The people murmuring for meate, and that they had left the flesh pottes of Aegypt, 4 God geueth them quailes, and Manna. 16. VVherof they are commanded to gather for euerie day, 22. but the sixt day duble for the Sabbaoth, 32. and to kepe a measure of it in the tabernacle for a memorie.
1And they set forward from Elim, and all the multitude of the children of Israel came into the desert of Sin, which is between Elim and Sinai: the fifteenth day of the second month, after they came out of the land of Egypt.E si partiron da Elim, e giunse tutta la moltitudine dei figliuoli d'Israele nel deserto di Sin, che è tra Elim e Sinai, a' quindici del secondo mese dopo la loro partenza dalla terra d'Egitto.AND they sette forward from Elim, and al the multitude of the children of Israel came into the desert Sin, which is betwene Elim & Sinay: the fiftenth day of the second moneth, after they came forth out of the Land of Aegypt.Profectique sunt de Elim, et venit omnis multitudo filiorum Israël in desertum Sin, quod est inter Elim et Sinai, quintodecimo die mensis secundi, postquam egressi sunt de terra Ægypti. 2And all the congregation of the children of Israel murmured against Moses and Aaron in the wilderness.E tutta la turba dei figliuoli d'Israele mormorò contra Mosè ed Aronne in quella solitudine.And al the assemblie of the children of Israel murmured against Moyses and Aaron in the wildernesse.Et murmuravit omnis congregatio filiorum Israël contra Moysen et Aaron in solitudine. 3And the children of Israel said to them: Would to God we had died by the hand of the Lord in the land of Egypt, when we sat over the fleshpots, and ate bread to the full: Why have you brought us into this desert, that you might destroy all the multitude with famine?E disser loro i figliuoli d'Israele: Fossimo pur noi rimasi estinti per man del Signore nella terra d'Egitto, quando sedevamo sopra le caldaie piene di carni, e mangiavamo il pane a sazietà: perché ci avete condotti in questo deserto per far morire tutta la gente di fame?And the children of Israel said to them: Would to God we had died by the hand of our Lord in the Land of Aegypt, when we sate ouer the flesh pottes, and did eate bread our fill: why haue you brought vs into this desert, that you might kil al the multitude with famine?Dixeruntque filii Israël ad eos: Utinam mortui essemus per manum Domini in terra Ægypti, quando sedebamus super ollas carnium, et comedebamus panem in saturitate: cur eduxistis nos in desertum istud, ut occideretis omnem multitudinem fame ? 4And the Lord said to Moses: Behold I will rain bread from heaven for you; let the people go forth, and gather what is sufficient for every day: that I may prove them whether they will walk in my law, or not.Ma il Signore disse a Mosè: Ecco che io pioverò a voi pane dal cielo: vada il popolo, e raccolga tanto che basti dì per dì: ond'io faccia prova di lui, se cammini, o no secondo la mia legge.And our Lord said to Moyses: Behold I wil raine you bread from heauen: let the people goe forth, and gather that sufficeth for euerie day: that I may proue them whether they wil walke in my law, or no.Dixit autem Dominus ad Moysen: Ecce ego pluam vobis panes de cælo: egrediatur populus, et colligat quæ sufficiunt per singulos dies: ut tentem eum utrum ambulet in lege mea, an non.
5But the sixth day let them provide for to bring in: and let it be double to that they were wont to gather every day.Ma il sesto dì ne prendano da serbare, e sia il doppio di quel che solevano pigliare per ciascun giorno.But the sixt day let them prouide for to bring in: and let it be duble to that they were wont to gather euerie daie.Die autem sexto parent quod inferant: et sit duplum quam colligere solebant per singulos dies. 6And Moses and Aaron said to the children of Israel In the evening you shall know that the Lord hath brought you forth out of the land of Egypt:E Mosè ed Aronne dissero a tutti i figliuoli d'Israele: Questa sera voi conoscerete, che il Signore è quegli che vi ha tratti dalla terra d'Egitto:And Moyses and Aaron said to al the children of Israel: At euen you shal know that our Lord hath brought you forth out of the land of Aegypt:Dixeruntque Moyses et Aaron ad omnes filios Israël: Vespere scietis quod Dominus eduxerit vos de terra Ægypti, 7And in the morning you shall see the glory of the Lord: for he hath heard your murmuring against the Lord: but as for us, what are we, that you mutter against us?E domattina vedrete la possanza del Signore: imperocché egli ha udito le vostre querele contro di lui. Quanto a noi, che è quel, che noi siamo, onde abbiate a mormorare contro di noi?and in the morning you shal see the glorie of our Lord: for he hath heard your murmuring against our Lord: but as for vs, what are we, that you mutter against vs?et mane videbitis gloriam Domini: audivit enim murmur vestrum contra Dominum: nos vero quid sumus, quia mussitastis contra nos ? 8And Moses said: In the evening the Lord will give you flesh to eat, and in the morning bread to the full: for he hath heard your murmurings, with which you have murmured against him, for what are we? your murmuring is not against us, but against the Lord.E soggiunse Mosè: il Signore questa sera vi darà delle carni da mangiare, e domattina del pane a sazietà; perché egli ha udite le mormorazioni vomitate da voi contro di lui: perocché noi che siamo? non sono contro di noi le vostre mormorazioni, ma contro il Signore.And Moyses said: At euen our Lord wil geue you flesh to eate, and in the morning bread your fill: for he hath heard your murmuringes, which you haue murmured against him, for what are we? neither is your murmuring against vs, but against our Lord.Et ait Moyses: Dabit vobis Dominus vespere carnes edere, et mane panes in saturitate: eo quod audierit murmurationes vestras quibus murmurati estis contra eum: nos enim quid sumus ? nec contra nos est murmur vestrum, sed contra Dominum.
9Moses also said to Aaron: Say to the whole congregation of the children of Israel: Come before the Lord; for he hath heard your murmuring.Disse ancora Mosè ad Aronne: di' a tutta la moltitudine de' figliuoli d'Israele: Presentatevi dinanzi al Signore: perocché egli ha udite le vostre mormorazioni.Moyses also said to Aaron: Say to the whole assemblie of the children of Israel: Approch you before our Lord: for he hath heard your murmuring.Dixit quoque Moyses ad Aaron: Dic universæ congregationi filiorum Israël: Accedite coram Domino: audivit enim murmur vestrum. 10And when Aaron spoke to all the assembly of the children of Israel, they looked towards the wilderness; and behold the glory of the Lord appeared in a cloud.E in quello che Aronne parlava a tutta la moltitudine de' figliuoli d'Israele, questi volsero gli occhi verso il deserto: ed ecco che la gloria del Signore si fe' vedere nella nuvola.And when Aaron spake to al the assemblie of the children of Israel, they looked toward the wildernesse: and behold the glorie of our Lord appeared in a cloud.Cumque loqueretur Aaron ad omnem cœtum filiorum Israël, respexerunt ad solitudinem: et ecce gloria Domini apparuit in nube. 11And the Lord spoke to Moses, saying:E il Signore parlò a Mosè, e disse:And our Lord spake to Moyses, saving:Locutus est autem Dominus ad Moysen, dicens: 12I have heard the murmuring of the children of Israel, say to them: In the evening you shall eat flesh, and in the morning you shall have your fill of bread; and you shall know that I am the Lord your God.Ho udite le mormorazioni de' figliuoli d'Israele; tu dirai loro: Questa sera mangerete delle carni, e domattina vi satollerete di pane; e conoscerete, ch'io sono il Signore Dio vostro.I haue heard the murmuringes of the children of Israel, say to them: At euen you shal eate flesh, and in the morning you shal haue your fil of bread: and you shal know that I am the Lord your God.Audivi murmurationes filiorum Israël. Loquere ad eos: Vespere comedetis carnes, et mane saturabimini panibus: scietisque quod ego sum Dominus Deus vester. 13So it came to pass in the evening, that quails coming up, covered the camp: and in the morning a dew lay round about the camp.Fattosi adunque sera vennero le quaglie, che ricopersero gli alloggiamenti: e alla mattina la rugiada era sparsa intorno agli alloggiamenti.Therfore it came to passe at euen, and the quaile rose, and couered the campe: in the morning also a dew lay round about the campe.Factum est ergo vespere, et ascendens coturnix, cooperuit castra: mane quoque ros jacuit per circuitum castrorum.
14And when it had covered the face of the earth, it appeared in the wilderness small, and as it were beaten with a pestle, like unto the hoar frost on the ground.La quale avendo coperta la superficie della terra, videsi nel deserto una cosa minuta, e come pestata nel mortaio, e simile alla brinata (che cade) sopra la terra.And when it had couered the face of the earth, it appeared in the wildernesse smal, and as it were beaten with a pestil like vnto the hoare frost on the ground.Cumque operuisset superficiem terræ, apparuit in solitudine minutum, et quasi pilo tusum in similitudinem pruinæ super terram. 15And when the children of Israel saw it, they said one to another: Manhu! which signifieth: What is this! for they knew not what it was. And Moses said to them: This is the bread which the Lord hath given you to eat.E veduta che l'ebbero i figliuoli d'Israele, dissero l'uno all'altro: Manhu? vale a dire: Che è questo? Perocché non sapevan che cosa fosse. Disse loro Mosè: Questo è il pane datovi a mangiare dal Signore.Which when the children of Israel had seene, they said one to an other: Man-hu! which signifieth: What is this! for they knew not what it was. To whom Moyses said: This is the bread, which our Lord hath geuen you to eate.Quod cum vidissent filii Israël, dixerunt ad invicem: Manhu ? quod significat: Quid est hoc ? ignorabant enim quid esset. Quibus ait Moyses: Iste est panis quem Dominus dedit vobis ad vescendum. 16This is the word that the Lord hath commanded: Let every one gather of it as much as is enough to eat; a gomor for every man, according to the number of your souls that dwell in a tent, so shall you take of it.Ecco l'ordine dato dal Signore: Ne raccolga ognuno quanto gli basta pel suo nutrimento: così voi ne prenderete un gomor per testa secondo il numero delle anime, che stanno in ciascun tabernacolo.This is the word, that our Lord hath commanded: Let euerie one gather of it so much as sufficeth to eate: a gomor euerie man, according to the number of your soules that dwel in a tent so shal you take vp.Hic est sermo, quem præcepit Dominus: Colligat unusquisque ex eo quantum sufficit ad vescendum: gomor per singula capita, juxta numerum animarum vestrarum quæ habitant in tabernaculo sic tolletis. 17And the children of Israel did so: and they gathered, one more, another less.E fecero così i figliuoli d'Israele: e ne raccolsero gli uni più, e gli altri meno.And the children of Israel did so: and they gathered, one more, an other lesse.Feceruntque ita filii Israël: et collegerunt, alius plus, alius minus.
18And they measured by the measure of a gomor: neither had he more that had gathered more; nor did he find less that had provided less: but every one had gathered, according to what they were able to eat.E avendolo misurato a tanti gomor, chi ne avea raccolto di più, non ne ebbe in maggior quantità, e chi ne avea raccolto di meno, non ne trovò di meno; ma ciascheduno ne raunò a proporzione di quel che poteva mangiare.And they measured by the measure of a gomor: neither he that gathered more, had aboue: nor he that prouided lesse, found vnder: but euerie one gathered, according to that which they were able to eate.Et mensi sunt ad mensuram gomor: nec qui plus collegerat, habuit amplius: nec qui minus paraverat, reperit minus: sed singuli juxta id quod edere poterant, congregaverunt. 19And Moses said to them: Let no man leave thereof till the morning.E disse loro Mosè: Nissuno ne serbi pel dimane.And Moyses said to them: Let no man leaue therof til the morning.Dixitque Moyses ad eos: Nullus relinquat ex eo in mane. 20And they hearkened not to him, but some of them left until the morning, and it began to be full of worms, and it putrified, and Moses was angry with them.V'ebbe di quelli che non obbedirono a lui, e ne serbarono fino al dì seguente: e cominciò a bulicare di vermi, e si corruppe: e Mosè si adirò contro costoro.Who heard him not, but certaine of them left vntil the morning, and it beganne to be ful of wormes, and it putrified. and Moyses was angrie against them.Qui non audierunt eum, sed dimiserunt quidam ex eis usque mane, et scatere cœpit vermibus, atque computruit: et iratus est contra eos Moyses. 21Now every one of them gathered in the morning, as much as might suffice to eat: and after the sun grew hot, it melted.E raunavano ognuno la mattina, quanto bastar poteva pel loro sostentamento: e quando il sole era riscaldato, la manna si squagliava.And euerie one of them gathered in the morning, so much as might suffice to eate: and after the sunne waxed hotte, it melted.Colligebant autem mane singuli, quantum sufficere poterat ad vescendum: cumque incaluisset sol, liquefiebat. 22But on the sixth day they gathered twice as much, that is, two gomors every man: and all the rulers of the multitude came, and told Moses.Ma il sesto giorno raccolsero il doppio del cibo, vale a dire due gomor per testa: e andarono tutti i capi della moltitudine a darne parte a Mosè.But in the sixt day they gathered duble portions, that is, two gomors euerie man: and al the princes of the multitude came, and told Moyses.In die autem sexta collegerunt cibos duplices, id est, duo gomor per singulos homines: venerunt autem omnes principes multitudinis, et narraverunt Moysi.
23And he said to them: This is what the Lord hath spoken: To morrow is the rest of the sabbath sanctified to the Lord. Whatsoever work is to be done, do it; and the meats that are to be dressed, dress them; and whatsoever shall remain, lay it up until the morning.Il quale disse loro: Questo è quello che ha detto il Signore: Domani è la requie del sabato consacrata al Signore: fate tutto quello che avete da lavorare, e cuocete quel che vi è da cuocere: e quello che avanza, serbatelo per domane.Who said to them: This is it which our Lord hath spoken: The Sabbathes rest is sanctified vnto our Lord to morow. Whatsoeuer is to be wrought, doe it: and the meates that are to be made readie, make them readie: and whatsoeuer shal remaine, lay it vp vntil the morning.Qui ait eis: Hoc est quod locutus est Dominus: Requies sabbati sanctificata est Domino cras: quodcumque operandum est, facite, et quæ coquenda sunt coquite: quidquid autem reliquum fuerit, reponite usque in mane. 24And they did so as Moses had commanded, and it did not putrify, neither was there worm found in it.E fecero, come avea comandato Mosè: e (la manna) non si guastò, e non vi si trovò nissun verme.And they did so as Moyses had commanded, and it putrified not, neither• was there worme found in it.Feceruntque ita ut præceperat Moyses, et non computruit, neque vermis inventus est in eo. 25And Moses said: Eat it to day, because it is the sabbath of the Lord: to day it shall not be found in the field.E Mosè disse: Questo lo mangerete oggi: non ne troverete nella campagna oggi, perché è il sabato del Signore.And Moyses said: Eate it to day, because it is the Sabbath of our Lord: to day it shal not be found in the field.Dixitque Moyses: Comedite illud hodie, quia sabbatum est Domini: non invenietur hodie in agro. 26Gather it six days; but on the seventh day is the sabbath of the Lord, therefore it shall not be found.Raccoglietelo pei sei giorni: ma il settimo giorno non ne troverete, perché è il sabato del Signore.Gather it six dayes: but in the seuenth day is the Sabbath of our Lord, therfore it shal not be found.Sex diebus colligite: in die autem septimo sabbatum est Domini, idcirco non invenietur. 27And the seventh day came; and some of the people going forth to gather, found none.E venne il settimo giorno: ed essendo andati alcuni del popolo per raccogliere, non ne trovarono.And the seuenth day came: and some of the people going forth to gather, found not.Venitque septima dies: et egressi de populo ut colligerent, non invenerunt.
28And the Lord said to Moses: How long will you refuse to keep my commandments, and my law?E il Signore disse a Mosè: Fino a quando ricuserete di osservare i miei comandamenti, e la mia legge?And our Lord said to Moyses: How long wil you not keepe my commandementes, and my law?Dixit autem Dominus ad Moysen: Usquequo non vultis custodire mandata mea et legem meam ? 29See that the Lord hath given you the sabbath, and for this reason on the sixth day he giveth you a double provision: let each man stay at home, and let none go forth out of his place the seventh day.Riflettete, che il Signore ha dato a voi il sabato, e per questo il sesto giorno ha dato a voi doppio cibo: ognuno se ne stia nella sua tenda: nissuno esca dal suo posto nel settimo giorno.See that our Lord hath geuen you a Sabbath, and for this cause on the sixt day he geueth you duble portions: let each man tarie with himselfe, and let none goe forth out of his place the seuenth day.videte quod Dominus dederit vobis sabbatum, et propter hoc die sexta tribuit vobis cibos duplices: maneat unusquisque apud semetipsum; nullus egrediatur de loco suo die septimo. 30And the people kept the sabbath on the seventh day.E il popolo osservò la requie del settimo giorno.And the people kept the Sabbath on the seuenth day.Et sabbatizavit populus die septimo. 31And the house of Israel called the name thereof Manna: and it was like coriander seed, white, and the taste thereof like to flour with honey.E la famiglia d'Israele chiamò quel cibo col nome di Man: ed ella era simile al seme di coriandoli bianco, e nel sapore simile alla farina (impastata) col miele.And the house of Israel called the name therof Manna: which was as it were coriander seede white, and the taist therof like to flowre with honie.Appellavitque domus Israël nomen ejus Man: quod erat quasi semen coriandri album, gustusque ejus quasi similæ cum melle. 32And Moses said: This is the word which the Lord hath commanded: Fill a gomor of it, and let it be kept unto generations to come hereafter; that they may know the bread, wherewith I fed you in the wilderness when you were brought forth out of the land of Egypt.E Mosè disse: Questo è il comando dato dal Signore: Riempine un gomor, e si conservi per le generazioni, che saranno in appresso, affinché veggano di qual pane vi ho nudriti nella solitudine, quando vi ho tratti dalla terra d'Egitto.And Moyses sayd: This is the word, which our Lord hath commanded: Fil a gomor of it, and let it be kept vnto the generations to come hereafter: that they may know the bread, wherwith I fed you in the wildernes, when you were brought forth out of the Land of Aehypt.Dixit autem Moyses: Iste est sermo, quem præcepit Dominus: Imple gomor ex eo, et custodiatur in futuras retro generationes: ut noverint panem, quo alui vos in solitudine, quando educti estis de terra Ægypti.
