That they must feare to be excluded out of the foresaid rest (vvhich he proueth out of the psalme) 12 considering that Christ seeth their most invvard secretes. 14 And that he (as their Priest vvho also him self suffered) is able and ready to strengthen them in confession of their faith.
1Let us fear therefore lest, the promise being left of entering into his rest, any of you should be thought to be wanting.Temiamo adunque, che per disgrazia abbandonata la promessa di entrare nella requie di lui, si trovi alcuno di voi restar indietro.LET vs feare therfore lest perhaps forsaking the promis of entring into his rest, some of you be thought to be vvanting.Timeamus ergo ne forte relicta pollicitatione introëundi in requiem ejus, existimetur aliquis ex vobis deesse. 2For unto us also it hath been declared in like manner as unto them. But the word of hearing did not profit them, not being mixed with faith of those things they heard.Imperocché noi pure abbiam ricevuto la buona novella, come anche quelli. Ma non giovò loro la parola udita, non contemperata con la fede delle cose udite.For to vs also it hath been denounced, as also to them but the vvord of hearing did not profit them, not mixt vvith faith of those things vvhich they heard.Etenim et nobis nuntiatum est, quemadmodum et illis: sed non profuit illis sermo auditus, non admistus fidei ex iis quæ audierunt. 3For we, who have believed, shall enter into rest; as he said: As I have sworn in my wrath: If they shall enter into my rest; and this indeed when the works from the foundation of the world were finished.Imperocché entreremo nella requie noi, che abbiamo creduto; conforme disse: come giurai nel mio sdegno: non entreranno nella mia requie e certamente compiute le opere dopo la fondazione del mondo.For vve that haue beleeued, shal enter into the rest: as he said, As I svvare in my vvrath, if they shal enter into my rest: and truely the vvorkes from the foundation of the vvorld being perfited.Ingrediemur enim in requiem, qui credidimus: quemadmodum dixit: Sicut juravi in ira mea: Si introibunt in requiem meam: et quidem operibus ab institutione mundi perfectis. 4For in a certain place he spoke of the seventh day thus: And God rested the seventh day from all his works.Imperocché parlò egli del settimo giorno in un luogo in tal guisa: e si riposò Iddio il settimo giorno da tutte le opere sue.For he said in a certaine place of the seuenth day, thus: And God rested the seuenth day from al his vvorkes.Dixit enim in quodam loco de die septima sic: Et requievit Deus die septima ab omnibus operibus suis. 5And in this place again: If they shall enter into my rest.E qui pure: non entreranno nella mia requie.And againe in this, If they shal enter into my rest.Et in isto rursum: Si introibunt in requiem meam.
6Seeing then it remaineth that some are to enter into it, and they to whom it was first preached did not enter because of unbelief:Dacché adunque vi resta, che alcuni entrino in essa, e quegli, a' quali fu da prima annunziata la buona novella, a motivo della incredulità non vi entrarono:Because then it remaineth that certaine enter into it, and they to vvhom first it vvas preached, did not enter because of incredulitie:Quoniam ergo superest introire quosdam in illam, et ii, quibus prioribus annuntiatum est, non introierunt propter incredulitatem: 7Again he limiteth a certain day, saying in David; To day, after so long a time as it is above said: To day if you shall hear his voice, harden not your hearts.Stabilisce di nuovo un dato giorno, oggi, dicendo presso Davidde, tanto tempo dopo, conforme è stato detto di sopra: oggi se la voce di lui udirete, non vogliate indurare i vostri cuori.againe he limiteth a certaine day: To day, in Dauid saying, after so long time, as is aboue said, To day if you shal heare his voice: doe not obdurate your hartes.iterum terminat diem quemdam, Hodie, in David dicendo, post tantum temporis, sicut supra dictum est: Hodie si vocem ejus audieritis, nolite obdurare corda vestra. 8For if Jesus had given them rest he would never have afterwards spoken of another day.Imperocché se Gesù avesse dato loro la requie, non avrebbe mai parlato in appresso di un altro giorno.For if Iesus had giuen them rest: he vvould neuer speake of an other day aftervvard.Nam si eis Jesus requiem præstitisset, numquam de alia loqueretur, posthac, die. 9There remaineth therefore a day of rest for the people of God.Rimanvi pertanto un sabatismo pel popolo di Dio.Therfore there is left a sabbatisme for the people of God.Itaque relinquitur sabbatismus populo Dei. 10For he that is entered into his rest, the same also hath rested from his works, as God did from his.Imperocché chi è entrato nel riposo di lui, si è egli pare preso riposo dalle opere sue, come Dio dalle proprie.For he that is entred into his rest, the same also hath rested frō his vvorkes, as God from his.Qui enim ingressus est in requiem ejus, etiam ipse requievit ab operibus suis, sicut a suis Deus. 11Let us hasten therefore to enter into that rest: lest any man fall into the same example of unbelief.Affrettiamci adunque di entrare in quella requie: affinchè alcuno non cada in simile esempio di incredulità.Let vs hasten therfore to enter into that rest: that no man fal into the same example of incredulitie.Festinemus ergo ingredi in illam requiem: ut ne in idipsum quis incidat incredulitatis exemplum. 