ios. 13,21. — Natales cur reticeantur Iosue et Hur, cf. quae suggerebamus p. 37 sq. « Filius Nun » vocatur Iosue primum 33,11 post interemptos sacerdotes pristini ordinis. Hur 31,2; 38,22 simpliciter dicitur « de tribu Iuda ». Neuter suae tribus princeps erat, sed Iosue scribitur Elisamae nepos, qui ipse princeps erat tribus Ephraim (Num. 1,10) : vir ille senior videtur consiliis tribus praefuisse, dum iunior tribui praeibat ad pugnam (Ex. 17,9 sqq.). Hur originem duxisse scribitur ab Hesron, nepote Iudae; non tamen ab Hesronis filio natu maiore Ram, cuius nepos Nahasson (Num. 1,7) erat princeps tribus Iuda, sed ab Hesronis filio minore Caleb (1 Par. 2,5 sqq.).
17:11
v. 14 « Cumque levaret Moyses manus », — solus Hebr. : manum — « vincebat Israel; sin autem |paululum)] remisisset, superabat Amalec ».
17:12
v. 19 « Manus autem Moysi erant graves », factae sunt graves : quis enim integro die manus extentas servet? « Sumentes igitur lapidem posuerunt subter eum, in quo sedit; Aaron autem et Hur sustentabant manus eius ex utraque parte. Et factum est, ut manus illius non lassarentur usque ad occasum solis ».
17:13
v. 43 « Fugavitque Iosue Amalec, et populum etus in ore », in acie « gladii ».
17:14
v. 4 « Dixit autem Dominus ad Moysen : Scribe hoc 0b monumentum », « in memoriam » (Bonfr.), « in libro et trade auribus Iosue : delebo [enim| memoriam Amoaálec sub coelo ». Scribendam censet Ca?. rem gestam, tradendam auribus Iosue divinam de delendis Amalecitis comminationem ; rem gestam enim, inquit, Iosue oppido norat neque erat, cur ei narraretur. Melius Bonfr. censet, utrumque verbum ad unam referri comminationem. Liber articulo caret apud LXX, articulum habet apud Masor. : secundum hos iam exsistebat liber aliquis, puta Liber Iustorum; secundum illos generale datur scribendi mandatum. Ceterum ex verbis probabili coniectura inferimus, consuevisse iam tum apud Hebraeos aliqua scriptis mandari. Neque id mirum, quod Aegyptii, Babylonii pluresque Asiae anterioris eius aevi populi tam: multa nobis scripta reliquerint.
17:15
v. 15 « Aedificavitque Moyses altare », et sine dubio sacrificium in illo obtulit, « e£ vocavit nomen eius : Dominus Exaltatio mea, dicens » :
17:16
v. 16 « Quia manus solii Domini, et bellum Domini erit conlra Amalec , a generatione in generationem ». 'Di minm significationem habet attollendi, a qua legitime derivantur exal- EX. 17,16. | 183 tatio (Vulg.; cf. LXX «x8 l) , imo miraculum (Chald.), et. vexillum, res sc. quae attollitur. Cum vero in toto hoc contextu (cf. 15,25; 16,4; 17,2. 7 et sequentia) nDJ usurpetur sensu attollendo examinare, probare, tentare, erit is sensus etiam h. 1. retinendus : ergo Dominus Probatio mea. Potestque probatio vel active accipi: Deus, qui me probavit penuria cibi et potus hostiumque incursu, et qui probatum salvavit; vel passive : Deus, qui probavit me, sed probatum non est oblitus, sed. tandem hostibus. eripuit. — Prior v. 16 pars obscura : n'*D2 ovy "1 '2; secunda clara esto mor TY poca nn an». Illud n^*' ignorant Sam. LXX Syr. et fortasse Chald.; tamen pro D2 legit Sam. ND2, significatione eadem; et LXX iv yet xpogata potest revocari ad n'"^p» "2. Ergo 5"! ut nomen Dei verius supprimitur, ov e contra retinetur, cum soli LXX illud ignorent. Sed quid sibi vult manus super solium? Explieant Targ. de Deo iuramentum praestante