Christ shal lead the Gentiles to saluation, euen of the ilandes and vttermost partes of the world. 10. By him the faithful shal receiue much grace, 14. and comforth. 18. The Church stil increasing, 21. admiring herowne felicitie: 25. and the destruction of her enimies.
1Give ear, ye islands, and hearken, ye people from afar. The Lord hath called me from the womb, from the bowels of my mother he hath been mindful of my name.Udite, o isole, e voi rimote genti porgete le orecchie dall'utero della madre il Signor mi chiamò, e del nome mio si ricordò quand'io era nel seno di lei.HEARE ye ilands, and attend ye peoples from a farre. The Lord hath called me from the wombe, from my mothers bellie he hath bene mindful of my name.Audite, insulæ, / et attendite, populi de longe: / Dominus ab utero vocavit me; / de ventre matris meæ recordatus est nominis mei. 2And he hath made my mouth like a sharp sword: in the shadow of his hand he hath protected me, and hath made me as a chosen arrow: in his quiver he hath hidden me.E fece mia bocca quasi tagliente spada: sotto l'ombra della sua mano mi custodì, e di me fece quasi tersa saetta: nel suo turcasso mi tenne ascosa.And he hath made my mouth as a sharpe sword: in the shadow of his hand he hath protected me, & hath made me as a chosen arrow in his quiuer he hath hidden me.Et posuit os meum quasi gladium acutum, / in umbra manus suæ protexit me, / et posuit me sicut sagittam electam: / in pharetra sua abscondit me. 3And he said to me: Thou art my servant Israel, for in thee will I glory.E a me disse: Servo mio se' tu, o Israele: in te io mi glorierò.And he sayd to me: Thou art my seruant Israel, because in thee wil I glorie.Et dixit mihi: Servus meus es tu Israël, / quia in te gloriabor. 4And I said: I have laboured in vain, I have spent my strength without cause and in vain: therefore my judgment is with the Lord, and my work with my God.Ed io dissi: Senza pro mi son' io affaticato, senza motivo, e indarno ho consunte le forze mie: il Signore per tanto farà giudizio per me, e la mercede dell'opera mia nel mio Dio è riposta.And I sayd: I haue laboured in vayne, without cause, and in vayne haue I spent my strength: therfore my iudgement is with the Lord, and my worke with my God.Et ego dixi: In vacuum laboravi; / sine causa et vane fortitudinem meam consumpsi: / ergo judicium meum cum Domino, / et opus meum cum Deo meo. 5And now saith the Lord, that formed me from the womb to be his servant, that I may bring back Jacob unto him, and Israel will not be gathered together: and I am glorified in the eyes of the Lord, and my God is made my strength.E adesso il Signore, che fin dal concepimento formommi suo servo, mi dice, ch'io a lui riconduca Giacobbe, ma Israele non si riunirà: ed io sono stato glorificato dinanzi agli occhi del Signore, e il mio Dio è stato la mia fortezza;And now sayth the Lord, that formed me from the wombe to be his seruant, that I may reduce Iacob vnto him, and Israel wil not be gathered together: and I am glorified in the eies of the Lord, and my God is made my strength.Et nunc dicit Dominus, / formans me ex utero servum sibi, / ut reducam Jacob ad eum, / et Israël non congregabitur; / et glorificatus sum in oculis Domini, / et Deus meus factus est fortitudo mea.
6And he said: It is a small thing that thou shouldst be my servant to raise up the tribes of Jacob, and to convert the dregs of Israel. Behold, I have given thee to be the light of the Gentiles, that thou mayst be my salvation even to the farthest part of the earth.Perocché egli ha detto: Piccola cosa ell'è, che tu mi presti servigio a risuscitare le tribù di Giacobbe, e a convertire la feccia d'Israele. Ecco, che io ti ho costituito luce alle genti, affinchè tu sia la salute data da me fino agli ultimi confini del mondo.And he sayd: It is a smal thing that thou shouldest be my seruant to rayse vp the tribes of Iacob, and to conuert the dregges of Israel. Behold, I haue geuen thee to be the light of the Gentiles, that thou mayst be saluation euen to the fardest part of the earth.Et dixit: Parum est ut sis mihi servus / ad suscitandas tribus Jacob, / et fæces Israël convertendas: / ecce dedi te in lucem gentium, / ut sis salus mea / usque ad extremum terræ. 7Thus saith the Lord the redeemer of Israel, his Holy One, to the soul that is despised, to the nation that is abhorred, to the servant of rulers: Kings shall see, and princes shall rise up, and adore for the Lord’s sake, because he is faithful, and for the Holy One of Israel, who hath chosen thee.Queste cose dice il Signore, il Redentore, e il Santo d'Israele all'anima avvilita, alla nazione detestata, a colui, che è schiavo de' principi: I re, e i principi al vederti si alzeranno, e ti adoreranno a cagion del Signore, per chè egli è fedele, e a cagion del Santo d'Israele, che ti ha eletto.Thus sayth our Lord the redemer of Israel, the holie one therof, to the contemptible soule, to the nation that is abhorred, to the seruant of lordes: kinges shal see, & princes shal rise, & adore for our Lords sake, because he is faythful, & for the holie one of Israel who hath chosen thee.Hæc dicit Dominus, / redemptor Israël, Sanctus ejus, / ad contemptibilem animam, ad abominatam gentem, / ad servum dominorum: / Reges videbunt, / et consurgent principes, et adorabunt / propter Dominum, quia fidelis est, / et Sanctum Israël qui elegit te. 8Thus saith the Lord: In an acceptable time I have heard thee, and in the day of salvation I have helped thee: and I have preserved thee, and given thee to be a covenant of the people, that thou mightest raise up the earth, and possess the inheritances that were destroyed:Queste cose dice il Signore: Ti esaudii nel tempo accettevole, e nel giorno di salute ti porsi soccorso; e ti custodii, e in te fermai l'alleanza del popol (mio), affinchè tu ristori la terra, e entri in possesso delle dissipate eredità:Thus sayth our Lord: In time acceptable I haue heard thee, and in the day of saluation I haue holpen thee: and I haue kept thee, and geuen thee to be a couenant of the people, that thou mightest rayse vp the land, and possesse the inheritances dissipated:Hæc dicit Dominus: / In tempore placito exaudivi te, / et in die salutis auxiliatus sum tui: / et servavi te, et dedi te in fœdus populi, / ut suscitares terram, / et possideres hæreditates dissipatas; 9That thou mightest say to them that are bound: Come forth: and to them that are in darkness: Shew yourselves. They shall feed in the ways, and their pastures shall be in every plain.Affinchè tu dicessi a que', che sono in catene: Uscite fuori: e a que' che son nelle tenebre: Venite a veder la luce. Nelle vie avranno da pascere, e in tutti i piani sarà per essi pastura.that thou mightest say to them, that are bound: Come forth: & to them that are in darknesse: Be ye discouered. Vpon the wayes shal they feede, & their pastures shal be in al plaines.ut diceres his qui vincti sunt: Exite, / et his qui in tenebris: Revelamini. / Super vias pascentur, / et in omnibus planis pascua eorum.
10They shall not hunger, nor thirst, neither shall the heat nor the sun strike them: for he that is merciful to them, shall be their shepherd, and at the fountains of waters he shall give them drink.Non patiranno fame, né sete, né l'ardore del sole gli offenderà, perchè colui, che fa con essi misericordia, li guiderà, e gli abbevererà alle fontane di acqua.They shal not hunger, nor thirst, & heate and sunne shal not strike them: because he that is merciful to them, shal gouerne them, and al the fountaines of waters shal geue them drinke.Non esurient neque sitient, / et non percutiet eos æstus et sol, / quia miserator eorum reget eos, / et ad fontes aquarum potabit eos. 11And I will make all my mountains a way, and my paths shall be exalted.E ridurrò ad agevole strada tutte le mie montagne, e i miei sentieri saranno appianati.And I wil make al my mountaines to be a way, & my pathes shal be exalted.Et ponam omnes montes meos in viam, / et semitæ meæ exaltabuntur. 12Behold these shall come from afar, and behold these from the north and from the sea, and these from the south country.Ecco, che questi vengono da rimoto paese, ed ecco quegli dall'Aquilone, e dal mare, e questi dal Mezzogiorno.Behold these shal come from farre, & behold they from the North and the sea, and these from the South countrie.Ecce isti de longe venient, / et ecce illi ab aquilone et mari, / et isti de terra australi. 13Give praise, O ye heavens, and rejoice, O earth, ye mountains, give praise with jubilation: because the Lord hath comforted his people, and will have mercy on his poor ones.Cantate, o cieli, ed esulta, o terra, risuonate di cantici, o monti; perocché il Signore ha consolato il popol suo, ed avrà misericordia de' suoi poverelli.Ye heauens prayse, and earth reioyce, ye mountaynes geue prayse with iubilation because our Lord hath comforted his people, and wil haue mercie on his poore ones.Laudate, cæli, et exsulta, terra; / jubilate, montes, laudem, / quia consolatus est Dominus populum suum, / et pauperum suorum miserebitur. 14And Sion said: The Lord hath forsaken me, and the Lord hath forgotten me.E Sionne avea detto: Il Signore mi ha abbandonata, e il Signore si è scordato di me.And Sion sayd: Our Lord hath forsaken me, & our Lord hath forgotten me.Et dixit Sion: Dereliquit me Dominus, / et Dominus oblitus est mei. 15Can a woman forget her infant, so as not to have pity on the son of her womb? and if she should forget, yet will not I forget thee.Può ella scordarsi una donna del suo bambino, sicché compassione non abbia del figliuolo delle sue viscere? e se questa potesse dimenticarsene, non saprei io però scordarmi di te.Why, can a woman forget her infant, that she wil not haue pitie on the sonne of her wombe? And if she should forget, yet wil not I forget thee.Numquid oblivisci potest mulier infantem suum, / ut non misereatur filio uteri sui ? / Etsi illa oblita fuerit, / ego tamen non obliviscar tui.
16Behold, I have graven thee in my hands: thy walls are always before my eyes.Ecco, che io ti ho impressa nelle mie mani: e le tue mura mi sono sempre davanti agli occhi.Behold, I haue writen thee in my handes: thy walles are before myne eies alwayes.Ecce in manibus meis descripsi te; / muri tui coram oculis meis semper. 17Thy builders are come: they that destroy thee and make thee waste shall go out of thee.Vengono que', che deon rifabbricarti, e que', che ti distruggevano, e ti smantellavano, se n'anderanno via da te.Thy builders are come: they that destroy thee, and dissipate thee shal goe out of thee.Venerunt structores tui; / destruentes te et dissipantes a te exibunt. 18Lift up thy eyes round about, and see all these are gathered together, they are come to thee: I live, saith the Lord, thou shalt be clothed with all these as with an ornament, and as a bride thou shalt put them about thee.Alza all'intorno gli occhi tuoi, e mira: tutti questi si son raunati per venire a te. Vivo io, dice il Signore, tutti questi saranno il manto, di cui tu sarai rivestita, e te ne abbiglierai come sposa.Lift vp thine eies round about, and see al these are gathered together, they are come to thee: I liue, saith our Lord, for thou shalt be clothed with al these as with an ornament, and as a bride thou shalt put them about thee.Leva in circuitu oculos tuos, et vide: / omnes isti congregati sunt, venerunt tibi. / Vivo ego, dicit Dominus, / quia omnibus his velut ornamento vestieris, / et circumdabis tibi eos quasi sponsa; 19For thy deserts, and thy desolate places, and the land of thy destruction shall now be too narrow by reason of the inhabitants, and they that swallowed thee up shall be chased far away.Perocché i tuoi deserti, e le tue solitudini, e la terra coperta di tue rovine sarann' angusti adesso alla folla degli abitatori, e saran discacciati lontan da te que', che ti divoravano.Because thy deserts, and thy solitarie places, and the land of thy ruine shal now be straite by reason of the inhabitants, and they shal be chased far away that swalowed thee vp.quia deserta tua, et solitudines tuæ, / et terra ruinæ tuæ, / nunc angusta erunt præ habitatoribus; / et longe fugabuntur qui absorbebant te. 20The children of thy barrenness shall still say in thy ears: The place is too strait for me, make me room to dwell in.A te ancor diranno all'orecchia i figli di tua sterilita: Io sono in istrettezze, dammi spazio dove abitare.As yet shal the children of thy barrennesse say in thine eares: The place is straite for me, make me space to dwel.Adhuc dicent in auribus tuis / filii sterilitatis tuæ: / Angustus est mihi locus; / fac spatium mihi ut habitem.
21And thou shalt say in thy heart: Who hath begotten these? I was barren and brought not forth, led away, and captive: and who hath brought up these? I was destitute and alone: and these, where were they?E tu dirai in cuor tuo: Chi è, che questi a me generò? io sterile, che non partoriva, e spatriata, e ridotta in ischiavitù; e questi chi gli ha educati? io destituta, e sola: e questi dov'erano?And thou shalt say in thy hart: Who hath begot me these? I am barren & not bearing, ledde into transmigration, and captiue: and these who hath brought vp? I destitute and alone: & these where were they?Et dices in corde tuo: / Quis genuit mihi istos ? / ego sterilis et non pariens, / transmigrata, et captiva; / et istos quis enutrivit ? / ego destituta et sola; / et isti ubi erant ? 22Thus saith the Lord God: Behold I will lift up my hand to the Gentiles, and will set up my standard to the people. And they shall bring thy sons in their arms, and carry thy daughters upon their shoulders.Queste cose dice il Signore Dio: Ecco, che io verso le genti stenderò la mia mano, e alzerò a' popoli il mio vessillo. E porteranno sulle loro braccia i tuoi figliuoli, e sui loro omeri le tue figlie.Thus sayth our Lord God: Behold I wil lift vp my hand to the Gentiles, & to the peoples I wil exalt my signe. And shal carie thy sonnes in their armes, and thy daughters vpon their shoulders.Hæc dicit Dominus Deus: / Ecce levabo ad gentes manum meam, / et ad populos exaltabo signum meum: / et afferent filios tuos in ulnis, / et filias tuas super humeros portabunt. 23And kings shall be thy nursing fathers, and queens thy nurses: they shall worship thee with their face toward the earth, and they shall lick up the dust of thy feet. And thou shalt know that I am the Lord, for they shall not be confounded that wait for him.E tuoi nutricatori saranno i re, e tue nutrici le regine: colla faccia per terra ti adoreranno, e baceranno la polvere de' tuoi piedi. E conoscerai, che io sono il Signore, e che non saran confusi coloro, che mi aspettano.And kinges shal be thy nourcing fathers, & queenes thy nources: with countenance cast downe toward the ground they shal adore thee, & they shal licke vp the dust of thy feete. And thou shalt know that I am the Lord, vpon whom they shal not be confounded that expect him.Et erunt reges nutritii tui, / et reginæ nutrices tuæ; / vultu in terram demisso adorabunt te, / et pulverem pedum tuorum lingent. / Et scies quia ego Dominus, / super quo non confundentur qui exspectant eum. 24Shall the prey be taken from the strong? or can that which was taken by the mighty, be delivered?Si potrà egli togliere ad un campione la preda? o potrà salvarsi quello, che è portato via da un uomo forte?Shal a praye be taken from the strong? or can that which was caught of the mightie be saued?Numquid tolletur a forti præda ? / aut quod captum fuerit a robusto, salvum esse poterit ?
25For thus saith the Lord: Yea verily, even the captivity shall be taken away from the strong: and that which was taken by the mighty, shall be delivered. But I will judge those that have judged thee, and thy children I will save.Or questo dice il Signore: Eppure saran ritolti al campione i suoi prigionieri: e sarà salvato quel, che era stato portato via dall'uom forte. Quelli poi, che te giudicarono, io li giudicherò, e salverò i tuoi figli.Because thus sayth our Lord: Yea verely, euen the captiuitie shal be taken away from the strong: and that which was taken by the mightie, shal be saued. But those that haue iudged thee, wil I iudge, and thy children I wil saue.Quia hæc dicit Dominus: / Equidem, et captivitas a forti tolletur, / et quod ablatum fuerit a robusto, salvabitur. / Eos vero qui judicaverunt te, ego judicabo, / et filios tuos ego salvabo. 26And I will feed thy enemies with their own flesh: and they shall be made drunk with their own blood, as with new wine: and all flesh shall know, that I am the Lord that save thee, and thy Redeemer the Mighty One of Jacob.E i tuoi nemici ciberò delle proprie lor carni, e come di vino s'inebrieranno del proprio lor sangue: e tutti conosceranno, che il Signore son io, che ti salvo, e il forte Dio di Giacobbe, e tuo Redentore.And I wil feede thine enemies with their owne flesh: and as with new wine, so shal they be embrewed with their owne bloud: and al flesh shal know, that I am the Lord that saue thee, and thy redemer the mightie one of Iacob.Et cibabo hostes tuos carnibus suis, / et quasi musto, sanguine suo inebriabuntur, / et sciet omnis caro / quia ego Dominus salvans te, / et redemptor tuus fortis Jacob.
49:1
Calmet
Give. This fresh discourse continues to Isaias 56:9., relating to the Messias, who is introduced speaking to all the world, Acts 13:47., and 2 Corinthians 6:2. Some apply a part to Cyrus, Isaias, or John the Baptist, as to his figures. (Calmet)
St. Jerome
The prophet has foretold the conversion of the Gentiles, as he now does, like an evangelist. (St. Jerome)
Worthington
Many Jews will embrace the gospel at the end of time. (Worthington)
49:2
Calmet
Sword, penetrating the very soul, (Hebrews 4:12.) and slaying the wicked, Apocalypse 1:16., and 2 Thessalonians 2:8. Without Christ, his ministers can apply this sword to little purpose. Cyrus cut asunder the bonds of the captives by his decree. (Calmet)
49:3
Glory. In the Church, God is adored in spirit and truth. Isaias is ordered thus to address the Israelites.
49:4
God. He will reward the labours of his ministers, though the people be obstinate. The prophets and our Saviour frequently complain, Isaias 65:2., and Mark 9:18.
49:5
Haydock
Will not. Hebrew, Septuagint, etc., "to be gathered." (Haydock)
Calmet
The original text, independent of the Masorets, may have the sense of the Vulgate. Yet there are other proofs of the synagogue's rejection. (Calmet)
Haydock
Protestants, "though Israel be not gathered, yet," etc. Marginal note, or "that Israel may be gathered, and I may," etc. (Haydock)
49:6
49:7
Despised, Christ, Cyrus, or Isaias; though it refer chiefly to our Saviour.
49:9
Calmet
Ways. The captives shall find every convenience. (Calmet)
49:12
49:14
Houbigant
Sion, the Jews, who will at last be converted in great numbers. (Houbigant)
49:16
Haydock
Hands, which were nailed to the cross. Septuagint, "I have delineated thy walls on my hands, and thou art before me always." (Haydock)
Calmet
The Assyrians wore such characters on their hands or necks. (Lucian) (Leviticus 19:28.) (Calmet)
Worthington
Christ will always love his Church, which is of all times and nations. (Worthington)
49:17
Of thee. Sanballat, etc., shall yield to Zorobabel, Nehemias, etc.
49:19
49:20
Menochius
Barrenness, of which thou complainest. He alludes to the captives who returned, and to Christian converts. (Menochius)
49:22
Cotovic. xiv
Shoulders. Thus the Syrians commonly carried children astride. (Cotovic. xiv.)
49:23
Calmet
Nurses. The Persian kings favoured the captives. The greatest monarchs bow before the prelates of the Church, (Menochius) and kiss the Pope's toe. They venerate relics, (Haydock) and greatly enrich the Church. (Calmet)
49:24
Strong. Can I force the Babylonians to yield? Surely, and the devil also, Luke 11:21.
Mighty. Hebrew, "just," in lawful war. Septuagint, "unjustly."
49:26
Calmet
Flesh. They shall attack one another. (Calmet)
Berosus
Neriglissor slew Evil-merodac. (Berosus, apud Josephus, contra Apion i.)
Calmet
Gobrias and Gadatas betrayed and killed Baltassar. (Xenophon 4:5, 7.) (Calmet)
Menochius
In their fury they shall tear their own flesh. (Menochius)
49:1
This word from afarre (& the like) doth conuince (saith S. Ierom) that the prophet speaketh of al nations to be conuerted to Christ. And as this Prophet hath already spoken much of Christ and his Church, so hence forth more especially he sheweth him selfe rather an Euangelist, or an Apostle then only a Prophet. which S. Ierom testifieth of him. Epist. ad Paulin.
49:6
Concordanza Act. 13.
49:8
Concordanza 2. Cor. 6
49:10
Concordanza Apoc. 7.
49:14
The Church of the old testament lamenteth that she semeth to be forsaken, in respect of the manie great benefites bestowed on the Church of Christ.
49:15
But God answereth that he can not, & wil not forget, nor forsake his Church which in dede is al one in the old and new testament, only differing in state, and therfore that which he doth to her in the new testament, perteyneth to the whole Church in general of al times & al places.
49:18
Concordanza Isa. 6•.
49:1
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 1.23
… Behold, I am alive for evermore.” And again, “I am the Α and the Ω , and the first and the last, the beginning and the end.” The careful student of the sacred books, moreover, may gather not a few similar passages from the prophets, as where He calls Himself a chosen shaft, and a servant of God, and a light of the Gentiles. Isaiah also says,
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 10.12
… And immediately he renders the reason of this name, saying, for He shall save His people from their sins . Consider how He who was not yet born could have a people , unless He was in being before He was born . This also the Prophet says in His person, From the bowels of my mother hath He made mention of My name
49:2
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 1.23
… Behold, I am alive for evermore.” And again, “I am the Α and the Ω , and the first and the last, the beginning and the end.” The careful student of the sacred books, moreover, may gather not a few similar passages from the prophets, as where He calls Himself
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 1.36
The texts of the New Testament, which we have discussed, are things said by Himself about Himself. Isaiah, however, He said
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 10.12
… This also the Prophet says in His person, From the bowels of my mother hath He made mention of My name ; because the Angel foretold that He should be called Jesus. And again concerning Herod’s plot again he says, And under the shadow of His hand hath He hid Me
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 75.5
5. Therefore, my beloved daughter, regard this letter as the epitaph which love prompts me to write upon your husband, and if there is any spiritual work of which you think me to be capable, boldly command me to undertake it: that so ages to come may know that He who says of Himself in Isaiah, “He hath made me a polished shaft; in his quiver hath he hid me,”
49:3
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 1.37
Again, let any one consider how Jesus was to His disciples, not as He who sits at meat, but as He who serves, and how though the Son of God He took on Him the form of a servant for the sake of the freedom of those who were enslaved in sin, and he will be at no loss to account for the Father’s saying to Him:
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 30
III. Next is the fact of His being called Servant
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Counter-statements of Theodoret 1
… which was born, “Angel of great counsel, wonderful Counsellor, mighty God, powerful, Prince of peace, and Father of the age to come.” Yet the same prophet, even after the union, when proclaiming the nature of that which was assumed, calls him who is of the seed of Abraham “servant” in the words “Thou art my servant O Israel and in thee will I be glorified;”
49:5
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 1.37
… the goodness of Christ appears in a greater and more divine light, and more according to the image of the Father, because “He humbled Himself, becoming obedient unto death, even the death of the cross,” than if He had judged it a thing to be grasped to be equal with God, and had shrunk from becoming a servant for the salvation of the world. Hence He says,
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. De Decretis. (Defence of the Nicene Definition.) 3
… that stretcheth forth the heavens alone; that spreadeth abroad the earth by Myself .’ And David, knowing this, says in the Psalm, ‘Thy hands have made me and fashioned me ;’ and he who says in Isaiah, ‘Thus saith the Lord who formed me from the womb to be His servant
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.20
… which He has shewn us by the word ‘He created.’ And through the Prophet Isaiah willing to signify the like, He says again: ‘And now thus saith the Lord, who formed me from the womb to be His servant, to gather together Jacob unto Him and Israel, I shall be brought together and be glorified before the Lord
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 30
III. Next is the fact of His being called Servant
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Faith 1
… As, therefore, being the Word, He was for our sakes made flesh, and as, being God, He was made man, so also, being the Creator, He was made for our sakes a creature; for the flesh is created. As, then, He said by the prophet, “Thus saith the Lord, He that formed me from the womb to be His servant
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 1.10
67. Why take such delight in that rack of questioning? You hear the name of the Son of God; abolish it, then, or acknowledge His true nature. You hear speak of the womb—acknowledge the truth of undoubted begetting.
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 5.8
… “Thus saith the Lord, that formed Me from the womb to be His servant, and said unto Me: It is a great thing for Thee to be called My Servant. Behold I have set Thee up for a witness to My people, and a light to the Gentiles, that Thou mayest be for salvation unto the ends of the earth.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Counter-statements of Theodoret 1
… Prince of peace, and Father of the age to come.” Yet the same prophet, even after the union, when proclaiming the nature of that which was assumed, calls him who is of the seed of Abraham “servant” in the words “Thou art my servant O Israel and in thee will I be glorified;” and again, “Thus says the Lord that formed me from the womb to be his servant;”
49:6
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 14
… And again, the prophet says, “Behold, I have appointed Thee as a light to the nations, that Thou mightest be for salvation even to the ends of the earth, saith the Lord God that redeemeth thee.”
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 121
… Wherefore He said to Him: ‘It is a great thing for Thee to be called my servant, to raise up the tribes of Jacob, and turn again the dispersed of Israel. I have appointed Thee for a light to the Gentiles, that Thou mayest be their salvation unto the end of the earth.’