33And Moses said to Aaron: Take a vessel, and put manna into it, as much as a gomor can hold; and lay it up before the Lord, to keep unto your generations,E Mosè disse ad Aronne: Prendi un vaso, e mettivi della manna, quanta ne cape un gomor: e riponla dinanzi al Signore per conservarla nelle future vostre generazioni,And Moyses sayd to Aaron: Take one vessel, and put Manna into it, so much as a gomor can hold: and lay it vp before our Lord to keepe vnto your generations:Dixitque Moyses ad Aaron: Sume vas unum, et mitte ibi man, quantum potest capere gomor, et repone coram Domino ad servandum in generationes vestras, 34As the Lord commanded Moses. And Aaron put it in the tabernacle to be kept.Come ha ordinato a me il Signore. E lo pose Aronne nel tabernacolo per conservarlo.as our Lord commanded Moyses. And Aaron put it in the tabernacle to be reserued.sicut præcepit Dominus Moysi. Posuitque illud Aaron in tabernaculo reservandum. 35And the children of Israel ate manna forty years, till they came to a habitable land: with this meat were they fed, until they reached the borders of the land of Chanaan.E i figliuoli d'Israele mangiaron la manna per quarant'anni, fino a tanto che giunsero in terra abitata: con questo cibo furono pasciuti, fino a tanto che giunsero a' confini della terra di Chanaan.And the children of Israel did came Manna fourtie yeares, til they came into the habitable land: with this meate were they fed, vntil they touched the borders of the land of Chanaan.Filii autem Israël comederunt man quadraginta annis, donec venirent in terram habitabilem: hoc cibo aliti sunt, usquequo tangerent fines terræ Chanaan. 36Now a gomor is the tenth part of an ephi.Il Gomor poi è la decima parte dell'ephi.And a gomor is the tenth part of an ephi.Gomor autem decima pars est ephi.
16:1
Year of the World 2513.
Calmet
Sin, after they had encamped on the Red Sea, Numbers 33:10. The 33d station was also in the desert of Sin, or Cades. But that is far remote from this desert, Numbers 20:1. (Calmet)
Month of May, Jiar. Their provisions lasted a whole month. On their failure, they presently have recourse to murmurs.
16:3
Haydock
Over, greedily feasting on the most nutritive meats. (Haydock)
16:4
16:5
Provide. Hence, this day was called Parasceve, or the day of preparation.
16:7
16:8
Du Hamel
Lord. All rebellion against lawful authority is resented by God. (Du Hamel)
16:9
Calmet
Before, to the place appointed for public worship, Exodus 33:7. (Calmet)
16:12
Haydock
Say. Similar promises are often repeated, to appease the seditious mob. (Haydock)
16:13
Calmet
Quails. All the Oriental languages express these birds by solaem, though some have asserted, that pheasants or locusts are here meant. Josephus (Antiquities 3:1) informs us, that great flocks of quails are found about the gulph of Arabia. They return to Europe from the warmer regions, about the beginning of May, at which time God directed the course of vast multitudes to the camp of Israel. Hesychius says, the chennion, a smaller species of quails, was salted and dried, as the Hebrews did theirs, Numbers 11:32. See Psalm 77:26. (Calmet)
Menochius
Dew, upon which lay the miraculous bread, around the camp. None fell within, as the place was not sufficiently clean. (Menochius)
16:15
Manhu. St. Jerome adds the explanation, (Du Hamel) which is almost universally adopted, though some pretend that man, even in Chaldean, means who, and not what? Calmet refers them to Psalm 60:7, for a proof of the contrary. Manna is found in various parts of the world, the best in Arabia. But this was of a different nature, and wholly miraculous, falling every day, except Saturday, throughout the 40 years that the Hebrews dwelt in the desert. It melted with the heat of the sun, (ver. 21,) though it would bear the fire, and might be made into cakes, which cannot be done with the Arabian manna. It filled the mouth of God's servants with the most delightful tastes, (Wisdom 16:20,) while the wicked were disgusted with it, Numbers 11:6.
Calmet
Our soul is dry, etc. It is called the bread of angels, being made or brought by their ministry, and of such a quality, that they would desire nothing better, if they stood in need of food. (Calmet)
Worthington
Whatever a man gathered, he had only a gomor full, and this sufficed for young and old, sick and healthy; if any was kept over the night it became corrupt, except that which was reserved for Saturday, and that which was preserved in the ark for a memorial for several hundred years. (Worthington)
Haydock
Yet this wonderful bread was only a figure of that which Jesus Christ promised to give, (St. John vi.) and as the figure must come beneath the reality, (Colossians. ii.) what we receive in the blessed Eucharist, must undoubtedly be something better than manna. Would Zuinglius and Calvin attempt then to persuade us, that Christ appointed their mere sacramental bread, to supersede and excel the favour of manna granted to the fathers, who are dead? Mere bread cannot stand in competition with this miraculous food. But the truth which it foreshewed, according to all the doctors of the Church, I mean the body and blood, soul and divinity of Jesus Christ, in the blessed sacrament, under the appearances of bread and wine, are surely more excellent than manna itself. It is miraculously brought upon our altars by the words of Jesus Christ, spoken by his priests at Mass, and dispensed to infinite multitudes, in the most distant places from each other, and even in the smallest particle. (Haydock)
Worthington
It giveth grace in this life, and glory in the next, and this in proportion to each one's disposition. To the wicked it may appear contemptible, but to the servants of God it is the most delightful and supersubstantial. (Worthington)
Haydock
Button allows that the Protestant version of this verse "seems to make Moses guilty of a contradiction. It is manna, for they wist not what it was. But the Septuagint (he might add the Vulgate also) translate it according to the original." (Haydock)
16:18
Calmet
Eat. Each one's provision was just enough to fill a gomor; (Menochius) or those who had collected more, gave to those who wanted, 2 Corinthians 8:15. Any one might take less. (Calmet)
16:20
Haydock
Putrified. So God was pleased to punish their diffidence in Providence. (Haydock)
16:21
Haydock
Morning. Wisdom 16:28, we find the reason of this ordinance, which enforces diligence, and was a constant admonition to bless God without delay. (Haydock)
Menochius
It melted, that it might not be trodden under foot by the profane. (Menochius)
16:22
Told Moses, wishing to know why God had given this injunction.
16:29
Origene † 253 d.C.
Place. Onkelos allows a person to travel 2000 cubits on the sabbath. Some heretics understood this literally, and would not alter the posture in which they were found by the festival. (Origen, Philos. 1.)
16:31
Challoner
Manna. This miraculous food, with which the children of Israel were nourished and supported during their sojourning in the wilderness, was a figure of the bread of life, which we receive in the blessed sacrament, for the food and nourishment of our souls, during the time of our mortal pilgrimage, till we come to our eternal home, the true land of promise: where we shall keep an everlasting sabbath: and have no further need of sacraments. (Challoner)
Menochius
Seed in size, but white; whereas the seed of coriander is black. (Menochius)
Samaritan, "like a grain of rice."
Calmet
Honey, or oil, Numbers 11:8. (Calmet)
Menochius
This was the usual taste. But if any one liked another better, the manna assumed it, Wisdom 16:20. (Menochius)
16:33
Calmet
A vessel, "a golden urn," as the Septuagint and St. Paul (Hebrews 9:4,) express it. This was placed in the tabernacle, where the Hebrews met to pray, till the ark was made. (Calmet)
16:35
Haydock
Land. Manna was withdrawn as soon as usual food could be easily procured. (Haydock)
Calmet
In this desert of the world, we are supported by the sacraments. As manna fell in the night, so the mysteries of faith are concealed from the curious researches of men. It melted with the sun beams; so mysteries confound the idle attempts of those who would fathom their impenetrable depth. Those who ate manna died, but the worthy receiver of the blessed sacrament will live for ever. (Calmet)
16:4
God least it in their wil to be content with ynough, or to couere more, yet suffered them not to haue more, when it came to measurin•g, v. 18. & 2. Cor. 8.
16:13
These birdes by Gods prouidence came from other places to the children of Israel Nu. 11. v. 31.
16:15
15. Man hu! vvhat is this! VVhen the people of Israel in the desert had spent Manna so called of Man-hu. their prouision of meate brought from Aegypt, and according to Gods promise had receiued store of quailes; going forth in the morning they sawe a strange thing lye vpon the ground like to hoare frost, wherat merueling they said one to an other: VVhat is this! in their language Man hu! VVherupon saith Theodoret (q. 30. in Exod) their demand vvas turned into the name, and it vvas called Manna. VVhich as the same and other ancient Doctors gather by the holie It was a figure of the Eucharist. Scriptures, was a wonderful and miraculous meate, and withal a figure of a more excellent thing, long after promised, and geuen by our B. Sauiour, in the holie Sacrament of the Eucharist. As witnesse S. Gregorie Nyssen ( •nar. vita Moysi, •ir•a medium) S. Ambrose (li. de ijs qui Myst. in•••ant cap. 8.) S. li. 3. c 37. •o 45 T•• •26. Ioan. 6. v. 25. 41. 49. 51. 55. Cyril Alexandrinus, S Chrysostom, S. Augustin, Theophilact and others, vpon the sixt of S. Iohn. VVhere also the text of our Sauiours long discourse with the Capharnaites, sheweth euidently that he promised to geue a farre better meate then Manna, to those that beleued in him Iam, saieth our Lord, the bread of life, vvhich desended from heauen; your fathers did eate Manna in the desert, and died The bread vvhich I vvil geue is my flesh, for the life of the vvorld. My flesh 〈◊〉 meate in deede, and my bloud is drincke indeede &c. S. Paul likewise teacheth (1. Cor 10) that this Manna, and the vvater issuing out of the rocke, were figures of the same B Sacrament, as is noted in those places.
Here only we commend to the Christian readers remēbrance that the thing Twelue miracles in Manna. figured, doth euer excede the figure (according to S Pauls doctrin (Collos 2.) wishing him therfore to consider, that in Manna were at least twelue clere miracles. First, it was made by Angels, wherof it is called, the bread of Angels. Psal 77. v 25 〈◊〉. li. 1. c 12 cont Occol•m•. •. 〈◊〉. li. • c 12 par⸢tu⸣m. 1. Secondly, it was not produced from the earth, nor water, as ordinarie meates 2. are. but came from the ayre. Thirdly, how fast or slowly soeuer anie man did 3. gather it, in the end ech one had the same measure ful, called a gomor, and no more nor lesse Fourthly, the sixth. day (which was next before the Sabbath, 4. that which they gathered, was found to be duble portions to other dayes, that is, two gomors for euerie one Fiftly, there fel none at al on the Sabbath 5. 6. day Sixtly, if in the rest of the weke anie part was left al night, it putrified. and was corrupt in the morning, but the night before the Sabbath day, it remained sound and good. Seuently, notwithstanding diuersitie of stomakes, 7. in so great a multitude, the same measure was sufficient and no more, to euerie one young and old, and of middle age Eightly the heate of the sunne melted 8. and consumed that which remained in the field, though otherwise it indu•ed heate of the fire, seething in water, grinding in milles, and beating in motters. 9. 10. Ninthly, it tasted to euerie one, what they desired. Tenthly, it seemed neuerthelesse to the euil minded, loathsome and light meate, but pleasant to the 11. 12. good. Eleuently, part of it was kept in the Arke by Gods commandment, and was not corrupted in manie hundreth peares. Twelftly, this strange and extraordinarie prouision, continued fourtie yeares, that is, til the children of Israel came to the promised land and then ceased.
You see then so miraculous a figure farre excelled Zuinglius, or Caluins No miracle in Protestants Communion. communion bread, which containeth no miracle at al, only signifying Christs bodie. But, as our Sauiours owne wordes importe, and ancient fathers teach vs, by Manna was prefigured Christs verie bodie and bloud, with his soule and Diuinitie vnder the forme of bread.
For this indeede infinitly excelleth Manna, containing al the foresaid, or rather Al the said miracles are more eminent in the B. Sacrament. much more eminent miracles For (first) it was consecrated by the maruelous power of Christs word, and euer since the same is done, by the like power communicated to Priests, (2) in his Church militant, (3) one and the verie same, and not manie, in innumerable places, and in euerie lesse or greater forme, yea in the least particle of the accidents that may be, Christ is whole 1. 2. 3. and entire (4). It geueth abundance of grace in this life, signified by the day 4. before the Sabbath, for the glorie of the next li•e in eternal •est. (5) where is 5. no more vse of Sacraments, but euerlasting fruition of glorie (6) VVhoso 6. euer therfore would make temporal commoditie of this heauenlie foode, as it were reseruing Manna for other dayes of the weke, it perisheth to him, and turneth to his ignominie, but being reserued in the faithful soule, for the life to come, which is the true Sabbath, it remaineth an heauenlie treasure. (7) 7. And so it auaileth to euerie one, as their soule, which is the spiritual stomake of supernatural meate, is lesse or more disposed. (8) Though heate of persecution, 8. and other aduerse power take away this Sacrament and Sacrifice, abrode in the field of this world, yet no power extinguisheth it within the Church, 9. where it is in due maner prepared and ministred to the children of God. (9). where it yeldeth al comfort, strength and contentment to good spiritual desires, (10) but to the incredulous Capharnaitessemeth vnpossible, and to carnal 10. 11. conceipts loathsome (11) Being worthely receiued into our mortal bodies, our arke or temporal tabernacle, it remaineth in incorruptible effect, wherby the bodie shalbe raised againe from death, and together with the soule be eternally glorified. (12) In the meane time of this pilagrimage of mankind, 12. it is our way-faring special prouision, dailie and supersubstantial bread, til we shal possesse the promised land, the kingdome of heauen in eternal blisse.
16:22
By their wo•dering at the duble quā titie, it appeareth they intended not to gather so much.
16:32
By anticipation Moyses writeth here the commadment geuen when the Tabernacle and Arck were finished. Exo. 〈◊〉.
16:33
This Relique was put in a golden vessel. Heb 9. though it was infinitly inferior to Christs flesh •• 6 yea inferior to the flesh•• anie glorified Sainct.
16:1
Tertulliano † 220 d.C. On Fasting 5
… “Would that we had been smitten to the heart by the Lord, and perished in the land of Egypt, when we were wont to sit over our jars of flesh and eat bread unto the full! How leddest thou us out into these deserts, to kill this assembly by famine?”
16:2
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 43.7
7. These noble men, suffering from the lapse of time, and feeling a distaste for ordinary food, felt a longing for something more appetising. They did not indeed speak as Israel did,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 70.9
… and when there were not given on their journey the pleasant things, whereby perchance they would have been corrupted, they murmured against God, and went back in heart unto Egypt:
16:3
Tertulliano † 220 d.C. On Baptism 20
… “Then,” some one will say, “it becomes us , too, rather to fast after baptism.” Well, and who forbids you, unless it be the necessity for joy, and the thanksgiving for salvation? But so far as I, with my poor powers, understand, the Lord figuratively retorted upon Israel the reproach they had cast on the Lord .
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 8
Yet further consider, how of old these Egyptians were both avaricious, and gluttonous, together with their other vices. For there were the flesh-pots
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 4
… And as children who have been a long while at school are desirous of quitting it, so also were they at that time continually desiring Egypt, and weeping, saying, “We are lost, we are wholly consumed, we are utterly undone.” (
san Girolamo † 420 d.C. Against Jovinianus 2.10
… Why did Esau lose his birthright? Was it not on account of food? and he could not atone with tears for the impatience of his appetite. The people of Israel cast out from Egypt and on their way to the land of promise, the land flowing with milk and honey, longed for the flesh of Egypt, and the melons and garlic, saying:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 7.9
15. And therefore also did I read there, that they had changed the glory of Thy incorruptible nature into idols and divers forms,—“into an image made like to corruptible man, and to birds, and four-footed beasts, and creeping things,” namely, into that Egyptian food
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 78.19
… Unto Whom saith the heart of the faithful, I will be filled, not with the flesh-pots of the Egyptians, nor with melons and gourds, and garlick and onions, which a generation crooked and embittering did prefer even to bread celestial,
16:4
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 18.14
14. Nor indeed would anyone disbelieve this who has heard and knows that Moses, when little in the eyes of men, and not yet of any account, was called from the bush which burned but was not consumed, or rather by Him who appeared in the bush, and was encouraged by that first wonder: Moses, I say, for whom the sea was divided, and manna rained down,
16:6
papa san Leone I Magno † 461 d.C. Sermons 28
… nor was the glory which He had with the Father a temporal possession; for He is on the very right hand of the Father, of which it is said in Exodus, “Thy right hand, O Lord , is glorified in power
16:8
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Magnesians: Shorter and Longer Versions 3
… And every such act has respect not to man, but to God. For God says to Samuel, “They have not mocked thee, but Me.” And Moses declares, “For their murmuring is not against us, but against the Lord God.”