admota throno suo manu : inusitatus iurandi ritus et iniqua constructio. Adverte nostram sententiam probabilius aliquam continere nominis "Di n'"" explieationem, et prius membrum fortasse parallele se habere ad secundum : desiderabis igitur in illa aliquod radicis D31 vestigrum, quod illico comparebit, si D2 corruptum supponas e D23 (Cler.), literis 2 et 1in antiquis characteribus simillimis inter se. Ergo *D3 9?V 3! "2, quia manus super tentantem me. Tentans hic est Amalec, quo Deus tamquam instrumento utitur ad tentandum Israel; et manus intelligitur manus Dei. Quod illico explicat alterum membrum parallelum : et pugna. Iahve contra Amalec in perpetuum. Hoc igitur decretum futurae exterminationis altaris nomine includitur, hoc Moyses scriptis con- signare iubetur. 3. lethronis acta in. Raphidim Ex. 18. . . Quae hoe capite narrantur de lIethro, post 7Tos/. censebat Cam. legi loco non suo, sed proprie inserenda esse Num. 10, inter v. 10 et 11. Quem secuti sunt recentiores plures. Rationem affert primam , acta haec esse 18,5 in castris « iuxta montem Dei », qui alius non sit nisi Sinai : igitur àcta esse non in Raphidim, sed in sequente statione. Respondemus, e 3,1 constare Iethro incoluisse non ita longe a « monte De1 Horeb » facileque intelligi, eum tum Moysen adiisse, quandois proxime ad eius sedes accessisset; sed in Raphidim 17,6 erat « petra Horeb », e qua elicuit Moyses aquam. Ergo obvia est conclusio, unum esse locum, qui modo « mons Dei », modo « mons Dei Horeb », modo « petra Horeb » audiat, atque hinc cap. 18 narrata spectare ad stationem Raphidim. — At nonne Deut. 1,9. 10. 15 dicit Moyses, se iam castra moturum e Sinai instituisse principes etc., quod est ipsum consilium, quod Ex. 18 et lethro dedisse et Moyses exsecutus esse narratur? Respondeo, etsi concedatur de eodem agi facto, at verba Deut. 1,9 « Dixique vobis illo . in tempore » ostendere, res ibi non referri ordine stricte chronologico. — Urget Calm., Num. 10,29 sqq. Moysen iamiam a monte Sinai recessurum, habuisse Iobab seu Iethro secum in castris. Respondeo, cum lethro prope Horeb incoleret, potuit sane plus quam semel generum ibidem degentem invisere. At nonne Ex. 18,16 meminit Moyses « praeceptorum et legum Dei »? Recole, quae dicebamus ad Ex. 15,95. Urget DilIm., iudicum illud institutum non potuisse perfici brevi illo tempore, quo Hebraei in Raphidim substitere. At potuit ibidem inchoari. Cf. quae dicebamus in Introd. p. 13. Arg. — lethro Moysen generum adit, partim ut prope suas sedes cum numeroso exercitu transeuntem salutet atque propitiet (cf. Gen. 154,18), partim ut viro tot divinis favoribus honorato uxorem reconciliet filiosque tradat. Edoctus a Moyse omnia Iahve magnalia, in Iahve laudes prorumpit Iethro Deumque sacrificio gratiarum actionis honorat. Sephora quoque in plenam gratiam recipitur. . Cap. XVIII
17:1
RAPHIDIM. - Stazione campale degli Israeliti, nel loro itinerario dal Mar Rosso al Sinai, situata fra la steppa di Sin ed il Sinai (Ex. 17, 1), dopo le tappe di Daphea ed Alus (Num. 33, 12-13), celebre per la sorgente che Mosè vi fece scaturire dalla roccia di Horeb (Ex. 17, 1-7) e per la vittoria riportata sugli Amaleciti, …
1. Deserto (ebr. Sin) attraversato dagli Israeliti nel loro itinerario da Elim e dal Mar Rosso a Raphidim (v.) e al Sinai (Ex. 16, 1; 17, 1; Num. 33, 11).