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 5.11
… “For God, who commanded the light to shine out of darkness, hath shined in our hearts, to (give) the light of the knowledge (of His glory) in the face of (Jesus) Christ.” Now who was it that said; “Let there be light?” And who was it that said to Christ concerning giving light to the world: “I have set Thee as a light to the Gentiles”
Tertulliano † 220 d.C. Against Praxeas 11
… “Is it a great thing for Thee, that Thou shouldest be called my Son to raise up the tribes of Jacob, and to restore the dispersed of Israel? I have given Thee for a light to the Gentiles, that Thou mayest be their salvation to the end of the earth.”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 1.23
… Behold, I am alive for evermore.” And again, “I am the Α and the Ω , and the first and the last, the beginning and the end.” The careful student of the sacred books, moreover, may gather not a few similar passages from the prophets, as where He calls Himself a chosen shaft, and a servant of God, and a light of the Gentiles.
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 1.24
… and the light shines in darkness, and the darkness did not overtake it.” A little further on, in the same passage, He is called the true light: “The true light, which lightens every man, was coming into the world.” In Isaiah, He is the light of the Gentiles, as we said before. “Behold,
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 1.10
10. And also with reference to Christ was this (which follows) said. For he said that He was given as a light to all the Gentiles as the Prophet Isaiah said:— I have given Thee as a light to all the Gentiles, that Thou shouldest be My redemption to the ends of the earth .
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 30
III. Next is the fact of His being called Servant
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 47.3
… for over them also He is King. For of them also the Apostles believed and of them many thousands of men sold their goods, and laid the price at the Apostles’ feet, and in them was fulfilled what in the title of the Cross was written, “The King of the Jews.” For He is King also of the Jews. But “of the Jews” is little.
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Counter-statements of Theodoret 1
… is of the seed of Abraham “servant” in the words “Thou art my servant O Israel and in thee will I be glorified;” and again, “Thus says the Lord that formed me from the womb to be his servant;” and a little further on, “Lo I have given thee for a covenant of the people, for a light to the Gentiles, that thou mayest be my salvation unto the end of the earth.”
49:7
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 30
III. Next is the fact of His being called Servant
49:8
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 122
… ‘Thus saith the Lord, In an acceptable time have I heard Thee, and in a day of salvation have I helped Thee, and I have given Thee for a covenant of the people, to establish the earth, and to inherit the deserted.’
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus i.53
… “I have given Thee for a covenant of the people, to establish the earth, to cause to inherit the desolate heritage; saying to the prisoners, Go forth; and to them that are in darkness, Show yourselves.”
san Dionigi di Alessandria † 265 d.C. Containing Epistles, or Fragments of Epistles 1.1
… as indeed in my own case too, that sufficient time has not shown itself up to the present. Wherefore He has preserved me for another convenient season, of which He knows Himself, as He says: “In an acceptable time have I heard thee, and in a day of salvation have I helped thee.”
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 7.11.21
21. But in the case of some a very long time was not sufficient to make them appear acceptable to the Lord; as, indeed, it seems also in my own case, that sufficient time has not yet elapsed. Wherefore he has retained me for the time which he knows to be fitting, saying, ‘In an acceptable time have I heard thee, and in a day of salvation have I helped thee.’
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 1
… the God of all, the Maker of times and seasons, Who knows our affairs better than we do, while, as a good physician, He exhorts to obedience in season—the only one in which we may be healed—so also does He send Him not unseasonably, but seasonably, saying, ‘In an acceptable time have I heard Thee, and in the day of salvation I have helped Thee
san Girolamo † 420 d.C. The Letters of St. Jerome 108.18
… for the things which are seen are temporal but the things which are not seen are eternal.” She used to say that, although to human impatience the time might seem slow in coming, yet that it would not be long but that presently help would come from God who says: “In an acceptable time have I heard thee, and in a day of salvation have I helped thee.”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 104.2
… And in accordance with this true and salutary doctrine, the Apostle Paul also says, “But when the fullness of the time was come, God sent forth His Son;” and God declares by the prophet, “In an acceptable time have I heard Thee, and in a day of salvation have I helped thee;”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 116.3
3. And what are thy days, since thou hast said, “In my days I have called upon Him”? Are they those perchance, in which “the fulness of time came,” and “God sent His Son,” who had already said, “In an acceptable time have I heard thee, and in a day of salvation have I helped thee”?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 118.18
… whence he now saith, “This is the day which the Lord hath made;” that is, wherein He hath given me Salvation. This is the day whereof He said, “In an acceptable time have I heard thee, and in a day of Salvation have I helped thee;”
49:9
sant'Ippolito † 235 d.C. On Daniel 2.18
… As also Isaiah says: “Then will He say to those in chains, Go forth; and to them that are in darkness, Show yourselves.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus i.53
… saying to the prisoners, Go forth; and to them that are in darkness, Show yourselves.” And we may see at the appearing of this man, by means of those who everywhere throughout the world have reposed a simple faith in Him, the fulfilment of this prediction: “They shall feed in the ways, and their pastures shall be in all the beaten tracks.”
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 8.54
… for Jesus declared this, as was foretold long before His advent by the prophet Isaiah, when he said that “the prisoners would go forth, and they that were in darkness would show themselves.”
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. Some Other Fragments of the Same Methodius 3
… Jesus alone walked on the deep, where there are no traces of walkers, as a free man. For He chose death, to which He was not subject, that He might deliver those who were the bondslaves of death; saying to the prisoners, “Go forth; and to them that are in darkness, show yourselves.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Selections from the Letters of St. Ambrose 41.8
8. So, then, we have changed our creditor, not escaped wholly, or rather we have escaped, for the debt remains but the interest is cancelled, for the Lord Jesus said, “To those who are in bonds, Come out, and to those who are in prison, Go forth;”
49:12
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.13
… that you may know how Gentiles then flocked to Him, because He was born the God-man who was to build the church according to the Father’s will—even of other races also. So says Isaiah too: “Behold, these come from far; and these from the north and from the west; and these from the land of the Persians.”
49:13
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 6
… Shout, ye foundations of the earth. Cry out with joy, ye mountains, ye high places, and all the trees which are in them, for the Lord hath redeemed Jacob, and Israel hath been glorified .’ And again; ‘Rejoice, and be glad, ye heavens; let the hills melt into gladness, for the Lord hath had mercy on His people, and comforted the oppressed of the people
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.35
35. And may these words be spoken now again over you also, Sing, O heavens, and be joyful, O earth ; and then; for the Lord hath had mercy on His people, and comforted the lowly of His people
49:15
sant'Ippolito † 235 d.C. The Refutation of All Heresies 5.3
… even though thou passest through fire, it shall not scorch thee.” By rivers he means, says he, the moist substance of generation, and by fire the impulsive principle and desire for generation. “Thou art mine; fear not.” And again, he says, “If a mother forget her children, so as not to have pity on them and give them food, I also will forget you.”
san Basilio † 379 d.C. The Letters 243.3
3. We are writing to those who know these things, for there is not a region of the world which is ignorant of our calamities. Do not suppose that we are using these words as though to give information, or to recall ourselves to your recollection. We know that you could no more forget us than a mother forget the sons of her womb.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 22
… much more is God, who can not so much as suffer insult, sore vexed on account of thee, who hast committed it. If we, who love by nature, much more He, who is kindly affectioned beyond nature. “For though,” saith He, “a woman should forget the fruits of her womb, yet will I not forget thee.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Commentary on Galatians 3
… ix. 7 .) and again with the Hebrews, “For a testament is of force where there hath been death; for doth it ever avail while he that made it liveth?” ( Heb. ix. 17 .) One may find him dwelling with pleasure on such arguments. In the Old Testament God does the same thing in many instances, as, “Can a woman forget her sucking child?” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 19
… vii. 9, 11 .) And again, bear what He saith also elsewhere: “Can a woman forget her sucking child that she should not have compassion on the son of her womb? Yea, they may forget, yet will not I forget thee, saith the Lord.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Thessalonians 6
… Hear by what means he does it. “Come,” He says, “unto Me, all ye that labor and are heavy laden, and I will give you rest.” ( Matt. xi. 28 .) And again through the Prophet He calls, saying, “Will a woman forget to have compassion on the offspring of her womb? But even if a woman should forget, yet will I not forget thee, saith the Lord.” (
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 13.17
… And He uses this example, because nothing dearer can be found in human nature, saying: “Can a mother forget her child, that she should not have compassion on the son of her womb?” But not content with this comparison He at once goes beyond it, and subjoins these words: “And though she may forget, yet will not I forget thee.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 14
… His guardianship will be surer than can be that of any man, for His are the words “Can a woman forget her sucking child that she should not have compassion on the son of her womb? Yet will I not forget thee.”
Early Popes (Pseudo-Isidorian Decretals) The Epistles of Zephyrinus 1
… To it also all, and especially the oppressed, should appeal and have recourse as to a mother, that they may be nourished by her breasts, defended by her authority, and relieved of their oppressions, because “a mother cannot,” and should not, “forget her son.”
49:16
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 5.35
… is said, “will show to the whole earth that is under heaven thy glory.” But in the times of the kingdom, the earth has been called again by Christ [to its pristine condition], and Jerusalem rebuilt after the pattern of the Jerusalem above, of which the prophet Isaiah says, “Behold, I have depicted thy walls upon my hands, and thou art always in my sight.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 61
… and if the power be the same, it is clear that the Essence is also. And when the Jews used ten thousand means, plotting and casting men out of their synagogues, He telleth them that all their contrivances are useless and vain; “For the sheep are in My Father’s hand”; as the Prophet saith, “Upon My hand I have pictured thy walls.” (
49:17
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 16
… Have not I?” “Thus saith the Lord, Heaven is My throne, and the earth My footstool: what kind of house will ye build to Me, or what is the place of My rest?” Ye perceive that their hope is vain. Moreover, He again says, “Behold, they who have cast down this temple, even they shall build it up again.”
49:18
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 3.24
… But there is now a gate provided by Christ, which admits and conducts to glory . Of this Amos says: “He buildeth His ascensions into heaven;” certainly not for Himself alone, but for His people also, who will be with Him. “And Thou shalt bind them about Thee,” says he, “like the adornment of a bride.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.11
… “Let my soul rejoice in the Lord; for He hath clothed me with the garment of salvation and with the tunic of joy, as a bridegroom. He hath put a mitre round about my head, as a bride.” To Himself likewise He appropriates the church, concerning which the same Spirit says to Him: “Thou shalt clothe Thee with them all, as with a bridal ornament.”
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.13
… So says Isaiah too: “Behold, these come from far; and these from the north and from the west; and these from the land of the Persians.” Concerning whom He says again: “Lift up thine eyes round about, and behold, all these have gathered themselves together.”
Eusebio di Cesarea † 339 d.C. The Church History of Eusebius 10.4.52
52. For thy sons whom thou hast lost shall say in thine ears, The place is too narrow for me, give place to me that I may dwell. Then shalt thou say in thine heart, Who hath begotten me these? I am childless and a widow, and who hath brought up these for me? I was left alone, and these, where were they for me?’
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 18.34
… because of the law which went forth out of Zion, and the word of the Lord from Jerusalem , which word has from hence been showered forth on the whole world. To her the Prophet also says concerning you, Lift up thine eyes round about, and behold thy children gathered together
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 16.4
4. Do not thou, therefore, restrain a tongue whose noble utterances and fruits have been many, which has begotten many children of righteousness—yea, lift up thine eyes round about and see,
Pseudo-Clement The Clementine Homilies 16.7
… But also somewhere else the Scripture says,
49:20
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. On the Baptism of Christ 1
… Yes, and he adds moreover this also, “The place is too strait for me; give place that I may dwell
49:21
Tertulliano † 220 d.C. The Five Books Against Marcion 4.13
… and these from the land of the Persians.” Concerning whom He says again: “Lift up thine eyes round about, and behold, all these have gathered themselves together.” And yet again: “Thou seest these unknown and strange ones; and thou wilt say in thine heart, Who hath begotten me these? But who hath brought me up these? And these, where have they been?”
49:22
sant'Ignazio di Antiochia † 108 d.C. Epistle to the Smyrnæans: Shorter and Longer Versions 1
… that He was truly born of a virgin, was baptized by John, in order that all righteousness might be fulfilled by Him; and was truly, under Pontius Pilate and Herod the tetrarch, nailed [to the cross] for us in His flesh. Of this fruit we are by His divinely-blessed passion, that He might set up a standard
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on Matthew 13.26
… long for the reasonable milk which is without guile,” such as stand in need of nursing-fathers and nursing-mothers, spoken of in Isaiah when he says, about the calling from the Gentiles, “And they shall bring the sons in the bosom, and take their daughters on the shoulders, and kings shall be thy nursing-fathers and their princesses thy nursing-mothers.”
49:24
sant'Efrem il Siro † 373 d.C. Ephraim Syrus: Nineteen Hymns on the Nativity of Christ in the Flesh 13.30
30. In the twenty-sixth year, let Moses praise Him with us, for that he was afraid and fled from his murderers. Let him praise the Lord that bore the spear and that received the nails in His hands, in His feet. He entered into hell and spoiled it,
49:1
1. AUDITE, INSULÆ. — Transit hic ab umbra ad veritatem, a Cyro scilicet ad Christum, a Synagoga ad Ecclesiam. Quare, sicut compellavit Judæos initio cap. præced., dicens: «Audite hæc, domus Jacob:» ita hic compellat Gentes, etiam remotissimas et abstrusissimas, dicens: «Audite, insulæ, et attendite, populi de longe.» Hæc enim non ad Cyrum, ut vult Hugo, nec ad Joannem Baptistam, ut volunt alii; sed ad Christum pertinere patet ex ipsis verbis, et ex Actor. XIII, ubi illud vers. 47: «Posui te, in lucem Gentium,» de Christo exponitur; et II Corinth. cap. VI, illud vers. 2: «Tempore accepto exaudivi te,» de tempore Ecclesiæ Christianæ explicatur; et Apocal. cap. VII, illud vers. 16: «Non esurient, neque sitient,» etc., de Ecclesia Christi beata et triumphante in cœlis, intelligitur. Inducitur ergo hic Christus, quasi concionem habens ad omnes homines, in qua suæ legationis, adventus et officii rationem reddit, scilicet, ut omnes Gentes ad Deum et salutem vocet, eosque Judæis, in vera Dei Ecclesia, subroget atque substituat. DOMINUS AB UTERO VOCAVIT ME, — dicens matri Virgini per Gabrielem Archangelum: «Vocabis nomen ejus Jesum,» Matth. cap. I, vers. 21, q. d. Uti Cyrum ab utero, imo ante uterum, nominavi, dixique: «Vocavi te nomine tuo,» cap. XLV, vers. 4; item Israelem, dicens: «Formans te, ab utero auxiliator tuus,» cap. XLIV, vers. 2; et cap. XLVI, vers. 3: «Qui portamini a meo utero:» ita ab utero, imo antequam in utero conciperer, vocavit Deus me «Jesum,» id est salvatorem, hoc est, designavit et destinavit me, ut essem vindex et redemptor generis humani; Deus enim vocat res ut sunt, aut quales futuræ sunt: imo quales ipse eas facturus est; Dei enim nominare, est efficax, et Dei dicere, est facere. Ita S. Hieronymus, Cyrillus et Ambrosius in Psalm. XXXV.
49:2
2. ET POSUIT OS MEUM (id est verba mea, uti vertit Chaldæus) QUASI GLADIUM ACUTUM, — quasi aciem gladii. Alludit ad phrasin Hebræam: Percutere in ore gladii, id est in acie gladii; huic enim comparat os Christi. Rursum alludit ad Cyrum Christi typum, de quo dixit cap. XLV, vers. 2: «Ego ante te ibo: et gloriosos terræ humiliabo: portas æreas conteram,» etc. Pari enim modo gladios et arma dedit Christo, quibus totum orbem subjugavit. Sensus ergo est, q. d. Ecce ego Christus cædem facturus advenio non corporum, sed animorum; venio enim peccata et vitia trucidaturus, ut caro, id est vita animalis, pereat, et spiritus vivat. Prædicatio enim Christi sive Evangelium et verbum Dei resecat et jugulat crimina, passiones, concupiscentias; item reprobos et dæmones, præsertim in die judicii. Hoc est quod ait Christus: «Non veni pacem mittere, sed gladium: veni enim separare hominem adversus patrem suum, et filiam adversus matrem suam, et nurum adversus socrum suam,» Matth. X, 34. Hoc gladio oris Petrus occidit Ananiam et Sapphiram, Paulus Elymam excæcavit. Ita S. Hieronymus, Cyrillus et Procopius. Hoc est quod ait Paulus, Hebr. cap. IV, vers. 12: «Vivus est sermo Dei, et efficax, et penetrabilior omni gladio ancipiti: et pertingens usque ad divisionem animæ ac spiritus, compagum quoque ac medullarum.» Huc allusit Joannes Apoc. cap. I, vers. 16: «Et de ore ejus gladius utraque parte acutus exibat.» Et S. Paulus militem Christianum Christi panoplia armans: «Galeam, inquit, assumite, et gladium spiritus, quod est verbum Dei,» Ephes. cap. VI, vers. 17. Hisce ergo verbis et seqq. describuntur vis, energia et efficacia prædicationis Christi. Ecclesia adaptat hæc S. Joanni, non sensu litterali, sed accommodatitio, quia ipse fuit præcursor Christi, et vox ejus, clamantis in deserto. Simili modo hæc Apostolis aliisque efficacibus Christi prædicatoribus adaptes, uti in Officio divino multa quæ in Scriptura de certis quibusdam personis et Sanctis dicta sunt, aliis similibus adaptantur. Uti illud de Abrahamo: «Non est inventus similis illi in gloria, qui conservaret legem Excelsi,» Eccli. cap. XLIV, vers. 20, omnibus Confessoribus adaptatur. IN UMBRA MANUS SUÆ PROTEXIT ME. — Primo, «in umbra,» id est in protectione. Unde Septuaginta vertunt, in protectione manus suæ abscondit me, ut scilicet carnis meæ vilitas, divinitatis potentia tegeretur. Unde et Angelus ait B. Virgini matri, Christum concepturæ: «Spiritus Sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi,» Luc. cap. I, vers. 35. Ita S. Hieronymus et Procopius. Umbra enim symbolum est protectionis, quia umbra protegit homines ab æstu solis, qui in Judæa ingens est, et aves alis suis obumbrantes pullos, eos protegunt a milvo. «In umbra ergo manus, id est manu sua, mihi obumbrante et objecta, protexit me.» Sic dicitur de Christo, Thren. cap. IV, vers. 20: «In umbra tua vivemus in Gentibus.» Secundo, apposite Forerius per «umbram manus,» accipit vaginam gladii, quæ sub manu sinistra quasi absconditur (hoc enim proprie significat hebræum חבא chaba), eaque tegitur et obumbratur. Persistit enim in metaphora gladii, qui sub sinistro brachio abditur in vagina, ut dextera inde facile educatur. Nam sicut mox se vocat sagittam in pharetra Dei absconditam, ita se vocat hic gladium in vagina, sub manu Dei reconditum, q. d. Ego sum gladius acutus, quia sum gladius Dei potentissimi; Deus enim in vagina sua, quasi in umbra manus suæ sinistræ me abscon- ET POSUIT ME SICUT SAGITTAM ELECTAM. — Alludit ad Cyrum, qui quasi fuit gladius et sagitta Dei. Nam arma militis sunt duo, scilicet gladius, quo cominus, et sagitta, qua eminus et celerrime hostem ferit. Sic Christo duci, Psalm. XLIV, 4, datur gladius: «Accingere gladio tuo super femur tuum, Potentissime.» Deinde sagittæ, vers. 6: «Sagittæ tuæ acutæ, populi sub te cadent.» Christus enim per se et Apostolos tam gentes vicinas quam remotas potenter et velociter debellavit, et suæ fidei subjugavit, itaque tam cominus gladio quam eminus sagitta pugnavit, vicit et triumphavit. Ita Forerius, Vatablus, Sanchez et alii. Pro electam, Forerius et Vatablus vertunt extersam, politam, nitidam et fulgentem; qua voce significatur sagittæ acumen, felicitas, fulgor et robur. Ita enim milites solent gladios et sagittas suas polire, tum ad ornatum, tum ut ea acuant, iisque omnia confringant et penetrent. Et hoc proprie significat hebræum ברור barur; unde Noster et Septuaginta qui vertunt, electam, videntur legisse בחור bachur. Christus ergo est Patris gladius, et sagitta tersa, præ Apostolis aliisque Sanctis electa, quam in pharetra, tum suæ præscientiæ et providentiæ, aiunt Cyrillus et Lyranus, tum humanæ carnis abscondit. Hanc sagittam mittit quo vult, ejusque verbis, verberibus et vulneribus transfixit, compunxit et vulneravit mentes fidelium sui amore, eorumque vitia et peccata occidit. Ita S. Hieronymus, Procopius, Cyrillus et S. Chrysostomus, hom. De Virtute vel turture, tom. V, qui et addit: Hac sagitta Jeremias, cap. XVII, vers. 16, vulneratus dicebat: «Non sum turbatus, te pastorem sequens: et diem hominis non desideravi, tu scis;» et David dicens: «Adhæsit anima mea post te;» et Petrus: «Domine, tu scis, quia amo te;» et Paulus: «Quis nos separabit a charitate Christi?» Hæ sunt sagittæ amoris, quarum cor scopus in quem collineant, ut vivificent occidendo, ait S. Ambrosius, Exhort. ad Virgines: «Quam beatum hac sagitta vulnerari,» ait Origenes, hom. 2 in Cant. Hac sagitta quoque confixus fuit S. Augustinus audiens conversionem duorum aulicorum, qui legentes Vitam S. Antonii, relicta aula, Deo in solitudine se consecrarunt, uti ipse refert, lib. VIII Confess, VI et VIII. Hac sagitta icta S. Magdalena, fluvios lacrymarum profudit. Erant enim ejus lacrymæ, sanguis cordis vulnerati, qui per oculos fluebat. Ubi nota efficaciam harum sagittarum Christi: ita enim corda feriebant et subigebant, ut illa ipsa mox facerent sagittas, quibus alios sibi subigeret. Sic enim Magdalena, Paulus et Apostoli hisce Christi sagittis confixi, facti sunt ipsimet sagittæ, ad alios ejus amore sauciandos. Et idcirco Christus hic vocatur sagitta lecta, quia quoscumque tetigit, sagittas effecit, itaque serpsit crevitque ejus exercitus, quo mox totum orbem pervasit, sibique subegit. Hoc enim habet amor Christi, Tropologice, sagittæ Dei et Christi sunt Apostoli virique Apostolici. Ita S. Hieronymus, epist. ad Principiam, S. Paulum vocat sagittam. Apostoli enim idem sunt quod missi, sagittæ proprium est ab arcu emitti. Hac de causa S. Joannes, Apoc. VI, 2, ait: «Et vidi: et ecce equus albus, et qui sedebat super illum habebat arcum, et data est ei corona, et exivit vincens ut vinceret.» Equus enim albus sunt Apostoli, sessor est Christus, arcus et sagitta sunt Evangelica prædicatio, corona est victoria, puta conversio et subjugatio Gentium. Vide ibi dicta. Vox sagitta ostendit quales debeant esse Apostoli, scilicet, primo, missi et directi a Deo, quasi ejus instrumenta; secundo, conjuncti cum Deo per orationem, eique per omnia obedientes, seque conformantes; tertio, veloces; quarto, efficaces et penetrantes. Sic enim sagitta magna vi fertur in scopum in quem a sagittario emittitur, eumque configit et penetrat; quinto, a vitiis tersi, et virtutum sanctitate politi ac fulgentes, ut cum Joanne Baptista sint lucernæ ardentes et lucentes; sexto, ut librentur directe in scopum, hoc est, feriant et configant timore et amore Dei cor ac mentem, non aures tantum tangant et scalpant. Denique concionator, si vere concionator est, totus sagitta sit oportet; tam enim sanctis exemplis, quam verbis necesse est ut feriat corda hominum, adeoque tota ejus vita debet concionari, et timore Dei configere corda mortalium. Utinam, Domine Jesu, des nobis, nosque ipsos efficias tales sagittas, ut simus sagittæ potentis acutæ, quibus icti homines dicant cum sponsa: «Vulnerasti cor meum: fulcite me floribus, stipate me malis, quia amore langueo!» Cantic. II, 5, et IV, 5.
49:3
3. ET DIXIT MIHI: SERVUS MEUS ES TU ISRAEL. — Christus vocatur servus Dei, quia cum in forma Dei esset, sponte nostri amore formam servi accepit. Vide dicta cap. XLII, vers. 1. Rursum vocatur Israel, id est Israelita, quia natus est, ait S. Hieronymus, de semine Israelis et Juda. Secundo, quia missus fuit primario ad oves, quæ perierunt, domus Israel. Tertio, quia ejus typus fuit Jacob, sive Israel: sicut enim ipse cum Angelo, Dei vicario et legato, luctans et prævalens, vocatus est Israel, id est dominans Deo: sic multo magis Christus fuit Israel, id est dominatus est Deo, cum Deum iratum, sua obedientia usque ad mortem crucis, vicit, eumque hominibus fecit propitium, itaque Dei vindictam et sententiam damnationis in homines latam rescidit. Vide Canon. XXI. QUIA IN TE GLORIABOR. — Christus enim in hoc mundo per tot labores et cruces, non aliud quæsivit, quam gloriam Dei, ut per ea glorificaret Patrem. Unde ipse ait, Joan. XVII, 4: «Ego te clarificavi super terram,» etc. Secundo, q. d. Es quidem servus meus, sed et es tota gloria mea, et decor meus, quia in te uno ostendi mundo abyssum meæ bonitatis et amoris: unde illam in te mundus agnoscens subdidit se mihi, meque pariter glorificavit. Ita Forerius.