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. The Book of Pastoral Rule 3.4
… For, when we offend against those who are set over us, we go against the ordinance of Him who set them over us. Whence also Moses, when he had become aware that the people complained against himself and Aaron, said, For what are we? Not against us are your murmurings, but against the Lord (
papa san Gregorio I Magno † 604 d.C. Register of the Epistles of St. Gregory the Great 14.17
… Hence Moses, when he had learnt that the people complained against himself and Aaron, said, For what are we? Not against us is your murmuring but against God (
16:10
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On the Holy Trinity 2.14
… But it is not similarly apparent whether the Father, or the Son, or the Holy Spirit, or the Trinity itself, the one God. Nor is this distinguished there either, in my judgment, where it is written, “The glory of the Lord appeared in the cloud, and the Lord spake unto Moses, saying, I have heard the murmurings of the children of Israel,”
16:12
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 2.2
23. Is He not good, Who in the wilderness fed with bread from heaven such countless thousands of the people, lest any famine should assail them, without need of toil, in the enjoyment of rest?—so that, for the space of forty years, their raiment grew not old, nor were their shoes worn,
16:13
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 43.7
… For why, said they, is it incredible that the God of wonders, who bountifully fed
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 2.4
… But yet manna, that is, angels’ food, which surely none will dare deny to be a mark of the greatest good and of blessedness, was given him from heaven; also the daily shower of meat was sufficient to feed the whole multitude.
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Mysteries 8
44. We must now pay attention, lest perchance any one seeing that what is visible (for things which are invisible cannot be seen nor comprehended by human eyes), should say, “God rained down manna and rained down quails upon the Jews,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 95.11
… ought Israel whom their own God led from Egypt through the Red Sea, wherein He overwhelmed their pursuing foes; whom He led out into the wilderness, fed with manna,
16:14
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 18.30
… In consequence of much distress, not to prolong my story, caused above all by inability to eat, her life was for many days in danger, and no remedy for the disease could be found. How did God sustain her? Not by raining down manna, as for Israel of old
16:15
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 43.35
35. He indeed could neither rain bread from heaven by prayer,
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 45
… If thou doest this, and comest out of Egypt thus, I know well that thou shalt be guided by the pillar of fire and cloud by night and day. The wilderness shall be tamed for thee, and the Sea divided; Pharaoh shall be drowned; bread shall be rained down:
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 1.6
… “But Thou art the same;” and all the things of to-morrow and the days yet to come, and all of yesterday and the days that are past, Thou wilt do to-day, Thou hast done to-day. What is it to me if any understand not? Let him still rejoice and say, “What is this?”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 68.8
… and determineth that thus it is that “the heavens dropped from the face of God,” for manna He rained upon His people:
16:18
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 28
… for to that which is beyond my discourse hesitates to ascend, but still it shall ascend as far as may be. Who poured forth the air, that great and abundant wealth, not measured to men by their rank or fortunes; not restrained by boundaries; not divided out according to people’s ages; but like the distribution of the Manna,
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On Virginity 22
… nor will it multiply the cooling and the thinning things when the body is already chilled by illness or by time; and in the case of all these physical qualities it will be guided by the Scripture, so as actually to realize it: “He that gathered much had nothing over; and he that had gathered little had no lack
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Duties of the Clergy 1.30
… But not so that others should have plenty, and ye should be in want: but let there be equality,—your abundance must now serve for their want, that their abundance may serve for your want; that there may be equality, as it is written: “He that gathered much had nothing over, and he that gathered little had no lack.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 23
… iv. 10 .) “Let us not then be weary in well-doing, for in due season we shall reap, if we faint not.” ( Gal. vi. 9 .) Seest thou how that just as He led them, so also He leads us? In their case, touching the manna and the wilderness, it is said, “He that gathered much had nothing over, and he that gathered little had no lack.” (
16:20
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 40
But if any endure not what I have said, but still cleave to the poverty of worldly things, snatching at the things which endure diminution: even in respect of those again, let him call to mind the food of manna (
16:23
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 10.11
… your fast and your holiday and your new moons and your feasts my soul hateth.” The Lord does not call them His own, these observances of sinners (they are hated of His soul, if such there be); neither the new moons, nor the Sabbaths, nor the great day, nor the fast, nor the festivals. And in the legislation about the Sabbath in Exodus, we read,
16:29
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis iv.1.17
… and a griffin, which no one ever remembers or heard of as yielding to human power, but which the legislator forbids to be used for food. Respecting the celebrated observance of the Sabbath also he thus speaks: “Ye shall sit, everyone in your dwellings; no one shall move from his place on the Sabbath-day.”
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis iv.1-2.17
… whereas a griffin, which is not recorded ever to have been subdued by man, the lawgiver forbids to be eaten. Nay, he who carefully considers (the famous injunction relating to) the Sabbath, “Ye shall sit each one in your dwellings: let no one go out from his place on the seventh day,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 85
Seest thou how they labor for the truth against their will? For they themselves came to Pilate, themselves asked, themselves sealed, setting the watch, so as to be accusers, and refuters one of another. And indeed when should they have stolen Him? on the Sabbath? And how? for it was not lawful so much as to go out.
16:33
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 17.11
… For this was the Temple in which were sacrifices and prayers and services; where was the Holy of Holies, and the Cherubim, the Covenant, and the golden pot;
16:34
san Basilio † 379 d.C. The Letters 235.3
… All this they thrust on one side and force knowledge into one single meaning, the contemplation of God’s essence. Thou shalt put them, it is said, before the testimony and I shall be known of thee thence.
16:1
Est haec octava mansio Hebraeorum in deserto; nam septima, quae fuit ad mare Rubrum, reflexo ad illud itinere, ut patet Numer. xxxiii, 10, hic omittitur, quia nihil peculiare in ea contigit. Hoc desertum Sin est inter mare Rubrum et montem Sinai, estque diversum a deserto Sin (quod et Cades dicitur), de quo Num. xx, 1, et cap. xxxiv, vers. 3, ubi mortua est Maria, et petra percussa a Mose dedit aquas: nam nostrum Sin hic per samech, illud vero in Numeris per tsade scribitur; in illo fuit trigesima tertia mansio, in hoc vero octava. Sin hebraice odium sonat, et symbolice significat, quod cum Deum vocantem in desertum sequimur, e mundo exeuntes, grande odium in nos concitemus inimici, puta diaboli et mundanorum hominum. Ita S. Hieronymus ad Fabiolam. Quinto decimo die mensis — puta trigesimo die ab egressu ex Aegypto; egressi enim sunt decimo quinto die mensis primi: decimo vero quinto die mensis secundi (qui Iiar dicitur, et respondet nostro partim aprili, partim maio) in Sin venerunt. Pro quo nota, Hebraeos habuisse menses lunares; lunaris autem mensis habet dies 29 cum dimidio: unde Hebraei primo mensi dabant 29 dies; secundo vero mensi dabant dies 30, quia duo dimidii dies, qui utroque hoc mense excreverant, faciebant unum diem, puta tricesimum. Jam si primus mensis habebat 29 dies; ergo a 15 die ad 29 et ultimum sunt 15 dies: his adde dies 14 mensis secundi, praecise pervenies ad diem tricesimum, quo Hebraei pervenerunt in Sin: et postridie, puta tricesimo primo die, coepit pluere manna, ut patet vers. 8 et 12. Ita Torniellus et Josephus, ut patebit vers. 2.
16:2
Cum jam farina subacta, sive pasta, quam ex Aegypto tulerant, deficeret; illa enim duravit ad triginta dies, ait Josephus.
16:3
Scilicet morte a Domino irrogata, sive naturaliter, sive violenter. Quando sedebamus super ollas carnium. — Alii vertunt, juxta ollas carnium; melius noster Interpres vertit, super ollas. Notat hic Scriptura voracem ingluviem crassae plebis, quod, ut pecora herbis, ita hi ollis incumberent. Intuere hic exemplum et schema apostatantium: primo enim tentatione pulsante, gratiae etiam per miraculum acceptae obliviscuntur, uti hic omnium plagarum et prodigiorum Aegypti obliviscuntur Hebraei; secundo, paenitet eos se Deum vocantem ex Aegypti, id est mundi, illecebris secutos esse; tertio, de liberali Dei potestate desperant, ac demum, si possint, ollas suas repetunt. Cur eduxisti nos in desertum istud, ut occideretis fame? — Cur educendos nos in has angustias deserti conjecistis, ut ibi moriamur fame? non enim aliter poterat eos Moses fame occidere. Hinc patet, verba activa Hebraeorum, quale est occidere, non semper actionem physicam significare. Vide hic silentium et patientiam jugem Mosis: haec virtus Sanctos omnes exercuit et perfecit: primo, Christum, qui in cruce pro suis crucifixoribus oravit: «Pater, inquit, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt;» secundo, Job, qui a daemone et Chaldaeis ac uxore, extrema passus dixit: «Nudus egressus sum de utero matris meae, et nudus revertar illuc; Dominus dedit, Dominus abstulit: sit nomen Domini benedictum;» tertio, David, qui persecutionem Saulis, Semei et Absalonis aequissime tulit; quarto, S. Stephanum, qui pro se lapidantibus oravit, dicens: «Domine, ne statuas illis hoc peccatum;» quinto, S. Paulum, qui ait: «Maledicimur, et benedicimus; persecutionem patimur, et sustinemus; blasphemamur, et obsecramus.» Audi et Martyres. Busiris Ancyrae sub Juliano Apostata in equuleo suspensus, manibus ad caput sublatis sua nudavit latera, et ad Praesidem dixit: «Non opus est, ut lictores me in equuleum tollendo laborent; ego enim absque ipsorum opera, quo voles modo latera mea tortoribus praebere paratus sum.» Dixit et fecit; nam cum latera ejus unguibus lacerarentur, manibus in coelum sublatis Deo gratias egit: testis est Sozomenes, lib. V, cap. x. Gensericus Christianos ligatis pedibus post terga quadrigarum currentium, per saxa et spinas raptari jussit, qui vale sibi invicem dicentes, aiebant: «Vale, frater, ora pro me, implevit Dominus desiderium nostrum; taliter pervenitur ad regnum coelorum.» Ita Victor, lib. I Wandal. Audi et Confessores. Daemon Jacobi eremitae magnanimitatem non ferens, minatus est se eum virga percussurum. Tum Jacobus: «Si tibi, inquit, permissum est a Deo, percute, et plagam libenter accipiam, ut qui ab illo feriar. Si autem non sit tibi permissum, non percuties, licet millies insanias.» Testis est Theodoretus in Vitis SS. Patrum, vita 21. Irene a Nicephoro servo suo imperio dejecta inquit: «Ego Deo acceptum fero quod me orphanam et indignam ad imperium evexit; quod vero jam me dejici permittit, meis peccatis ascribo; in cunctis autem bonis et malis sit nomen Domini benedictum.» Ita Paulus Diaconus, libro XXIII. Alfonsus, Aragonum rex, a quodam qui in via praecedebat, ramo arboris demisso, graviter in oculo laesus, dixit: «Nihil profecto doleo, nisi percussoris dolorem ac metum.» Ita Panormitanus, lib. IV Vitae ejus. Tertullianus, lib. De Patientia, cap. ix et x, sic ait: «Si patientiae incubabo, non dolebo; si non dolebo, ulcisci non desiderabo.» Et cap. xv: «Sequester patientiae est Deus. Si injuriam deposueris penes eum, ultor est; si damnum, restitutor est; si dolorem, medicus est; si mortem, resuscitator est.»
16:4
«Panes,» id est manna: ex eo enim contuso tortulas panis faciebant, ut patet Num. xi, 8. Pro carne vero et ollis, ad quas anhelabant Hebraei, dedit eis Deus coturnices, vers. 8 et 13. Ut tentem eum, utrum ambulet in lege mea. — Humano more loquitur Deus: ipse enim homines tentat eos probando, et arcana eorum, ipsamque veritatem palam eliciendo. Verum non eo fine, quo homines: hi enim tentant ad hoc, ut sciant quod ignorant; Deus vero cardiognostes omnium conscius, imo praescius tentat, non ut ipse, sed ut alii vel se, vel alios noscant. Tentavit ergo hic Deus obedientiam et temperantiam Hebraeorum, solum manna eis dando; tentavit et spem eorum, dum eis diurnum in singulos dies alimentum admensus est, praecepitque ne manna in sequentem diem reconderent (ad hanc enim legem, quae immediate praecessit, maxime in hac tentatione respexit Deus), idque ut continuo et jugiter a Dei providentia pendere discerent, de accumulanda annona non solliciti: quo modo et nos Christiani panem quotidianum in dies a Deo petere jubemur.
16:5
Puta die veneris: die enim septimo, puta sabbato, jussit eos Deus quiescere; unde in sabbato non pluit manna. Hinc colligit Origenes, S. Ambrosius, in I Corinth. x; S. Augustinus, serm. 23 De Tempore, et Synodus Caesariensis, quam refert Beda, epist. De Celebr. Paschae, diem quo primo pluit manna, fuisse dominicum: ab hoc enim dies sexta est parasceve, sive dies veneris; sex ergo integris diebus continuo pluebat manna, scilicet incipiendo a die dominico usque ad feriam sextam inclusive. Quo mystice et tacite significatum est, diem dominicum a Christo et Christianis praeferendum esse sabbato, ac die dominico panem coelestem in Eucharistia, Deique gratiam ad fideles descensuram. Nota to parent quod inferant, q. d. Die veneris condant partem mannae in tabernaculis suis, qua vescantur sequenti die sabbati: sabbato enim a labore colligendi, molendi et coquendi manna cessandum est. Unde et feria sexta dicta est parasceve a praeparatione ciborum quae illo die fiebat pro sabbato. Tropologice, sex diebus vitae nostrae cibaria comparanda sunt in septimum diem aeternitatis, ut iisdem in aeterna quiete coelesti vivamus. Ita Origenes, Rupertus et Cyrillus, lib. IV in Joannem, cap. li.
16:6
Et mane videbitis gloriam Domini — quia vespere Deus dabit vobis coturnices, et mane manna, uti patet vers. 12 et 13, per quod agnoscetis gloriam Dei, id est, gloriosam potentiam et providentiam.
16:7
Contra se: honoris causa repetit Moses nomen Domini, ponitque absolutum pro reciproco. Nota hic quam grave peccatum sit murmur populi contra magistratus; est enim contra Deum, qui eos constituit: hinc Deus alia peccata Hebraeorum in deserto fere dissimulavit: murmur autem pene semper illico punivit. Vide S. Gregorium, lib. XII Regist. epist. 31.
16:9
Accedite ad columnam nubis, qua se Dei praesentia vobis exhibet; necdum enim fabricatum erat tabernaculum (cui columna haec postea incubuit), quod accessuri ad Dominum postea adire consueverunt. Nota: Tribus locis Mosi, et subinde Hebraeis solitus est Deus loqui: Primo, in tabernaculo intra Sancta sanctorum, postquam illa fabricata sunt, idque Mosi, vel Aaroni soli, ut patet Exodi cap. xxv, vers. 22. Secundo, apud ostium tabernaculi juxta altare holocaustorum, ut patet Exodi xxix, 42. Tertio, in columna nubis, ubicumque illa foret, ut patet Psalm. xcviii, 7; Exodi xxxiii, 9. Ita Abulensis in Levit. I, 1.
16:10
Extra castra. Et ecce gloria Domini apparuit in nube. — Gloria haec Domini erat splendor et augustum radiansque jubar, quo se quasi spectandam per angelum exhibebat majestas divina; splendor hic erat in nube, id est, in columna nubis, quae in medio castrorum quiescebat; sed justa ex causa subinde motitabat se angelo impellente, uti fecit cap. xiv, 19, cum se inter castra Hebraeorum et Aegyptiorum interposuit. Ita et hic angelus in columna, quasi indignans manere cum populo ita murmurante, fugit extra castra ad solitudinem, eoque ad se evocavit et abduxit Mosen, ibique cum eo collocutus est, dicens: «Audivi murmurationes filiorum Israel, etc.» Fecit hoc Deus, vel potius angelus vice Dei, ut populum murmurantem terrore et fulgore sui numinis compesceret; utque eum induceret ad Mosi credendum et parendum, utpote quem cum Dei majestate colloquentem, ab eaque edoceri et instrui cernebant. Ita Lyranus, Abulensis et alii.
16:11
Solum; nam Aarone populum alloquente, solus Moses Dominum oraturus (ab eo tacite evocatus) ad suum secretum extra castra, scilicet ad columnam nubis, se receperat.
16:12
«Carnes» scilicet coturnices, et «panes» scilicet manna. Allegorice significabatur hic vespera, id est, obscuritas legis carnes animalium immolans, transitura mane in panem coelestem, id est Christum, qui lux et manna est mundi. Ita Cyrillus, lib. III in Joannem, cap. xxxiv, et Rupertus. Secundo, ut Origenes et S. Augustinus, Quaest. lx, significabatur, quod ad vesperam mundi Verbum caro fieret, moreretur et sepeliretur ex infirmitate; mane vero resurgeret ex virtute, suique appareret discipulis cum eis vescens, eosque pascens.