… Tra l'altro vi si parla di una solenne libazione, forse allusiva al miracolo della roccia del deserto (Ex. 17, 1-7), di cui non si hanno che probabili indizi nel Vecchio Testamento (I Sam. 7, 6 ecc.): durante la cerimonia si cantava il testo di Isaia sulle « acque di salvezza » (Is. 12, 3). A questo …
17:4
AMALECITI (EBR. AMALEQ; VOLGATA [COI SETTANTA] AMALEC E AMALECITES)
… tempi antichissimi (mē-'ōlām) da Sur sino al paese d'Egitto ». E mentre gli Idumei dovevano essere risparmiati dagli Ebrei (cf. Deut. 2, 4-8), gli A. sottostavano al herem (v.), erano cioè votati alla distruzione e la guerra contro essi era santa (Ex. 17, 4. 16; Deut. 25, 19; I Sam. 15).
17:5
FONTE, MIRACOLO della. - Il miracolo operato da Mosè nel deserto è stato rappresentato ben presto nella primitiva arte cristiana funeraria; il patriarca percuote la roccia di Horeb e da essa sgorga l'acqua che disseta il popolo di Israele (Ex. 17, 5). Già s. Paolo insegna che Petra autem erat Christus (I Cor. 10, 4).
17:6
HOREB (EBR. HŌRĒB, «SICCITÀ», «DESOLAZIONE»)
… (Mal. 4, 4); l'adorazione del vitello d'oro (Ps. 105[106], 19; Deut. 9, 8 sgg.); il lungo soggiorno degli Israeliti appena usciti dall'Egitto e il punto di partenza per Cadesbarne (Deut. 1, 2, 19, ecc.); ivi Mosè fece scaturire le acque da una roccia (Ex. 17, 6) e vi si rifugiò il profeta Elia (I Reg. 19, 8).
MOSÈ (MŌŠEH, ΜΩ[Θ]ΣΗ͂Σ, VOLG. MOYSES, ANTICA LATINA MOSES)
Mosè - Gli Ebrei si dissetano con l'acqua sgorgata dalla roccia (Ex. 17, 6). Miniatura del pontificale di Landolfo I di Benevento (937-84).
17:8
… Per punire le razzie e le uccisioni da lui commesse a danno di Israele, Dio ordinò di sterminare gli Amaleciti (v.), che da secoli combattevano gli Israeliti, dopo aver sbarrato loro la via di Canaan (Ex. 17, 8-16). Per ordine di Samuele, che gli parlò in nome del Signore, Saul decretò l'anàtema o hērem contro i nemici, votò cioè alla morte uomini e bestie; ma poi trasgredì il comando divino, …
AMALECITI (EBR. AMALEQ; VOLGATA [COI SETTANTA] AMALEC E AMALECITES)
… Cades, percossero tutto il territorio degli A. » (Gen. 14, 7). Ai tempi dell'esodo dall'Egitto, in Raphidim (v.), a nord-ovest del Sinai, gli Ebrei, assaliti da orde di A. predoni, li vinsero dopo aspra battaglia in grazia della preghiera di Mosè (Ex. 17, 8-16). L'anno seguente, quando, contro il divieto di Mosè, gli Israeliti vollero attraversare il territorio degli A. per entrare direttamente da Cades in Palestina, gli A. con i Cananei …
ARONNE (EBR. 'AHĀRĀN, DI ETIMOLOGIA INCERTA)
… In Raphidim, sostenne con Hur le braccia di Mosè in preghiera, fino alla piena sconfitta degli Amaleciti (Ex. 17, 8-16); ebbe sul Çebel Mûsâ la visione grandiosa di Dio (Ex. 24, 10). Salendo sul Sinai, Mosè lasciò ad A. e a Hur l'incarico di risolvere le difficoltà che fossero sorte nel popolo (Ex. …
in relazione con le supplici mani alzate di Mosè (Ex. 17, 8-16); lo stesso peccato originale è indice della solidarietà di tutti gli uomini con Adamo, giacché in lui tutti peccarono (Rom. 5, 12).