49:4
4. ET EGO DIXI: IN VACUUM LABORAVI. — Est vox Christi conquerentis, tot tamque validos labores et fatigationes suas, quas in docendo, concionando, discurrendo, patiendo, exhausit apud Judæos, fuisse sine fructu. Pauci enim ex iis conversi sunt. Ita S. Hieronymus. ERGO JUDICIUM MEUM CUM DOMINO, — q. d. Ego Christus manifestavi nomen tuum, o Pater, hominibus, puta Judæis; feci quidquid potui pro eorum salute, usque ad crucem et mortem in qua, inclinato capite, clamavi: «Consummatum est.» Judicium ergo hujus causæ tibi, Pater, committo; tu judica, cujus culpa factum sit, ut tam pauci ex iis mea opera sint conversi et salvati, ait S. Hieronymus, eosque qui meos labores spreverunt, et in se cassos reddiderunt, judica et puni. Interim, opus meum, id est merces operis mei, ait Chaldæus, cum Deo meo, id est apud te scilicet, o Pater, mihi integra servatur. Tu enim bona opera remuneras, secundum laborem, non secundum effectum et fructum ex iis consecutum, qui sæpe non est in operantis potestate; imo ab auditoribus duris, vel ab æmulis, cassus redditur. Notent hoc Christumque imitentur viri Apostolici, qui vel hic, vel in India apud Barbaros, ingentes labores exantlant, subinde parvo cum fructu: merces enim et laurea Apostolica integra eis servatur apud Deum. Secundo, Sanchez sic quoque exponit: Judicium, id est pactum meum est cum Deo Patre, ut scilicet sicut eum ego glorifico, sic ipse vicissim me glorificet, illudque ipse abunde præstitit. Unde opus, id est merces operis mei mansit apud Deum, mihique data est, cum ipse me glorificavit in baptismo, dicens: «Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui: ipsum audite,» Matth. XVII, 5, et in morte, inducendo tenebras orbi, et in ipsa resurrectione, me gloriose resuscitando. Tertio, Forerius Hebræum משפט mispat, id est judicium, sumit pro statu, conditione, officio et exercitiis: sic enim sæpe sumitur, q. d. Ne putes ex eo, quod frustra apud Judæos laboravi, me non missum fuisse a Patre, aut aliter negotium, ad quod misit me, tractasse, quam debui, aut in aliquo deliquisse. Nam conditio, status, officium, exercitia, omnesque actiones meæ, a Deo Patre dispositæ fuerunt et ordinatæ, a cujus judicio et ordine ego ne latum quidem unguem recessi. «Nam sicut mandatum dedit mihi Pater, sic» feci, et «facio semper.» Verum primus sensus maxime planus et germanus est. ET NUNC DICIT DOMINUS. — Hic Deus inducitur quasi respondens querelæ Christi, quod frustra apud Judæos laborarit. Respondet autem versu seq. Hoc enim versu Christus causam suam exponit et justificat.
49:5
5. FORMANS ME EX UTERO SERVUM SIBI, UT REDU- dit, ut cum vult, inde dextra sua me educat, stringat, omniaque secet et penetret. CAM JACOB. — Hinc patet Christum per se, et primario, quasi ex officio et instituto, missum esse a Patre, ad Judæos docendos et salvandos: his enim ab eo promissus erat Messias. Quare Christus a Patre præceptum accepit docendi Judæos, illudque per se et per Apostolos, vivens implevit: unde mandavit eis dicens, Matth. X, 5: «In viam Gentium ne abieritis, etc. Sed potius ite ad oves quæ perierunt, domus Israel.» Cum ergo Judæi repellerent ejus Evangelium, voluit Deus, Christusque in cœlum abiens jussit Apostolis, ut prædicarent Gentibus totique orbi: «Euntes, ait, docete omnes Gentes,» etc., Matth. XXVIII, 19. S. Paulus, Actor. XIII, 46: «Vobis oportebat primum loqui verbum Dei: sed quoniam repellitis illud, etc., ecce convertimur ad Gentes: sic enim præcepit (Pater Christo, et Christus) nobis: Posui te in lucem Gentium,» etc. ET ISRAEL NON CONGREGABITUR. — Ita habent Hebræus, Symmachus, Theodotion et alii. Quare perperam alii, pro לא lo per aleph, id est non, legunt לו lo per vau, vertuntque contrarie, et congregabitur. Sensus est, q. d. Quæsivi oves perditas Israel, ut eas reducerem in aulam et Ecclesiam Dei; sed illæ noluerunt: itaque non congregabuntur, id est, nolent colligi et congregari in ea. ET GLORIFICATUS SUM IN OCULIS DOMINI, — tum quia gloriosa signa et miracula coram Judæis edidi, quibus eos infidelitatis et pertinaciæ coargui et convici; tum quia Deus Pater pro Judæis tradidit mihi omnes Gentes mundi. Harum enim conversio et salus fuit ingens Christi gloria, æque ac gaudium. Causam subdit dicens: ET DEUS MEUS FACTUS EST FORTITUDO MEA, — q. d. Non mihi gloriam jam dictam adscribo, sed Deo Patri: ille enim mihi fortitudinem et robur dedit, ad illam acquirendam, et ad opus redemptionis humanæ peragendum. Haymo fortitudinem intelligit eam, qua Christus potenter, Dei virtute, a morte est suscitatus, et resurrexit.
49:6
6. PARUM EST. — Hebraice נקל nakel, id est leve est; Forerius vertit, vile, indecorum, ignominiosum est, q. d. Si cui ignominiosum videtur, quod non valueris ad me reducere Israelitas; ecce, do te in lucem Gentium: itaque hanc ignominiam majori laude et gloria compenso et obruo. FÆCES. — Hebraice נצורי netsure, id est reservati et superstites ex tot cladibus et excidiis, præsertim Titi et Vespasiani; quod Noster recte vertit, «fæces,» id est viles et exiguas reliquias, «Israel.» Jam enim Judæi ita abjecti, exsules et miseri sunt, ut videantur esse fæces omnium gentium et mundi quisquiliæ. ECCE DEDI TE IN LUCEM GENTIUM (ut sis quasi sol spiritualis et divinus mundi, et «lumen ad revelationem Gentium,» ut canit Simeon Luc. II, 32), UT SIS SALUS MEA. — Septuaginta, ut sis in salutem. Vide quam Deo cordi et curæ sit salus nostra, cum eam vocat suam. «Volo, inquit S. Hieronymus, ut salus mea universum orbem occupet.» En gloriam magnificam Christi. An non enim gloriosum est, quod unus homo crucifixus in toto orbe pro Deo colatur? et barbaras nationes ad se et ad Deum per discipulos suos adduxerit, an non gloriosum est, quod pro angulo Judææ, occupet extrema terræ et fines orbis? Quod enim Apostoli fecerunt, hoc Christus in eis loquens et cooperans effecit.
49:7
7. HÆC DICIT DOMINUS, etc., AD CONTEMPTIBILEM ANIMAM, — id est ad viles Judæos, qui jam quasi servi viles et contemptibiles sunt. Ita aliqui apud S. Hieronymum. Unde et S. Thomas refert hæc ad Judæos Babylone liberatos; Hugo vero ad Cyrum, qui puer in sylvis, bestiis jussu Astyagis avi sui expositus, a Deo evectus est ad regnum. Verum dico sermonem esse ad Christum, ejusque discipulos. Christus enim ab Herode, Anna, Pilato et Judæis contemptus fuit, quasi «vermis, et non homo, opprobrium hominum et abjectio plebis;» et, ut Isaias ait cap. LIII, vers. 3 et 4: «Despectus, et novissimus virorum: et nos putavimus eum quasi leprosum, et percussum a Deo, et humiliatum.» Tales fuerunt quoque Apostoli, et primi Christiani sub Imperatoribus Gentilibus et tyrannis. Christianos ergo vocat Gentem abominatam, et servum quorumlibet dominorum. Unde Aquila et Theodotion vertunt: Ei qui despicit animam, qui abominationi est genti, qui servus est principum, id est Christo cum suis Christianis, qui pro genere humano redimendo, quasi servus, mancipium, imo quasi bestia, consputus, coronatus, cæsus et irrisus, «ave Rex Judæorum,» animam suam dedit in mortem principibus Judæorum ac Pilato. Ita S. Hieronymus, Cyrillus et Procopius, Eusebius, Tertullianus, et ex iis Leo Castrius, Forerius, Sanchez et alii. Unde Septuaginta vertunt: Sanctificate eum qui despicit animam suam, qui abominatur a Gentibus, servus principum. Hoc est quod Christus suis prædixit Luc. XXI, 17: «Eritis odio omnibus hominibus propter nomen meum;» et Joan. XVI, 2: «Venit hora, ut omnis qui interficit vos, arbitretur obsequium se præstare Deo.» Id contigisse reipsa Apostolis, patet Actor. cap. II, 5, 6 et sequent., et I Cor. IV. Sensus ergo est, q. d. Licet Christus et Ecclesia jam videantur contemni et calcari, ac in eam totus orbis odiis insurgere, ait Cyrillus, atque Christianos probris et tormentis excruciare, quasi vilia mancipia, imo quasi oves morti destinatas ac quasi purgamenta mundi; tamen hæc eorum misera sors non diu durabit: nam ego brevi vicem commutabo, faciamque ut reges eam honorent et adorent. Hoc est enim quod sequitur: REGES VIDEBUNT, ET CONSURGENT PRINCIPES, ET ADORABUNT, — q. d. Reges et principes assurgent, et venerabundi supplicabunt tibi, o Christe, et Ecclesia; hoc est, ut ait vers. 23: «Vultu in terram demisso adorabunt te, et pulverem pedum tuorum lingent.» Secundo, S. Hieronymus et Procopius hæc referunt ad diem judicii: tunc enim Christus, Apostoli et Martyres, sedentes in gloriosis thronis, judicantes duodecim tribus Israel, quin et Annam, Caipham, Pilatum, Neronem, Decium, Diocletianum, omnesque reges et tyrannos, qui olim eos persecuti sunt, judicarunt, et condemnarunt, et excruciarunt; cogent quasi reos, ad suum tribunal sisti, et fieri supplices, seque venerari, eosque judicabunt et condemnabunt. PROPTER DOMINUM (q. d. Dominus erit causa efficiens hujus mutationis, ut reges, ante hostiles, nunc adorent Christum et Ecclesiam), QUIA FIDELIS EST, — ut hoc ipsum quod ei promisit, præstet. Aliter Forerius: Propter Dominum, inquit, deferebant principes hunc honorem discipulis Domini, quia eos videbant et agnoscebant electos a Domino, a sancto illo Israelis Deo, quod ex signis et virtutibus, et ingenti malorum tolerantia, inaudita mansuetudine, cæterisque cælestibus donis, quæ non possunt non admirari vel barbari homines, et reges ipsi, manifeste intelligebant, hæc non nisi ex ope et virtute Dei, qui fidelis est et liberalis in sanctos et electos suos, proficisci. Unde ad Dei hujus amorem et cultum impulsi, et tantum non coacti sunt.
49:8
8. HÆC DICIT DOMINUS: IN TEMPORE PLACITO EXAUDIVI TE, — q. d. Eo tempore quo contemnebaris, vexabaris, imo crucifigebaris, o Christe, ab impiis Judæis, orasti me ut te ab hisce Judæorum et Gentilium probris eriperem, glorificarem, a morte suscitarem, nomen tuum toto orbe celebrarem, et per illud justitiam et salutem darem omnibus Gentibus. Dixisti enim in tempore contemptus tui, Psalm. XCVIII, vers. 12 et 14: «Factus sum illis in parabolam. Ego vero orationem meam ad te, Domine (dirigebam): tempus beneplaciti (adveniat), Deus. In multitudine misericordiæ tuæ exaudi me, in veritate salutis tuæ.» Idem orasti in cruce «cum clamore valido et lacrymis, et exauditus es pro tua reverentia,» Hebr. V, 7. Nam tertio die a morte te suscitavi, quadragesimo die triumphantem in cœlos subvexi, quinquagesimo die in nomine tuo Spiritum Sanctum in Apostolos tuos misi, qui mox tuum nomen toto orbe celebrarunt, tuamque fidem, gratiam et salutem omnibus Gentibus attulerunt et deprædicarunt. Sunt verba Patris ad Filium, q. d. Exaudivi, id est exaudiam te cum incarnatus et natus fueris, pro membris tuis, et in membris tuis, puta Apostolis et Christianis, deprecantem, opemque, gratiam et salutem toti mundo postulantem. Illa enim ob preces tuas illi conferam et præstabo. Vide Canon. XL. Ita S. Hieronymus, Cyrillus, Procopius et passim alii. Tempus ergo placiti, sive benevolentiæ (hanc enim significat Hebræum רצון ratson) divinæ erga Christum et Ecclesiam, est tempus placabile, quo Deus placatus et reconciliatus est per Christum generi humano, puta tempus gratiæ Evangelii, præsertim id quod mox Christi mortem consecutum est, in quo vivebant, docebant et convertebant orbem Paulus et Apostoli. Sic enim explicat S. Paulus, II Cor. VI, 2: «Tempore accepto exaudivi te, et in die salutis adjuvi te. Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis.» Idem enim est «tempus acceptabile,» quod «dies» id est tempus, «salutis.» ET SERVAVI TE, — ne moriens interires, sed mox gloriose resurgeres: hoc tibi conferam. Sequitur aliud, quod tuis fidelibus in tui gratiam præstabo. ET DEDI TE IN FŒDUS POPULI, — ut novum fædus, pactum et testamentum conderes inter Deum omnesque Gentes, sicut vetus fœdus sanxit Moses inter Deum et Judæos, utque hoc fædus tua morte et sanguine sancires. Unde secundo, «dedi te in fædus,» id est in victimam fæderalem, qua placatus Pater, hominibus reconciliatus est, cum iisque fœdus iniit de danda eis salute æterna. Ita Forerius, qui et addit: Dicitur quoque Ecclesia primitiva, et Apostoli, qui unum cum Christo corpus efficiunt, fœdus populorum, quia ministri fuerunt hujus reconciliationis et fæderis, illudque sua quoque morte et martyrio obsignarunt. Hoc est enim quod paulo ante, cap. VI jam citato, ait Paulus: «Pro Christo legatione fungimur. Obsecramus pro Christo, reconciliamini Deo.» UT SUSCITARES TERRAM, — ut homines terræ incolas, in peccatum lapsos, et in mortem ac gehennam ruentes, erigeres, atque ad vitam et salutem cœlestem revocares. ET POSSIDERES HÆREDITATES DISSIPATAS — Gentium sedentium in tenebris, carcere et umbra mortis, infidelitatis, ignorantiæ et peccatorum, per eaque dissipatarum, longeque recedentium a fide, Deo, gratia et salute. Ita S. Hieronymus, Cyrillus et alii. Simili metaphora utitur Isaias, cap. XXXV, 5, et sæpe alibi. Secundo, Forerius: Hæreditates, ait, desolatæ et dissipatæ, vel, ut in Hebræo est, afflatæ, id est quas initio, qui videbant, quasi rem absconditam, exsecrabantur atque exsibilabant, erant virtutes et dotes Christi et Christianorum, puta contemptus, vigiliæ, jejunia, paupertas, fames, nuditas, probra, flagella, crux, etc. Adde innocentiam, castitatem, continentiam, mansuetudinem, humilitatem, etc. Quis enim hæc non horrebat, ut crucem et furcam? At in has desertas possessiones induxerunt nos Christus et Apostoli, ut ea jam ambiamus, iis nos ad cœlum tendere, iis nos beatos esse æstimemus. Hic sensus subtilior et spiritalior, prior solidior et germanior est.
49:9
9. UT DICERES HIS, QUI VINCTI SUNT: EXITE. — Exite, o Gentes! ex vinculis peccatorum, ex reatu culpæ et pænæ, quo diabolo et inferno astricti estis: ego per Christum in libertatem et gratiæ statum vos assero, imo in amicos et filios meos adopto. ET HIS, QUI IN TENEBRIS (idololatriæ et gentilismi): REVELAMINI, — hoc est illustramini, luce Evangelii perfundamini; ac consequenter, «abjicite opera tenebrarum, et induimini arma lucis, ut sicut in die honeste ambuletis.» S. Anselmus in Elucidario hæc refert ad animas in Limbo et Purgatorio existentes, quas omnes Christum inde liberasse, cum eo descendit post mortem, censet; de quo plura dixi Osee cap. XXIII, 13. SUPER VIAS PASCENTUR, ET IN OMNIBUS PLANIS PASCUA EORUM. — Hisce et sequentibus metaphoris significat Propheta, tempore Christi, non Hierosolymis tantum, ut olim, sed ubique Gentium, fore copiam pabuli, et fontium spiritualium, puta verbi Dei, gratiæ, Sacramentorum omnisque consolationis spiritalis. Denique promittit Deus se tunc amoturum omnia impedimenta, ut via salutis sit plana et expedita inter prospera et adversa. Ita S. Hieronymus, Cyrillus et Origenes, lib. I Contra Celsum. Speciatim Origenes per pascua accipit templa; S. Hieronymus vero et Cyrillus sacram Scripturam, doctrinam Evangelicam, et quidquid animam pascit. Hoc est quod ait Christus: «Ingredietur, et egredietur, et pascua inveniet,» Joan. X, 9.
49:10
10. NON ESURIENT, NEQUE SITIENT, ET NON PERCUTIET EOS ÆSTUS ET SOL. — Alludit ad Hebræos in deserto, quos Deus pavit et satiavit manna de cœlo, atque columna nubis protexit a solis æstu, q. d. Simili modo, imo potiori et feliciori, Deus Christianos pascet et satiabit suo Evangelio, sua doctrina et gratia, ac præsertim Eucharistia: atque proteget eos ab æstu tentationum, ut si eo niti, eum sequi, ejusque gratiæ cooperari velint, omnes tentationum et tribulationum æstus sint superaturi, neque experturi ullam famem aut sitim spiritalem. Hoc expertus Paulus dicebat, II Cor. cap. IV, 8: «In omnibus tribulationem patimur, sed non angustiamur: aporiamur, sed non destituimur; persecutionem patimur, sed non derelinquimur: dejicimur, sed non perimus: semper mortificationem Jesu in corpore nostro circumferentes, ut et vita Jesu manifestetur in corporibus nostris.» Levius ergo ferunt pii suas adversitates et afflictiones, in quibus non raro cum Paulo gaudent et gloriantur, quam improbi suas felicitates, in quibus non raro nauseant. Ita Forerius. Anagogice, hæc accipe de beata saturitate gratiæ et gloriæ in cœlo. Ita enim accepit S. Joannes, Apoc. cap. VII, 16. QUIA MISERATOR EORUM REGET EOS. — Hæc est causa cur non sitient, non urentur sole, quia scilicet Deus, qui ex intimis charitatis visceribus eorum miseretur; afflictionibus eorum compatitur, et quasi condolet, diriget, vel, ut Vatablus vertit, pascet eos, «et ad fontes aquarum,» jam dictos, «potabit eos.» Alludit ad Psalm. XXII, 1: «Dominus regit me (hebraice, pascit me), et nihil mihi deerit: in loco pascuæ ibi me collocavit.» Nota: Pro potabit Hebræa et Septuaginta habent, portabit; Latina vero Biblia, Romana et alia passim legunt potabit, pleniori sensu: nam portabit eos ad fontes, ut ibi potet eos.
49:11
11. ET PONAM OMNES MONTES MEOS IN VIAM, ET SEMITÆ MEÆ EXALTABUNTUR. — Alludit ad Hebræos ex Ægypto venientes in Chanaan et Jerusalem, eoque redeuntes ex Babylone. Hisce enim Deus quasi complanavit montes et semitas, sive valles: montes deprimendo, valles implendo et attollendo; quia fecit ut plana et commoda via, læti et alacres proficiscerentur, q. d. Pari, imo meliori modo, deducet gentes ubivis locorum sint, ut ardua et aspera quæque superent, planaque via contendant ad Jerusalem et Sionem, hoc est, ad Ecclesiam Christi. Hoc est quod ait Joannes Baptista: «Omnis vallis implebitur, et omnis mons et collis humiliabitur,» Luc. cap. III, 5. S. Cyrillus speciatim per montes accipit sublimitates virtutum. Olim, ait, virginitas, continentia, innocentia, patientia, martyrium, inimicorum dilectio, mundi despicientia, etc., videbantur esse virtutes homini impossibiles et quasi montes inaccessi: nunc per Christum, Deus illas planas et faciles reddidit; itaque viam ad perfectionem et cœlum quasi complanavit, et in æquabilem semitam redegit; ita tamen, ut hominibus terrena sapientibus exaltata videatur, et revera sit. «Nostra enim conversatio in cœlis est.»