12For the word of God is living and effectual and more piercing than any two edged sword; and reaching unto the division of the soul and the spirit, of the joints also and the marrow: and is a discerner of the thoughts and intents of the heart.Imperocché viva è la parola di Dio, ed attiva, e più affilata di qualunque spada a due tagli; e che s'interna sino alla divisione dell'anima, e dello spirito, delle giunture eziandio, e delle midolle, e che discente ancora i pensieri, e le intenzioni del cuore.For the vvord of God is liuely and forcible, and more persing then any tvvo edged svvord: and reaching vnto the diuision of the soule and the spirit, of the ioyntes also and the marowes, and a discerner of the cogitations and intentes of the hart.Vivus est enim sermo Dei, et efficax et penetrabilior omni gladio ancipiti: et pertingens usque ad divisionem animæ ac spiritus: compagum quoque ac medullarum, et discretor cogitationum et intentionum cordis.
13Neither is there any creature invisible in his sight: but all things are naked and open to his eyes, to whom our speech is.E non havvi cosa creata invisibile nel cospetto di lui; e le cose tutte nude sono, e svelate agli occhi di colui, del quale parliamo.And there is no creature inuisible in his sight but al things are naked and open to his eies, to vvhom our speache is.Et non est ulla creatura invisibilis in conspectu ejus: omnia autem nuda et aperta sunt oculis ejus, ad quem nobis sermo. 14Having therefore a great high priest that hath passed into the heavens, Jesus the Son of God: let us hold fast our confession.Avendo adunque un pontefice grande, il quale penetrò ne' cieli, Gesù, Figliuolo di Dio, ritenghiamo la nostra confessione.Hauing therfore a great high Priest that hath entred the heauens, IESVS the sonne of God, let vs hold the confession.Habentes ergo pontificem magnum qui penetravit cælos, Jesum Filium Dei, teneamus confessionem. 15For we have not a high priest who cannot have compassion on our infirmities: but one tempted in all things like as we are, without sin.Imperocché non abbiam noi mi pontefice, il quale non possa aver compassione delle nostre infermità: ma similmente tentato in tutto, tolto il peccato.For vve haue not a high priest that can not haue compassion on our infirmities: but tempted in al things by similitude, except sinne.Non enim habemus pontificem qui non possit compati infirmitatibus nostris: tentatum autem per omnia pro similitudine absque peccato. 16Let us go therefore with confidence to the throne of grace: that we may obtain mercy and find grace in seasonable aid.Accostiamoci adunque con fiducia al trono di grazia: affin di ottenere misericordia, e grazia trovare per opportuno sovvenimento.Let vs goe therfore vvith confidence to the throne of grace: that vve may obteine mercie, and finde grace in seasonable aide.Adeamus ergo cum fiducia ad thronum gratiæ: ut misericordiam consequamur, et gratiam inveniamus in auxilio opportuno.
4:1
4:2
Witham
To us....hath been declared, as well as to them. That is, as the riches of the country of Chanaan[Canaan], was told by Josue[Joshua] and Caleb to the people, but they would not believe them; so the happiness of the kingdom of heaven has been preached by us to you: but the word they heard (literally, the word of hearing ) did not profit them, not being mixed, or received with faith: let not this be your case. (Witham)
As the want of a firm faith was the cause of the punishment of the Israelites, of their privation of a promised inheritance, so Christians will be eternally excluded from the kingdom promised them, unless they steadily believe and obey the gospel of Jesus Christ. The reason why so few profit of the word, is because few take care to meditate on it, to digest it, and as it were, incorporate it with themselves by proper considerations.
4:3
etc. It is faith that opens heaven; but faith animated by charity, nourished by good works, and perfected by mortification of the senses. God only enters into his rest after the accomplishment of his works, and shall we expect to enter before we accomplish what he has given us to do? Let us fear, but in hoping; let us hope, but in labouring.