… Questo è il caso di Ex. 17, 14; 24, 4; 34, 27; Num. 33, 2; Deut., 31, 9, 24, per i rispettivi passi (Ex. 17, 8-13; 20-23; ecc.), in particolare il «Cantico» (Deut. 31, 22).
… di Sin ed il Sinai (Ex. 17, 1), dopo le tappe di Daphea ed Alus (Num. 33, 12-13), celebre per la sorgente che Mosè vi fece scaturire dalla roccia di Horeb (Ex. 17, 1-7) e per la vittoria riportata sugli Amaleciti, in cui rifulse il valore di Giosuè (ibid. 17, 8-16).
17:9
Già durante la traversata del deserto era stato scelto come suo « ministro » (Ex. 24, 13) da Mosè, che si servì di lui per incarichi di particolare fiducia, come la guerra contro gli Amaleciti, mentre Mosè pregava sul monte (Ex. 17, 9-13), e l'esplorazione di Canaan (Num. 13); lo condusse con sé sul Sinai quando ricevette le Tavole della Legge (Ex. 24, 13) e lo ebbe sempre affezionato (Num. 11, 29; 14, 6 sgg.). …
17:11
… Ciò è provato dai paragoni usati dai Padri (con l'uccello in volo, la nave, le lettere T e Φ) e soprattutto dai tipi del Vecchio Testamento applicati dai Padri: Gen. 47, 14-19, Giacobbe benedice Ephraim e Manasse con le braccia incrociate; Ex. 17, 11, Mosè prega con le mani alzate per il popolo combattente; Is. 65, 2, « ho esteso le mie mani ». In Eph. 3, 18, i Padri trovano le quattro dimensioni della C.
ORANTE. - Gli antichi cristiani hanno adottato per pregare gli stessi gesti usati dai pagani (Cicerone, Fam. 7, 5; Virgilio, Aen., II, 687 sg.; Apuleio, De mundo, 33) e dal popolo ebraico (Ex. 17, 11; Lam. 3, 41).
17:14
… prova dell'i. del Vecchio Testamento è fornita dai titoli con cui i libri vengono designati, cioè di « santi », « sacri » (II Mach. 12, 9; II Mach. 8, 23), « libro del Signore » (Is. 34, 16), oppure semplicemente « libro » o « Scrittura » (Dan. 9, 2; Ex. 17, 14 ecc.).
MOSÈ (MŌŠEH, ΜΩ[Θ]ΣΗ͂Σ, VOLG. MOYSES, ANTICA LATINA MOSES)
… fin da quel tempo in Israele di mettere in scritto notizie di fatti accaduti; ed è notevole che, accanto all'ordine: «Scrivi questo in ricordo nel libro («qualsiasi scrittura da tenere per memoria») si dica subito: «E mettilo nelle orecchie di Giosuè» (Ex. 17, 14): nel piccolo gruppo nomade si vanno stabilendo delle tradizioni, ma a loro appoggio si forma anche un nucleo di documenti scritti, a carattere ufficiale, poiché si dice che essi sono …
Nel libro stesso si trova ogni tanto l'esplicita attribuzione a Mosè di qualche parte: dopo la vittoria sugli Amaleciti Mosè ricevette da Dio l'ordine di «mettere ciò in un libro per ricordanza» (Ex. 17, 14); più tardi «scrisse» (ibid. 24, 4) le leggi del «codice del Patto» e le «condizioni del Patto» (ibid. 34, 27), «registrò» le tappe dell'avanzata in Transgiordania (Num. 33, 2), «scrisse» …
17:15
… Noè, Gen. 8, 20; Abramo erige a. a Sichem, presso Bethel, a Mambre, sul Moria, Gen. 12, 7 sg.; 13, 18; 22, 9; Isacco a Bersabea, Gen. 26, 25; Giacobbe a Bethel, Gen. 28, 18; 35, 14; Mosè in Raphidim, con dodici masšebāth, alle falde del Sinai (Ex. 17, 15; 24, 4). La forma primitiva sembra fosse un blocco roccioso o un ammasso di pietre non squadrate; poi la Legge mosaica sancì l'uso di adoperare pietre grezze, vietando di apporvi gradini …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.