49:12
12. ECCE ISTI DE LONGE VENIENT. — S. Hieronymus, Forerius et Sanchez putant hic significari quatuor plagas orbis, quod scilicet ex eis venturæ sint Gentes ad Christum et Ecclesiam. Unde per tò de longe accipiunt Orientem. Verum, non videtur hoc loco id curæ fuisse Prophetæ: nec enim tò de longe significat Orientem potius quam Occidentem, cum æque ex Occidente remotissimo, atque ex Oriente venturæ essent Gentes ad Ecclesiam: uti hodie ex remotissimis Americæ regionibus venire videmus. Alibi enim satis hasce plagas expressit, ut cap. XLIII, 5: «Ab Oriente adducam semen tuum, et ab Occidente congregabo te. Dicam Aquiloni: Da; et Austro: Noli prohibere.» Tò ergo de longe potius genericum est, quamlibet mundi plagam remotam, in genere significans. Unde illud subdividens, non in omnes, sed in aliquas ejus potiores partes, subdit: «Ecce illi ab Aquilone et mari, et isti de terra Australi.» Tò enim ecce, quod præposuit tò de longe, dicens: «Ecce isti de longe venient,» semel tantum repetit in sequentibus membris, dicens: «Ecce illi ab Aquilone,» etc., significans hæc tria membra quæ sequuntur explicare et subdividere tò de longe. Alioquin enim si de longe solum Orientem significaret, vocem ecce æque Occidenti et Austro præposuisset, atque Orienti et Aquiloni. ET MARI, — hoc est de Occidente. Vide Can. XXXIX. ET ISTI DE TERRA AUSTRALI. — Hebraice ואלה מארץ סינים veelle meerets sinim, quod Hebræi, testibus S. Hieronymo, Forerio, Forsterio, Vatablo et Sanchez, vertunt, et isti de terra Sinæorum, sive incolarum vel accolarum montis Sina, hoc est Australium. Sina enim, inquiunt, est ad Austrum Judææ. Secundo, Septuaginta vertunt, et isti de terra Persarum. Per Persas autem tres Magos, quasi illi ex Perside venerint, significari putant S. Cyrillus et Procopius. Verum dico cum Osorio et Aria Montano, hic proprie esse prophetiam de vastissimo et magnifico regno Sinarum; verto ergo: Et isti de terra Sinarum. Porro Sinæ sunt in extremo Oriente, juxta Japonem; et versus Septentrionem, proximam habent Tartariam. Probatur hæc sententia: primo, quia Sinim proprie significat Sinas, nec potuit Isaias Sinas hebraice aliter nominare, quam dicendo, Sinim. Sicut enim hebraice Gelilim vocantur Galilæi, Jehudim Judæi, Assurim Assyrii, Casdim Casdæi, sive Chaldæi, Aramim Aramæi, id est Syri: ita Sinim vocantur et sunt Sinæ. Porro Sinæ hoc nomine, non alio (esto ipsi domi suæ alio se vocent), toto orbe Christiano sunt notissimi. Secundo, quia cæteri Interpretes, inquit S. Hieronymus, puta Symmachus, Aquila et Theodotion, uti et Syrus, et Arabicus tam Antiochenus quam Alexandrinus, ac Leo Hebræus, retinuerunt Hebræum nomen Sinim, quasi proprium gentis, vertuntque: Et isti de terra Sinim, id est Sinarum, uti jam dixi. Tertio, Sinim esse Sinas potius quam Sinæos, sive accolas montis Sina, probatur primo, quia nusquam in Scriptura Sinæi vel Australes hebraice vocantur Sinim a monte Sina, cum tamen montis Sina crebra fiat mentio. Rursum Meridies, sive Auster, non vocatur hebraice Sina, sed negeb vel theman. Tertio, Sina mons, ait Sanchez, magis est ad Occasum Judææ, quam ad Austrum (quod tamen in Tabulis geographicis non apparet, ibi enim notatur quasi Australis Judææ); unde ipse per Sinim hic accipit Occasum, per mare vero Austrum: mare enim Mediterraneum tam est ad Austrum, quam ad Occasum Judææ. Unde in Scriptura mare, nunc Austrum, nunc Occasum denotat. Quarto, Sina mons est desertus, et paucos habet accolas. Quorsum ergo in tanta gentium multitudine, qui ad Ecclesiam venturi erant, solos Sinæos desertos et paucos nominasset Propheta magniloquentissimus? Quarto, quia per Sinas proprie explicamus tò ecce isti de longe venient. Sinæ enim longissime ab hoc orbe dissiti sunt, sitique in extremo Oriente, cum Sinæi vicini sint Judææ. Dices: Cur ergo S. Hieronymus, cujus versio probata est ab Ecclesia, pro Sinim vertit, de terra Australi? Respondeo: Quia tempore S. Hieronymi, Sinæ, et Sinarum regio erat incognita; unde per Sinim ipse in Commentario accepit Sinæos, qui post Sinas proxime accedunt ad Hebræos, Sinim. Spiritus Sanctus tamen manum ejus direxit, ut non Sinæos, sed terram Australem verteret. Sinæ enim, qui proprie hic significantur, licet sint ad Orientem, dici tamen possunt esse ad Austrum: primo, quia Lusitani in Sinas navigaturi, initio longo flexu navigant ad Austrum, scilicet ex Lusitania usque ad promontorium Bonæ Spei, quod ultimum est in continente, et directe oppositum Austro. Ita Arias. Simili modo Babylon vastatrix Judææ, dicitur in Scriptura esse ad Aquilonem Hierosolymæ, cum potius sit ad Orientem, quia scilicet Nabuchodonosor cum suis copiis per Dan, sive Cæsaream, quæ Aquilonaris est Hierosolymæ, ingressus est Judæam, indeque perrexit in Jerusalem, uti dixi Jerem. I, 13. Secundo, quia sub Austro hic quoque Orientem (quem ideo non nominat) subintelligit. Opponitur enim hic Auster tam Aquiloni quam mari, id est Occidenti. Unde Septuaginta, quibus pariter Sinæ erant incogniti, pro Sinim vertunt Persas, qui sunt ad Orientem Judææ. Porro per Persas, directum e Judæa est iter terrestre in Sinas. Quocirca et S. Hieronymus dubius de voce Sinim, putansque hic quatuor orbis plagas significari, per Sinim ait posse accipi Orientem. «Si autem Sinim, inquit, ut Septuaginta transtulerunt, Persas intelligimus qui ad Orientem siti sunt; illud quod supra dicitur: Ecce isti de longe venient, ad Austrum referre poterimus.» Per Sinim ergo accipe cum S. Hieronymo et Septuaginta Orientales populos: et quos alios accipies, quæso, quam Sinas? Quid enim Persis cum voce Sinim? Sinim ergo, hoc est Sinas, ad Sionem, id est Ecclesiam Christi venturos prædicit. Quæres: Cur præ aliis Gentibus tot tantisque, solorum Sinarum meminit Isaias? Respondeo primo, quia dixerat: «Ecce isti de longe venient;» Sinæ autem longissime distant. Rursum, quia, ut docet noster Maffeius, lib. VI, Botterus, lib. De Magnitudine imperiorum, in Sinensi, Ortelius et alii, Sinæ numerosissimi sunt, eorumque regio adeo populosa est, ut urbes vulgares censeantur supra 1150, majores 247. Rursum incolæ non tantum in oppidis et pagis, sed et in fluminibus, pontibus et navibus habitant. Botterus scribit, in Sinis numerari 70 milliones hominum, quæ multitudo non est in tota Europa. Nam Italia, ut idem tradit, numerat 10 milliones, Anglia tres, Gallia 12, Germania 15, et ita consequenter. Quocirca Sinarum rex semper in armis habet alitque decies centena millia militum. At vero Noster Nicolaus Trigautius, qui plures annos in Sinensi regno habitavit, et visa, non audita narrat, asserit, lib. I De Expeditione Sinensi, in eo censeri supra 58 milliones adultorum, qui regi pendunt tributum. Sed in his neque mulieres, neque pueri, neque adolescentes, neque eunuchi, neque milites, neque magistratus, et litterati, aliique multi continentur, qui omnes si computentur, excedunt 250 milliones. Secundo, quia Sinæ mire ductum naturæ et rationis sequentur, suntque humani et dociles æque ac ingeniosi: unde typographiam et ænea tormenta ante Europæos habuerunt, magistratus et politiam habent admirabilem, in qua, ut volebat Plato, rectores philosophantur, et non nisi philosophi et eruditi regunt. Quocirca valde capaces sunt sapientiæ Christianæ, et Philosophiæ cœlestis et supernaturalis, quam mundo attulit Christus per suum Evangelium. Tertio, quia opulentissimi sunt. Abundant tritico, vino, oleo, carnibus, piscibus, fructibus omnis generis, lino, bombyce, lana, fodinis auri, argenti, æris et metallorum omnium. Scribunt Botterus et Maffeius annuum regis Sinarum censum esse centum et viginti milliones auri. Vas autem auri vocant centum millia, non florenorum, sed aureorum: aureus autem est drachma auri, sive 12 julii, aut regales. Quæ summa tanta est, ut Vespasianus, licet orbis monarcha, et auri cupidissimus, moriens semel tantumdem non reliquerit. Hinc Sinæ suum regem vocant «cœli filium, et mundi dominum.» At vero Noster Trigautius ex ipsis Sinensium tabulis docet annuum regis censum excedere 150 milliones, quæ summa Europæis videtur immensa et incredibilis; sed ipse vectigalia computusque regis subducens, legenti facile id ita esse persuadet. Quarto, quia Sinæ inaccessi sunt, et sub periculo capitis aut servitutis et carceris, exteris omnibus aditum in regnum interdicunt. Unde et muro, qui quadringentas et quinque leucas longus est, a Tartaris se diremerunt: atque contra eos, si irruant, mox rex trecenta peditum, ducenta equitum millia, imo, si vult, millionem militum, in aciem educit. Significat ergo Isaias Sinas, licet alios exteros excludant, non tamen exclusuros suo tempore Europæos Apostolos; qui non tantum horologia, astrolabia, Astronomiam, Mathesin, Physicam, Metaphysicam aliasque naturales scientias, ac præsertim Ethicam, OEconomicam ac Politicam, quibus mire justitia, felicitas et splendor rerumpublicarum increscit et clarescit; sed etiam supernaturales disciplinas, puta fidem et legem Christi, Ethicam et sapientiam Christianam, ac Theologiam, quæ viam in cælum, ad beate vivendum in omnem æternitatem, ostendit, Sinisque simul rempublicam miro sapientiæ et virtutis splendore illustrant, eamque in æquitate, obedientia, modestia et pace conservant, atque ei pariter ingens decus et opes, Deique eximium favorem et beneficentiam conciliant; incolas doceant, eosque ad omnem virtutem et sanctimoniam instituant. Itaque eos ad vitam immortalem, et gloriam sempiternam in cœlis obtinendam perducant. Nominat ergo Propheta Sinas præ aliis populis, ut doceat Sinas licet aliis inaccessos, remotissimos et potentissimos, Christo tamen Dei Filio, ejusque Ecclesiæ se subdituros, ut ab eo gratiam et salutem adipiscantur. Rursum ut significet insignem fore conversionem, et illustrem Ecclesiam Sinarum præ aliis Indiarum, imo orbis Ecclesiis. Unde exsultans, et in jubilum effusus subdit: «Laudate, cœli; et exsulta, terra; quia consolatus est Dominus populum suum.» Porro hæc conversio et illuminatio Sinarum, nostro hoc felici sæculo, magni Indiarum Apostoli S. Francisci Xaverii, Matthæi Riccii, aliorumque Nostrorum incenso zelo, fieri cœpit, et magis fit crescitque in dies. Nota: Sub Sinis intelligit Japones vicinos, qui a Sinis suam sapientiam et religionem acceperunt. Item medios Indos, omnesque Orientales et Australes populos: hos enim quasi medios vel confines, ab extremitate et termino, puta a Sinis, designat et complectitur. Ita nuper Japonii reges aliquot ad Christum conversi, legationem a sæculis inauditam Romam miserunt ad Gregorium XIII Pontificem, illique per suos legatos obedientiam et pedum osculum detulerunt: atque de Japonum fidei, pietatis ac martyrii zelo, Christianorumque propagatione et sanctimonia, instar primitivæ Ecclesiæ, mira et magna ex Japonicis Nostrorum litteris, quotannis ingenti animi voluptate audimus. Horum ergo, quæ nec S. Hieronymus, nec prior ætas vidit, hoc ævo experientia clare explicat, et deinceps magis explicabit, hoc Isaiæ vaticinium. Agite ergo, o generosi athletæ Christi! o Apostoli! o Religiosi zelosi! qui vitæ vestræ prodigi per immensa Oceani et terrarum spatia, ultra Seras et Indos, ad Sinas et Japones, puro ipsorum salutis desiderio, Deique amore contenditis; agite constanter, animose pergite, labor vester non erit inanis in Domino. Æstus, frigora, famem, sitim, persecutiones, carceres, flagella, mortes et martyria alacriter superate. Hisce fundata est primitiva Ecclesia, fundanda est et Sinensis. Spondet vobis Isaias, imo spondet per ipsum Spiritus Sanctus, qui falli aut fallere nequit, cui nulla vis, nulla ars, nulli obices resistere possunt, Sinarum conversionem: spondet apud eos aras et templa Christi, spondet gloriosam stabilemque Ecclesiam. Agite et vos, o Sinæ! o nobiles animæ! alacres excipite lætum hoc, æque ac magnificum de vobis a nobilissimo Propheta ante bis mille annos editum oraculum. Reverenter suscipite magni Dei Apostolos, quos ipse tempora prioris ignorantiæ despiciens, misertus vestri, nunc quasi postliminio vobis submittit. Exsultantes amplectimini Evangelium Salvatoris nostri Jesu Christi, gratias agite Deo, «qui de tenebris vos vocavit in admirabile lumen suum, atque in partem sortis sanctorum.» Jam enim non estis hospites et advenæ, sed estis cives sanctorum et domestici Dei.» Vobis ergo intonat Isaias: «Revelamini. Super vias pascentur et in omnibus planis pascua eorum. Non esurient, neque sitient, et non percutiet eos æstus et sol: quia miserator eorum reget eos, et ad fontes aquarum potabit eos.»
49:13
13. LAUDATE, CŒLI. — Hebraice רננו rannenu, id est jubilate, ut Vatablus; ovate, ut Forerius. Propheta invitat inanimata, puta cœlos et terram, ut tantum Dei beneficium, quo Sinas Gentesque omnes ad se suamque gratiam et salutem vocavit, celebrent cum jubilo et triumpho. Vide hic pium Prophetæ zelum salutis animarum. Optat enim cœlis et elementis multas linguas, quibus congratulentur hominibus, e captivitate peccati redeuntibus, ait Forerius. Rursum, audi S. Hieronymum: «Præcipitur, inquit, cælis et terræ; vel his virtutibus quæ in cœlo morantur et terra; vel Angelis et hominibus, ut Dei concinant laudes. Et qui in excelso virtutum positi sunt, mentis lætitiam jubilo et exsultatione testentur.» Causam subdit: QUIA CONSOLATUS EST DOMINUS POPULUM SUUM, puta eos qui ex Judæis credere voluerant. Et pauperum humiliumque suorum misertus est, sive omnis populi sui, qui de Oriente et Occidente, Aquilone et Austro ad eum vocatus est: non habens legem, nec Prophetas, nec divitias spirituales; sed desertus, pauper et humilis, cunctis dæmonibus subjacebat.»
49:14
14. ET DIXIT SION: DERELIQUIT ME DOMINUS. — Hæc usque ad finem capitis, aliqui ad litteram accipiunt de Sione carnali, hoc est de Synagoga, sive Judæis in Babylone captivis, quasi illi vicem suam doleant et defleant, Deusque eos spe celeris reditus et melioris fortunæ consoletur. Ita Chaldæus, S. Thomas, Hugo et Sanchez. Qui tres ultimi mystice per Judæos censent hic adumbrari Christianos, per Sion Ecclesiam Christi. Verum, multo hic augustiora dicuntur, quam ut carnalibus Judæis conveniant. Fateor tamen ad illos alludi. Secundo, S. Augustinus, Eusebius, Cyrillus, Justinus, Tertullianus, et ex eo Leo Castrius, per Sion ad litteram accipiunt Ecclesiam Christi, putantque hanc esse vocem Ecclesiæ et Apostolorum tempore persecutionis, quasi querentium se a Deo derelictos. Verum Apostoli primique fideles in persecutionibus, non querebantur, sed gaudebant et exsultabant; sciebantque, imo videbant per eas, perque martyria, Ecclesiam crescere. Deinde, paulo ante promisit Deus numerosam sobolem Ecclesiæ, ex omnibus terræ partibus: «Ecce, inquit, isti de longe venient, et ecce illi ab Aquilone,» etc. Ergo non poterat statim queri Ecclesia se a Deo derelictam. Dico ergo cum S. Hieronymo, Haymone, Forerio et aliis, per Sion, hic accipi Synagogam et Judæos, verum non omnes, sed tantum in Christum credentes et pios. Hi enim videntes multo majorem suæ gentis partem deficere a fide et Christo, seque esse paucos; queruntur quod Deus Sion et Synagogam videatur reliquisse. Quibus respondet Deus se eorum curam gerere, se minus eorum posse oblivisci quam mater sui infantis, se eos habere semper præ oculis, imo in manibus descriptos, ac proinde curaturum ut Sion, id est Ecclesia fidelium, non intereat, nec minuatur; nam licet pauci Judæi obstinati deficiant, se pro iis innumeram Gentium multitudinem surrogaturum, atque undequaque ad Ecclesiam adducturum. Ad Judæos enim hæc pertinere, præter rationes jam allatas, suadet id quod cap. sequent. initio dicit, se matri eorum, id est Synagogæ judaizanti, dedisse libellum repudii, et quod cap. LI, initio, dicit: «Attendite ad Abraham patrem vestrum, et ad Saram quæ peperit vos.» Idem enim argumentum more suo tractat Isaias seq. cap. quod hoc capite. Ubi nota: Isaias, uti et Evangelistæ, per Sion et Judæos, nunc fideles et pios, nunc incredulos et impios, intelligunt, ut, cum illos consolantur, mox hos redarguant. Vide Canon. VII. Dolebant enim Judæi fideles, suam gentem olim sanctam, et a Deo electam, nunc a fide et sanctitate deficere, atque a Deo rejici et reprobari, querebanturque hac de re apud Deum; quibus ipse respondet: Etsi gens illa ex parte periret, Sion tamen, id est Ecclesiam, non perituram, in eaque tuenda se servaturum promissa Abrahæ et patribus facta. Eamdem querelam Judæorum tractat Apostolus, Roman. IX, 6, ac respondet Dei promissa facta esse filiis Abrahæ, non carnalibus, sed spiritualibus, hoc est, iis qui fidem et pietatem Abrahæ sectantur, sive illi Judæi sint, sive Gentiles: «Non enim, inquit, omnes qui ex Israel sunt, ii sunt Israelitæ; neque qui semen sunt Abrahæ, omnes filii; sed in Isaac vocabitur tibi semen; id est non qui filii carnis, hi filii Dei; sed qui filii sunt promissionis, æstimantur in semine.»
49:16
16. ECCE IN MANIBUS MEIS DESCRIPSI TE. — Hebraice, exaravi te; Septuaginta, depinxi; Theodotion, efformavi; Symmachus, formavi; Aquila, accurate descripsi, ut sis quasi signum, vel signaculum in manu mea, Cantic. VIII, 6. Est catachresis, q. d. Intime tui jugem memoriam servo, tui semper recordor, te tuaque sedulo curo, ac si in manibus meis te descripsissem, ut semper ferires oculos meos, quoties manus meas intueor. Unde sequitur: «Muri tui coram oculis meis semper.» Sanchez putat alludi ad annulos, in quibus amici eos solent exsculpere, quos intime amant et venerantur, quomodo Epicuri effigiem ab ejus asseclis in annulo exsculptam, gestari solitam, tradunt Cicero et Plinius, lib. XXXV, cap. II. Remotius est quod ait Arias, alludi hic ad ichnographiam architectorum qui rudem fabricæ ideam, puta aream, in manu delineant et ostendunt. Secundo, proprie Christus Ecclesiam sponsam suam singulosque ejus fideles descripsit in cicatricibus vulnerum, quas in manibus pro eis suscepit gestabitque semper, in æternum. Ibi enim eos descripsit non atramento, sed sanguine suo; non calamo, sed clavis et stigmatibus; non in cute, sed in carne, ita alte, ut ea nulla unquam ætas, nec æternitas, sit deletura. Inde enim fluxerunt dona gratiæ, Sacramenta Ecclesiæ bonaque omnia spiritalia, quibus muros Ecclesiæ perpetuo tuetur et firmat. Ita S. Ambrosius, lib. VI Hexam. cap. V. Unde S. Cyrillus notat in manibus designari robur et potentiam, adeoque in manibus Christi fundatas esse Ecclesiæ vires insuperabiles. Sic enim ait: «Christi passio, et pretiosa crux, et manuum ipsius affixio, securitas fuit et murus inaccessus.» Christi ergo vulnera sunt certum tutumque fidelibus omnibus, in omni persecutione et tribulatione, perfugium et asylum. Huc ergo confuge, quisquis anxiaris, tristaris, affligeris. Pie S. Augustinus, in Soliloq. cap. II: «Manus, ait, tuæ, Domine, fecerunt me, et plasmaverunt me: manus, inquam, illæ, quæ affixæ clavis sunt pro me. Opus manuum tuarum, Domine, ne despicias; vulnera manuum tuarum precor ut aspicias. Ecce in manibus tuis, Domine Deus, descripsisti me; lege ipsam scripturam, et salva me. En ad te suspiro creatura tua; Creator es, recrea me. En ad te clamo factura tua; vita es, vivifica me. En ad te respicio tuum plasma; plasmator es, restaura me.» Anagogice, Procopius hæc refert ad librum vitæ qui est in manu Dei, in quo ipse electos ad gloriam indelebiliter conscripsit, ut nemo eos expungere, nec ipse eorum oblivisci possit.
49:17
17. VENERUNT STRUCTORES TUI. — Alludit ad destructam a Chaldæis Jerusalem, quam nunquam restaurandam fore putabant Judæi; sed Deus Esdram et Nehemiam ejus structores et restauratores effecit. Jam per hosce structores intelligit Apostolos, q. d. En adsunt Apostoli, qui te, o Sion! restaurent, imo renovent, et quasi novam Christi Ecclesiam ædificent. Pro venerunt hebraice est מהרו miharu, id est festinarunt, id est festinantes venerunt, q. d. Jamjam restauraberis, ecce præsto sunt mei discipuli, qui te reædificent. DESTRUENTES TE ET DISSIPANTES A TE EXIBUNT, — id est a te recedent, removebo eos, ne tui structuram impedire possint. Alludit ad Sanaballat, qui Nehemiam a reædificatione Jerusalem impedire conatus est, Nehem. cap. IV, 1, q. d. Video, uti olim, ita et nunc ruinas murorum tuorum, o Sion! scio quid facto opus sit; cerno tuos hostes, Scribas, Pharisæos, Imperatores et tyrannos, apostatas et hæreticos, qui a te exeunt, suntque transfugæ ad hostes, te velle destruere, dissipare et evertere. Verum ego eos avertam, vel compescam, vel certe efficiam ut tui structuram non impediant, sed potius promoveant. Unde Septuaginta vertunt: Cito ædificata es, a quibus destructa fuisti. Nam Judæi, ac præsertim Imperatores, Ecclesiam persequentes, postea ad eam conversi, magis eam propagaverunt. Ita fecit Saulus, cum factus est Paulus. Ita fecit Constantinus Imperator ejusque posteri. Sic explicant S. Hieronymus, Cyrillus, Augustinus, Tertullianus, Justinus, et ex eis Leo Castrius. Idem dicit et amplificat in seqq. Propheta, adeo clare, ut S. Augustinus, Tertullianus et Origenes asserant ea interpretatione non egere. Orandus est etiamnum Deus, ut Ecclesiam suam benigne respiciat, eique tales structores restituat, et eam dissipantes amoveat, eique restituat judices et principes ejus, uti fuerunt prius, et consiliarios ejus, sicut antiquitus, ut vocetur civitas justi, urbs fidelis.
49:18
18. LEVA IN CIRCUITU, — q. d. Luges, o Sion! tuorum fidelium paucitatem: age, lætare; ecce, vide populos venientes turmatim a quatuor orbis plagis ad te, ut tibi aggregentur et incorporentur. Tibi veniunt omnes isti, quia licet ex Abrahamo non sint prognati, sed ex Gentibus; filii tamen tui, æque ac Abrahæ sunt, secundum fidem et spiritum. «His velut ornamento vestieris.» Numerosa enim beneque morata et sancta soboles, ingens ornamentum est matri: «Filii tui sicut novellæ olivarum, in circuitu mensæ tuæ,» ait Psaltes Psalm. CXXVII, 3. Notum est ex Valerio Maximo factum Corneliæ, quæ Gracchorum fuit mater. Cum enim matrona quædam suas ei gemmas, monilia et torques magnifice ostentaret, exspectavit illa donec filii domum redirent: quos redeuntes, matremque magna cum reverentia, modestia et verecundia salutantes, ipsa matronæ ostentans: «Hi, ait, sunt gemmæ meæ, torques et monilia mea.» Idem fecit Lacæna apud Plutarchum in Apophthegmatibus. Qui ergo animas convertit, aut bonis moribus excellit, totidem gemmis ornat Ecclesiam, imo Christum: qui vero scandalizat, et in peccatum illicit, totidem ei abstrahit, laceratque togam nuptialem utriusque. Hoc est quod de sponsa hac canit Psaltes, Psalm. XLIV, 10: «Astitit regina a dextris tuis in vestitu deaurato, circumdata varietate» tot gentium, ordinum, ætatum, morum, virtutum. Unde subdit, vers. 14: «Omnis gloria ejus filiæ regis ab intus, in fimbriis aureis circumamicta varietatibus. Adducentur regi virgines post eam; proximæ ejus afferentur tibi.»
49:19
19. QUIA DESERTA TUA. — «Deserta» et «solitudines,» vocat regiones et cœtus Gentilium: eæ enim ex voluntate et decreto Dei ad Ecclesiam (quam vult Deus esse universalem totumque mundum complecti) pertinebant, esto ipsi per Gentilismum ab ea se averterent, viverentque quasi in desertis et solitudinibus, uti vivunt barbari et efferi Indi. «Terra» vero «ruinæ,» sive ruinosa pars Sionis et Ecclesiæ, sunt Judæi, qui veniente Christo ab Ecclesia exciderunt, factique sunt apostatæ, q. d. Deus tantam gentium multitudinem ad te, o Ecclesia! adducet, ut et ruinæ Judæorum sarciantur, et solitudines Gentium fidelibus filiis, ita impleantur, imo videantur esse nimis angustæ, præ affluentium civium turba. Est hyperbole. ET LONGE FUGABUNTUR, QUI ABSORBEBANT TE, — qui te absorbere cogitabant, nitebantur et incipiebant. Significatur enim actus inchoatus et destinatus, non perfectus et reipsa completus. Vide Canon. XXIX.
49:20
20. ADHUC DICENT IN AURIBUS TUIS FILII STERILITATIS TUÆ: ANGUSTUS EST MIHI LOCUS. — Forerius pro sterilitatis vertit, orbitatis, et intelligit Apostolos: Christo enim mortuo, Ecclesia erat quasi vidua, et Apostoli orbi. Hi ergo, crescente numero fidelium, dixerunt: Angusta est nobis Judæa; quocirca divisi et dispersi sunt per omnes gentes, per easque dilatarunt Ecclesiam. Secundo, proprie, «filii sterilitatis» Ecclesiæ, ab Isaia vocantur Gentiles: in his enim, utpote idololatris, ante Christum, sterilis erat Ecclesia; sed post, et per Christum, facta est adeo fecunda et ampla, ut dicat: «Angustus est mihi locus.» Hoc est quod ait, cap. LIV, 1: «Lauda, sterilis, quæ non paris,» q. d. Ecclesia propagabitur latissime et longissime toto orbe, usque ad Garamantas et Indos. Tertio, valde apposite, «filii sterilitatis» Sionis, sunt Apostoli, et pauci credentes ex Judæis initio Ecclesiæ. Nam ad hosce paucos redacta Ecclesia, videbatur esse sterilis, et interire, præsertim eo tempore, quo excisa a Romanis fuit Judæa: tunc enim Ecclesia, quæ ex ea et in ea erat nata, pariter videbatur exscindi. Unde tunc novum et mirum fuit videre, mox eam per totum orbem propagari, barbarasque nationes certatim ad eam convolare. Audi S. Hieronymum ad Lætam: «Regum, ait, purpuras, et ardentes diadematum gemmas, patibuli salutaris pictura condecorat. Jam et Ægyptius Serapis Christianus factus est. Marnas Gazæ luget inclusus, et eversionem templi jugiter pertremiscit. De India, Perside, Æthiopia monachorum quotidie turmas suscipimus. Deposuit pharetras Armenius, Hunni discunt psalterium; Scythiæ frigora fervent calore fidei; Getarum rutilus et flavus exercitus Ecclesiarum circumfert tentoria.»
49:22
22. EXALTABO SIGNUM MEUM, — q. d. Erigam manu et potentia mea, «signum,» id est vexillum crucis Christi, atque ad illud, et ad meæ Ecclesiæ castra convocabo omnes Gentes. Loquitur Deus quasi dux belli sacri. Ita S. Hieronymus, Cyrillus et Haymo. Sane fuit mirabile, et signum virtutis divinæ, quod scilicet non armis, non sapientia, non opibus, non viribus, sed sola cruce, eam tantum erigendo et ostentando, ad se traxerit mundum, quod reges et monarchæ se suaque regna Christo crucifixo subjecerint. Hæc fuit virtus crucis Christi. AFFERENT FILIOS TUOS IN ULNIS, ET FILIAS TUAS SUPER HUMEROS, — q. d. ait Cyrillus, Apostoli, aliique filii propagatores, non imponent fidelibus grave jugum legis Mosaicæ, sed eos quasi infantes lacte suavissimo Evangelii nutrient, atque ulnis et humeris, id est omni materna cura et benevolentia, ad Ecclesiam adducent. Idem facient parentes et præceptores fidelium. Hinc reges et reginæ te, o Ecclesia! colent et nutrient.