16:13
«Ascendens,» id est veniens et advolans; «coturnix,» id est, coturnicum turba, idque flante vento, ut dicitur Psalm. lxxvii, vers. 26 et 27, qui eas dejiciebat, ut caderent in medio castrorum, ut patet vers. 13 Psalm. lxxvii. Haec coturnicum missio non duravit, uti manna, per 40 annos (ut dicitur vers. 35), sed tantum hoc uno vespere contigit, quo tamen in plures dies coturnices colligere et asservare poterant Hebraei. Post hanc ergo vesperam sequentibus diebus, nullae coturnices ad castra Hebraeorum advolarunt. Nota: Bis dedit Deus coturnices Hebraeis: primo hic; secundo, Num. xi, 31, ad sepulcra concupiscentiae. Mane quoque ros jacuit per circuitum castrorum. — Hebraice est, mane fuit cubatio, aut stratum roris, q. d. Mane tota planities strata fuit et cooperta rore, ita ut ros illi quasi lecto incubaret. Ros hic erat manna, quod ros dicitur, quia rori et crystallinae guttae in coriandri seminis formam conglobatae erat simile. Ita Nyssenus, Philo, Josephus. Neque enim manna simile erat humecto rorulento et liquido, sed coagulo et conglaciato. Unde vers. 14 in similitudinem pruinae fuisse dicitur; erat ergo manna simile rori concreto, id est, granis grandinis, vel pruinae, quae frigore nocturno densante et dividente in parvula grana formatur: sic et nostrum manna (licet ab hoc coelesti longe diversum sit), quod multis in locis hodie in foliis virgultorum coalescit, et a medicis studiose colligitur, atque a Galeno drosomeli et aeromeli, id est, mel roscidum et aereum dicitur (quod non est aliud, quam halitus aquae terraeque, solis calore exacte attenuatus et coctus, ac frigore secutae noctis in unum coactus densatusque), antequam sole cadente liquescat, speciem habet pruinae. Aliter, scilicet proprie, rorem hic accipiunt Hebraei, Lyranus, Vatablus, Oleaster et Cajetanus; putant enim ipsi rorem simul descendisse cum manna, qui manna operiret; cumque mane ros inane ad radios solis evanesceret, detegebat, et solum relinquebat manna colligendum ab Hebraeis: manna ergo tam superne quam inferne rore, quasi theca erat inclusum. Quam rem Judaei adhuc hodie mensae suae quodam indicio repraesentant, ponentes scilicet panem inter duo mensalia. Huic sententiae favet versio Chaldaei et Vatabli, qui vertunt, fuit operimentum roris, cumque ascendisset, id est, a sole absumptus fuisset et disparuisset (et, ut Septuaginta, κατεπαύσατο, id est, cum quievisset, hoc est, cessasset, inquiunt aliqui) ros, ecce in superficie deserti minutum quiddam et orbiculare apparebat. Ex hac sententia, quae probabilis est, pulchram licet colligere allegoriam de Eucharistia: sicut enim ros hic tegebat manna, ita species panis tegunt corpus Christi; et sicut rore evanescente apparebat manna, ita speciebus panis in Eucharistia per fidem abstractis, mens fidelis ascendit ad videndum et gustandum ipsum corpus Christi. Verum huic sententiae repugnare videtur nostra versio, vers. sequenti, ubi plane hunc rorem explicat, dicitque fuisse ipsum manna: nam hebraeum vattaal, id est ascendebat, quod alii interpretantur: In vaporem evanescebat ad radios solis; noster Interpres vertit: «Cumque operuisset superficiem terrae;» ascendebat enim operiendo terram: simili enim modo paulo ante dixit ascendisse coturnices et cooperuisse castra. Secundo, sole calente liquescebat et evanescebat manna, uti evanescere solet ros: unde ante solem primo mane manna colligere debebant Hebraei. Ergo non videtur verum, quod Hebraei dicunt, solem calentem absumpsisse rorem, et intactum reliquisse manna. Tertio, ad quid hic ros texisset manna? manna enim in se mundum erat, nec superne a pluvia, nive et grandine (utpote Deo illa continente et avertente) inquinari poterat: longe ergo verius est rorem hunc non fuisse quid aliud a manna. Ita Abulensis. Dices: Num. xi, 9, dicitur: «Cum descenderet noctu super castra ros, descendebat pariter et manna.» Respondeo, rorem ibi pro pruina sumi, quae non operiebat manna, sed illi substernebatur, ne manna terrae tactu foedaret; unde Hebraea, Chaldaea et Septuaginta habent, ascendebat et manna super eum, scilicet rorem, puta concretum, id est, pruinam jam dictam. Notat Abulensis quod verisimiliter sic Deus depluebat manna: primo mittebat ventum, qui purgaret ab aquis, vaporibus et similibus rebus superficiem terrae, ita ut nullae in eo aquae aut sordes manerent, quae manna maculare possent; deinde depluebat pruinam gelidam, et in granula formatam; denique super pruinam depluebat manna, ut patet Num. xi, 9. Terra ergo erat quasi lectus, pruina sive ros conglaciatus erat quasi linteamen mundum, cui incubabat manna. Unde in Hebraeo manna hic et Num. xi, dicitur cubare in terra et in rore, ita ut pruina haec sive ros inferne esset ipsi manna quasi velamen, sicut species panis in Eucharistia sunt velamen corporis Christi.
16:14
Hinc patet manna non pluisse in castris Hebraeorum, quia illa sordida erant; sed extra castra in deserto, sive in agro, ut dicitur vers. 25. Unde vers. 27 dicuntur Hebraei castris egressi, ut illud invenirent et colligerent in deserto. Minutum et quasi pilo tusum, in similitudinem pruinae super terram. — Non quasi manna, cum e coelo descenderet, pilo tusum, et in pulveres aut farinam redactum esset: hoc enim postmodum faciebant Hebraei, terentes illud in mortario aut mola, cum ex eo tortas facerent, ut patet Num. xi, 8; sed «quasi pilo tusum,» id est, pili tunsione decorticatum, et folliculis suis exutum, quasi dicat: Manna erat album instar tritici, cui vel pilo, vel mola cortex est ablatus: semper enim colore albo Scriptura commendat manna. Unde Numer. xi, 7, dicitur fuisse coloris bdellii. Hinc et Septuaginta pro pilo tusum, vertunt, λεπτόν, id est album, et Chaldaeus vertit, quasi decorticatum, et hoc Hebraeo מחספס mechuspas consonat. Licet enim nusquam alibi haec vox reperiatur, tamen quia quadrilitteram radicem habet, hinc de more ad trilitteram reducenda est, scilicet ad קשה chasaph, id est, denudare, decorticare; unde mirum est recentiores mechuspas vertere, rotundum, quasi caece divinare malint, quam S. Hieronymo, Septuaginta et Chaldaeo aliisque veteribus et doctissimis Hebraeis assentiri. Porro Num. xi, manna in colore dicitur fuisse simile bdellio; bdellium porro est genus gummi, sive lacrimae pellucidae. Unde Septuaginta vertunt, simile crystallo, q. d. Manna erat albicans ut crystallus. Hebraeum בדלח bedolach, id est bdellium, Pagninus margaritam, alii onychen vertunt: quasi manna colore fuerit simile margaritae, vel onychi, id est, colore unguis. Tale enim est bdellium, praesertim Bactrianum, quod inter omnia est laudatissimum: auctor est Plinius, lib. XII, cap. ix, et Dioscorides, lib. I, cap. lxix. Candidum ergo manna significabat Eucharistiam, in qua species panis albae candidum et immaculatum corpus Christi repraesentant, et re ipsa exhibent.
16:15
Hinc Hebraice vocatum est man, et Chaldaice manna. Hebraeum man Vatablus vertit, donum. Cum enim, inquit, Hebraei proprium illi nomen indere non possent, genericum man, id est donum illi indiderunt, quasi dicant man hu, id est, hoc ingens et coeleste est donum, nobis a Deo promissum, vers. 4. Secundo, Oleaster man vertit, numerosum: radix enim מכה mana significat numerare: unde mane, tekel, phares, Daniel. cap. V, vers. 25; magno enim numero et copia instar nivis depluebat manna. Longius abit et aberrat Calvinus, qui man vertit, paratum; et Aben Esra, qui man vult esse vocem, non hebraeam, sed arabicam; non enim ab Arabibus, sed ab Hebraeis hic in deserto vocatum est man. Verum Septuaginta, Chaldaeus et Noster, Philo, Josephus, Origenes, Theodoretus, Cyrillus, lib. III in Joan., cap. XXXIV, et passim tam veteres, quam recentiores τὸ man hu optime et genuine vertunt, id est, quid est hoc? nam res tam insolita in Hebraeis admirationem ciebat, ut rogarent: Quid est hoc? idque sequentia indicant: «Ignorabant enim quid esset;» ubi pro quid esset, in Hebraeo est מה הות ma hu: unde factum est man hu addito nun paragogico. Similis paragoge litterae lamed in eodem ma interrogativo, est Isaiae cap. III, vers. 15: מלכם mallachem, quid est vobis? Paragoge vero nun est usitatior; nun enim passim nominibus Hebraeis additur, ut patet in corban, ischon, sculchan, nechustan. Denique Chaldaei pro ma dicunt man, id est, quis, quae, quid, ut patet Daniel. cap. III et IV. Sic etiam Hebraei euphoniae causa pro ma usurpant man, ut patet Psal. LX, vers. 8. Idem convincit responsio Mosis. Moses enim Hebraeis interrogantibus man hu, id est, «quid est hoc?» respondet: «Iste est panis quem Dominus vobis dedit ad vescendum.»
16:16
«Unusquisque,» qui scilicet pane et solido cibo vescitur: neque enim lactentes et ubera sugentes comedebant manna. Ita Cajetanus. Gomor per singula capita. — «Gomor» est choenix, puta mensura, quae per diem cuique ad victum sufficit; unde dicitur gomor, quasi עמר gomer, id est manipulus, puta victus diurni, inquit Arias Montanus; vel, ut Vilalpando in Appar. templi, part. II, lib. III, cap. XII, gomor idem est quod usualis, a rad. מער amar id est, uti alicujus ministerio, eo quod per quadraginta annos in deserto, haec mensura gomor maxime fuerit in usu ad metiendum manna. Erat gomor decima pars ephi (ut dicitur vers. 36), vel epha, id est, trium modiorum; ephi autem erat decima pars cori, sive homer (homer aliud est a gomor; gomor enim per ain, homer per chet, scribitur), ut patet Ezech. XLV, vers. 11; corus autem, sive homer continebat 30 modios: ita enim Noster interpres vertit, Levit. cap. XXVII, vers. 16, et alibi. Sic et Septuaginta, qui Ezech. cap. XLV, pro homer vertunt, sex artabas: artaba autem, teste Galeno, lib. De Mensuris, capit modios, id est, mensuras Italicas 5; sex ergo artabae sunt 30 modii. Nota hic obiter: Tres amphorae, tres modii, tres mensurae, tria sata, unus batus, unum ephi, haec omnia unum et idem sunt, inquit Lipomanus. Josephus gomor vocat assaronem, id est, decimam, ita ut haec tria, scilicet gomor, assaron et decima idem sint. Assaron autem, ut Josephus ait, lib. III Antiq. cap. VII, septem continebat cotylas; cotyla vero 9 continebat uncias apud Atticos, inquit Thucydides apud Athenaeum lib. XI: quo computu gomor fuisset mensura continens 63 uncias, id est, quinque libras et tres uncias; sed in fine libri, in tract. De mensuris, ostendam gomor continuisse 8 libras, sive 96 uncias. Quae sane ingens erat portio, et cuique quantumvis avaro et edaci stomacho, etiam prisco illo et valido saeculo, sufficiens ad victum diurnum. Verum, ut notat Vilalpando, manna levioris erat substantiae, sed latioris magnitudinis, quam sit frumentum: unde ipse gomor manna plenum censet tantum panis praestitisse, quantum plenus frumento cabus: cabus autem continebat 4 sextarios, de quibus in fine libri. Sic ergo gomor manna erant 4 circiter librae. Nota: Deus hic de manna sex dat praecepta, et totidem et assignat miracula. Primum praeceptum est hoc versu, quo jubet ut Hebraei in singula capita colligant ex manna singulis diebus mensuram gomor, id est tantum, quantum verisimiliter putant sufficere ad gomor complendum; unde alii aliis plus collegerunt, opinantes necdum se gomor collegisse: alii minus collegerunt, putantes se gomor collegisse, cum necdum illud integrum collegissent. Aliqui putant (quod etiam probabile esse censet Abulensis) id quod hic dicitur, de colligendo gomor pro singulis, non esse praeceptum datum Hebraeis, sed ordinationem circa ipsum manna, ut scilicet singuli ex eo quotidie haberent, et comederent unum gomor: putant enim ipsi Hebraeos, prout erant edaciores, vel minus edaces, plus vel minus collegisse ex manna, v. g. cui sufficiebat medium gomor, colligebat medium gomor; qui indigebat uno, vel duobus gomor, colligebat unum vel duo: sed cum quisque postea id quod collegerat mensuraret, omnes inveniebant unum tantum gomor, quia illis qui minus collegerant, Deus id quod collegerant, rarefaciebat et elevabat ut impleret gomor; iis vero qui plus quam gomor collegerant, condensabat et constipabat, ut gomor non excederet. Haec sententia quoad posteriorem sui partem de rarefactione et condensatione manna ex parte vera est, uti mox dicam; sed priori ejus parti, quod scilicet aliqui studio colligerent medium tantum gomor, alii duo gomor, videntur adversari verba Scripturae hoc versu: «Colligat, inquit, unusquisque ex eo, quantum sufficit ad vescendum, gomor per singula capita.» Ubi τὸ colligat est praecipientis, pertinetque ad gomor: praecipit ergo colligi pro quolibet gomor, non plus vel minus. Unde subdit: «Sic tolletis,» scilicet gomor in singula capita. Ergo quisque tantum colligere debebat quotidie, quantum sufficere putabat ad gomor implendum: die sexto vero pro eo, et pro sabbato, colligenda erant duo gomor in singulos homines, ut dicitur vers. 5 et 22: «Et mensi sunt ad mensuram gomor: nec qui plus collegerat, habuit amplius; nec qui minus paraverat, reperit minus.» Putant Dionysius Carthusianus et Emmanuel Sa ex Hebraeis constitutos fuisse praefectos, qui collectum a quolibet manna metirentur, et cuique ex eo admetirentur gomor, ita ut ei qui plus collegerat quam gomor, illud plus adimerent, darentque ei, qui minus quam gomor collegerat. Verum hoc parum est probabile: nulla enim praefectorum hic fit mentio; illique suum hoc munus obeundo, Hebraeis, praesertim tenacioribus, adimendo partem suae collectae, magnam murmuris et jurgiorum causam dedissent. Deinde Scriptura diserte ait eum, qui minus paraverat, non reperiisse minus, quasi occulte, aut casu, non autem a judicibus et praefectis datum sit illi aliquod additamentum; alias enim dixisset: Ei, qui minus paraverat, praefecti suppleverunt et compleverunt suum gomor. Dico ergo hoc esse primum, illudque ingens miraculum in manna, nimirum quod et tanta copia quotidie deplueret, quae tribus hominum millionibus alendis sufficeret, et quod singuli domum venientes, cum manna a se collectum metirentur, sive plus, sive minus collegissent, omnes tamen unum idemque gomor reperirent: angelo scilicet invisibiliter addente, si minus quam gomor; demente, si amplius collegissent: hoc enim exigunt expressa hic et diserta Scripturae verba, et S. Paulus, II Corinth. VIII, citans haec ex Septuaginta: «Ut fiat aequalitas, inquit, sicut scriptum est: Qui multum, non abundavit; et qui modicum, non minoravit.» Hinc sequitur omnes tunc quotidie ex manna comedisse unum gomor, ac consequenter unam eamdemque cibi mensuram, scilicet gomor, tunc fuisse parvulis, viris, feminis, robustis, senibus, omnibusque Hebraeis: Deus enim cuique in stomacho et corpore ita concoquebat et dispertiebat suum manna, suumque gomor, ut illud attemperaret vi nutritivae et nutritioni, ac viribus cujusque, ut aequaliter omnes satiaret; atque ex altera parte suppleret, si quid calori naturali, ac vi nutritivae cujuspiam deerat ad consumendum gomor, aut certe efficeret, ut manna in debili stomacho esset levis et facilis digestionis, in stomacho vero valentiore esset validius: sic enim, ut postea videbimus, manna cuique suum variabat saporem; quisque enim sapiebat in manna id quod volebat. Pari ergo modo videtur fecisse Deus, ut manna stomacho valenti saperet et ageret ut caro robusta porcina, bovina, etc.; in debili vero saperet et ageret ut caro vitulina, agnina, vel ut caro piscium, ut ova, ut lac, etc. Ita Nyssenus, Lyranus, Abulensis, Oleaster, Cajetanus, Vatablus, S. Chrysostomus, Theophylactus, Anselmus in II Cor. cap. VIII, vers. 15. Quin et Hebraei, teste Genebrardo in Psal. LXXVII, vers. 29, tradunt manna fuisse cibum corporeum, qui in ipsis membris digerebatur (nedum in stomacho); unde non onerabat stomachum gravedine, nec caput fumis, non creabat excrementa, eratque facilis digestionis, ideoque erat typus cibi justorum in futuro saeculo. Crediderim tamen angelum in edacioribus condensasse ac constipasse manna in gomor; in senibus vero, parvulis et debilibus illud rarefecisse et extendisse: ita ut gomor horum minus haberet manna, illorum vero haberet amplius, itaque angelum cujusque stomacho et viribus mensuram hanc gomor accommodasse et attemperasse. Hoc enim magis naturale est: Deus autem parcit miraculis, utiturque natura, cum ea sufficit, atque hoc videtur esse, quod subdit hic Moses.