49:23
23. ERUNT REGES NUTRITII TUI. — Hebraice אמנים omenim, id est educatores, œconomi, curatores. q. d. Reges alent te, o Ecclesia! bonisque suis ditabunt, sicut pater et mater alunt et educant suos infantes et filios. Aliqui hæc accipiunt de Cyro et Dario, qui Judæos aluerunt. Verum ex dictis patet hæc ad Christianos pertinere. ET REGINÆ NUTRICES TUÆ. — Hebraice מיניקת menicot, id est lactatrices. Hinc Symmachus vertit: Principes feminæ eorum lac præbebunt. Hoc est quod ait cap. LX, 16: «Mamilla regum lactaberis,» q. d. Reges et reginæ liberaliter et regie nutrient tuos fideles, Pastores, Prælatos, o Ecclesia! Secundo, q. d. Reginæ suis filiis, futuris regibus, cum lacte instillabunt amorem et obedientiam erga Christum et Ecclesiam, itaque novos reges nutrient, quasi novos Ecclesiæ filios. Aut, q. d. Filii regum, qui a regibus nutriuntur et educantur, quasi hæredes et successores futuri, suscipient Evangelium. Ita Vatablus. Tales fuerunt Constantinus, Theodosius, Carolus, Ludovicus, Helena, Pulcheria, Cunegundis, et nuper reges Hispaniæ et Lusitaniæ in novo orbe Ecclesiæ subjugando. VULTU IN TERRAM DEMISSO ADORABUNT TE. — Alludit ad Cyrum et reges Persarum, cum quibus nemo loqui poterat, nisi prostratus in terram, vestigia pedum regiorum exoscularetur, teste Xenophonte, lib. VIII, et Plutarcho in Alcibiade, q. d. Reges eumdem honorem tribuent Ecclesiæ, ejusque Prælatis, quem ipsi olim a suis subditis solent accipere, nimirum honorabunt et venerabuntur Prælatos, quasi suos dominos, imo reges. ET PULVEREM PEDUM TUORUM LINGENT. — In verbo lingent, est hyperbole et auxesis, significans summam demissionem et venerationem. Lingent ergo, id est osculabuntur, tum ut supplices, tum ut a te victi. Sic Psalm. LXXI, 9, dicitur: «Coram illo procident Æthiopes; et inimici ejus terram lingent.» Ita videmus reges osculari pedes Ecclesiæ, in Pontifice, qui Ecclesiæ est caput. Ne ergo fremant ad hoc osculum hæretici, cum Isaias idipsum hic prædixerit, de eoque tam regibus quam Ecclesiæ sit congratulatus. Sicut enim qui viceregem valde colit et honorat, regem ipsum valde colit et honorat: sic qui Pontificem colit, Christum colit, quia pontificatum, quasi sui vicariatum summumque in Ecclesia magistratum instituit. Ex adverso, qui Pontificem spernit, Christum Christique ordinationem spernit; ipse enim dixit: «Qui vos au- dit, me audit; qui vos spernit, me spernit.» Prædicit gloriam Ecclesiæ quam habitura erat sub Constantino, et deinceps. Nam ante eum fuit in continua persecutione. Unde mirum non est hunc honorem non habuisse, nec admisisse S. Petram, S. Paulum aliosque Apostolos, uti perperam objectat Calvinus. Rursum «pulverem pedum,» id est terram et pavimentum in quo pedes tuos fixeris, quodque calcaris, reges et reginæ osculabuntur. Quod ad litteram Prælatis, imo monachis, tum alii, tum S. Hedwigis Ducissa (olim vocabantur Duces, qui nunc reges) Poloniæ, matertera S. Elisabethæ, fecisse legitur. Et hic olim reverentiæ fuit ritus, ut patet de Abrahamo, Gen. XXIII, 7; et etiamnum hic ritus est Japonum et Sinarum, ut principem salutaturi, et veneraturi, fronte humum feriant. Ut ut est, hac phrasi vel catachresi vult dicere Propheta: Reges et principes tibi, o Ecclesia! se et sua sceptra ac diademata submittent, tibi eximium honorem deferent, atque tantum non pro Deo colent. Audi Leonem Castrium hic: «In vetustissimo, ait, codice Ordinis S. Benedicti reperi, olim reges Hispaniæ, cum adirent Episcoporum Synodum, Episcopis procumbere solitos toto corpore ad terram, ante ipsos Episcopos terram osculari; neque prius attollere se humo, quam e suis illi sedibus surgerent, et reges eorum pedibus circumfusos brachiis attollerent, et in sella regia pro dignitate collocarent.» De Francis, habes Clotharium regem, qui ad pedes S. Lupi Senonensis Episcopi supplex accidit. De Longobardis, ab Aribone quarto Episcopo Frisingensi scriptum est, regem Longobardorum e regia sella descendisse, et ad pedes Corbiniani Episcopi se advolvisse. Hinc S. Augustinus, serm. 18 De Verbis Apostoli: «Ad Ecclesiam, ait, curris, Episcopum videre desideras, ad ejus pedes volutaris.» Et S. Ambrosius, lib. De Dignit. sacerd. cap. 11: «Regum, ait, colla et principum submittuntur genibus sacerdotum, et exosculatis eorum dexteris, orationibus eorum se credunt communiri.» Hinc Suidas sic inducit Leontium alloquentem Eusebiam Constantii Imperatoris uxorem, rogantem ut se viseret: «Si me, inquit, vis ad te venire, servato mihi reverentiam Episcopis convenientem, ut ingrediar quidem ego, tu autem mox e celso tuo solio descendens, cum pudore mihi occurras; deinde sedeam quidem ego, tu autem stes reverenter, nec sedeas, donec signo jubeam. Si his parere vis, visam te; sin minus, scito te non obtenturam, ut nos honorem Episcopis debitum prodamus, et in divinum sacerdotum jus simus injurii.» Hæc ille ad hæreticam Imperatricem. S. Hieronymus testatur olim fuisse moris, ut plebs Episcopo occurreret, et ad pedes osculandos se prosterneret, idque nominatim Epiphanio factum fuisse. Narrat Theodoretus Gainam Arianum Gothorum ducem, qui contra Arcadium seditiones concitare est ausus, longo itinere processisse obviam S. Joanni Chrysostomo, licet inimico, ac suis filiis jussisse ut ejus genua oscularentur. Quid, quod Paulinus scribit Theodosium Imperatorem post partam victoriam, pedibus S. Ambrosii provolutum, gratias ei egisse, quod ei victoriam de Eugenio tyranno relatam ferret acceptam. Eumdem ad pedes Amphilochii Episcopi procubuisse, veniamque precatum, refert Nicephorus, lib. XI, cap. IX. Fortunatus tradit Valentinianum Imperatorem, conjugemque ipsius, eosdem, imo majores honores S. Martino exhibuisse. Sic enim scribit: Hinc sede exiliit rapiens se Cæsar, et ardens Martini genua amplectens, pedibusque volutans. Et mox: Nec regina pedes cessat lacrymosa rigare Sternens membra solo, suspendens gaudia voto. Eadem habet Severus Sulpitius, lib. III. Justinus Imperator, veniente Joanne Pontifice Constantinopolim, cum tota urbe illi obviam processit, et ad pedes ejus procubuit, detrahens sibi insignia augustalia, procidensque suppliciter petiit ut illis rursum ipsum adornaret. Justinianus, Imperator Niceæ, ad Constantini Pontificis pedes procubuit, eosque est osculatus. Idem fecit Carolus Magnus Romæ, anno Christi 774, et ejus pater Pipinus, Stephano II Pontifici, venienti in Franciam, anno Christi 754. Idem fecit Ludovicus Pius Caroli filius Sergio II Pontifici, anno Christi 844. Plura vide apud Thomam Bozium, tom. II, De Signis Ecclesiæ, signo 68. tionem spernit; ipse enim dixit: «Qui vos audit, me audit; qui vos spernit, me spernit.» Prædicit gloriam Ecclesiæ quam habitura erat sub Constantino, et deinceps. Nam ante eum fuit in continua persecutione. Unde mirum non est hunc honorem non habuisse, nec admisisse S. Petram, S. Paulum aliosque Apostolos, uti perperam objectat Calvinus. Rursum «pulverem pedum,» id est terram et pavimentum in quo pedes tuos fixeris, quodque calcaris, reges et reginæ osculabuntur. Quod ad litteram Prælatis, imo monachis, tum alii, tum S. Hedwigis Ducissa (olim vocabantur Duces, qui nunc reges) Poloniæ, matertera S. Elisabethæ, fecisse legitur. Et hic olim reverentiæ fuit ritus, ut patet de Abrahamo, Gen. XXIII, 7; et etiamnum hic ritus est Japonum et Sinarum, ut principem salutaturi, et veneraturi, fronte humum feriant. Ut ut est, hac phrasi vel catachresi vult dicere Propheta: Reges et principes tibi, o Ecclesia! se et sua sceptra ac diademata submittent, tibi eximium honorem deferent, atque tantum non pro Deo colent.
49:24
24. NUMQUID TOLLETUR A FORTI PRÆDA? — Est proverbium, simile illi: «Quis Herculi clavam aut Jovi fulmen eripiat?» q. d. Quis potest a forti gigante, aut leone spolia auferre? prædam ex faucibus ejus extorquere? Sane qui id faxit, fortior eo et giganteo robore sit oportet, quasi alter David, I Reg. XVII, 37. Nimirum hoc designavit Christus noster, qui proinde ait, Matth. XII, 28: «Si ego in Spiritu Dei ejicio dæmones, igitur pervenit in vos regnum Dei. Aut quomodo potest quisquam intrare in domum fortis, et vasa ejus diripere, nisi prius alligaverit fortem? et tunc domum illius diripiet?» Ita S. Hieronymus, Cyrillus et Origenes, hom. 7 in cap. XII Num., qui et addit: «Si naturam species, dæmon gigas est, nos locustæ; si sequamur Jesum, qui eum enervavit, quasi nihil erit in conspectu nostro.» Idem et verbis et factis docuit S. Antonius, uti legere est in Vita ejus apud S. Athanasium, qui proinde immania dæmonum monstra et terriculamenta, virtute crucis, invocationis et gratiæ Christi irrisit, et quasi telæ aranearum dissipavit, suisque et nobis ridenda ac dissipanda proposuit.
49:25
25. A ROBUSTO. — Hebraice est צדיק tsaddic, id est a justo; sed videtur legisse Interpres עריץ arits, id est robustus, quod litteris Hebraicis affine est tsaddic; arits enim est in sequenti versu, ubi huic interrogationi iisdem verbis, assertive respondet. Et sensus hoc poscere videtur: agitur enim de præda, quæ robusto, non justo extorquetur. Si tamen legas tsaddic, id est justum, intellige justam captivitatem hominum sub potestate diaboli. Ita Forerius. Aut potius tunc ex Hebræo sic vertas: Num captivitas justi liberabitur? hoc est, ut Septuaginta: Numquid si captivum quis duxerit (justum scilicet) inique salvabitur? Ita legunt Biblia Septuaginta Romana, quasi dicas: Omnino per Christum robustum gigantem liberabitur et salvabitur. Talis enim iniqua captivitas fit a potenti tyranno, puta diabolo, ut vertit Noster. Porro homo, et humanum genus dicitur justus, et justum, quia homo in justitia a Deo est creatus, et quia respectu diaboli, erat justus, id est innocens, atque injuste ab eo captivus tenebatur. EOS VERO QUI JUDICAVERUNT TE (condemnaverunt, plagis et morte affecerunt tuos fideles et filios; est metalepsis) EGO JUDICABO, — ego pariter condemnabo, puniam et plectam morte præsenti et æterna.
49:26
26. CIBABO HOSTES TUOS CARNIBUS SUIS, — ut mutua se cæde conficiant, et fraterno sanguine madeant gladii, manus et vestes. Tui enim fratris caro et sanguis, tua est caro et sanguis; ita ergo fiet, «ut nequaquam, ait S. Hieronymus, aliorum nece, sed sua morte saturentur.» Est catachresis. Sic cap. IX, 20, dixit Isaias: «Unusquisque carnem brachii sui (id est cognati sui) vorabit.» Alludit ad Madianitas, qui perculsi clangore tubarum, et complosione lagenarum Gedeonis et sociorum, mutuis vulneribus se conciderunt, Judic. VII, 23. Idem fecere Moabitæ coram Josaphat rege, II Paralip. XX, 23. Rursum, vere et proprie Judæi hostes Christi, obsessi a Tito et Vespasiano, carnibus propriis filiorum se saturarunt, testibus Josepho et Hegesippo. Tertio, Sanchez putat hic describi gestum summi doloris et angoris; tunc enim homines mordent labra, lacerant pectus, et quasi insani sanguine suo ora et dentes commaculant, Apoc. cap. XVI, 10. Hæc est ergo justa vindicta et pœna tyrannorum, persequentium Ecclesiam, ut, sicut fidelium carnes et sanguinem sitierunt, ac quasi biberunt ac vorarunt, ita et suas carnes vorent, suoque sanguine se pascant. Audi exempla illustria. Nero Imperator, religionis Christianæ persecutor, ex sententia in eum per senatum lata, ut nudus per publicum duceretur, furca collo ejus inserta, virgisque ad mortem cæderetur, quod universum senatum vexasset; desperatione melioris status omnino deficiens, a Prætorianis etiam militibus desertus, vili indutus veste, fugam arripuit, et cum tribus vel quatuor libertis, in prædium unius ex his Phaontis nomine, inter viam Salariam et Nomentanam, quarto ab Urbe lapide confugit: ubi in spelunca delitescens, cum equites se quærentes adventare cognovit, sibi ipsi, licet pavidus, intulit manus: quem ægre morientem unus ex libertis Epaphroditus confecit, IV Idus Junii, ea die qua olim Octaviam conjugem interfecerat, agens suæ ætatis annum 32. Ita Baronius, tom. I Annalium, anno Domini 70, ex Suetonio in Nerone. Galerium Maximianum Imperatorem castigatio et pœna cœlitus invecta occupavit, et ex ipsa carne exorta pervasit ad animum. Ex improviso enim in illis corporis partibus, quas natura ob verecundiam contexit atque abdidit, nascitur apostema; deinde in interioribus corporis recessibus, ulcus purulentum et fistulosum. Atque istorum insanabilis morsus intima depascebatur viscera, quæ quidem infinita vermium multitudine redundarunt, unde fætor lethalis et pestifer efflabatur. Vide Eusebium, lib. VIII Histor. cap. XVIII. Galerius Maximinus, cum manus adversus Deum et Christianos sustolleret, divino, in toto corpore suo, afflictus fuit flagello. Confestim siquidem dolore et anxietate summa correptus, in lecto volvebatur, et inedia tabescebat. Incensio autem intra viscera exorta habitum et formam omnem corrumpebat, extrinsecus etiam speciem ejus deformabat, ita ut brevi nihil esset in eo reliqui, quam os aridum simulacro persimile, quod horrorem timoremque spectantibus incuteret, et ut corpus ejus tanquam æreum sepulcrum, aut culeus quidam altius eam in se defossam continens, esse videretur. Et cum cerebrum omne exustum esset, oculorum orbes loco suo moti exciderunt, eumque excæcaverunt. Ipse porro doloribus maximis cruciatus, Deoque confessus, mortem sibi accelerari oravit; postremoque omnium, condignas se pænas pro flagitiis, ac contumeliis, quibus proterve et petulanter Christum esset persecutus, dare testatus, exsecrandam tandem illam egit animam. Ita Eusebius, lib. IX Histor. Eccles. cap. X, et Baronius, tom. III Annal., anno 314. Anno Domini 484, cum Hunericus, Wandalorum rex, de prostrata fide Catholica amens, pararet sibi triumphum, divinam cogitur experiri vindictam. Nam putrefactum et ebulliens vermibus, non corpus, sed partes corporis ejus videbantur esse sepultæ. Tunc etiam, ut ait Gregorius Turonensis, sol teter apparuit, ita ut vix ab eo pars vel tertia eluceret, idque in vindictam pro tantis sceleribus et effusione sanguinis innocentis. Hunericus vero post hæc, arreptus a dæmone, qui diu de Sanctorum sanguine pastus fuerat, propriis se morsibus laniabat, in quo etiam cruciatu, vitam indignam justa morte finivit. Ita Victor, lib. III, De Persecut. Wandal., in fine, et Gregorius Turonensis, lib. II, De Gestis Franc. cap. III, anno 484. Denique notus est funestus Diocletiani, Aureliani, Domitiani, Decii, Maxentii, Licinii, Juliani Apostatæ, et aliorum Ecclesiam persequentium interitus. Horum ergo clades et eventa, clarius quam ulli Interpretes, explicant hanc de iis Isaiæ prophetiam. Saraceni Constantinopolim vicinasque regiones infestantes, atrocemque passim Christianis cladem inferentes, fame, frigore, bello, pestilentia, sine numero perierunt. Tanta sane fames eos vexavit, ut nec ab excrementis, tum jumentorum, tum hominum, nec carnibus cadaverum abstinuerint. Quibus fames et pestilentia pepercit, eos ferrum absumpsit. Qui cladibus istis superfuere, eos mare absorpsit, immissa in eos divinitus igneæ grandinis tempestate, ex qua ereptæ sunt decem naves, quarum quinque a Romanis captæ, quinque in Syriam delatæ sunt, ut divinæ vindictæ essent testimonio. Ita Sigebertus in Chronic., anno Christi 719, et Paulus Diaconus, cap. XXI. Hungari, cum Bremensem Ecclesiam devastantes, multis magnisque contumeliis servos Christi afficerent; subito impetu tempestas in civitatem irruens flammas in templi fastigium ejaculata est, quarum vehementia scandulæ, lateres et tegulæ, ingenti crepitu dissultantes, ea vi hostes obruere, ut partim prostrati subito interirent, partim vero a civibus excepti, cruenta morte occumberent. Ita Albertus Crantzius, lib. III Metropol. cap. II, anno Domini 913.
49:2
In parte ista exequitur magis in speciali liberationis ordinem: et circa hoc duo facit. Primo populus confitetur accepta beneficia; secundo accipit promissionem de futuris, ibi, Et ego dixi: in va-cuum laboravi, sine causa et vane fortitudinem me-am consumpsi. Circa primum quatuor beneficia confitetur. Primo privilegium divinae electionis; et continuatur ad id quod dixerat supra propheta populo ut annuntiaret. Unde statim subjungitur vox populi annuntiantis, et dicentis, Audite. Ab utero, eligens me inipsis patribus. Ps. 21: « De ventre matris meae Deus meus es tu, ne discesseris a me. » Secundo efficaciam orationis: Et posuit os meum, orationem, quasi gladium, penetrantem usque ad aures Dei et viscera misericordiae. Eph. ult.: « Et gladium spiritus, quod est verbum Dei. » Tertio auxilium divinae protectionis: in umbra, idest sub protectione potentiae suae, sicut sagittam electam, sagittarius ad conservandam. Psal. 16: « Sub umbra alarum tuarum protege me. » Psal. 26: « Abscondit me in tabernaculo suo, protexit me in abscondito tabernaculi sui. » Quarto gloriam divinae virtutis: Et dixit mihi: In te gloriarbor; idest, per magnalia in te ostensa gloriosus apparebo. Supra 45: « Omnis qui invocat nomen meum, in gloria meam creavi eum. » Secundum alios haec est vox Cyri, cujus nomen praenuntiatum est ab Isaia antequam nascere-tur, supra 45: cujus verba comminatoria quasi gladius erant, et protectus est ne avus suus eum interficeret, et servatus quasi electa sagitta ad tempus statutum; cui et annuntiatum est, populum Israel Dei ser-vum esse. Aliter exponitur de Christo; cujus nomen ab Angelo praenuntiatum; verbum praedicationis, gladius penetrans corda; protectus secundum infinitatem carnis a potentia divinitatis, et electus inter omnes ad salutem generis humani implendam. Et dicitur Israel, quia ex populo Israel secundum carnem natus est.
49:4
Et ego dixi: In vacuum laboravi, sine causa et vane fortitudinem meam consumpsi. Hic Dominus promittit futura beneficia: et primo promittit prophetiae Isaiae exaltationem; secundo populo liberationem, ibi, Haec dicit Dominus redemptor Israel. Circa primum duo. Primo ponitur prophetiae allegatio proponentis laborem suum in praedicando, quamvis ex culpa audientium non sit fructus secutus: et concludit: Ergo judicium meum, pro me, cum Domino, coram ipso, et opus meum, quasi gratum ipsi. Jer. 6: « Frustra confiavit con-flator. » Secundo ponit Dei responsionem: Et nunc haec dicit Dominus: et primo significatur allegationis attestatio, Et reducam, quasi dicat: Ad hoc me ex ventre matris eligens, ut revocem populum suum ad ipsum. Et congregabitur, ad ipsum per meam praedicationem.
49:5
Et tamen glorificatus sum. Habac. 5: « Dominus Deus fortitudo mea, et ponet pedes meos quasi cervorum. Secundo ponitur ipsa responsio, Et dixit; quasi dica: Intantum ministerium tuum honorificabo ut non solum in Judaeis, sed in omnibus gentibus per te salus mea annuntietur. Roman. 3: «An Judaeorum tantum Deus? … Immo et gentium.» Hoc etiam plane de Christo exponitur, qui sua praedicatione et mortis consummatione non solum fructum in Judaeis fecit, sed gentes etiam illuminavit et salvavit. Similiter etiam de Cyro, licet magis extorte, quia per beneficia secundum intentionem Domini populum ad Dei cultum revocavit, cui a Deo datum est dominium super multas gentes.
Nota super illo verbo, Audite, quia verba Dei sunt audienda, quia sunt utilia primo ad intellectus illustrationem. Prov. 6: «Mandatum lucerna, et lex lux.» Secundo ad affectus dulcedinem. Ps. 118: «Quam dulcia faucibus meis eloquia tua! Su-per mel ori meo.» Tertio ad amoris accessionem. Jer. 20: «Factum est verbum Domini in corde meo sicut ignis.» Ps. 9: «Eloquia Domini ni eloquia casta, argentum igne examinatum.» Quarto ad operis rectitudinem. Psal. 54: «Dirige me in veritate tua.» Quinto ad gloriae adeptio-nem. Prov. 3: «Custodi legem atque consilium.» Sexto ad aliorum instructionem. 1 ad Tit. 3: «Omnis doctrina divinitus inspirata, utilis est ad docendum.»
Haec dicit Dominus redemptor Israel. Hic promittit liberationem: et circa hoc duo facit. Primo promittit liberationem: secundo excludit eorum dubitationem, ibi, Et dixit Sion. Circa primum tria.
49:7
Primo ponit liberationem praecedentia, scilicet Judaeorum venerationem, quae fuit causa liberationis: et commemorat pristinam despectionem: Contemptibilem, propter populi imbecillitatem, abominatam, propter cultus singularitatem, servum, propter subjectionem diversis gentibus Supra 18: «Ad gentem divisam mittam te.» Et ponit ipsam venerationem: Reges videbunt magnalia mea quae per te ostendam, et adorabunt, sicut, ad litteram, Nabuchodonosor Danielem; et Cyrus, et alii principes ejus honoraverunt Esdram.
49:8
Aliud praeamblum est regis liberantis exaltatio, scilicet Cyri: In tempore placito, quando placuit mihi salvare populum meum, exaudiui, exaltans te in regnum, secundum desiderium tuum. Et exaltationis fructum: Et serrari in foedus implendum populi mei. Revelamini, idest illuminamini. Vel de Christo, qui fuit in passione contemptus, et quasi servus judicatus. Infra 53: «Vidimus eum, et non erat aspectus; et desideravimus eum, despectum, et novissimum virorum: sed postmodum a regibus adoratus. Psalm. 71: «Adorabunt eum omnes reges terrae, omnes gentes servant ei.» In tempore placito, scilicet tempore gratiae. 2 Corinth. 6: «Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis.» Secundo ponit liberationem consequentia, promittens liberatis bonorum copiam: Super vias pascuntur; idest, ita abundantior consolationibus perfruenter sicut oves in pa-scuis, quando etiam in via praeter solitum inveni-rentur. Ezech. 34: «Requiescent in herbis virentibus.» Quantum ad malorum carentiam, et defectus, Non esurient; et nocumenti illati, aestus, tribulationis; et sol, tyranni facientes ipsam. Psalm. 120: «Per diem sol non uret te, neque luna per
noctem.» Et assignat utriusque causam. Quia miserator eorum leget eos … Aquarum, consolationum.
49:11
Psalm. 22: «Dominus regit me, et nihil mihi deerit; in loco pascae ibi me collocavit.» Tertio pronuntiat ipsam liberationem, ponens tria: scilicet aliorum praeparationem: Et ponam omnes montes; idest, Principes auxiliabuntur vobis ad revertendum.
49:12
Supra 40: «Omnis vallis implebitur, et omnis mons et collis humiliabitur.» Ponens etiam captivorum reversionem: Ecce isti de longe venient, idest ab oriente mari, occidente. Jer. 51: «Adducam eos ab aquilone.» Ponit etiam gratiarum actionem: Laudate caeli.