16:18
q. d. Quisque pro sua edacitate majus, vel minus aestimabat esse suum gomor, ideoque magis vel minus colligebat: sed cum postmodum id, quod collegerant, metirentur, singuli inveniebant unum gomor, quod singulis sufficiebat; ita tamen, ut angelus in his condensaret, in illis rarefaceret manna; quin et in iis, qui nimis multum collegerant, occulte subtraheret, in aliis qui nimis parum collegerant, adderet partem manna. Rarefactio enim sola poterat quidem implere gomor, sed non ventrem, si is plus cibi caperet et appeteret. Ut ergo quantitas manna cujusque stomacho commensuraretur, opus erat subinde ut angelus ex ea vel demeret aliquid, si quis nimis multum; vel adderet aliquid, si quis nimis parum collegisset. Porro causa, cur Deus singulis praescripserit idem gomor, fuit primo, ut avaritiam, gulam nimiamque cibi et rerum terrenarum curam hac ratione compesceret, ait S. Chrysostomus et Theophylactus in II Cor. cap. VIII. Secundo, ut doceret quantum bonum in communitate sit aequalitas, puta aequalis cibus, vestitus, labor, onus, etc. Tertio, testari hoc continuo miraculo voluit Deus, suam cuique sufficientem victus mensuram a Domino paratam esse, etiamsi ex laboribus suis minus consequi posse videatur: ut, cum assidemus mensae, cogitemus Deum nobis pluere manna e coelo; sic enim et hodie non divitibus modo, sed et pauperibus, aegris etiam et debilibus, insuperque multa prole oneratis, quotidianam tamen annonam quae satis sit vitae omnium tuendae, Deus suppeditat, quae res consideranti mirabilis et incredibilis videtur, si censum et lucrum, exiguum, quod faciunt, cum sumptu tanto, expensis tot capitum familiae conferat: ut vel ex hoc solo experimento colligere liceat suavem et miram Dei in omnes providentiam. Unde S. Chrysostomus, hom. 40 in I ad Corinth.: «Avarus, inquit, dives a paupere tantum differt curis, neglectu Dei, corporis inquinatione, et animi perditione: nam ventrem uterque aeque satiant.» Plura de hoc versu dixi II Corinth. cap. VIII, vers. 15. Allegorica causa fuit, ut idem gomor significaret eumdem Christum, quem totum, quantus quantus est, omnes comedimus in Eucharistia. Anagogice, idem gomor significat eamdem deitatem, qua in solidum pascemur et fruemur singuli in coelo, sed alii plus, alii minus saporis, dulcedinis, gratiae et gloriae ex ea haurient, sicuti ex eodem manna tunc, et ex eodem cibo nunc alii plus, v. g. pueri et juvenes: alii minus, uti senes et debiles, nutriuntur et reficiuntur.
16:19
Est hoc secundum praeceptum, ad incredulam avaritiam cohibendam eorum qui contra Dei voluntatem et jussum, de crastino sibi providere volebant: unde et postea puniti sunt; coepit enim manna servatum in sequentem diem scatere vermibus. Atque in hac vindicta fuit pariter secundum miraculum; neque enim hanc fuisse naturam manna, ut postridie putresceret, quis dixerit, cum sabbato illaesum servaretur id quod pridie collectum erat: sane nullum est granum aut farina, quae tam cito putrescat. Ita Theodoretus.
16:21
Innuitur hic tertium praeceptum, ut scilicet quisque mane, antequam sol incalesceret, colligeret manna, quia sole calente liquescebat: idque ut discerent Hebraei, non stertere, sed mane surgere ad orandum Deum, et ad parandum sibi victum: hoc est enim quod ait Sapiens, loquens de manna ad solem liquescente, cap. XVI, vers. 28: «Ut notum omnibus esset quoniam oportet praevenire solem, ad benedictionem tuam (ad te benedicendum et laudandum), et ad ortum lucis te adorare.» Cumque incaluisset sol, liquefiebat. — Est hoc tertium pariter miraculum, quod scilicet id quod ex manna manebat in agro, inquit Chaldaeus, liquescebat, cum sol incalesceret, id est, magis calefaceret (per hebraismum enim cal ponitur pro hiphil, scilicet verbum neutrum, vel passivum pro activo), cum tamen idem manna collectum jam, ita durum esset domi, ut pilo et mola tunderetur, et igne non liquesceret, sed in tortulam formaretur, ut patet Numer. XI, vers. 8. Simile dat Cajetanus in ovo: «Sicut enim ovum, inquit, quamdiu est in gallina, tenerum habet corticem, qui statim genito ovo exsiccatur, et fit durus: ita grana illa manna in loco, in quo formata erant, obnoxia erant liquefactioni; segregata autem durescebant adeo, ut non essent amplius liquescentis naturae: ita quod, sicuti sustinebant postea ignem, sustinuissent etiam solem, si fuissent iterum exposita soli.» Voluit Deus liquescere manna in agro, ne coelestis ille cibus manens in terra putresceret aut calcaretur, itaque dehonestaretur et vilipenderetur. Rursum aliam causam dat Sapiens cap. XVI, vers. 27: «Quod, inquit, ab igne non poterat exterminari, statim ab exiguo radio solis calefactum tabescebat: ut notum omnibus esset quoniam oportet praevenire solem, ad benedictionem tuam, et ad ortum lucis te adorare.» Huic manna Hebraeorum simile est manna Polonicum, quod in Polonia (Polonis omnibus attestantibus) mense junio et julio noctu depluit, herbisque instar roris incumbit. Hoc enim ante solis radios cribro colligunt, excutiunt, tundunt, aqua miscent, pultesque conficiunt, uti fiunt pultes ex farina panici, vel tritici. Si enim sol incalescat, folliculum dissolvit, itaque granum manna in eo inclusum in terram decidit et deperditur; quod sane novum est et memorabile. Vidi ego grana, suntque instar milii, sed longiora et rubicunda; pultesque inde confectas gustavi: sapor est, qualis est pultis ex panico. Verum in eo manna hoc a manna Hebraeorum differt, quod istud non omnino ad solem liquescat, sed tantum solvatur, ut granum vel semen in eo inclusum, quod durum est instar milii, decidat; manna vero Hebraeorum totum ad solem liquescebat et evanescebat. Adde, manna Polonicum folliculo includitur; Hebraeorum vero erat sine folliculo quasi pilo tusum, ut dicitur vers. 14.
16:22
Est hoc quartum praeceptum latum vers. 5, ut feria sexta duplum colligant manna, scilicet gomor unum pro feria sexta, et alterum pro sabbato, idque ad quietem et religionem sabbati commendandam. Quartum pariter fuit hoc miraculum, quod scilicet feria sexta deplueret duplum manna, quasi duplum annonae, quodque a collectione manna domum rediens quisque aequaliter duo gomor apud se inveniret. Et narraverunt Moysi — se die sexto collegisse duplum manna, idque ad hoc, ut audirent et intelligerent quorsum hoc eis fuisset jussum: nec enim hic usque declaraverat Deus se ob sabbati religionem id praescripsisse.
16:23
q. d. Cras est sabbatum sanctum, et dicatum cultui Domini: unde tunc ab omni opere quiescendum, Deoque vacandum est, ideoque jussi die sexta vos colligere et parare manna in sabbatum. Hic primo videtur sabbati cognitio et religio renovata et restituta: unde et Philo asserit Hebraeos, ignoratum a suis majoribus mundi natalem, quo hoc universum absolutum est, didicisse hoc miraculo, quo scilicet pridie sabbati depluebat duplum manna, durabatque in biduum, contra ac fiebat caeteris diebus. Renovata dico: nam sabbatum ab initio mundi institutum et cultum fuisse ostendi Genes. cap. II, vers. 3. Ab origine ergo mundi institutum fuit festum et cultus sabbati; sed illud in Aegyptia servitute et idololatria Hebraeorum plane fuit obliteratum; unde hic a Deo revocatur et restituitur. Quidquid reliquum fuerit, reponite usque in mane. — Scilicet unum gomor servate in sequens mane sabbati, puta, servate panem unius gomor, quem die sexta ex manna tuso et cocto confecistis; neque enim in sabbato manna tundere aut coquere licebat; poterant tamen integrum et incoctum manna servare et comedere sabbato, si vellent, uti comeduntur grana sacchari: docet hoc contra Eugubinum Lorinus noster in cap. XVI Sapientiae.
16:31
Quod erat quasi semen coriandri, album, gustusque ejus quasi similae cum melle. — Semen coriandri non est album, sed nigrum; ergo τὸ album, non ad coriandrum referendum est, sed seorsum per se sumi debet. Tria enim de manna hic dicuntur, primo, quod quantitate et figura fuerit simile coriandro, quia scilicet minutum et rotundum erat granum instar coriandri: ita Josephus; secundo, quod colore esset lucidum et album; tertio, quod sapore esset melleum, saperetque ut simila mellita aut oleata. Gustusque ejus, quasi similae cum melle. — Erat ergo manna simile granis sacchari, tum quoad colorem, tum quoad saporem, tum quoad figuram. Hic sapor ipsi manna erat quasi congenitus et naturalis, itaque sapiebat, si comedens nullum alium cibum vel saporem desideraret: si enim ipse aliud quid desideraret, mox id sapiebat in manna. Manna enim Dei dono et magno miraculo, omnem saporis suavitatem cuique exhibebat: hoc est enim, quod dicitur Sap. XVI, 20: «Angelorum esca nutrivisti populum tuum, et paratum panem de coelo praestitisti illis sine labore, omne delectamentum in se habentem, et omnem saporis suavitatem. Substantiam enim tuam (scilicet manna, quo sustentasti Hebraeos) et dulcedinem tuam quam in filios habes, ostendebas; et deserviens uniuscujusque voluntati, ad quod quisque volebat, convertebatur.» Unde et cap. XIX, vers. 20, Sapiens in Graeco manna vocat ambrosiam, quae quasi delicatissima, fingitur a poetis deorum esse cibus. Aliqui putant id tantum viris piis et justis datum fuisse tanquam privilegium, ut scilicet manna saperet id, quod ipsi volebant; quod enim impiis et injustis id non acciderit, sed iis sapuerit manna tantum, ut panis mellitus, vel oleatus, probatur ex eo, quod alioqui ipsi postmodum non murmurassent contra manna, nec petiissent carnes, porros et pepones, Num. cap. XI, vers. 4, si haec omnia gustassent in ipso manna. Ita docent S. Augustinus, lib. II Retract. cap. XIX, Abulensis, Lipomanus et alii. Verum, quia Scriptura nullam hic facit distinctionem piorum et impiorum, sed absolute asserit manna exhibuisse cuique saporem, quem volebat; et quia caetera Dei beneficia, puta columna, coturnices, aqua ex petra, etc., in deserto tam impiis quam piis erant communia; et quia per hunc saporem Deus volebat tam impios, quam pios avocare ab ollis Aegypti: hoc est enim quod subdit Sapiens: «Ut scirent filii tui (populus tuus) quos dilexisti, Domine, quoniam non nativitatis fructus pascunt homines, sed sermo tuus hos qui in te crediderint, conservat;» hinc verius videtur manna omnibus tam impiis, quam piis, sapuisse id quod quisque sapere volebat. Ita docent Hebraei, S. Chrysostomus, Nazianzenus et alii, quos citat et sequitur Lorinus in Sap. XVI, vers. 21. Dices: Cur ergo nausearunt Hebraei super manna? Num. XI. Respondet Lorinus nauseam hanc et murmur provenisse, non ex nimia dulcedine manna, non etiam ex taedio unius ejusdemque per 40 annos cibi, sed ex eo, quod color, odor, forma, tenuitas, et similes aliae qualitates eaedem semper perseverabant in manna, quarum qualitatum jucunda quaedam diversitas allicit magis gustatum: sic enim pueri aliique gulosi non tantum ventrem, sed et nares, et oculos, et manus cibis implere satagunt; et hoc est, quod aiunt murmurantes: «Anima nostra nauseat super cibo isto levissimo; nihil aliud respiciunt oculi nostri, nisi man.» Petebant ergo varietatem et soliditatem ciborum aliorum. Addunt aliqui manna non tantum saporem, sed et substantiam ad votum comedentium mutasse: ita ut si quis vellet comedere ovum, gallinam, saccharum, manna mox verteretur vel in ovum, vel in gallinam, vel in saccharum, illudque putant significari illis verbis Sapientiae XVI: «Ad quod quisque volebat, convertebatur,» graece μετεκιρνᾶτο, id est, transtemperabatur, quasi in hoc manna fuerit expressus typus transsubstantiationis panis in corpus Christi in Eucharistia. Ita censent Gregorius de Valentia, Claudius de Sainctes, Thomas Bozius, et Nicolaus Villagagnon. Verum haec sententia nova est, et solido caret fundamento: verba enim Scripturae loquuntur non de substantiali, sed de accidentali saporis conversione: alioqui enim non murmurassent Judaei ob manna, Num. cap. XI. Atque hac parte manna fuit typus Eucharistiae, non quoad transsubstantiationem, sed quoad accidentium remanentium vim et efficaciam: ostendit enim sapor manna, quo pacto possent accidentia panis et vini remanere et nutrire sine illorum substantia: itaque implicite et consequenter sapor alius in manna typus quoque fuit transsubstantiationis. Sapor enim alius aliam substantiam comitari et indicare solet. Nota: Sapiens, uti et David Psal. LXXVII, 25, manna vocat panem angelorum, non commedentium, sed producentium manna ex materia ad id in nubibus disposita. Unde et «panem coeli,» id est nubium, vocant, quia manna in nubibus formabatur et e nubibus depluebat. Rursum manna vocatur «panis angelorum,» id est, panis delicatissimus, ita ut si comederent angeli, non alio pane quam manna vescerentur: sic linguae angelorum vocantur pulcherrimae et elegantissimae, I Cor. XIII, 1. Pro angelorum hebraice est אבירים abbirim, id est fortium, sive robustiorum, quod est epithetum angelorum qui fortitudine et virtute praecellunt hominibus. Secundo, «fortium,» quia per manna validi et fortes fiebant, sicut Eucharistia confirmat corda nostra in vitam aeternam, Joan. VI.
16:32
Est hoc quintum praeceptum, quo jubet Deus servari manna, in perpetuum divinae alimoniae monumentum. Sic manna pluit Atrebati, quod etiamnum ibi asservatur et ostentatur, uti ipse vidi. Hinc eorum rhythmus: Atrebati manna, Romae pluit unctio sacra, Jerusalem sanguis: haec sunt tria dona salutis. Quintum pariter est hic miraculum, quod scilicet Deus tot saeculis manna hoc incorruptum servarit.
16:33
Coram tabernaculo et arca, cum illa aedificata fuerint; est ergo prolepsis: in Sancto enim sanctorum repositum fuit manna in urna aurea, uti ait Apostolus, Hebr. cap. IX, vers. 4.
16:34
Puta mihi; est enallage personae: loquitur enim Moses de se quasi de alio in tertia persona. Posuitque illud Aaron in tabernaculo servandum — non jam primo hoc egressus ex Aegypto anno, sed multo post, fabrefacto tabernaculo: hoc ergo hic per anticipationem ponitur, ut omnia quae manna tangunt, simul jungantur. Rursum posuit Moses manna in tabernaculo parvo, quod habebant Hebraei, antequam illud magnum et operosum jussu Dei construerent: tale enim tabernaculum eos jam tum habuisse patebit cap. XXXIII, vers. 7. Ita Lyranus et alii.
16:35
Sextum hic innuitur praeceptum colligendi manna in singulos dies et annos, idque continuo per 40 annos. Sextum item hic exstat miraculum, quod tam vere, quam autumno, tam aestate, quam hieme, singulis diebus per 40 continuos annos manna depluerit, donec Hebraei venerunt in Chanaan, ibique de frugibus terrae comederunt. Angeli ergo manna quotidie in nubibus, e materia ad id disposita naturaliter efformabant, quomodo in nubibus nix, grando, imo et lapides generantur, quomodo et generatur manna medicum, quod tamen ab hoc nostro longe differt et distat: nostrum enim fuit miraculosum, ut patet ex dictis. Quare quod Josephus ait, suo tempore in eadem regione adhuc pluere manna, vel fabulosum est, vel de manna medico accipi debet. An Hebraei in deserto alios cibos praeter manna comederint, dicam Deuter. II, 6. Nota: Manna allegorice significabat Christum in Venerabili Sacramento, ut patet Joan. cap. VI, vers. 49 et 50; maxime vero manna significabat rem contentam, et effectum Sacramenti, ut fuse in citatum locum Joannis docet S. Chrysostomus, Theophylactus et Cyrillus. Unde et Apostolus, I Corinth. X, ait: «Omnes eamdem escam spiritualem manducaverunt, et eumdem potum spiritalem biberunt,» quod de sacra coena etiam Calvinus accipit, dicitque manna fuisse typum corporis Christi, ex quo recte colligas in Venerabili Sacramento vere esse carnem Christi, siquidem manna rei vere existentis, non autem chimericae, fuerit symbolum: alioqui enim tam nos, quam Judaei escam spiritalem, id est, carnem typicam et symbolicam, manducabimus, neque plus veritatis significatae habebimus, quam ipsi Judaei, imo longe minus: manna enim sapidius erat nostro pane, et longe clarius repraesentabat Christi corpus, quam aridus panis. Consequentiam hanc utpote claram, quidam nuper ex novo hoc grege Minister concessit; sed quis non videt id repugnare et S. Scripturae, et rationi? lex enim nova praestantior est lege veteri; ergo Sacramenta nova praestant veteribus; unde Apostolus ait: «Haec in figura facta sunt nostri;» res autem figurata sua figura nobilior est: sicut corpus sua umbra, ac homo sua imagine nobilior est: ergo Sacramenta legis novae, et praesertim Eucharistia, quasi res figurata, nobilior esse debet Sacramentis legis veteris, ipsoque manna quod tantum typus fuit et figura Eucharistiae nostrae. Rursum Joannis VI, Christus disertissime corpus suum in Eucharistia praefert ipsi manna, vers. 48 et 58: «Hic, inquit, est panis qui de coelo descendit, non sicut manducaverunt patres vestri manna, et mortui sunt: qui manducat hunc panem (scilicet divinum, consecratum, et transsubstantiatum in corpus Christi), vivet in aeternum.» Quod autem manna clarius repraesentet Christi corpus, quam panis, quis non videt? id enim multis ostendi potest.
Manna typus Eucharistiae Unde nota secundo: Aptissime congruit manna cum corpore Christi in Eucharistia, illudque pulcherrime adumbravit. Primo, idem est color specierum Eucharistiae, et manna. Secundo, sapor dulcis utriusque. Rursum, sicut dulcedo in manna erat abscondita, ita et sub speciebus panis absconditur Christus. Tertio, nonnisi relictis ollis Aegyptiacis, et carnis voluptatibus invenitur aut sapit utrumque. Quarto, infidelibus et avaris in vermem et judicium vertitur utrumque. Quinto, manna non datum est nisi post transitum maris: Eucharistia non datur nisi post baptismum. Sexto, post manna Hebraei cum Amalec pugnarunt, cum ante solus pro eis Deus pugnasset contra Aegyptios. Pugnarunt, inquam, et vicerunt: sic vitae coelestis impedimenta et tentationes, quas non nisi solidioribus objici patitur Deus, Eucharistiae virtute superantur. Quare S. Bernardus, serm. De baptismo in coena Domini habito, ait: «Duo illud Sacramentum operatur in nobis, ut videlicet et sensum minuat in minimis, et in gravioribus peccatis tollat omnino consensum. Si quis vestrum non tam saepe modo, non tam acerbos sentit iracundiae motus, invidiae, luxuriae, etc., gratias agat corpori et sanguini Domini, quoniam virtus Sacramenti operatur in eo.» Et S. Cyrillus, lib. IV in Joann. cap. XVII: «Eucharistia, inquit, sedat, cum in nobis maneat Christus, saevientem membrorum nostrorum legem, pietatem corroborat, perturbationes animi extinguit, nec in quibus peccatis simus considerat, sed aegrotos curat, collisos redintegrat, et sicut pastor bonus, qui animam suam pro ovibus posuit, ab omni nos erigit casu.» Septimo, manna panis erat absque semine, absque aratione, aut alio humano opere, ab angelis factus: sic Christi corpus ex sola Virgine, et Spiritus Sancti irroratione, natum est. Octavo, manna Hebraeis omnem saporis varietatem dabat. Unde Sapient. XVI, dicitur de manna: «Angelorum esca nutrivisti populum tuum; et paratum panem de coelo praestitisti illis sine labore, omne delectamentum in se habentem, et omnem saporis suavitatem:» ita et Christus parvulis est lac, infantibus olus, perfectis solidus cibus, ait Nyssenus. Et S. Cyprianus, tract. De Coena Domini: «Hic, inquit, panis omnium carnalium saporum irritamenta, et omnium exsuperat dulcedinum voluptates. Vide quomodo his, qui Christi commemorant passionem intra sacra officia, quasi per quosdam canales de interioribus fontibus egrediantur torrentes, et super omnes delicias lacrymis nectareis anima delectetur; quantam suavitatem animae inquirenti ubi sit Deus suus, suspiria contemplationis eliciant.» Unde sequitur, inquit, «aut deinceps peccatorum pocula horreat, et omnis sapor delectamentorum carnalium sit ei quasi rancidum, radensque palatum acutae mordacitatis acetum.» Inde sequitur mentis jubilus et ebrietas, «ut Christum, inquit, ferat in pectore, ipsum gerat in mente, et omni tempore habitatori suo dicta et facta jubilatione consona laudes resonent, et gratiarum actiones decantent. Haec ebrietas non accendit, sed extinguit peccatum. Cum sopivit oblivio cuncta carnis ludibria, mira sunt quae sentit, magna quae videt, inaudita quae loquitur.» Chrysostomus, homil. 24 in I ad Corinth.: «Haec mensa, inquit, animae nostrae vis est, nervus mentis, fiduciae vinculum, spes, salus, lux, vita nostra.» Nono, manna erat minutum: Christus parva hostia est circumscriptus. Decimo, manna pilo tusum fuit: Christus pilo crucis mortalitate exutus est. Undecimo, fideles admirabundi man hu! quid hoc, ut nobiscum sit Deus? exclamant. Duodecimo, omnes de manna aequalem mensuram, nimirum gomor unum colligebant: sic totum Christum aequaliter omnes recipiunt, et si species, sive hostia major sit, aut minor. Ita Rupertus. Decimo tertio, sex diebus tantum colligebatur in deserto manna: sic in sabbato aeternitatis et in terra promissionis velamen sacramenti cessabit, Christoque facie ad faciem in summa quiete perfruemur. Decimo quarto, sole liquescebat manna: sic resolutis calore speciebus, Sacramentum dissolvitur. Denique S. Ambrosius, sermone 3, per manna putat figuratam fuisse B. Virginem: haec est enim mater misericordiae, vita, dulcedo, et spes nostra.
Sensus tropologicus mannae Tropologice, manna significat consolationes spirituales dulcissimas, quae percipiuntur in rerum coelestium contemplatione, et in victoria tentationum et concupiscentiarum, de quibus dicitur Psalm. XXX, vers. 20: «Quam magna multitudo dulcedinis tuae, Domine, quam abscondisti timentibus te!» et Apocal. cap. II, vers. 17: «Vincenti dabo manna absconditum.» Est enim haec consolatio praeludium et praegustus quidam aeternae beatitudinis. Hoc manna non datur nisi exeunti ex Aegypto, et ollas carnium relinquenti, ac vincenti suas concupiscentias: vincenti enim promittitur a S. Joanne, et a Christo Domino. Unde solet secuturae consolationis tentatio praecedens esse signum: nam tentatione probatis coelestis promittitur consolatio. Experientia constat neminem heroice vincere aliquam tentationem, infirmitatem, contemptum sui, concupiscentiam, curiositatem, morbum, taedium, etc., quin mox sentiat miram animi voluptatem et gaudium, quod longe tristitiam adversam, aeque ac delicias concupiscentiae superat. Experiatur quisque in seipso, et sentiet ita esse. Ita S. Joannes, qui Theodosio Imperatori victoriam contra tyrannos praedixit, seipso abnegato et sui oblitus, scrutabatur coelestia, uni Deo assistens, cum eo versans, eumque assiduis hymnis celebrans, ut in coelo esse videretur. Unde ipse de se loquens apud Palladium in Lausiaca, cap. XLVI: «Novi, inquit, ego hominem in solitudine, qui decem annos cibi terreni nihil gustavit, sed et angelus tertio quoque die coelestem cibum ad eum afferebat (en manna), et ei in os injiciebat: isque erat ei instar cibi et potus.» Rursum Palladius de alio Joanne cap. XVI, ita scribit: «Joannes primum stans tres annos sub quadam rupe, orans perpetuo, non sedens omnino, non dormiens, nisi quantum somni stans suffurabatur, et Dominica solum sumens Eucharistiam (en manna) afferente ei presbytero, nihil aliud comedebat.» Et cap. LVIII, Abbas Anuph. de se ait: «Ex quo Servatoris nomen professus sum, humani cibi nihil sumpsi, alente me quotidie angelo; nullius alterius cupiditas in cor meum ascendit, praeterquam Dei: nihil ex rebus terrenis occultavit mihi Deus: omnem petitionem a Deo accepi.» Sine vitio, vita sine morte, salus sine languore. «Vidi saepe assistentes Deo myriades, vidi choros justorum, vidi Martyrum congeriem Deum laudantium, vidi justos laetantes in aeternum.» Haec et multa alia narrans, tertio die tradidit animam Deo; quam Abbas Paulus ejusque socii viderunt ab angelis hymnos canentibus, atque a Martyribus in coelum sustolli.
Sensus anagogicus mannae Anagogice, manna significat ambrosiam Beatorum, et inenarrabilem eorum in coelis felicitatem, jucunditatem, gaudium et dulcedinem. Gloriosa enim dicta sunt de te, o civitas Dei, sicut laetantium omnium habitatio est in te. Ibi, inquit S. Gregorius in Psal. VII paenit., est lux sine defectu, gaudium sine gemitu, desiderium sine paena, amor sine tristitia, satietas sine fastidio, sospitas sine vitio, vita sine morte, salus sine languore. «Perfecta viget in omnibus charitas, una omnibus laetitia, una jucunditas.» Et S. Augustinus: «In civitate Dei, ait, rex est veritas, lex charitas, dignitas aequitas, pax felicitas, vita aeternitas.» S. Bernardus, De Praemio patriae coelestis: «Praemium est videre Deum, vivere cum Deo, vivere de Deo, esse cum Deo, esse in Deo, qui erit omnia in omnibus. Et ubi est summum bonum, ibi est summa felicitas, summa jucunditas, vera libertas, perfecta charitas, aeterna securitas, et secura aeternitas: est vera laetitia, plena scientia, omnis pulchritudo, et omnis beatitudo. Ibi est pax, pietas, bonitas, lenis virtus, honestas, gaudia, dulcedo, vita perennis, gloria, laus, requies, amor et dulcis concordia.» Textus Latinus ex editione critica Cornelii a Lapide Commentaria in Scripturam Sacram, saeculo XVII primum edita. Hic textus ad usum scholasticum et educativum praebetur.
16:1
v. 4 « Profectique sunt de Elim, et venit omnis multitudo filiorum Israel in desertum Sin, quod est inter Elim et Simai; quintodecimo die mensis secundi, postquam egressi sunt de terra Ae- Jypli ». Ergo integrum mensem itineri insumpserant, censetque Ps. Ion. eo usque durasse annonam, quam secum ex Aegypto asportavissent Hebraei. Reapse, licet proficiscendi veniam nacti sint subito profectique sint festinanter, tamen gratuito supponuntur profecti esse' imparati : cur non secum abstulerint totas illas terrae Gessen segetes a grandine et locustis tam mirabiliter servatas?
16:2
v. 2 « Et murmuravit omnis congregatio filiorum Israel contra Moysen et Aaron tn solitudine ».
16:3
v. 3 « Dixeruntque filii Israel ad eos : Utinam mortui essemus per manum Domani in terra Aegypti, quando sedebamus super ollas carnium , et comedebamus panem n saturitate. Cur eduxistis nos in desertum istud , ut occideretis omnem. multitudinem fame? » Non id solum dicunt, melius sibi futurum fuisse mori in Aegypto quam fame consumi in deserto, sed aiunt maioris se favoris loco habituros id fuisse ut JaAve se in Aegypto interemerit, quam ut fame consumendos in desertum eduxerit : acerba est ironia.
16:4
v. & « Dixit autem Dominus 'ad Moysen », oratione ab eo consultus (Sy/v.) : « Ecce ego pluam vobis panes », seu verius panem « de coelo ». Cur solius panis meminit Deus, - petente populo et panem et carnes? Populo sane tam impudenter petenti non erat Deus omnia illico petita concessurus. Concedit panem .seu potius cibum, is quippe h.l. vocis est sensus. « Egrediatur populus » de tentoriis (Tost.), non enim v. 13 edicit (Sy/v.) solum extra castra repertum esse manna ; « ef colligat, quae suffictunt per singulos dies : ut tentem eum , utrum ambulet in lege mea, an non ». « Voluit praeterea dare illis cibos non per singulos menses, sed per singulos dies, ut nullus praeteriret dies, in quo circa se non sentirent ipsius beneficium » (Vat.).
16:5
v. 5 « Die autem sexto » hebdomadae, non vero lati huius mandati, — non sequitur manna primum comparuisse die dominiea (Or. Hom. 7) — « parent quod inferant, et sit duplum quam colligere solebant per singulos dies ». Adverte verba v. 4 sq. proloqui Deum ad solum Moysen, quin eadem iubeat populo repeti. Eiusmodi quaedam eloquia non sine certa ratione ad Moysen solum dirigi vidimus 3,14 et 6,2-5. Non prohibent ea ad verbum repetit, illud de £entat?one sapienter tacet : e contra aliud a Deo dictum distinctius effert. Sc. Deum liberalissimum perspicit, quo die annonam promisit, eo ipso illam esse largiturum coenamque pro ieiunio paraturum : quare v. 6 pro eodem vespere divinam manifestationem indicit. Promiserat item v. 4 Deus se quotidie annonam esse praebiturum, sane pro matutina etiam refectione : quare v. 7 Moyses annuntiat mane item revelatum iri divinam gloriam. - Quorsum vult Deus populum tentare? « Ut quasi experimento cognoscam », inducit Bonfr. Deum loquentem, «an beneficiis meis illecti inducantur ad praecepta solum ad ea, quae v. 4 sq. efferuntur, « ut dietim colligant, et septimo die duplicatum » (Cai.). Id confirmat triplex v. 16-30 tentatio. Murmurationes carpit Deus primum per Moysen v. 7, dein ipse v. 12; non erat ratio earum carpendarum in privato Moysis innocentis alloquio. Fuerunt eae murmurationes Deo occasio tentandae populi fidei et sabbati inculeandi : haec ei magis erant cordi quam vel murmurationum reprehensio ipsumque manna.
16:6
v. 6 « Dizeruntque Moyses et Aaron ad omnes filios Israel : Vespere scietis, quod Dominus eduxerit vos de terra Aegypti » — Non de hoc v. 3 dubitaverat populus, tamen aut Iahven reputabant deum imbecillum aut nomen inane. Ergo verba h.l. aut id sonant, non solum Moysen (Tost.) praetenso per fraudem Iahve nomine illos eduxisse ; aut Arg. — Populo coram tabernaculo adunato, manifestatur gloria Dei in nube; promissio v. ^ facta eo distinetius enuntiatur, ut cibus concedendus sit (semel) carnes et (quotidie) panis; advehuntur coturnices vespere, reperiturque manna mane. . Convocatur iam populus ad divinum contuendum portentum ; idque muneris Moyses Aaroni demandat, per seniores aliosve exse- Ex. 46,9 soQ. — — | 169 quendum.
16:9
v. 9 « Dixit quoque Moyses ad Aaron : Dic universae congregationi. filiorum Israel : Accedite coram Domino, audtott. enim murmur vestrum ». Ex his cum Ca. concludere oportet : « Ante conditum tabernaculum, conditam arcam erat locus aliquis deputatus Deo ». Cf. v. 34 et, quae p. 3 sqq. dicebamus et ad 33,7 dicemus de praemosaico apud Hebraeos tabernaculo.
16:10
v. 10 « Cumque loqueretur Aaron ad omnem coetum filiorum. Israel, respexerunt ad solitudinem », ergo orientem versus (Bonfr.), «et ecce gloria Domtnt apparuit in nube », sc. in columna nubis (Tost.), quae erat ante castra (cf. 13,22); quod autem vox « columna » non adsceribatur, non est ratio cum Ca. alterius cuiusdam nubis affingendae. Porro, eum interdiu illa columna nubis esset, non ignis, apte cum 7'st. aliisque gloriam illam explicabimus fuisse « fulgorem tamquam advenientis Dei et sonitum loquentis ». Dillm. putat, iubente Aarone populum ad desertum facies vertisse : de eiusmodi iussu nihil in contextu habetur. Versiones 2 verterunt cum, et optime cum Cler. secundum incisum trahes ad prodosin : cum Aaron loqueretur et populus facies conversas haberet ad solitudinem, ubi nubes erat, ecce apparuit etc. Sed quid loquebatur Aaron? Verbum Aaron erat ipsum illud nuntium per seniores aliosve circummissum, ut ad tabernaculum confluerent. Quo dum. pergebant, faciebus ad tabernaculum ideoque ad orientem conversis, evenit portentum.
16:11
v. 41 « Locutus est autem Dominus ad Moysen », « nam Aarone populum alloquente , Moyses ad columnam nubis oraturus accesserat » (Men.), « dicens » :
16:12
v. 19 « Audivi murmurationes filiorum Israel. Loquere ad eos : Vespere » — Hebr. : inter duas vesperas , cf. 12,6. Tempus aecuratius etiam quam ante determinatur — « comedetis carnes, et mane saturabimini panibus , scietisque quod ego sum Dominus Deus vester » , quodque ego (cf. v. 3) eduxerim vos de Aegypto, vobisque sim provisurus.
16:13
v. 13 « Factum est ergo vespere, et ascendens coturnir cooperuit castra; mane quoque ros iacuit per circuitum cas- (rorum ». Quem non esse idem atque manna, sed verum rorem, docet Num. 11,9 patetque ex hoc etiam textu, ubi Hebr. v. 1& pergit : e£ ascendit effusio roris, et ecce etc. Ergo ascendente rore seu nebula, quae rorem effuderat, apparuit humi iacens manna. v. 1^ « Cumque operuisset superficiem. terrae, apparuit in. solitudine minutum |et| quasi pilo tusum, in similitudinem pruinae super terram ».