49:14
Psalm. 68: «Laudent illum caeli et terra, mare et omnia reptilia in eis.» Et dixit Sion: Dereliquit me Dominus, et oblitus est mei. Hic excludit eorum dubitationem: et primo illam quae oriebatur ex divina indignatione; secundo illam quae ex eorum dejecione, ibi, Et dices in corde tuo; tertio illam quae oriebatur ex hostium protestate, ibi, Numquid oblivisci potest mulier infantem suum? Circa primum duo. Primo ponit dubitationem, Dereliquit, sine auxilio; et ideo non possum sperare liberationem.
49:15
Baruch 4: «Derelicta sum sola.» Secundo excludit eam per similitudinem matris: Numquid oblivisci potest mulier infantem suum? Tertio adhibet promotionem de civitatis instauratione: et primo quantum ad reaedificationem murorum, divinum propositum, Ecce in man bus; quasi dicat: Ita teneo te in memoria sicut qui scribit, aut facit aliud signum in manu sua, ut sit ei memoria alicujus rei. Muri tui; quasi, jam video reaedificationem murorum tuorum. Psalm. 89: «Mille anni ante oculos tuos tamquam dies hesterna quae praeteriit.
49:17
Et expletionis modum: Venerunt structores, idest reaedificatores, scilicet Zorobabel, et Jesus, et alii, jam in oculis meis, dissipantes, Chaldæi. Zach. 4: «Manus Zorobabel fundaverunt domum istam, et manus ejus perficiet eam; et scientes quia Dominus exercituum misit me ad vos.» Secundo quantum ad habitationem virorum: et circa hoc tria facit.
49:18
Primo praedicit civium adunationem: Leva in circuitu oculos tuos. Baruch 4: «Circumspice, Jerusalem, ad orientem, et vide jucunditatem quae veniet tibi.» Secundo civitatis rehabitationem, ostendens quod habitabitur. Viro ego, modus juramenti, velut ornamento vestieris: sicut sponsa vestibis, sie urbs ornatur civibus. Infra 61: «Indue te vestimento sa-lutis.» Ostendens quod habitatoribus implebitur: Quia deserta, quantum ad habitatores, solitudo, quantum ad cultores; ruinae, quantum ad muros destructos. Zach. 2: «Absque muro habitabitur.» Tertio etiam ostendit quia ab hostibus vacuabitur: Longe fugabuntur qui absorbebant te.
49:20
Tertio praedicit habitatorum multitudinem: Ad haec dicent filii sterilitatis, idest qui nati sunt quando te sterilem credebant, vacuatam habitatoribus.
49:21
Infra 54: «Dilata locum tentorii tui.» Et dices in corde tuo? Hic excludit secundam dubitationem: et primo ponit admirationem, Et dices, prae admiratione: Sterilis, quia non erant in me viri, qui filios generarent; destituta, divino auxilio. Infra 66: «Quis audivit unquam tale?» Secundo excludit dubitationem, ponens modum multitudinis habitatorum: Haec dicit Dominus: quantum ad tria.
49:22
Primo quantum ad divinam inspirationem: Ecce levabo manum, quasi in signum, et ad populos exaltabo signum meum. Supra 11: «Levabit signum in nationibus.» Secundo quantum ad honorificam reductionem: Et affe- rent filios tuos in ulnis, in quo significatur auxi- lium quod a gentibus habuerunt.
49:23
Reges nutritii, providentes tibi in necessariis. Baruch 3: « Adducet « Domnus illos. » Tertio assignat hujus rationem: Et scies quia ego Dominus. Psal. 30: « In te Do- « mine speravi, non confundar in aeternum. » Numquid tolletur a forti praeda? Hic excludit ter- tiam dubitationem: et primo ponit ipsam, A forti, Nabuchodonosor; secundo excludit eam: Quia haec dicit Dominus: primo ponens liberationis beneficium, Et captivitas, scilicet Judaeorum. Job 29: « Con-
49:1
v. 4 « Audite insulae et attendite populi de longe : Dominus ab utero vocavit me, de ventre matris meae recordatus est nominis mei » ! — hebr. audite insulae ad me i. e. regiones maritimae et longinquae ; statim orbis compellatur universus, unde rem agi non particularem sed universalem elucet. Eundem loqui de quo 42, 1 seq. mentio facta est jam suadetur ex vaticinii compositione. Postquam enim de priore liberaiore eiusque opere actum est, et postquam vates ea quae 41, 2 seq. 25 breviter tetigerat, fusius et enucleatius evolvit a 44, 24 et deinceps, jam ipsa sermonis concinnitate exspectamus vatem de altero quoque quem paucis 42, 1 seq. delineavit sermonem instituturum esse longiorem eumque et opus eius, uti fecerit in Cyro, explicatius descripturum. Porro autem id invicte demonsiratur ex eo quia servus Domini in hac oratione et subsequentibus ita exhibetur, ut plane idem sit cum illo ; id quod ex ipsa explicatione patebit. Iam quod omnes gentes convocantur, optime fluit et explicatur ex 42, 4. 6 : legem eius insulae exspectabunt, dedi te in lucem gentium. Quantopere autem sit electus a Domino (42, 1) et vocatus (429, 6), explicatur hoc loco : exsistit scil. quia Dominus eum tamquam suum minisirum elegit ideoque eum formavit et cum adhuc esset in utero matris, iam nominis eius i. e. eius naturae, muneris, officii recordatus est, a primo eius ortu Deus omnia illa quae nomine continentur et exprimuntur mente et voluntate est complexus. Nomen autem alicuius omnia hominis designare saepe solet. Cum aliud nomen nisi servus Domini (42, 1) nondum adfuerit, illud proxime intelligitur, verum eo ambitu, quo ipse et virtutes eius et opus perficiendum 42, 1 seq. describuntur. Haec igitur omnia Deum a primo eius ortu et principio in mente habuisse et ad hoc eum formasse et vita donasse hoc versu asseritur. Quam ample haec in Christo sint impleta, lege Matth. 4, 921. Luc. 4, 31 (cf. S. Ephr. Euseb. S. Hier. Cyr. Theod. Sanct, etc.). Hoc loco proxime se declarat servus Domini ita a Deo ad vitam evocatum et iali muneri a primordio destinatum, ut quam merito querelam .illam v. 4 fundat appareat et quanto iure Dominum invocet vindicem causae. Tota enim eius exsistentiae et vitae ratio quam maxime probat, quanto studio debuerit audiri ab omnibus. Tamquam a Deo vocatus et designatus etiam optime ad munus subeundum est instructus, quae est alia ratio, cur audiri debeat
Similiter ut 41, 1 omnes populi invitantur ut aures praebeant attenias
49:2
v. 9 « et posuit os meum quasi gladium acutum ; in umbra manus suae protexit me et posuit me sicut sagittam electam; in pharetra, sua. abscondit me » ; — osi. e. verbum eius; ergo id quod vult et mandat, virtute pollet maxima et effectu carere nequit; cf. 114, 4 : « percutiet terram virga oris sui et spiritu labiorum suorum interficiet impium »; eodem modo id quod docet, penetrat, separat in modum gladii; vivus est enim sermo Dei et efficax et penetiabilior cmni gladio ancipiti (Hebr. 4, 12) et Christus profitetur se gladium misisse, quo fiat inter homines discretio et separatio (Matth. 10, 34). Cum os, verbum, tamquam gladius significetur, simul indicatur discrimen quod intercedit inter hunc et yrum (A45, 4 seq.). Verbi igitur vis et efficacia declaratur. Eadem indicatur in sagitta nitida vel tersa, polita (hebr.); uti gladio pugnatur cominus, uti sagitta eminus ferit ac sternit (Sanct.); quare omnes et qui prope sunt et qui procul ab eo erunt vincendi. Etiam in sagitta tersa cernis vim penetrandi, qua interimantur hostes veritatis, alii autem ad salutem et utilitatem vulnerentur (ut in Cantico dicit sponsa percussa : vulnerata ego sum amore; S. Cyr. sim. Euseb. S. Hier. Theod.). Gladio et sagittis armatus incedit rex Messias Ps. 44, quibus armis victoria eius universalis in pugna cominus et eminus facienda innuitur (cf. For. Osor. Malv. Mar. Men.). Cum hisce armis coniuncta est insignis Dei protectio, quam accommodate ad gladium et sagittam describit ; id in pharetra planum est, qua simul declaratur, servum Domini iri eductum a Domino et armorum in modum adhibitum, quando Domino placuerit; in priore metaphora gladii eatenus solum retinetur, quatenus gladius sub sinistro brachio abditus in vagina aliquo modo sub umbra manus abscondi (hebr.) dici potest; magis autem ipse cuius os est gladius speclatur, qui manu Domini i. e. divina potentia absconditur, ita ut nemo ei nocere possit, et qui sub umbra abditus mediis in laboribus et medio in aestu mire a Domino recreatur et grato quasi refrigerio confortatur. Hanc protectionem habes quoque indicatam 42, 1 : ecce servus meus quem fuleio (hebr.), v. 6 apprehendi manum tuam, servavi te. Iam cur ita sit a Deo instructus et protectus effertur indeque nova colligitur ratio, cur debeat audiri
49:3
v. 3 « et dixit mihi : servus meus es tu, Israel quia in te gloriabor » |— hebr. in te me gloriosum exhibebo (cf. 44, 23) ; finis ergo qui omnibus in v. 1. 2 enuntiatis intenditur is est, ut is se ministrum et servum Domini praebeat et ut Dei gloria et sublimitas per ipsum hominibus nota fiat; in eo Deus suam mai estatem vul manifestare, in eo ergo scopus ille « plena est omnis terra gloria eius » attingi debet. Eam Dei gloriam insigni modo per servum Domini promoium iri, etiam supra 42, 8 exprimitur et ubertim declaratur in cantico illo 42, 10-12. Sed cum vocetur /srael ', unusne ille intelligitur, de quo 42, 1, an populus Israel qui hoc quoque servi nomine antea est appellatus (42, 19) ? Sed populum non posse intelligi, statim elucet ex v. 6 in quo idem servus a Deo assumptus dicitur ad suscitandas tribus lacob et servatos Israel reducendos , ubi ergo servus tamquam populi Israel redemptor ab Israel distinguitur et quidem ita, ut plane absonum sit et ab omni prophetia quam maxime alienum dicere populum sui ipsius esse redemptorem. Dein adde, eundem servum statim dici lucem gentium ; proinde eadem appellatione salutari, qua idem 42, 6. Dein in v. 8 dicitur dari in foedus populi, ut educeret vinctos; hisce autem primo idem describitur qui supra 42, 6. 7 iisdem nominibus est designatus, et secundo apertissime a populo distinguitur ; quia populus nequit concipi iamquam mediator foederis secum ipso et quia populus in carcere exsilii vinctus non se ipsum potest educere, neque populus caecus se ipsum potest lumine donare (cf. 49, 9 et 42, '1 : ut aperires oculos caecorum), Ergo non obstante nomine Israel unus ille, de quo 42, 1, intelligi debet, nisi vatem secum ipso committere et plane absurda dicere velimus. Neque adeo difficile est explicare, cur eo nomine appelletur. Ratio enim in subsequentibus orationibus declaratur, quibus servus ille populi personam gerens pro populo peccata luit et satisfactione vicaria pro populo expiat culpam peccata populi in se assumens et poenas populo debitas in se exsolvens. Tamquam talis iure appellatur Israel et tale eius munus pro populo et quasi in persona populi subeundum apte in hac oratione praeparatoria iam insinuatur assumpto populi nomine. Idque fit eo facilius quia Israel de se est nomen patriarchae, patris populi; iam vero servus ille tamquam alter populi parens et servator adest, in se ipsius nominis significationem exprimens, est enim a Deo armis instrucius ideoque revera « pugnator, miles Dei » i. e. Israel, qui igitur nomen vere in se exprimit, et ut olim Iacob oratione et patientia vicit indeque nomen reportavit (Gen. 32, 29. Os. 12, 4), ita hic quoque oraiione sua et patientia in Deum praevaluit, ut ex irato propitium redderet homini (cf. For. Lap. Men. Tir. Osor.). Porro, ut rex Assyriorum Assur vocatur, ita rex Israel merito Israel vocari potest « quia nomen corporis capiti tribuitur » (Mald.) idque eo magis ut indicetur eum revera esse ex Israel oriundum (cf. Euseb. S. Hier. Cyr. Thom. Sanct. Sasb.); uti ergo nomen ab uno in omnes transiit, lta denuo uni attribui potest in quo tota populi vita quasi colligitur et consistit. Tale ergo . nomen quod de se est nomen unius minime obstat quominus ille unus intelligatur qui ex notis adiectis alius esse non potest nisi idem, qui 429, 1 describitur a populo plane distinctus. Messiam h. 1l. agnoscunt sancti Patres, quorum locos vide apud Reinke, Mess. Woissag. II p. 93 et Kilber, Analys. bibl. ed. Tailhan I p. 380. Et horum vestigia premunt etiam fere omnes interpretes catholici. Variam tamen interpretationem iam proponit S. Thom.; primo vocem populi audiri asserit aununtiantis et dicentis audite... me in ipsis patribus elegit, et'ita porro de populo explicat. Tum addit: secundum alios haec est vox Cyri, cuius nomen praenuntiatum est ab Isaia antequam nasceretur ele.; denique : aliter exponitur de Christo, cuius nomen ab angelo praenuntiatum ete. Censet vero Calm. hoc de Cyro quidem aegre explicari, satis tamen apte de Isaia et loanne Baptista, tum etiam de Christo; at uti ex eius verbis ulterioribus elucet explicationem de Isaia retinet ut primam, cui alias adiungit. In similes sententias interpretes rationalistae hie abeunt, sicut 42, 1 seq. Intelligunt enim bic vel populum Israel vel electos et. pios ex [srael, vel prophetas, vel etiam Isaiam solum (cf. Ros. Ges. Kn.). Haec singula refutare iam non opus erit, postquam verbis ipsis eas sententias excludi supra ex nexu et contextu ostensum est. Ges. asserit de Messia sermonem esse non posse, quia is de quo agitur hic loquitur; quasi Messias non eodem modo a propheta posset induci loquens, sicut loquens inducitur cap. 14 rex Babel et habitantes in Seheol. Neque id fit sine ulla praeparatione; ea adest 42, 1 seq. . et post Cyrum alterum iam in scenam prodire liberatorem plane ad libri concin- ' nitatem spectat. Dein quis loquatur, utrum Ialive an propheta, debet apud prophetas saepe ex argumento disci; non apponunt nomen loquentis ; idem ergo hoc loco obtinet. Ex argumento et locis parallelis erui debet quis loquatur. Dein obiicit Ges. obstare v. 8. 9; sed hi versus iidem sunt re qui 49, 6. 7 iam leguntur; porro de qua instauratione ibi sermo sit, in sermonibus de Sion explicatur ; gloria vero Sionis exoritur ex perpessionibus servi Domini, uti subsequentibus orationibus videbimus. Nomen [srael deest in uno codice hebr. (cf. de-Rossi) et aliqui critici eam delendam esse censuerunt; ita J. D. Michaelis et Ges. Habent quidem hanc vocem textus hebr. LXN, Syrus ', S. Hier. Chald.; at quemadmodum apud LXX 42,1 falso textui verba Israel et Iacob sunt inserta, ita fieri potuit, ut hoc loco quoque poneretur Israel, ad quam interpolationem forte etiam 44, 93 in Israel] l. Neque tamen ut videtur S. Ephr. vocem legit; vide ad 49, 3. '" me gloriosum reddam nonnihil iuvit. Et si antiquitus facta est interpolatio in textu graeco, non sane mirum est eandem apud reliquos inveniri. Sed res dubia est, nam [srael potest explicari, quamvis sane fateri oporteat, uomen alibi non de uno aliquo nisi de patriarcha adhiberi, alias semper de populo. Alii difficultatem alia via removere tentarunt; at parum feliciter. Nam censent verba. ea ita posse concipi, ut ea servus Domini iubeatur ad Israel dicere : dixit mihi Dominus : die scil. populo : servus meus es tu Israel (Braun, Calm.); sed quo iure ' talis assumitur suppletio? Alii sermonem transferri volunt in altero membro a servo ad Israel : servus meus es tu, et in te gloriabor, Israel (Hensler, Staüdlin); sed cur subito inferatur allocutio ad Israel, ad aliam personam, postquam praemissum est : dizit mihi, non facile explicatur. Saadias in versione arabica vocem accipit ac si bxww"5 seriptum esset : servus meus es tu ad Israel, in te gloriabor ; sensus quidem non spernendus, et qui ad sequentem querelam v. 4 viam optime sterneret; at quomodo textus uti iacet sic. possit intelligi, nemo dixerit. Facilior esset talis 5 suppletio ex im. ita ut vertatur : dixit mihi : servus meus tu; Israeli (dixit) : quia in te gloriabor; ita enim quandoque 5 suppleri in membro parallelo, omnes concedent (cf. 44, 98). At cur allocutio fiat ad populum, vix hi. 1. satis suaderi potest. Ceterum aliqui ex rabbinis qui de propheta Isaia verba eapiunt, ita explicant : « servus meus es tu ex semine Israel; sive : tu Israel qui repulatus es in oculis meis instar totius Israel » (Abenesra apud Ros. Ges.) vel : « loquitur universaliter et particulariter : tu, Israel, in quo gloriabor, sicut herus gloriatur in servo fideli » (Kimchi apud Rios.). Pro iis demum qui verba haec quasi oraculum d^ Ioanne Baptista explicare volunt, adscribo quae Sanct. advertit : « neque minus improbabile est (quam agi de Cyro) quod aliqui putant haec ad Ioannem Baptistam pertinere, quorum ratio gravissima et pene sola est quia Ecclesia caput hoc in loannis sollemniis tum ad sacrum Missae quam ad horarum officium adhibet. Quae ratio levissima est, ut late probavimus ad illud Zach. 13 : quid sunt plagae istae in medio manuum tuarum? ubi ostendimus saepe ab Ecclesia alienam historiam propter aliquam similitudinem sacris Sanctorum officiis accommodari. Et sane si ratio haec aliquid haberet momenti, probaret etiam de Ioanne esse caput primum Ieremiae, quia illud de Ioanne recitat Ecclesia in eius vigilia ». De tali accommodatione textuum vide Cornely, Introd. I p. 544. Cum igitur servus Domini tam singulari ratione esset vocatus a Domino et instructus et scopum haberet adeo sublimem a Domino praefixum, iuremerito querelam fundit acerbam, quia populus Israel sua pertinacia laborum illius proventum repudiat et Dominum iudicem causae patronum invocat
49:4
v. 4 « et ego dixi : in. vacuum laboravi, snc causa et vane fortitudinem meam consumpsi ; ergo iudicium meum cum Domino et opus meum cum Deo meo »! — querelam fieri de Israel per - vicacia eruitur ex responso Dei subsequenti (de quo infra); et ego cum emphasi dicitur, quia quae affert servus Domini et quae expertus est effato Domini v. 3 contraria esse videntur. Dicit se in vanum laborasse, inaniter et incassum studium et vires consumpsisse. Quae plane conveniunt in Christi querelam de obstinatione Iudaeorum : quoties volui congregare filios tuos... tu noluisti ; indigne fert eorum incredulitatem, ut ait. Theod. et sim. Euseb. S. Cyr. Hier. Osor. Sanct. etc. At Dei voluntas et opera in v. 1-3 enuntiata effectu carere non possunt; quare addit ad expostulationem : attamen ius meum est penes Dominum ct opus meum penes Deum meum (hebr.); suam causam Domino committit; quia est ita a Deo vocatus et instructus, lus habet ad effectum et prosperum successum laborum et qui hos labores inanes reddere conantur, inimici sunt et adversarii Dei, contra quos Deus ipse suam causam tueri debet. Quare in illa prima laborum sterilitate se solatur, ius suum inviolabile esse repositum penes Dominum et opus, negotium suum omnemque fructum pariter in Domini potestate collocari qui ad effectum rem pro beneplacito suo perducet certissime quia suam voluntatem adeo manifesto (v. 3) declaravit. Et quia servus Domini pro sua parte virili laborem impendit multum, immo eo studio et conatu ut esserere possit se vires suas consumpsisse, eo potiore iure a Domino potest postulare ut suam tueatur causam eamque suscipiat ad finem gloriosum perducendam. Ita innuit vates, uti videtur, nexum qui adsit inter labores Messiae et eius gloriam operisque ambitum, quem nexum in subsequentibus magis magisque explicari videbimus. Verba haec quibus suam causam Deo committit, quid sunt aliud nisi illud : et nunc clarifica me tu, Pater, etc. cf. Ioan. 171, 1. 5 seq.