16:15
V. 15 « Quod cum vidissent filii Israel, dixerunt ad invicem : Manhu? [Quod significat : Quid est hoc?] Ignorabant enim, quid esset ». Licet NT) V3 possit,verti « hoe est manna », tamen verba 2gnorabant etc. lestantur, Hebraeos primum non agnovissee manna, et nominis hic derivationem proponi. v2 apud Hebraeos significat quts (Ps. 60,8), item apud Assyros : ci. nomen proprium Mannukiramman , '« Quis est similis Ramman? » (Schrader WM p. 2546). Item apud Chaldaeos : cf. Dan. 3,15; 1 Esdr. 5,3. 4. 9. Potuit tamen antiquitus vox etiam significationem qwid habere. Ceterum, an habuerit, non ita multum refert, cum haec nominis explicatio non sit necessario accipienda ut etymologiea, sed ut mnemoneutica, quales plures in Genesi leguntur. « Quibus ait Moyses : Iste est panis » seu cibus, « quem Dominus dedit vobis ad vescendum ». "u. Chald. Syr. "5b, Ios. óptóov : sunt coturnices, quarum numerosissima in Aegypto vere et autumno agmina; alites graves, esculenti, quos veteres Aegyptii retibus vel foveis prehendebant et sale condiebant. LXX ópzvyoujvox proprie est crez, alia omnino avis; tamen vocem h.1. explicat Photius, ut sit ügroE péac, Hesych., ut sit ópruS bxepueveOc, ergo rursum coturnix. Cf. Dillm., Ebers p. 235 sq. et : Natur u. Offenbarung XIV 289 sqq. Münster 1868. — Sensum vocis D2DT12 satis definiunt versiones : Vulg. pilo tusum; Chald. Syr. Aq. Theod. abrasum ; Symm. &vacopóucvoy , nudatum (?), LXX e v. 31 huc transtulere coriandrum. Sensus sane est, fuisse manna in parva grana distinctum. Quae autem desensu radicis nativo afferuntur, ea sunt perquam incerta. Alterum p? ignorant Vulg. LXX. — v. 31 describitur manna : « erat quasi semen coriandri, album, gustusque eius quasi similae cum melle ». Quibus externa eius species clare definitur. Porro manna uti alia describunt Hebraei, imo Deus Hebraeos alloquens, secundum externam apparentiam. Ros de coelo descendebat ve. etiam pluebat; manna, antequam ros descenderat, non conspiciebatur, nebula vero, quae rorem attulerat, recedente cum rore humi effusum cernebatur. Quod abunde sufficiebat, quo manna diceretur panis de coelo descendens (16,4; Ps. 77,24 sq. ; Sap. 16,20; Io. 6,31 sqq.), Deusque diceretur illud pluere. Nota sunt /os. de manna verba : « Hodiedum tota illa regio pluit manna, quemadmodum et tunc in Moysis gratiam Deus illud alimentum demittebat ». Et Bonfr. : « Dico », inquit, « mihi etiam probabile videri eiusdem speciei fuisse » manna Israelitarum cum manna vulgari; « sed cum angelorum ministerio illud generaretur, habuit multas excellentias accidentales prae vulgari manna in sapore, puritate etc. ». Recentiori tempore viatores plures europaei in illud zanna vulgare inquisierunt et, quid ipsi repererint, nobis primum considerandum est. Rabbinorum de manna placita vide in J. Buztorfi? Dissertatione de Manna (apud B. Ugolinum : Thesaurus antiquitatum sacrarum VIII. 587 sqq., Venetiis 17/7). rum viatorum placita : neque enim veteres Hebraei neque veteres Arabes sagaciores erant in factis naturae indagandis. Arabes moderni, si illis stipendium (bakschisch) proferatur, mirabilia quaeque tam sacra quam profana digito demonstrant. Monachi item S. Catharinae non aliam ostendi possunt habere traditionem , quam aut e sua pietate, aut e recentiorum Hebraeorum et Arabum commentis hauserint. Alterum , quod lectorem monemus, illud est, non oportere a limine excludi eorum placita, qui manna biblicum cum aliquo eventu naturali comparent, dummodo 4llud non e solis causis naturalibus explicent. Cum. enim plagae aegyptiacae omnes, imo ipse transitus Maris Rubri, licet plura in his facta sint super naturam, tamen probabiliter videantur revocanda ad eventus quosdam consentaneos conditioni Aegypti, non sunt impietatis damnandi ii, qui simile quid de manna affirmant. Intime connectit scriptura portentum coturnicum eum portento mannae : fuit vera avis coturnix, prodierit e vera planta manna. Nonne uno veluti spiritu v. 8 carnem et panem promittit Deus? Nonne aeque de coturnicibus poterat dicere Deus : Ecce caro, quam dedit vobis Iahve ad vescendum? Cum miracula illi sint eventus, qui limites naturae excedunt, eorum verior cognitio etam pendet ab accuratiore illorum limitum cognitione, eorumque explicatio etiam huic accuratiori cognitioni erit conformanda. Ita progressum scientiarum consequetur progressus sacrae interpretationis. Quae non tam scientiis prolanis « concessiones faciet », quam illud ab eis prümupam exiget, quod pendere tenentur creatori AS Igitur inde a Wadi Gharandel reperitur hodiedum Tamarix manni- [era Ehrenb., arbor in. viginti fere pedum altitudinem excrescens ; in Wadi Feiran eius conspicitur silva horae fere longitudinem habens. Mensibus Iunio, Iulio et Augusto, quandoque iam Maio eorum imprimis annorum, quibus abundantes exstitere pluviae vernae, tempore maximi aestus exsudat cortex tam trunci quam ramorum humorem mellis similem, qui mane guttatim e ramis foliisque pendet atque in terram decidit. Sunt globuli albi magnitudinis pisi, qui, sin mane colligantur, solis radiis dissolvuntur, secus vero ceraeinstar durescunt. Sapore imitantur mel praebentque tam gustui quam odoratui aroma quoddam. Arabes hoc manna collectum decoquunt, expurgant, aliquam eius partem in Aegyptum divendunt, aliam monachis monasterii S. Catharinae tributi cuiusdam instar persolvunt, maiorem partem suis usibus reservant, azymis panibus mellis instar infundunt, panem in illud intingunt, nunquam vero ex solo manna (Num. 11,8) tortulas coquunt. Hoe igitur manna ab Arabibus hodiedum « manna de coelo » vocatur diciturque « pluere ». An hoe in mente habuerit /os. hoc eodem usus verbo, non satis constat. Hoc in templo Edfu inter alia dona mannwu, deseribiturque fuisse « album, ad instar granulorum anta » (Ebers p. 226 sq.); est autem «n/a resina aliqua pretiosa a quibusdam Aethiopiae arboribus profecta. Hoc 15483 Bernardus de Breydenbach, Decanus Moguntinus, et Petrus Belon du Mans c. 1550, qui Sinaitiden ipsi invisere, pluresque alii cum manna Hebraeorum comparaverunt. Manna hoc vulgare aliquam cum manna biblico affinitatem habere, primo obtutu patet : moventur tamen etiam graves quaedam obiectiones. | Respondent a): Licet sagaces viatores plura nos de manna vulgari edocuerint, non omnia comperta habemus, plura supersunt penitiori studio indaganda. b) Duo nos de manna docet scriptura : prinum mansisse illud incorruptum per singulos dies, imo biduo, quoties occurrebat sabbatum, et « in futuras retro generationes », quatenus aliqua eius copia reposita et asservata fuit coram Domino ; secundo, cum aliqui Moysi inobedientes manna servassent ultra tempus praescriptum, illud eomputruisse. Alterutrum factum miraculum fuerit. Quodsi miraculo adstruas paucorum illorum hominum manna computruisse, nihil erit in manna biblico , quod a manna vulgaris indole diserepet. Respondent, seripturam nullibi dicere , Hebraeos. per quadraginta. annos solo manna vixisse, neque id e populi v. 3 querelis eruitur, quae utique rem exaggerabant. Cibus sane erat gregum lac, et etiam carnes, Mare Rubrum abundabat piscibus; Deut. 2,6 iubentur Hebraei cibos emere ab Edomitis (cf. Deut. 2,18); emerunt sane etiam antea data occasione; simila tot sacrificiis et oblationibus adhibita (cf. Lev. 8,2. 26. 31 sq.; 9,4; 24,5 sqq.; Num. 7; Ios. 1,11) supponit frumenti copiam; quando per annum et amplius in eodem loco considebant, supponi possunt etiam agros sevisse. Haec profecto obiectio difficilius solvitur. Respondent tamen, manna vulgaris naturam non esse sufficienter exploratam, illud tortasse mortariis tritum esse una cum aliis substantiis vegetabilibus ete. Cf. C. Ritter : Die Erdkunde von Asien B. VIII Abth. II Abschn. 1 p. 665 sqq., Berlin 1848; Ebers p. 224 sqq. — Consule item C. Gutberlet : Das Buch der Weisheit, Münster 1874, p. 433 sqq. : Sed praeter manna vulgare e tamarice mannifera collectum considerandum h. l. venit. Sphaerothallia esculenta Nees ab. Es. Qui hichen à Tauriea Chersoneso ad Tartariam usque, itemque in Asia Minore, Persia, Africa septentrionali plurimus reperitur in locis altioribus. Is ubi aestu exsiccatus est, vento abripitur in. valles ve/ etiam ?n adiacentes regiones , ubi quandoque 2n granula commznutus pluviae instar decidit. A Tartaris vocatur « panis terrestris », ex eoque reapse comparatur panis aliquis. Fuerunt eiusmodi pluviae in variis Asiae tractibus 182^, 1828, 1841, 18406, 1864. Cf. Leunis : Synopsis der Pflanzenkunde, Hannover 1883-1886, 8 939.1^6.1. multo magis tum in regionibus Orientis abundasse quam nunc : verum id, tot argumentis diversam tune aeris temperiem circa Sinaitiden suggerentibus, quis neget? An vermibus corrumpatur is lichen nescimus, uti etiam alia plura eam plantam spectantia. — Neque dicas, nomen aegyptium mannu certe non ad illum lichenem sed ad manna vulgare referri. Potuit quippe Hebraeorum manna ob similitudinem appellari eodem nomine atque aegyptium mannuw; potuit nominum similitudo esse mere fortuita; potuit nomen hebraeum revera petitum esse a populi admiratione. Habemus igitur tres de manna sententias. Prima illud pronuntiat inaudito atque constanti miraculo esse concessum neque cum ullo naturali eventu quidquam habere commune. Altera, quae a recentioribus pluribus defenditur, sed 1mmerito nova dicitur, cum Iosephi fuerit et a Bonfr, approbetur, manna biblicum substantia idem esse concedit atque manna vulgare. Tamen haec quoque sententia portentum agnoscat necesse est. Cernitur illud in pluribus, quae manna attnent, divinitus ante eventum praenuntiatis; in manna illo, quod à quibusdam ultra diem asservabatur, putrefacto. Copia item illus manna cum singulis diebus, tüm per omnes anni menses miraculo carere haud videtur. — Tertia tandem sententia manna biblicum repetit non a mauna vulgari e tamarice nato, sed a lichene Sphaerothallia. Ea, uti praecedens sententia, in pluribus portentum agnoscere compellitur. Tamen illius lichenis naturam tam parum habemus exploratam atque, si ille portento explicando adhibeatur, tam multa sunt gratuito supponenda, ut consultius esse 1iudicemus neque huic explieationi accedere, sed quaestionem, an manna biblicum cum aliquo eventu naturali affinitatem habeat, in medio relinquere, futuris fortasse studiis elucidandam. Arg.— Triplici Moysis mandato v. 16,19-25 ea inchoatur. Iubentur Hebraei eam quotidie copiam mannae colligere , qua singulis obveniat gomor unum : qui plus colligunt, non reprehenduntur. Iubentur nihil servare in sequentem diem : qui servant, reprehenduntur portento et verbis Moysis. Vetantur sabbato colligere : qui collectum exeunt, rursum portento carpuntur et verbis ipsius Dei.
16:16
v. 16 « Hic est sermo, quem praecepit Dominus : colligat unusquisque ez eo, quantum sufficit ad vescendum » (cf. 12,4); et statuitur comEX. 16,16 soo. 115 munis pro omnibus mensura « gomor », lit. 3,8. Quibus mensura satis superque definitur. Adiiciuntur nihilominus expressiones synonymae omnino tres ad rem ceteroqui planam inculeandam : « per sengula capita, iuxta numerum animarum vestrarum, quae habitant in tabernaculo », — seu verius secundum habitantes — « [s?c] tolletis ». De stilo huius mandati. casuistica effugia praecidente cf. quae dicebamus p. 116 sq.
16:17
v. 17 « Feceruntque tta filit Israel, et collegerunt alius plus, alius minus ».
16:18
v. 48 « Et mensi sunt ad [mensuram] gomor : nec qui plus collegerat, habuit ampltus; nec qui minus paraverat, reperit minus ; sed singuli iuxta 2d, quod edere poterant, congregaverunt ». Inde a los. plures in hoe insigne sibi visi sunt deprehendere miraculum. Aliqui plus gomore collegerant, quod eolligentes vasibus uterentur modo maioribus modo minoribus (Tost., Sylv.) neque, dum colligerent, mensurarent : dein stupendo Deus miraculo eorum, qui plus collegerant, manna condensabat et ad gomor mensuram redigebat, eorum vero, qui minus collegerant, manna multiplicabat. Tamen eiusmodi miraculum non oportet adstruere. Collegerunt utique alii plus, alii minus, cum ob vasorum diversam capacitatem, tum quod res non mera collectione, sed. men- $ione tandem esset definienda; collegerunt imprimis alii plus, alii minus, quod animarum in familiis numerus modo esset maior, modo minor (Vat.). Sed postea viri fortasse a Moyse constituti metiebantur manna, ita ut neque qui agiliores fuissent in colligendo, acciperent plus, neque reliqui acciperent minus, sed singuli *5zwN "25, quod Deus praeceperat. Cf. Bonfr., Calm. Altera de manna lex fertur, ut sc. nihil eius relinquatur 1n. mane.
16:19
v. 19 « Dizitque Moyses ad eos : Nullus relinquat ex: eo in mane ».
16:20
v. 20 « Qui non audierunt eum, sed dimiserunt quidam ex eis usque mane, et scatere capit vermibus » — nm a am elevari item. derivant. LXX £E£Cece, ebullivit, Chald. Syr. zm, ebullivit. Di/Irn. derivat à Q'2* sensu putrescendi : sed eam radicem habuerintne Hebraei, ot ea quidem sienificatione , minime constat — « atque computrui. Etiratus est coniraeos Moyses ». Fuit autem hoc, uti dicebamus, miraculi.
16:21
v. 21 « Co/- ligebant autem » — Hebr. quovis — « mane singulz, quantum sufficere poterat ad vescendum; cumque incaluisset sol » , tllud quod remanse- rat super faciem agri (Chald.) , non quod collectum fuerat, « /iquefiebat ». : c. Tentatio tertia Ex. 16,22-30. Dies sexta est dies ante sabbatum, cf. v. 5. Narratio omnino supponit, Hebraeos tum hebdomadis dies distribuisse et diem septimum, non utique lege stricte dicta aut divina, sacrum habuisse.
16:22
v. 22 « /n die |homines| ». Xn Moyses illud v. 5 populo edixerit, feria sexta duplicem fore annonae copiam colligendam, nescimus, cum et illud v. ^ de tentatione siluerit. Quodsi etiam hoc siluit, haud mirum, populum v. 92 miratum esse tantam cireumiacentem feria sexta copiam mannae. Verum ea copia portentum erat non minus, s! praesciebatur; neque de eiusmodi portento semel praemonitus populus Hebraeorum totam eius rationem continuo erat perspecturus. Praeterea , licet ipsum portentum praesciretur, at eius nondum ratio fuerat explicata (Men.), quare principes (cf. 92,98) non tribuum solum (Tost.), sed etiam familiarum (Bonfr.) Moysen adierunt. « Venerunt autem omnes principes multitudinis », quos crediderim distributioni manna praepositos fuisse, « e£ narraverunt Moysi ».
16:23
v. 93 « Qui ait eis : Hoc est, quod locutus est Dominus » (v. 5). Quae immediate sequuntur, non Sii Del verba, qui sane non usus erat voce c7as, sed sunt ipsius Moysis explanatio. « Requies sabbati sanctificata est Domino cras ». Hebr. : Sabbatismus , requies sacra Iahve est cras. « Quodcunque operandum est, facite ». Sed Hebr. : quaecunque pinsenda sunt, pinsite ; quod sane proxime ad manna refertur. At non ideo etiam, quod modo de coquendo dicitur, cum Di/Ím. ad solum manna est limitandum, sed scribitur generatim et cum 7ost. etiam de carnibus accipi potest. « Et quae coquenda sunt, coquite. Quidquid autem reliquum fuerit », non a coquendo (Caz.), ut sola cruda serventur, sed ab edendo feria sexta , « reponite » — reliqui nw3v15, ad custodiendum; quod Syr. PI x0, frigida — « usque in mane ». « De eo, quod hodie paraveritis et Ecos! hodie comedite quantum opus fuerit; quidquid autem de manna sive cocto sive incocto superfuerit, reponite ad cibos in diem crastinam. Idemque iudicium est de aliis cibis, s1 qui eos haberent » (Sylv.). Perperam Ps. Jon., vocem cras repetens aut supplens : « quibus vobis cras coctis opus erit, ea coquite hodie ». v. 2^ « Feceruntque tta, ut praeceperat Moyses ». Hebr. id, quod praecipuum erat, dislic int effert : e? reposuerunt illud usque mane. « Et non computrwuit , neque vermis inventus est in eo ». Unde Moyses occasionem sumpsit inculcandae legis sabbati
16:25
v. 25 : « Dixitque Moyses : Comedite zllud hodie, quia sabbatum » hodie « est Domini : non invenietur hodie tn agro ». Ergo hodie nihil comedendum habetis praeter illud, quod heri collectum hodie incorruptum perseverat.
16:26
v. 26 « Sez dzebus colligite, 2n die autem septimo sabbatum lest Domin], ?dcirco non invenietur » in eo, l. e. in agro. v. 27 Hebr. incipit e£ factum est, in die septima , unde clare perspicitur, non esse sequentia referenda cum Tos. ad alterum aliquod sab- batum, sed ad illud, quo primum manna desiderabatur. « Venitque septima dies, et egressi de populo ut colligerent, non tnvenerunt ».
16:28
v. 98 « Dixit autem Dominus ad Moysen », fortasse antequam quisquam (v. 22) illi narrasset : « Usquequo non vultis custodire mandata mea et legem meam? » Hebr. utrumque nomen plurali scribit. Est 2y 2i 295iy. Una hae in unum mandatum inobedientia ostendunt animum ad obediendum mandatis divinis parum pronum.
16:29
v. 29 « Videte, quod Dominus dederit vobis sabbatum », ilud. vobis observandum proposuerit, « e£ propter hoc die sexta tribuit vobis cibos duplices : maneat unusquisque apud semetipsum, nullus egrediatur de loco suo die septimo », ad. colhgendum manna (Bonfr.) aut generatim ad opus servile peragendum. Unde sequitur
16:30
v. 30 : « Et sabbatizavit populus die sep- Amo ». 4. Supplentur aliqua ad manna spectantia Ex. 16,31-36. Arg. — "Traditur nomen, quod fuerat v. 15 indicatum. Narratur mannae aliquid in tabernaculo perpetuo esse asservatum. Definitur tempus, quo manna pasti sunt Hebraei, et mensurae gomor capacitas.
16:31
v. 34 « Appellavitque domus Israel nomen etus Man » (cf. ad v. 15). « Quod erat quasi semen coriandri album , qustusque eius quasi similae cum melle ». Dum v. 14 manna describebat primum et procul conspectum, v. 31, qui v. 1^ sq. intime iungitur, 1dem veluti manu pre- Coriandrum (L.) planta umbellifera bina producens granula inter se iuncta. DnTzs, Sam. TWnhZN est Xza& Aeyópsvov. Vulg. vertit similam seu triticum; LXX £&yxote, Chald. genera. Porro à placentarum e farina non fermentata confectarum gustu non ita multum. differt gustus favi, i. e. cerae mel continentis : quem favum exprimit alia Symm. lectio ueAucjotov (cf. ueAGxnoov). Quibus omnibus gustus manna satis accurate describitur, ut imitetur gustum panis non fermentati melle tincti, aut favi mel habentis. E contra Syr. NTY^22, i. e. mel liquefactum, cum illico mel recenseatur, abundat. — v. 29 (cf. v. 28) Deus inducitur de se ipso loquens in tertia persona .: aut aliquid in textu excidit, aut aliquid corruptum est, aut etiam textus talis primitus exstitit, qualis nunc legitur. Cum sc. omnia illa divina effata primum a Deo dicta sint Moysi, deinde à Moyse populo repetita, bene potuit stili inaequalitate aliqua auctor etiam inspiratus priorem effati partem, ut a Deo ad Moysen, posteriorem, ut a Moyse ad populum pronuntiabatur, describere.
16:32
noverint panem , quo alui vos in solitudine , quando educti estis de terra | Aegypti ».
16:33
v. 33 « Dixitque Moyses ad Aaron : Sume vas unum, et. mitte ibi man, quantum potest capere gomor, et repone coram Domino ad servandum in generationes vestras » ,
16:34
v. 3& « sicut praecepit Domainus Moysi ». Ultimum incisum, si ad. praecedentia trahatur, utique | claudicat; sequentibus iungi potest, attamen nonnihil durius. « Posuitque illud Aaron £n tabernaculo reservandum ». Salomonis aevo 3 Reg. 8,9 illud non iam exstabat. nzxix est &xof Aeyópsvov. Certe est vas aliquod (Vulg.). Rem accuratius definire attentant LX X scribentes e:«p.yov , urceus; Targ. nro, patera; Syr. NuDp-— &£otTc, sextarius, vas continens duodecimam partem Hin (Levy). LXX scribunt aureum, for- | tasse ante rinN legentes 355; et cf. Hebr. 9,4. — ny (Sam.) est lex seu, ut Vulg. LXX constanter vertunt, testimonium ; sola ea vox nunquam designat tabernaculum , sed tantummodo praefixo ons. Neque 125 significat in, sed ante : verum ante tabernaculum illud manna certe non asservabatur. Aliunde Ex. 25,16. 21 nWw7Y indubie significat id, quod intra arcam asservabatur, tabulas legis. Cum igitur ex 33,7 habeamus, exstitisse apud Hebraeos tabernaculum aliquod praemosaicum, erit h. l. n" intelligendum de sacro illo, quod intra illud tabernaculum asservabatur. Reposuit Aaron manna intra tabernaculum ante illud sacrum. Adverte duas, quae idem edicunt, expressiones v. 33 mnm 3155 et v. 34 nYyn 325. Sensere quidem post Aug. plures v. 32-34 hic scribi per anticipationem, ut omnia, quae manna spectent, in hac una pericope absolvantur; rem vero serius et post exstructum tabernaculum actam esse. Quae opinio defendi potest. Tamen praeplacet cum Mar. fateri, « aliqua sacra publica gestasse Iudaeos, et habuisse aliquod tabernaculum ante id, quod. Moyses » fecit. De religione quippe Hebraeorum praemosaica perpauca novimus; scimus Abraham ritu Chaldaeorum imm olasse, praecepta noachica et circumoisionis viguisse, scyphos adhibitos esse auguriis etc.; vix dubium ritus sacrorum exstitisse : accuratos : cur non fuerit arca aliqua, arcarum Aegyptiorum fortasse affinis? De quibus rebus silebat Pentateuchus etiam ideo, ne Iudaei in tentationem inciderent eiusmodi antiquorum, sed inde a Moyse abrogatorum, rituum superstitiose repeten-
16:35
v. 35 « Filii autem Israel comederunt Man quadraginta annis , donec venirent in terram habitabilem » ; idemque altera expressione explicatur : « Aoc cibo aliti sunt, usquequo tangerent » — Hebr. venirent ad — « fines terrae Chanaan ». Cf. los. 5,12.
16:36
v. 36 « Gomor autem decima pars est ephi », quae secus vv audit. Fortasse vox "27 mox adhiberi desiit, et recentior aliquis hanc notam adseripsit. — Pulchre de manna agunt Ps. 77 (18), 17 sqq. et Sap..16,20 sqq. Illud Christus Io. 6,31. 49. 59 Sacramento sui corporis compara t. | Raphidim. Inter quae loca Num. 33 duas inserit stationes, Daphca et Alus. Quas h. 1. diseutiemus, quo Hebraeorum ad montem Sinai iter perspiciamus. Igitur Daphca idem videtur esse nomen atque aeg. mafkat seu, dempta terminatione feminina, mafka et, praefixo articulo feminina, (mafka : nomina aegyptia saepe addito articulo in alias linguas transiere, quae item m post denlalem eliminant. Pro mafka saepissime scribitur mafek, ita ut nomen correspondeat hebraeo npe, etiamsi ij supponatur esse locale. Porro mafka erat nomen gemmae, quae malachites vocatur, et regio mafka Aegyptiis erat ea Sinaitidis pars, ubi illas gemmas frequentissimas excavabant. Qui locus hodie audit Wadi Maghara, ubi etiamnum Aegyptiorum inscriptiones et cuniculi in rupes acti conspiciuntur. Primus ibi gemmas conquisivit Snefru, ultimus tertiae dynastiae rex; supremus, cuius repertae sunt inscriptiones, est Ramses II, Hebraeorum in Aegypto oppressor. Erant . autem graves rationes, cur eum locum Moyses non praeteriret. Prima, quod pharaones consueverint prope eiusmodi fodinas in desertis sitas aquarum receptacula proeurare; dein, quod innumeros illue servos et captivos ad durissimos labores mitterent, inter quos plures tum fuisse Hebraeos non immerito coniicitur. Cf. Ios. e. Apion. I. 26 et Ebers p. 135 sqq. 539 sqq. Wadi Maghara a Wadi Taiibeh distat horis non plane quatuordecim. Ubi Alus fuerit, ignoramus. At Raphidim plerique concedunt esse Wadi Feiran, . oasin omnium maximam et fertilissimam, quam ad Sinai pergentes attingere de- — buere, pro qua sine dubio Amalecitae dimicavere. Antequam oasin ingrediaris, demonstrant Arabes rupem Hesy el Khattatin, e qua Moyses aquam elicuerit. In oasi, inter Wadi 'Ajeleh et Wadi Alejat, in media valle assurgit ad altitudinem fere 33 m. rupes Meharret, in qua Moyses fertur durante proelio orasse, locus certe aptissimus, hostibus a meridie venientibus inaccessus, unde latus in vallem patet prospectus. Cf. Ebers p. 188 sqq. Arg. — lam Marae Deus aquae penuriae subvenerat, cibum in deserto Sin suppleverat. Nihilominus populus siti laborans in Raphidim convielis Moysen et Deum impetit. Quos illustriori etiam quam Marae miraculo per virgam, tot portentorum monumentum, patrato reficit Deus, aquis e rupe ad tempus elicitis. v. 2 censet Dillm. non esse nisi v. 3 corruptionem, eadem edici. Non eadem edicuntur. V. ? populus, uti crediderim, in locum recens advectus aquam postulat importune; quos Moyses monet, querelis non tam se ipsum impeti quam Iahve providentiam. At mox, ubi in eodem loco (ibi v. 3) increvit sitis, Moysen ac Dei providentiam conviciis petunt, quae v. 7 hac formula resumuntur : » Estne Iahve in medio nostri, annon? » Nunc tandem Moyses clamat ad Iahve. — ' Cap. XVI
16:1
… Ma già nel 1900 il p. Lagrange faceva notare che la pianura di el-Marḥah (= deserto di Sin?) non è topograficamente fra «Elim ed il Sinai» (Ex. 16, 1) e che qualora fosse stato seguito l'itinerario segnato dalla tradizione non si spiegherebbe il silenzio biblico sull'oasi di Fejrān, la perla della penisola sinaitica. …
1. Deserto (ebr. Sin) attraversato dagli Israeliti nel loro itinerario da Elim e dal Mar Rosso a Raphidim (v.) e al Sinai (Ex. 16, 1; 17, 1; Num. 33, 11).
Oscura rimane l'etimologia del nome; è poco probabile che l'appellativo sia sorto dalla venerazione sulla montagna del babilonese dio lunare Sin, giacché per i Cananei e Semiti occidentali il dio Luna era Jerah; non è però da escludersi che derivi dal nome dell'attigua steppa chiamata Sin (Ex. 16,1; Num. 33,1) per l'abbondanza di cespugli spinosi (ebr. sênêh).
16:2
ARONNE (EBR. 'AHĀRĀN, DI ETIMOLOGIA INCERTA)
vini, e delle tre prime piaghe: acque del Nilo mutate in sangue, invasione delle rane e delle zanzare (Ex. 7, 10-8, 19). Assiduo coadiutore di Mosè, con lui riceveva gli ordini di Jahweh (Ex. 9, 8; 12, 1, 28. 43. 50). Il popolo li accomunò nella fiducia come nelle mormorazioni e nelle ribellioni (Ex. 16, 2). Ps. 76, 21, li considera ambedue come liberatori d'Israele.
16:3
… (Num. 13,30), sicché rappresenta anche il complesso delle popolazioni palestinesi preisraelitiche (Gen. 15,16; Ios. 24,15; Am. 2,9 s.p.) e corrisponde quindi talora a «Cananei» (Ios. 24,15. 18; Iude. 6, 10; I Sam. 7,14; I Reg. 21,26; Ex. 16,3. 45; ecc.).
Nei libri profetici solo Ex. 16, 3-45 accenna agli H., dicendo che la madre d'Israele (cioè degli Ebrei) era hittita.
16:4
… mostrare la vita ». Partendo da questo significato fondamentale (« indicazione » del cammino da seguire), t. attraverso tre stadi semantici: « direttiva », « istruzione », infine « legge ». T. non ricorre nel documento J. raramente in E (Ex. 13, 9; 16, 4; 18, 16, 20; 24, 12); diventa frequente nel Deuteronomio, nel Levítico e altri documenti detti « sacerdotali » fino a Par.-Eid.-Neh., sempre più negli scritti profetici più recenti …
16:5
Anche in Ex. 16, 5, al sesto giorno della settimana (venerdì), si doveva preparare quanto occorreva per il sabato, raccogliendo doppia razione di manna (ibid. 16, 22).
16:8
… 4, 11-22; 5, 14-15; Mich. 6, 8; Is. 66, 2; Ier. 4, 3-4 e 14, 7). Essi inculcarono il rapporto tra l'anima e Dio non solo con l'antico concetto di adozione filiale, ma anche con l'immagine delicata delle nozze spirituali (Os. 1-3; Ier. 2, 2; Ex. 16, 8; Cantico), dell'acqua vivificatrice, della luce, del fuoco (cf. Salmi e Libri sapienziali).
16:9
MANNA (EBR. MĀN; SETTANTA ΜΆΝΝΑ)
… La m. raccolta oltre il bisogno andava a male, inverminiva, eccetto quella conservata nell'area, quale testimonianza della bontà del Signore (Ex. 16, 9-36).
16:13
MOSÈ (MŌŠEH, ΜΩ[Θ]ΣΗ͂Σ, VOLG. MOYSES, ANTICA LATINA MOSES)
… Si ha pure la presa delle quaglie (Ex. 16, 13) che ricorre in un sarcofago di Arles, ora nel Museo archeologico di Aix in Provenza, in uno di Pisa e sul coperchio di uno di Avignone (Wilpert,
QUAGLIE. - La presa delle q., che fu uno dei cibi apprestati dal Signore agli Ebrei nel deserto, come si narra in Ex. 16,13, venne scolpita in alcuni sarcofagi cristiani, cioè in quello del Museo di Aix in Provenza (Wilpert, Sarcofagi, p. 244 e tav. 97, 2-4); in quello di Pisa forse proveniente da Oscia …
16:14
MANNA (EBR. MĀN; SETTANTA ΜΆΝΝΑ)
MANNA (ebr. mān; Settanta μάννα). - Cibo con il quale si nutrì il popolo ebraico per 40 anni nel deserto (Ex. 16, 35). La Bibbia presenta la m. come qualcosa di minuto, granelloso, sottile come la brina, simile a seme di coriandro bianco e di sapore come frittella con miele (Ex. 16, 14, 31). «Il popolo si disperdeva a raccoglierla e, ridottala in farina alla macina o pestandola nel mortaio, la cuoceva nella pentola e ne faceva focacce» (Num. 11, 8). Cadeva la notte …
16:22
Anche in Ex. 16, 5, al sesto giorno della settimana (venerdì), si doveva preparare quanto occorreva per il sabato, raccogliendo doppia razione di manna (ibid. 16, 22).
… condannò infatti a morte un uomo trovato a raccoglier legna un giorno di s. (Num. 15, 32-36); durante il viaggio per il deserto, la manna non cadeva il s., perché la sua raccolta significava violazione del riposo; era permessa la preparazione del cibo (Ex. 16, 22-30), non però l'accensione del fuoco.
16:23
… Ma in fondo predomina sempre il concetto religioso, quello di una specie di offerta, che il popolo faceva a Dio (cf. Ex. 16, 23; 20, 10; Lev. 23, 3; Deut. 5, 14).
16:32
ARONNE (EBR. 'AHĀRĀN, DI ETIMOLOGIA INCERTA)
Nel deserto di Sin A. raccolse un gomor di manna per conservarla nel Tabernacolo (Ex. 16, 32-34), iniziando il suo ufficio di ministro e custode delle cose sacre. …
16:33
ARCA (DELL'ALLEANZA), ARCA DELLA TESTIMONIANZA
… Dentro era collocata «la testimonianza», cioè le due tavole della Legge (I Reg. 8, 9; cf. Ex. 25, 16); secondo Hebr. 9, 4, anche un vasetto d'oro con un po' di manna e la verga di Aronne (ma cf. Ex. 16, 33-34); vicino ad essa si collocò il libro della Legge di Mosè (Deut. 31, 26).
TABERNACOLO (TENDA) DI RIUNIONE (EBR. 'ŌHEL, PER LO PIÙ SEGUITO DA MĒ'ĒDH: « T. DA CONVEGNO »)
… In Ex. 16, 33-34, ricorre un luogo « davanti a Jahweh » detto ha-ēdhuth (« precetto », indicante forse le tavole della legge), dove si conservò un 'ōmer di manna; non risulta se si debba identificare …
16:35
MANNA (EBR. MĀN; SETTANTA ΜΆΝΝΑ)
MANNA (ebr. mān; Settanta μάννα). - Cibo con il quale si nutrì il popolo ebraico per 40 anni nel deserto (Ex. 16, 35). La Bibbia presenta la m. come qualcosa di minuto, granelloso, sottile come la brina, simile a seme di coriandro bianco e di sapore come frittella con miele (Ex. 16, 14, 31). «Il …
Ex. 16, 35 (che se è di Mosè fu aggiunto alla fine della
16:44
… Né quest'ultimo comprese la lezione del terribile crollo di Samaria (Ex. 16, 44-52; 23); peggiorò anzi nella via dell'idolatria, dell'ingiustizia e dell'immoralità (Is. 1, 5 sgg.; Mi. 3; 7, 2-6; Ier. 2; 5, 19-31; Ex. 4-6, ecc.), riducendo le relazioni con Jahweh al solo …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.