49:5
v. 8 « Et nunc dicit Dominus formans me ex utero servum sibi, ut reducam Iacob ad. eum — et Israel non congregabitur ! — et. glorificatus sum in oculis Domini et Deus meus factis est fortitudo mea » ; — denuo servus Dominum commemorat a quo sit formatus et institutus à prima sua origine ut servus sit Domini ad tribus Iacob reducendas ad Deum; ergo iterum se a Domino ad id creatum et destinatum dicit, in qua repetitione argumentum v. 4 continetur et simul illud Dei consilium firmum permanere in se et. firmum censeri a servo Domini exprimitur. Cum addat er glorificatus sum... iam responsum faustum sibi factum animo praeoceupans priusquam illud nobis enarret ostendit magnam animi laetitiam de postulatione sua copiose a Domino concessa ; pro humiliatione enim v. 4 expressa qua in hominum oculis videbatur incassum laborem insumpsisse, iam laetabundus suam apud Dominum gloriam sibi factam effert ; pro viribus frustra impensis Deum sibi factum esse robur, ergo si quod damnum subiit id modo quam maxime eximio ac divino reparatum esse cum animi exsultatione annuntiat. Hisce quantopere animus eius laetetur ex eo conclude quia 'quid responso Dei in se effectum sit ante ipsum responsum inversione quadam psychologica enarrat. Quod in textu lat. legitur et Israel non congregabitur, debet explicari vel ut innuatur populi pervicacia, qua consilio Dei obsistere nititur : ego formatus sum, ut Iacob reducam et quid est quod Israel non vult aggregari ad Dominum ?! vel tamquam exclamatio admirantis et quasi quaerentis : quomodo in tali Dei consilio fieri posset ut Israel non congregaretur? Prius indicant Osor. Lap.*Men. Tir., alterum Mald. simul cum alia explanatione. - Alii potius ita explanant ut populi israelitici abiectionem ibi declarari dicant (cf. S. Hier. Mald. Malv. For. Sanct. Sasb. Pint.). At abiectum iri populum a Deo in universum non videtur esse verum ; nam : « numquid Deus repulit populum suum ? absit ! non repulit Deus plebem suam quam praescivit... nolo enim vos ignorare fratres mysterium hoc quia caecitas ex parte contigit in Israel, donec plenitudo gentium intraret et sic omnis Israel salvus fieret » (Rom. 41, 1. 9. 95. 96). Dein abiectionem hoc loco indicari non censeo, quia v. 5 responso Dei asseritur et affirmatur servum Domini reducturum esse reliquias Israel. Quare ad contextum melius — ne dicam unice — convenit lectio quam LXX praebent et-Aq. Syrus et Chald. omissa negatione. LXX quidem : ut congrega rem Iacob ad eum et Israel, congregabor et glorificabor coram Domino ; ita ex S. Hier. ; referente S. Hier. Aquila vertit : et Israel ei congregabitur ; eundem sensum exprimit Chald. et Syrus. In textu hebr. adnotatur pro ND quod scriptum est i. e. non legendum esse 35 Prooemio illo exsultationis praemisso subdit Dei responsum
Querelae isti et iuris postulationi statim respondit Deus; responsum ipse servus enarrat, quo simul explicite declaratur quid sit, iudicium (ius) et opus (v. 4), quod Dominus tuendum et efficiendum suscipiat
49:6
v. 6 « et dixit : parum est ut sis mihi servus ad suscitandas tribus lacob et faeces Israel convertendas, ecce dedi te in. lucem gentium, ut. sis salus mea usque ad, extremum terrae » ; — ergo Deus servum de casso labore conquerentem solatur dicens : nimis exiguum esset si solum mihi inservires ad suscitandas tribus Iacob et ad servatos Israel (hebr.) reducendos ; ad multo maiora te praeterea servum assumo : non solum unum populum docebis, sed doctor eris gentium iisque beatitatem afferes ita ut tu sis salutis auctor omnibus qui universum orbem incolunt. Tanto igitur operis effectu qui omnes gentes et extrema quoque terrae complectetur eum solatur et erigit de labore per aliquod tempus frustra impenso. Quibus verbis consilium Dei et opus Messiae pulcherrime explicatur; exprimitur voluntas Dei ope Messiae et Israel et omnes alios populos ad salutem adducendi. Tribus Iacob multiplici iniquitate et miseria sunt prostratae ; eas igitur eriget, statuet denuo, sicuti tabernaculum David quod decidit erigetur (Am. 9, 11); servatos ex Israel, reliquias * ex dispersione, eos scil. qui alieni a moribus gentilium Deo suo et promissionibus eius fideliter adhaeserunt, qui servati sunt ex direptione ei vastatione (cf. 42, 22-95), eos reducet ad Dominum; sed parum est ut in uno populo regnum Dei stabiliat; gentes ex tenebris ignorantiae ei peccatorum in lucem veritatis ét gratiae divinae educet ; ipse in se, in doctrina, erit lux gentium et auctor et fons salutis per orbem universum. llaec sane adeo praelara sunt, ut de^nullo, neque do populo Israel, neque de prophetis dici possint, verum de uno Messia. Praeterea iis verbis aperte idem describitur, de quo eadem 42, 6. 1 dicuntur, qui iam 11, 10 tamquam signum populorum exhibitus est quem gentes deprecabuntur et cuius tempore repleta est terra scientia Domini; qui iam 9, 2 tamquam lux et imperii latissimi auctor (9, 6) est adumbratus, cuius tempore tribus Iacob colligentur (11, 11 ; cf. Mich. 3, 4 ete.). Nonne quivis fateri debebit illum describi, qui sit lumen ad revelationem gentium et gloria plebis Israel et qui de se ipso dixit : ego sum lux mundi (S. Cyr.) ? Cum autem dubium nullum sit quin lux gentium et, salus Domini bona designent spiritualia et coelestia dona, consequens est ut etiam quae in priore membro de suscitandis tribubus Iacob dicuntur, eadem ratione intelligantur. Sensus enim locutionis complexae est : non solum populo Israel verum omnibus summa tu afferes beneficia. En quantopere labor eius non erit inanis! Et cum responsio haec fiat post querelam, iam innuitur pro humiliatione illa et molestia et magna virium contentione tale ei praemium rependi. Nexus idem qui sit inter humiliationem et contemptum servi Domini .et eius gloriam et exaltationem etiam clarius effertur et simul ea quae in v. 4 indicantur magis explicite declarantur
49:7
v. 7 « Aaee dicit Dominus redemptor Israel, Sanctus eius ad comtemptibilem animam, ad abominatam gentem, ad servum dominorum : reges videbunt et consurgent principes et. adorabunt. propter. Dominum, quia fidelis est, et Sanctum Israel qui elegit te » ; — hebr. ad abominationem gentis i. e. ad eum qui genti est abominationi et contemptui; advertit S. Hier. transtulisse Theodotionem : qui abominationi est genti, similiter LXX zí» ÜBeAussóysws mà cO» iÓvOy ; etiam gens apud scriptores latinos quandeque de uno ' dicitur, ut sit idem ac progenies, soboles; et hoc modo vox hic erit capienda, ut idem habeatur sensus cum textu originali. Vocatur Dominus redemptor, liberator, vindex populi (cf. 48, 90) et Sancius qui ut talis ad veram sanctitatem populum revocare vult ; cum isti tituli hie usurpentur, nexus debet adesse inter hos et locutionem Dei hoc loco relatam. Cum locutio fiat ad. illum qui contemptibilis videtur et hominibus est abominationi et qui tamquam servus habetur duris dominis subiectus, eique annuntietur fore ut reges et principes magna reverentiae significatione se prosternant propter Dominum, sine ullo dubio ei solatium praebetur de humili illa conditione et indicatur ex abiectione illa et miseria fore ut honor Dei et cultus enascatur vel conditionem illam vilem viam esse, per quam et, ipse servus Domini ad gloriam sit perventurus et reges et principes ad humilem venerationem sit adducturus; ita quoque fore, ut fidelitas Dei agnoscatur et sanctitatis eius opus aestimetur quod praeclare elucet in ipsa servi electione a Deo facta. Quare illud fore innuitur quod v. 3 dictum est : in te me gloriosum exhibebo. Simul querela v. 4 proposita, labor vacuus etc. hocloco partim declaratur, partim augetur opprobriis propositis qüae servus Domini obire debebit. Haec opprobria hoc loco solum generatim adumbrantur ; magis magisque explicantur et describuntur 50, 6 et 53, 2-12 ; quare ea quoque in re id deprehendimus quod frequens est apud Isaiam, ut quae antea quasi obiter et paucis dicta sunt, postmodum clarius et uberius proponantur. Esse autem etiam in hoc versu sermonem ad eundem et de eodem, de quo in antecedentibus, omnino certum videtur. Nam in
49:8
v. 8 et 9 de eodem institui sermonem ex eo elucet, quia iisdem verbis fit ad eum allocutio et eadem munera ei assignantur, sicut in v. 6 et 49, 6... Cum igitur illud te in v. 6 et 8 et 9 de uno eodemque necessario debeat in- telligi, fieri nequit ut in versu 7I interiecto de alio quodam accipiatur; nisi clarissimae et gravissimae rationes pro tali enallage personae ad: sint. Atqui tantum abest ut adsint, ut contextus proximus et remotus eandem personam indicet. Nam servus Domini statim ab initio ut electus Domini describitur neque alius in hoc capite eo nomine designatur ;:cum igitur dicatur qui elegit te, de alio quodam nequit cogitari. Angustia illa in v. 1 descripta partim iam innuitur in v. 4, iterum supponitur in v. 8 et demum quam maxime explicite in servo Domini exhibetur 30, 6 et 53,9 seq.; ergo etiam in v. 7 intelligi debet de eodem. Gloria quae ex humili conditione enascetur, pari modo exprimitur v. 6 et "7 et 8 et clare quoque in servo Domini describitur 50, ' seq. et 53, 11. 12; proinde arbitrarium esset versum '1 intermedium alia ratione accipere, cum tamen antecedentia per eum illustrentur et ipse quoque in subsequentibus magis per singula fere verba explicetur. — Demum vix opus erit adnotare, cum res sit adeo aperta, quam plene iste quoque versus in Christo sit impletus; servus quoque dominorum apte vocatur, quia ex populo sub alienorum dominio constituto egreditur vel ut S. Hier. dicit: « qui servus fuit principum et tam humilis ut staret ante Annam et Caipham et crucifigendus Pilato et Herodi mitteretur ». Nexum qui sit inter ludibria et exaltationem bene efferunt S. Cyr. Euseb. Theod. ; de Messia sermonem fieri agnoscunt plerique interpretes quoque latini et e recentioribus Reinke, Net. Rohl. Troch. Del. Naeg. aliique. Praeclare adiungitur ad servum dominorum descriptio admirationis et reverentiae qua reges et principes, qui ipsi alias prostrationem a suis postulant, iam stupefacti ipsi surgant de thronis seseque prosternant; habes in priore parte summa opprobria et ludibria, in altera summam honoris significationem. Nonne idem depingitur quod expressit S. Paulus : humiliavit semetipsum... propter quod et Deus exaltavit illum ? Plerique interpretum lat. verba ita concipiunt ut et de Christo sermo sit et de gente abominata i. e. de Christi discipulis, de plebe christiana. Ita propter textam latinum. Id non necesse esse iam dixi; neque enim de gente est sermo, sed uti LXX, Syrus, Theod. rite verba hebr. interpretati sunt de eo quia gente abominationi habetur. Proinde nullo modo opus est, ut illud fe sensu collectivo accipiatur. Neque pro hac acceptione cum For. iure allegatur Act. 13, 47, quo loco Paulus apostolus suam ad gentes missionem probat dicens: « sic enim praecepit nobis Dominus : posui te iu lucem gentium, ut sis in salutem usque ad extremum terrae ». Nam inde solum sequitur quae de Christo capite valeant, suo modo etiam valere de membris Christi, ut bene adnotat Sasb. qui pro ea re nos remittit ad primam regulam Tichonii de Christo et corpore eius Ecclesia (cf. S. Augustin. de doctr. christ. 3, 30. 31; M. 34, 81). Ita Christus. qui se vocavit lucem mundi etiam discipulis dicit: vos estis lux mundi et ipse per praedicationem Ecclesiae fit revera « lux gentium ». Argumentatur ergo aposto- lus ex eo quia Messias debet fieri lux. gentium et ipse missus sit ad praedicandum Christum, se debere gentibus evangelium annuntiare ; quae argumentalio plane legitima est, attamen nullo modo efficit, ut illud te primo et per se sit sensu collectivo aecipiendum. Sed sermo est de uno; quia vero ille unus is est ad cuius imaginem et similitudinem reliqui qui sunt ipsius efformari debeant, qui dixerit se esse sequendum, qui sil caput corporis Ecclesiae, cuius membra sint baptizati etc. inde sequitur, quae de Christo dicuntur saepe etiam suo modo ad christianos extendi. Cur S. Hier. qui affert versionem Theod. eique etiam Aquilam consentire innuit et LXX et interpretationem de Christo meliorem dicit quam illam de gente Iudaeorum et in (ine commentarii solum de Messia hunc locum accipit, nihilominus verterit ad abominatam gentem, quis dixerit vel quis ea versione à proprio sensu se abstrahi permittet ? De gente Iudaeorum haec accipi debere censent Mald. Mar. Calm. Dereser, Schegg ; et Calm. quidem praeter hane acceptionem etiam de Cyro exylicari posse non abnuit et iis quoque qui de Isaia interpretentur non deesse rationes salis probabiles asserit, neqie loannem Baptistam excludit et demum omnia in Christo esse expleta etiam affirmat. Sed talis explicationum copia nos potius inopes redderet. $. Thom. priore loco explanat de gente iudaica; dein subdit : vel de Cliristo, qui fuit in passione contemptus et quasi servus iudicatus. Sed cum in v. 6 et 8 de Messia sermo sit, in v. 7 intermedio eadem allocutio non potest ad alium dirigi. Alias rationes supra iam dedi, cur seusu litterali hic de seryo Domini i. e. de Messia fiat vaticinium. — Denique adnoto Barh. hic et v. 1 intelligere Zorobabelem. v. 8 « Haec dicit Dominus : in. tempore placito exaudivi te el in die salutis auxiliatus sum tui et servavi te et dedi te in. foedus populi, ut suscitaves terram et possideres hereditates dissi- . patas,
Postquam in antecedentibus munus servi Domini eiusque exaltatatio generatii est proposita (v. 6. 1), iam aliqua magis particularia subduntur ad duo illa illustranda
49:9
v. 9 ut diceres his qui vincti sunt : exite, et his qui in tenebris ; revelamini »! — iam de quo sermo sit nequit dubitari; eadem enim verba et easdem enuntiationes legimus 42, 6. 7. Explicatur hae prima sententia id quod v. 6 dictum est de suscitandis tribubus Iacob. Haec suscitatio primo in eo consistet ut servus Domini statuatur a Domino tamquam is qui sit foederis institutor et mediator inter Deum et populum. Hac appellatione servus Domini quam clarissime distinguitur a populo (cf. 42, 6); totus populus Israel est populus theocraticus; inter ipsum et Deum foedus novum est instituendum ; vetus illud peccatis est violatum et ista violatio in ipso exsilio abductione populi in regionem alienam etiam symbolo externo est manifestata. Instauratio igitur optime describitur tamquam foederis restitutio et innovatio. Inde Ieremias iam loquitur accuratius de novo foedere (Ier. 31, 31), 0see de foedere percutiendo (2, 18) et Malachias foederis novi mediatorem angelum testamenti vocat (Mal. 3, 1). Haec foederis restitutio deseribitur ita ut quae violatione foederis perdita erant iterum meliore conditione innoventur : unde terra quae vastata est et inculta iacet denuo erigitur; sortes et hereditates desertae et derelictae denuo distribuuntur; exsules qui quasi in carcere et tenebris inclusi gemunt (cf. 42, 92 seq.) in libertatem vindicantur et ad felicitatem et prosperitatem adducuntur ; vide 42, 71. Ita ergo damna quae violatio legis intulit regioni et hominibus reparantur. Haee quidem ad normam prioris liberationis describuntur; sed instaurationem theocratiae intelligi spiritualem, ex v. 6 concludendum est, in quo opus messianicum luce et salute contineri dicitur. Idea enim una et communis est instauratio theocratiae, quae parvis initiis et per modum praeparationis fit in priore liberatione, cuius auctor est Cyrus, quae vero altiore modo et sublimiore efficitur in liberatione altera per servum Domini adducenda. Quare utramque liberationem simili exhiberi schemate, iam iis satis declaratur quae vates 42, 13-44,93 nos docuit. Verum bene notari oportet ad tale opus servum Domini assumi ita, ut antea praecesserint obsecrationes eius et preces, quas Dominus tempore gratiae et benevolentiae benigne susceperit; vox v3? alludit ad 40, 2 expiata est iniquitas — exaudivi te; ergo servus Domini rem suam enixe Domino commendavit, successum operis efflagitavit; unde hac enuntiatione idem indicatur quod v. 4 habemus et quod in Christi orationibus ad Patrem cernimus impletum (loan. 17, 1 seq. Hebr. 5, 7). Angustias servi Domini et labores eius et persecutiones et infestationes indicat alia Domini enuntiatio : 2n die salutis te 3uvi, adstitit ei Dominus, opem et auxilium tulit; id quod de eodem asseritur 42, 6 et denuo 50, 1. Si vero necesse erat ei auxilium ferre et si ille dies appellatur dies salutis, quid aliud indicatur nisi servum Domini.fore in angustiis et in oppressione, uti in v. 1 describitur et fusius 50, 6 et 53, 3 seq. et ex hac ipsa humiliatione et afflictione fore ut salus enascatur? Tempus afflictionis etiam tertia enuntiatione indicatur et servavi te, quae eadem 42, 6 habetur. Asseritur itaque triplici modo conditio illa in v. 4 et 1 indicata et cum statim subdatur e/ dedi te in. foedus populi, iterum nexus inter humiliationem et praeclarum operis effectum salutemque aliis afferendam clare indicatur. Quod in v. 6 dictum est eum fore in lucem gentium et in salutem, similiter hoe loco ei adscribitur, cum dicatur educturus iussu suo in lucem eos qui in tenebris morantur et liberaturus vinctos carcere. Pronum est cum S. Hier. Cyr. aliisque tenebras caliginemque mentis et vincula catenasque peccatorum intelligere. Vox illa servi Domini quam post suam humiliationem exaltatus a Deo emittet ; exite, revelamini, pariter erit omnium bonorum auspicium, Unde schemate liberationis retento vates pergit : « super vias pascentur et in, omnibus planis pascua eorum;
49:10
v. 10 non esurient neque sitient et non perculiet eos aestus et sol, quia miserator eorum reget cos et ad fontes aquarum. potabit eos »; — hebr. in omnibus clivis pascua eorum; designantur clivi nudi alias et steriles, sed qui iam in fertilitatem vertuntur (cf. 41, 18; 43, 20); neque molestiis itineris laborabunt ; quibus indigent ea large praesto erunt; neque percutiet eos 319 de qua voce vide 35, 7, quam eodem modo hic quoque explicant (cf. RoAIL. Net. Kn. Del. Naeg.), dum alii cum LXX, Syro, S. llier. Chald. notionem aestus retinent ; oportebit in priore acceptione non tam de percussione quam de deceptione et fallacia cogitare qua oculis falso obiicitur aquae vel lacus species, qua quidem illusione viatores aquae cupidissimi etiam percutiuntur tnodo valde ingrato. Quia statim sequitur ad fontes aquarum ducet ! eos vel iis requiem dabit (hebr. cf. 40, 11); sensus quem modo dedimus facile funditur. Et ratio affertur solatii plena et certum -bonorum pignus : miserator eorum ducet eos ac diriget, Domini ergo clementia et misericordia undequaque foventur. Dominus itaque pastor bonus describitur; vide 40, 411 ; 41, 17; 43, 2. 19. 20; 44, 3. Atque üt commode iter peragant, Dominus omnes viarum difficultates amovebit
49:11
v. 41 « et. ponam omnes montes meos in viam et semitae meae exaltábuntur »; — montes redigentur in viam planam; semitae extollentur, altae fient, uti viae arte et studio factae aliquantulum eminere solent ex planitie et campis. Ita simul redduntur conspicuae neque quisquam errare poterit, « sicut a via quae lapidibus strata est nemo deerrare potest » (Mald.): cf. 35, 8; 40, 4. Atque quam efficax sit illa servi Domini vox : exite (v. 9), amplissime describitur
49:12
v. 12 « ecce isti de longe venient et ecce illi ab aquilone et mari et isti de terra australi »! — vivus est enim sermo Dei et efficax ; unde illud exte quod iussus est dicere post huiniliationem suam et ad quod dicendum a Domino est adiutus et servatus (v. 8) non solum maxima itineris commoda adducit, sed etiam innumera evocat agmina ex omni ter;ae plaga; venient ab extremis terrae nationibus, a septemtrione et ab occidente; regio aquilonaris regio est exsilii et illa ex qua omne malum panditur super habitatores terrae (ler. 1, 14); venient e regionibus maritimis, ab insulis (cf. 60, 9); demum venient deterra &*25, « quod LXX Persarum ' interpretati sunt; ceteri ita ut in heb. legitur expresserunt sinim, quod nos interpretati sumus ab australi, illud suspicantes quod mons Sinai in australi parte positus est » (S. Hier); vocem ergo retulit ad *2^P montem; sed regionem debere intelligi multo remotiorem, ex ipsa enumerationis serie patet ; quare de Sinai monte in hoc contextu cogitari nequit. Eadem ratio militat contra Sinaeos, populum canaaniticum (Gen. 10, 4'1 *2*5) et eodem modo contra Pelusium Aegypti. lam Osor. Arias Montanus, Lap. Men. Tir. ea voce regionem Sinarum designari censent, quae regio et maxime remota est et a1 orientem sita, unde optime contextui convenit quo et regio postulatur valde remota et propter mare (i. e. occidentem) quod praecedit apte subsequitur orientalis regio. Eandem explicationem adoptant recentiores; eam latius pertractat Ges. (Thes. s. v.) et Victor von Strauss-Torn^y in comment. a Del. edito (3 edit. p. 688 seq.) ; eandem sententiam ? amplectuntur Schegg, Net. Rohl. Troch. Kn. Hitz. Maurer, Sein. Hahn, Naeg. Del. Or. Movers, Lassen, Langlés, Field, dum alii eam in dubium vo-. cant (cf. Noeldeke in Schenkel, Bibellex. s. v.). De instauratione adeo gloriosa et de congregatione filiorum Dei ex omnibus terrae plagis (cf. 11, 11. 12; 14, 1. 2) iure merito canticum laudis et gratiarum actionis persolvitur, quo redeuntium affectus et exsultatio describatur iisque in quas voces animorum sensus solvere debeant ostendatur;
49:13
v. 13 « laudate coeli et exsulta terra, iubilate montes laudem, quia consolatus est Dominus populum suum et pauperum suorum miserebitur »; — cf. 42, 10. 11 et 44, 23; in ista compellatione coeli et terrae et montium affectus magnitudo exprimitur, qua quasi Socii laudis adsciscuntur, et beneficii amplitudo praedicatur ad quam debito modo gratiarum actione laudandam et efferendam orbis universus evocatur. Bene quoque creaturae invitantur ad laudem, nam et ipsa creatura per opus servi Domini, per redemptionem, demum liberabitur a servitute corruptionis et glorificabitur in gloria filiorum Dei (cf. 11, 6. Rom. 8, 21). Hac instauratione theocratiae et populi Dei collectione Deus populum suum consolatur (cf. 40, 1), hac promissa iam nunc solatur . lugentes in Sion; dein certam enuntiant spem fore ut semper tenerum amorem et miserationem et benevolentiam exhibeat in eos qui afflicti sunt et miseri et qui hoc calamitatis titulo iure quodam praecipuo su dicuntur, quia ipse Dominus se appellat miseratorem (v. 10), redemptorem. Bene praeformantur voces eius qui dixit : venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis. Eam adhortationem in laudem ipsius quoque prophetae vertit For. haud incongrue scribens : « tu autem, christiane lector, pietatem et caritatem prophetae hic considera et quanto salutis omnium desiderio tenebatur, qui omnibus mutis elementis linguas optabat quibus congratularentur e captivitate peccati redeuntibus; res enim est de qua gaudium est in coelo ».
49:14
v. 44 « Et dizit Sion : dere. liquit me Dominus et Dominus oblitus est mei » ! — felici prosopopoeia utitur vates; ita enim Sion mater conqueri debuit audito vaticinio illo Ezechiae regi dato 39, 6. 7; has debuit fundere querelas postquam audivit a Michaea : Sion quasi ager arabitur et lerusalem quasi acervus lapidum erit (Mich. 3, 12). Si enim rex et populus in alienam regionem abducuntur (cf. Mich. 4, 9. 10), quid aliud nisi Dominum recessisse a sede sua dicendum erat, uti revera vidit Ezechiel gloriam Domini relinquentem templum et urbem incendio devotam (Ez. 11, 23). Et Dominus dici potest oblivisci ad animi moerorem declarandum, quando populum urbemque tot promissionum heredem in abiectione iacere permittit e& curam quasi et memoriam promissionum suarum deposuisse videtur. Quoties enim in illa calamitate pii dolorem animi iis verbis effuderint : usquequo Domine oblivisceris me in finem, usquequo avertis faciem tuam a me (Ps. 12, 1)? Querela eadem quam gravissime funditur Ps. 88, 39-52. Et ad hanc querelam « quid Dominus? Incomparabilem in homines caritatem declarat et Sioni intelligibili misericordiae bona promittit et quod non posset aliquando sui figmenti oblivisci conatur persuadere » (S. Cyr.) ;
In antecedentibus v. 8-13 descriptum est, quomodo servus Domini assumatur ad suscitandas tribus Iacob (v. 6) ; instaurationi autem intime connexa est innovatio et gloria Sionis; Sion enimi centrum est theocratiae eiusque sedes, quare instauratio theocratiae eo ipso consideratur tamquam aedificatio Sionis. Hanc Sionis innovationem propheta iam in priore parte indicavit; vide 1, 26; 2, 2; 4, 5 et similiter ad eandem rem referuntur 14, 32; 46, 5; 25, 6 et 40, 9. Uti in priore liberatione lerusalem aedificatur (44, 26. 98), ita indoli secundae liberationis respondet aedificatio quaedam sensu altiore, eo scil. quo iam Ps. 86 Ierusalem mater est omnium Deum colentium. Per Dominatorum qui ex Bethlehem oriundus est prisca dominatio redibit ad filiam Ierusalem, uti Michaeas vaticinatur (4, 8; 5, 1) et tunc maceriae eius aedificabuntur (Mich. 71, 11) ; Messias rex est institutus a Deo super Sion montem sanctitatis suae (Ps. 2, 6)et virgam virtutis suae emittet ex Sion (Ps. 109, 2). Quare si opus Messiae describitur, gloria Sionis deesse nullo modo potest. Haec gloria est opus et merces Messiae. Vel si eandem rem verbis ex novo foedere depromptis declaramus, Ecclesia est,opus Messiae, hanc Ecclesiam ut sponsam sibi acquisivit, eam mundavit, Ecclesiae gloria est opus et merces Christi, eius gloria redundat in eam et Ecclesiae gloria et triumphus redundat in triumphum et gloriam Messiae. Quare in hac parte vaticinii nostri constanter unitam invenimus opus gloriamque Messiae et Sionis gloriam (cf. 52, 1; 54, 1). Quo melius efferatur quantum futurum sit discrimen inter theocraiiam veterem et instauratam, breviter ad quam conditionem culpa populi vetus illa sit adducta describitur
49:15
v. 48 « numquid oblivisci potest mulier infantem. suum ut Qon, misereatur filio uteri sui? et si illa oblita fuerit, ego tamen non obliviscar tui »; — etiam maiori vi ac teneritudine quam 46, 3. 4 Dominus suum erga populum amorem aflirmat comparatione deprompta ab illo amore tenerrimo, quo fortiorem ac constantiorem natura non efficere solet; « plus aliquid dicam : etsi mater oblita fuerit vincens mentis duritia iura naturae, ego tamen non obliviscar creaturam meam » (S. llier.), siquidem, ut ait S. Cyr., quae divina sunt affectum indulgentiamque maternam superant et supereminent. Est quippe Israel primogenitus ei quasi filius; cf. Ex. 4, 22. Deut. 32, 6. ler. 31, 20. Explicat igitar quam longe absit, ut Israelis quem sibi in populum elegerat memoriam deponat (Sanct.) Atque quo incredibilem hune amorem persuadeat, eius documentum subiungit, quo fit ut non possit Sionis oblivisci
49:16
v. 16 « ecce in manibus meis descripsi te; muri tui coram oculis meis semper »! — « scito enim tu, quae te penitus arbiiraris derelictam, in meis descriptam esse manibus atque depictam » (S. Hier.); quae enim manibus inscripta vel insculpta gerimus, ex oculis et memoria elabi non possunt. Comparatio deprompta esse videtur ex Ex. 13, 9. 16. Deut. 6, 8 et 11, 18, vix ex mure, quo servi nomen heri, milites nomen ducis, idololatrae nomen idoli tutelaris fronti vel brachio vel palmae et volae inscriptum vel inustum gerere apud gentes solebant, lege enim Iudaei a tali more arcebantur (cf. Lev. 19, 28; 21, 8). Neque de nomine, verum de imagine urbis est sermo; * nam muri twi i. e. tota urbis structura, qualis scil. mente divina est concepta et qualis per decursum saeculorum varie pro varia temporum indole et ratione debet opere exprimi semper obversatur divino obtutui ; aliis verbis : in oraculis et promissionibus datis magnifica illa et perpetua civitatis aedificatio iam exsistit (cf. 2, 2; 4, 5. 6. Ps. 86. Mich. 4, 2; 7, 11. Am. 9, 11. Ioel 3, 17) et Deus fidelissimus haec sua verba semper in conspectu suo habet. — Pia est verborum accommodatio ad Christum clavis confixum et clavorum vestigia in coelis retinentem, quibus quam alte sibi insculpserit foederis cum Ecclesia connubialis monumentum pateat (cf. S. Cyr. Sanct. Lap. Men.). Quae igitur apud Deum firmiter decreta sunt et coram eius oculis jam quasi exsistunt certissime erunt. Quare Sioni fit consolatio
49:17
v. 171 « venerunt structores tui ; destruentes te et dissipantes a te exibunt »; — vel ex punctatione mas. festinant filii tui; sed 23 aedificantes te quod legisse videntur LXX, S. Hier. Chald. Saadias et ad sensum et ad membrum parallelum optime convenit. Quidquid est, filii quoque tamquam qui urbem exstruant considerandi sunt. Iam ad hoc opus properant (hebr.); recedunt hostes et adversarii. Prius membrum illustratur a v. 18 etc. ; alterum de impotentia hostium explicatur v. 24 seq. Ad quantam vero amplitudinem et ornatum urbs sit perventura, praeclare et modo ad consolationem aptissimo describitur
49:18
v. 18 « leva in circuitu oculos tuos et vide, omnes isti congregati sunt, venerunt tibi ; vivo ego, dicit Dominus, quia omnibus his velut ornamento vestieris et circumdabis tibi ea quasi sponsa »; — modus loquendi multitudinem fere immensam indicat; veniunt undique (cf. v. 12) et numero magno atque pietate et rei divinae studio insignes et praeclara Dei benedictione illustres ; erunt enim matri urbi in ornamentum. Urbs simul cogitatur ut sponsa, sponsa scil. quam Dominus, uti olim ex ignominia et abiectione assumpsit et omni ornatus genere ditavit (Ez. 16, 8-13), ita denuo ex humili conditione erigit rebusque pretiosis ac pulcherrimis exornat, ut digna appareat sponsa Domini. Hancque instaurationis magnificae promissionem iureiurando firmat Dominus ; dicens leva oculos.. vide querelam refutat tristem illam (v. 14), quae oculis prae moerore demissis profertur, simulque laetum iubet induere vultum et oculis nitentibus radiantem. Additur iuramentum, quia moestos omni genere assertionis et affirmationis erigere solemus; quare etiam in subsequentibus non pareitur verbis, cum laeta et consolatoria de se verborum ambages non respuant. Quaenam futura sint urbis ornamenta, ad consolationem altius animis infundendam pluribus exponitur
49:19
v. 19 « quia deserta tua et solitudines (uae et terra ruinae tuae nunc angusta. erunt prae habitatoribus et longe fugabuntur qui absorbebanl te »; — en, instauratio eo ambitu fiet, ut vetus regio nimis angusta censeatur; eodem modo apud Michaeam, quando maceriae iterum aedificantur, longe removebitur terminus (7, 14 hebr.); item apud Zachariam ei qui vult metiri lerusalem et videre quanta sit eius latitudo et longitudo dicitur : absque muro habitabitur prae mulütudine hominum (Zach. 2, 2-4). Talis ergo instauratio indicatur, qua iam omnes populi evadant cives lerusalem ; et ea imagine delineat propheta quomodo veteri theocratiae arctis limitibus cireumscriptae nova succedat amplissimis lineamentis descripta. Simili itaque modo, uti 2, 2 mons templi cernebatur crescere et elevari super omnes montes, ita h. l. urbs Ierusalem cernitur dilatari. Immo quemadmodum de Emmanuele dicitur : multiplicabitur eius imperium (9, 71), ita urbs quoque sedes theocratiae continuo incremento augescit, quia regnum Dei continuo debet propagari et omnes populi ad montem Domini fluere; unde
49:20
v. 20 « adhuc dicent in auribus tuis filii sterilitatis tuae : angustus est mihi locus, fae spatium mihi ut habitem » ! — etsi regiones sioniticae olim desertae et vastatae instauratione facta cultae erunt et habitatae, tamen prae multitudine civium regni Dei spatia illa nondum sufficient ; hac igitur imagine incrementum regni Dei depingitur. Dicuntur filii sterilitatis, quia talis multitudo civium urbi modo desertae ac derelictae conceditur a Deo et quia non ipsa urbs sua quasi virtute illos genuit, verum singulari Dei interventu urbi desertae donantur (cf. 54, 1). Latet in hac appellaüone, uti pro servo Domini, ita pro urbe quoque gloriam efflorescere ex conditione vili et abiecta. Haec instauratio eo nomine tamquam donum Dei gratuito concessum declaratur simili modo, sicut Isaac filius vocatur sterilis matris. Insuper vetus theocratia cum neque tam efficacia haberet subsidia et vehicula gratiae, sicut, nova, sed egenis solum atque infirmis elementis esset instructa (Gal. 4, 9) neque ad ulteriorem praeter unam gentem iudaicam propagationem destinaretur, iuremerito sterilis appellatur ; si ergo cives novae theocratiae filii appellantur sterilitatis, denominatio ex eadem oritur rei consideratione et utriusque theocratiae inter se habitudine, qua v. g. S. Paulus gentiles baptizatos semen Abraham vocat vel oleastrum dicit insertum in olivam (Gal. 3, 99. Rom. 11, 47). Donum praestari a Deo ultra omnes naturae vires et beneficium prorsus gratuitum etiam ipsa Sion admirabunda profitetur
49:21
v. 21 « et dices in corde tuo : quis mihi genuit istos? ego sterilis et non. pariens, transmigrata et. captiva, et istos quis enutrivit? ego destituta et sola, et isti ubi. erant » ? — Sion secum miratur suam comparans conditionem pristinam et instaurationis gratiam ; quaestionibus repetitis et numerus filiorum ingens et admiratio Sionis de tali opere Doinini opüme delineatur et maxima matris Sionis exsultatio describitur. Agnoscit Sion conditionem pristinam et eam omni humilitate confitetur : conditionem scil. veteris theocratiae de se et indole sua sterilem et infirmam, dein iniquitatibus populi ita demum in deterius mutatam, ut populo in exsilium eiecto respublica theocratica a Deo videretur destructa et abiecta e&t Dominus ipse recessisse a sede sua et templo in Ierusalem ; ita iuremerito Sion uxor erat a viro derelicta et id factum est, quod Dominus minatus est : « dies multos exspectabis me... quia dies multos sedebunt filii Israel sine rege et sine principe et sine sacrificio » etc. (Os. 83, 2. A4). Hisce quoque indoles instaurationis indicatur; fit ex conditione abiecta, fit sola gratia Dei, fit repente et potentissima Dei virtute, ita ut nova theocratia plenissima Dei virtute instructa mundo innotescat ; istos quis enutrivit? accipit scil. nova theocratia a Deo viros omni virtutum maturitate perfectos. Eius admirationis speciem quandam cerni haud male monet For. in illo christianorum ex iudaismo stupore, quia et in nationes gratia Spiritus sancti effusa sit (Act. 10, 45). Veteris theocratiae sterilitatem aperte ostendi bene adnotat Osor. ex eo quoque, quia « nec reipublicae status nec regis imperium nec legis disciplina tantum. valuit, ut vel unam gentem angustüssimis orbis terminis inclusam in officio contineret et a teneris annis imbutam in sanctitate legis enutriret ». Quare homo sub vetere lege constitutus iuremerito ab apostolo Paulo suspirare dicitur : infelix ego homo, quis me liberabit de corpore mortis huius (Rom. 1, 24)?
49:22
v. 22 « Haec dicit Dominus Deus : ecce levabo ad, gentes manum meam et ad populos exaltabo signum meum, et afferent filios tuos in ulnis et filias tuas super humeros portabunt » ; — en, Deus opus illud admiratione dignum per- 'ficit; mandat enim gentibus, ad quod sufficit dominatori Tw manum levare ut omnes promptissime obediant, et. populis conspicuum reddit suum vexillum, iis scil. ostendit ad quem locum convenire oporteat, ubi sit regni sui centrum cui se adiungere oporteat ; de locutionibus illis Isaiae familiaribus vide 5, 26 ; 41, 12; 13, 2; 18, 3. Gentes autem obsecutae vexillo Domini conspecto omni cura et studio filios et filias Sionis afferunt et materna sollicitudine fovent (cf. Num. 11, 12. Ruth 4, 16) . similiter 14, 1. 2; 60, 4; 66, 12. Etiam hic schema reditus prioris ex exsilio vati inservit ad secundam liberationem depingendam (cf. ad v. 9. 17), reditus enim ille prior Cyri favore concessus et gentili quoque libe. raliiate est adiutus; vide Esdr. 1, 2 seq. 6, 3 seq. etc. Sed qui sunt filii Sionis ? Sunt qui solum Iudaeos gente intelligant (Mar. Calm. Sein. Kn. Del.); at id non cohaeret cum antecedentibus. Qui enim redeunt, numero ingenti constant; non considerantur ut Sionis filii secundum carnem; nam quomodo tunc Sion apte diceret : quis genuit m:hi istos ? Iudaeos enim a Iudaeis gigni nimis perspicuum est. Intelliguntur ergo ii ex gentibus quoque qui cives Sionis a Deo efficiuntur, quos Deus tamquam filios matri Sion dat. Hos utique Sion conspiciens miratur. Qui ad novam theocratiam accedunt a Deo vocati, filii sunt Sion, quia ibi natus est quisque (Ps. 87, 5 hebr.) ; vide 4, 3 ; 44, 5 ; et si subito ex gentibus filii efficiuntur, cur Sion cum admiratione quaerat, facillime intelligitur. Quare Euseb. S. Hier. Cyr. et plerique interpretes catholici, et etiam Hahn, Naeg. aliique iuremerito hic vocationem gentium ad Dei regnum agnoscunt exprimi ; ad quaestionem enim v. 21 positam demonstrat Deus, ut S. Cyr. ait, non ex Israel solum sed ex gentium aggregatione hanc promissorum ipsi filiorum multitudinem exorituram; id quod opüme convenit ad 2, 2 et 19, 23 et 235, 6et 44, B et ad Os. 1, 10. Am. 9, 12. Ita demum Sion mater populorum veneratione omnium colitur, quia in ea Deus thronum suum fixit ibique omnium bonorum copiam reposuit; quicumque enim regno Dei adscripti sunt, animis gratissimis beneficium hoc celebrabunt
Humili illi confessioni et admirationi Sionis respondet Deus declarans instaurationem esse opus dexterae suae potentissimae
49:23
v. 23 « et erunt reges nutritii tui et reginae nutrices tuae ; vultu in terram demisso adorabunt te et pulverem pedum (uorum lingent; et scies quia ego Dominus, super quo non confundentur qui exspectant eum » ; — uti nationes (v. 22), ita reges quoque regno Dei servient; eius propagationem iuvare et promovere tenentur, tunc revera sunt nutriti? theocratiae. In ea autem regibus non competit dominium vel potestas; sed regno a Deo constituto summam debent venerationem et subiectionem et obedientiam ; id quod ex more veterum describitur (cf. Mich. 1, 41) imagine ex subiectione hostium deprompta, quae eo versarii theocratiae et hostes Dei primo a Deo superari et devinci debent. Adorabunt Sion, ut S. /fier. notat, propter eum qui habitat in ea. Quomodo igitur « brachium saeculare » regnum Dei, Ecclesiam debeat iuvare et fovere et colere et venerari, hisce optime docetur ; ad quae haec scribit Euseb. : « quod ad literam impletum ipsis oculis cernimus, dum ii qui supremum imperium obtinent Ecclesiam Dei nutritiorum instar gestant et fovent, ac reginae gentium, id est, singularum gentium ei provinciarum praefecti et magistratus superno regno ministrantes tamquam nutrices pauperibus Ecclesiae imperatorio nutu annonam suppeditant, quare nutrices eius vocantur, sive secundum Symmachum : lac praebentes... quis autem memoratos praefectos cernens in ecclesia Dei genu flectere ac in frontem humi procumbere non fateatur hanc prophetiam ad literam completam esse » ? sim. S. Cyr. ad h. l. — Tum Sion re experietur Deum esse lahve, qui quod nomine designatur re complet et exprimit; quare nemo qui vitae praesidium in eo collocat unquam spe deiectus ignominiam subibit (Osor.) ; cf. Os. 2, 20. Quo maior omnium animis infundatur fiducia, quaestio ponitur, ne qua difficultas taceri et supprimi videatur
49:24
v. 24 « nwmquid tolletur a forti praeda ? aut quod captivum fuerit a robusto salvum esse poterit. » ? — quaestione innuitur instaurationem subsidiis humanis exspectari non posse. Nam quis auferet quod a regno potentissimo sit captum ? quis Babyloniis, tunc rerum dominis, obsistet ? et praedam ab ipsis captam eis eripiet? Etiam hic vides quomodo vates liberationem secundam ex typo et figura prioris delineet. Verum cum Babylon iam cap. 13 et 14 tamquam inimica Dei xaz'££oyn sit descripta, facile hoc quoque loco non solum regnum babylonicum intelligemus, sed in eo potius symbolum cernemus potestatis omnis Deo eiusque regno contrariae, quae contra Deum rebellis facta consilia Dei ubique impugnat. Quare suo iure Men. observat : « respicit captivitatem babylonicam typum captivitatis generis humani sub daemoniset peccati iugo »; et fortis ille praeprimis esse iure asseritur qui princeps huius mundi Dei regnum semper et in omnibus oppugnat, sed qui per servum Domini eiicietur foras (cf. Matth. 12, 99. Marc. 3, 21. Luc. 11, 22). Quare S. Ephr. Ilier. Gyr. Euseb. et plerique interpretum iure hic de diabolo potissimum sermonem iniici affirmant, cui genus humanum misera servitute captum et oppressum eripiendum sit. (ef. 49, 18 seq. 36, 10) neque si populus hanc usurparet vocem, eam propheta posset sine reprehensione relinquere, quia totus in eo est, ut accuset populi iniquitatem, extollat autem Dei beneficium gratuito praestitum (cf. 43, 22 seq.). Neque altera explicatio apta est; cum enim respublica sit a Chaldaeis disiecta et populus in exsilium adductus, iam non cernitur, ubi demum sit ille iustus, cui captivi illi sint ablati ? Praeterea haec explicatio vix ipsis verbis consentire videtur. Neque tertia consistit; nam Chaldaei nullo pacto tamquam iusti describuntur, e contra tamquam iniusti oppressores, uti 47, 6, et statim hostes populi Dei — et tales sunt sine dubio qui populum captivum tenent — in v. 96 iis punientur poenis quibus « iusti » sane non castigarentur. Demum si legeris áustum, concinnitas sententiae et parallelismus perit. Cumigitur ex textu mas. sensus aptus commode elici nequeat, relinquendus est, uti in omni libro fit, si sensus non adest ; idque hoc loco eo magis, quia testes antiqui sat graves, LXX, Syrus, S. Hier. illam lectionem omnino non agnoverunt, sed: id legerunt quod sequenti versu qui non est nisi repetitio praecedentis, omnino legendum esse clarissime demonstratur, scil. non p*7S sed v'^Y. Cur ita legendum sit, iam Mald. bene demonstrat: « quia sensus magis cohaeret; est enim repetitio verborum praecedentium ; itaque quem prius fortem vocaverat, nunc robustum appellat ; dein quia versu sequenti, ubi eadem sententia repetitur, non legitur iustus p*7x sed y?"Z ». Et sane haec una ratio, quia in sequenti versu ad quaestionem positam eodem modo respondetur, debuit rem evincere, nisi quidam mordicus textui mas. ' inhaererent et propterea caecutirent in re adeo perspieua. Textui mas. adhaerent Hahn, Del. Naeg. Or. Rohl. ; lectionem alteram in vulg. bene servatam adoptant Houbig. Ewald, Kn. Sein. Cheyne aliique. Quaestionem illam quae vel ad augendam fiduciam a Deo ponitur modo oratorio, vel ad modum dubitantium proponitur ab iis quibus promissa adeo magnifica pugnare videntur cum populi conditione et hostium potestate, Dominus iisdem plane verbis affirmat, qui modus est ad dubium tollendum prorsus efficax ;
49:25
v. 95 « quia haec dicit Dominus : equidem et captivitas a forti tolletur et quod. ablatum. fuerit a robusto salvabitur ; eos vero qui iudicaverunt te ego iudicabo et. filios tuos ego salvabo » ; — fortior ergo forti praedam eripiet; declarat Deus nullam sibi obsistere posse potestatem. Immo non solum praeda hostibus eripietur, sed hostes quoque pro scelere debitas poenas luere debebunt; unde hebr. eum litigatoribus tuis ego litigabo (For.) i. e. severe in eos animadvertam tuam causam suscipiens. (Quanto enim Deus in suos feratur amore, ex severitate quoque colligitur qua litigabit (hebr.) cum hostibus
49:26
v. 26 « et cibabo hostes tuos carnibus suis et quasi musto sanguine suo inebriabuntur, et sciet omnis caro quia ego Dominus salvans te et redemptor tuus fortis lacob » ; — en iterum : non est pax impiis ! hostes internis inter se dissidiis et pugnis interibunt (cf. For. Mald. Mar. Lap.) ; proinde cum inter se ipsos interimant, victoria populo Dei erit sine labore acquirenda ; cf. Iud. 71, 22. 2 Par. 20, 23. Is. 9, 19 (ad ' quem locum nos S. Tom. remittit), Zach. 9, 45; 11, 9. Nonnulli censent occasionem eius effati quasi enasci ex discordiis inter Cyri hostes exortis (de quibus Xenoph. Cyrop. 4, 2, 6; 5, 1-3. "Kn.); at id minime requiritur, hostes eo modo interire dicuntur, quo saepius iam in libris historicis eos interiisse caede mutua narratum est (1 Reg. 14, 90) ; dein sententia ex contextu plane est generalis neque limitibus bellorum a Cyro gestorum includi potest. Demum in hac exaltatione populi electi et in vindicta de hostibus capta et in interitu eorum omnes clare perspicient, Iahve esse salvatorem populi et in ea salute praeclare ostendi fortitudinem Dei ; « fecit potentiam in brachio suo ». Hac vero cognitione id impletur, quod Deus se velle dixerat : « in te me gloriosum exhibebo ». De nominibus Dei vide 1, 24; 10, 21; 41, 14; 43, 3. — Cum igitur non solum Sion aed;ficetur, sed etiam omnes gentes magno studio ad theocratiam properent, praeclare impletur quod servo Domini v. 6 dictum est, et querelae a Sion prolatae v. 14 consolatio est allata amplissima, uti eodem modo expostulationi quam servus Domini in v. 4 proposuit.
49:1
… Nei Sinottici è costante questo concetto di s., cui corrisponde nel IV Vangelo quello di «vita» e di «vita eterna». È un concetto che si intreccia con quello di Redenzione (v.) che, già latente nei poemi del Servo di Jahweh (Is. 42, 1 sgg.; 49, 1-6; 50, 4-9; 52, 1-3; 53, 12), ma sconosciuto ai Giudei nel suo senso pieno, affiora chiaramente dal Vangelo, sia nelle affermazioni di Cristo che dicesi venuto per i peccatori (cf. Mt. …
SERVO DI JAHWEH (EBR. 'ÉBHEDH JAHWEH)
BIBL.: tra gli innumerevoli studi relativi al S. di J., oltre i commenti di Isaia e i trattati sulle profezie messianiche, i più utili oggi sono: a) cattolici; J. Fischer, Isaia 40-55 und die Perikopen vom Gottesknecht, Monaco 1916; id., Wer ist der Ebed in den Perikopen Is. 42, 1-7; 49, 1-9a; 50, 4-9; 52, 13-53, 12, ivi 1922; id., Das Buch Isaia übersetzt und erklärt, II, Bonn
49:2
SERVO DI JAHWEH (EBR. 'ÉBHEDH JAHWEH)
… Io. 12, 38 con Is. 52, 1; Mt. 8, 17 con Is. 53, 4; Act. 8, 32-35 con Is. 53, 7-8; Lc. 22, 37 con Is. 53, 12. Nei quali si rileva adempito in Cristo quanto è detto del S. di J. (cf. anche Lc. 2, 32 - Is. 42, 6; Mt. 11, 5 - Is. 42, 7; Apoc. 19, 13-15 - Is. 49, 2; Mt. 26, 67 - Is. 50, 6). Gesù applica a sé Is. 53, 12 (Mc. 15, 28; Lc. 22, 37). Nessuno può dubitare che la figura e la missione del S. di J. convengano in pieno solo a Cristo, anzi …
… (Is. 49, 2; 51, 16; cf. Ps. 16, 8 e commento di F. Vigouroux, ad loc., con illustraz. monumentali). È notevole il fatto che la formola copta abbia conservato, senza tradurlo, il termine sacro …
49:3
… Lovan., 16 [1939], pp. 357-67); e) sarà il «servo di Jahweh», cioè il suo cultore per eccellenza: Is. 42, 1; 49, 3-5; 52, 13; cui darà piena gloria (ibid. 49, 3), compiendo fedelmente la missione spirituale (ibid. 42, 1, 6 sgg.; 59, 3, 6; 50, 4; 53, 11) affidatagli, cioè: stabilire l'alleanza definitiva …
49:4
… io voglio fare di te la luce delle nazioni, perché la mia salvezza si estenda fino alle estremità della terra»); annunziare la legge divina che ne è la norma (ibid. 42, 1, 3); redimere l'umanità offrendo se stesso a inaudite torture morali e fisiche (ibid. 49, 4, 7; 50, 6 sg.; 52, 14; 53, 2 sg. 5, 7 sgg.), culminanti nel supplizio capitale (ibid. 53, 8 sgg.). …
49:5
… per eccellenza: Is. 42, 1; 49, 3-5; 52, 13; cui darà piena gloria (ibid. 49, 3), compiendo fedelmente la missione spirituale (ibid. 42, 1, 6 sgg.; 59, 3, 6; 50, 4; 53, 11) affidatagli, cioè: stabilire l'alleanza definitiva con Israele (ibid. 42, 6 sg.; 49, 5, 8; 53, 8), estesa a tutte le genti (ibid. 42, 1, 3; 49, 6 sg.; «È poco che tu mi sia servo per restaurare le tribù di Giacobbe e per ricondurre i preservati d'Israele; io voglio fare …
49:6
… 22, 21; 23, 9; Lev. 19, 33 sg.; Deut. 10, 18 sg., ecc.; cf. H. Lesêtre, Etranger, in DB, II, col. 204); essi potevano abbracciare la religione giudaica (v. proselutti); ed i profeti annunziano la loro aggregazione al regno messianico: Is. 2, 2; 42, 6; 49, 6; 60, 3; Zach. 2, 15; 8, 23; Mal. 1, 11, ecc. Nelle persecuzioni subite al ritorno dall'esilio (Neh. 5, 8; 9, 2; 13, 1-3) a particolarmente dai Seleucidi (I-II Maccabee) si sviluppò …
… salvezza (o: il tuo Salvatore), che hai stabilito a beneficio di tutti i popoli ». L'universalità della salvezza messianica era già stata predetta da Isaia (Is. 2, 1 sg.), da attuarsi specialmente per l'opera illuminatrice del servo di Jahweh (ibid. 42, 6; 49, 6). Simeone, riprendendo questa immagine, loda Dio che ci donò il Salvatore come « luce per illuminare le genti », alle quali farà conoscere la vera dottrina religiosa e morale, e come …
… La salvezza sarà annunziata a tutte le nazioni (Is. 49, 6, 8; 42, 6). Lo stesso è affermato nei Salmi: tutti i popoli si orienteranno verso Dio (Ps. 21, 28; 85, 9). Nel Nuovo Testamento l'universalità della v. s. è chiaramente affermata …
49:7
… Le genti apprenderanno più tardi, con meraviglia (ibid. 53, 1), il sacrificio del «Servo di Jahweh», la sua espiazione vicaria e le mirabili conseguenze seguitene; accorreranno all'eletto che Jahweh esalterà (ibid. 49, 7; 52, 13-53, 12). Il popolo giudaico espierà con un lutto nazionale la uccisione del M.: Zach. 12, 8-13, 1 (= Mt. 24, 30; Io. 19, 37). V. ADADREMON.
49:8
… sg. = Mt. 21, 5; b) un unico sacrificio perfetto, immacolato, offerto a Jahweh in tutto il mondo prenderà il posto dei sacrifici mosaici: Mal. 1, 11; c) un precursore preparerà immediatamente il popolo all'opera del M. (Mal. 3, 1 sgg.; cf. Is. 42, 6; 49, 8; Agg. 2, 9). Tale precursore, di cui Elia (v.) è tipo, «ricondurrà il cuore dei padri verso i figlioli» e viceversa (Mal. 4, 5 sg. = Lc. 1, 16 sg.; Mt. 11, 10; 17, 10-13). Non mancano …
49:9
PRIMATO DI SAN PIETRO E DEL ROMANO PONTEFICE
Ier. 23, 3; 31, 10; Is. 40, 11; 49, 9-10; Ez. 34, 7-24; 37, 23-25; Zach. 11, 7-9) e Gesù stesso s'era presentato come il vero pastore (Mt. 18, 12; Lc. 15, 4; Io. 16, 11-16). Affidando il suo gregge (« i miei agnelli, le mie …
49:10
… «Saranno satolisti»: il compenso era assicurato (Ier. 31, 25) nel regno messianico a quanti avevano penato (Is. 49, 10; 55, 1-2 «senza danaro»; cf. Eccl. 51, 33; Apoc. 22, 17). L'espressione è spiritualmente evocatrice, che nella Bibbia «fame e sere indica spesso il desiderio dei beni sovratterreni …
… s. Paolo in I Cor. 15, 42-44; a) l'impassibilità o incorruttibilità (ἀφταρεία) derivato dalla perfetta sottomissione del corpo all'anima (cf. s. Tommaso, Sum. Theol., suppl., q. 82, a. 1) per cui saranno preservati da qualunque dolore (cf. Is. 25, 8; 49, 10; Apoc. 7, 16-17; 21, 4); b) la chiarezza (δῶς), che rifletterà sui corpi dei Santi lo splendore interiore dell'anima (Sum. …
49:23
(Ps. 71, 9-11; Is. 49, 23; Lc. 7, 38-45, 15, 20; Mt. 26, 49)
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.