The works....were finished.[Ver. 3. Operibus ab institutione mundi perfectis, kai toi ton ergon apo kataboles kosmou genethenton.] This place is the same, and equally obscure in the Greek as in the Latin text. The apostle here examines what David, as a prophet, could mean, when he said of some: they shall not enter, or, if they shall enter into my rest. His argument is this: David could not prophesy of that rest, by which God, after he had created all things, (Genesis 2:2.) is said to have rested the seventh day, when he had finished the works of the creation. Nor could David speak of that other time of resting, which was promised and given to the Israelites, when, having conquered all their enemies, they were introduced by Jesus, or Josue[Joshua], into the promised land of Chanaan[Canaan]; for these two rests were passed long before his prophecy: therefore David must speak of some rest that was to come afterwards, when he said: To-day, if you shall hear his voice, harden not your hearts, etc. Therefore it must needs follow that some day of rest, some sabbatism, as he calls it, after his time, must remain for the people of God, that should not harden their hearts: and from hence he concludes that David had in view that eternal rest of happiness which the Messias was to obtain for us, a rest without end in the kingdom of heaven.
Witham
Let us hasten, therefore, or as it is in the Greek, let us make it our endeavour, to gain that place of rest, by our persevering in faith and good works, and take heed not to be excluded with the unbelievers. (Witham)
4:12
Witham
For the word of God is living, etc. Some understand by the word of God, the eternal word, or Son of God: (to whom may apply all in the 12th and 13th verses) but others rather expound it of the words, promises, and menaces of God, either foretold by the prophets, or preached by the apostles. (Witham)
All this language is metaphorical, but perfectly well understood by the Jews. In their sacrifices, the Levites made use of a two-edged knife to separate from the victim what was for God, what was for the priests, and what was for the people. Thus in sacrificing sinners to the justice of God, Jesus Christ, like a two-edged knife, will separate what is for God, and what is for man; that is whatever is good or evil in the whole of man's conduct.
4:13
Witham
In his sight, or to the eyes, must signify in the sight of God. (Witham)
If the word of God in Jesus Christ be so terrible, what will Jesus Christ be himself, when he comes to judge us according to the severity of his justice?
4:14
Witham
Having, therefore, as I told you before, a great high priest, Christ, who ascended into heaven, who can compassionate our infirmities, let us with a firm confidence approach the throne of grace, by faith, hope, charity, and good works. (Witham)
4:16
Bristow
Let us often contemplate Jesus Christ on his two thrones, that of his mercy, and that of his justice; of his mercy, where at present he is seated as our compassionate high priest, to bestow on us the riches of his grace; of his justice, where he will one day sit as judge, to examine most rigorously both our faith and our practice. Our separated brethren pretend to prove from this text that we need no help of saints to obtain any favour. But by this argument they may as well take away the helps and prayers of the living for one another. For we do not require the help of either the saints in heaven, or of our brethren on earth, through any mistrust of God's mercy, but on account of our own unworthiness, convinced that the prayer of a just man availeth more with Him, than the desire of a grievous sinner; and of a number making intercession together, rather than of one alone. This they cannot deny, except they deny the holy Scriptures. Neither do we come less to Him, or with less confidence, when we come accompanied with the prayers of Angels, saints, priests, or just men, with us, as they fondly imagine and pretend; but with much more confidence in his grace, mercy, and merits, than if we prayed ourselves alone. (Bristow)
4:8
Jesus.... Josue, who in Greek is called Jesus.
4:3
Concordanza Ps. 94, 11
4:4
If the Apostle had not euidētly here shewed that the Sabboths rest was a figure of the eternal repose in heauen, who durst to haue applied that Scripture of Gods rest the seuenth day, to that purpose? Or hovv can our Aduersaries now reprehend the like applicatiō manifoldly vsed in al holy auncient writers to the like end?
Concordanza Gen. 2, 2.
4:7
Concordanza Heb. 3, 7.
4:8
So Iosue is called in Greeke.
4:12
Whatsoeuer God threateneth by his vvord concerning the punishment of sinne and incredulitie, shal be executed, be the offense neuer so secrete, deepe, or hidden in our harts. because Gods speach passeth easily and searcheth throughly euery part, power, and facultie of mans soul.
4:15
Liturgia The Epistle in a Masse for the election of the Pope.
4:16
16. Let vs go vvith confidence.] The Aduersaries go about to proue by these vvordes that vve neede no helpe of Saincts to obtaine any thing, Christ him self being so readie, and vve being admonished to come to him vvith confidence as to a most merciful Mediator and Bishop. Scripture abused against inuocation of Saincts. But by that argument they may as vvel take avvay the helpes and praiers of the liuing one for an other. And vve do not require the helpe either of the Saincts in heauen, or of our brethren in earth, for any mistrust of Gods mercie, but for our ovvne vnvvorthines: being assured that the praier of a iust man auaileth more vvith him, then the desire of a greuous sinner: and of a number making intercession together, rather then of a man alone. vvhich the Heretikes can not deny except they reproue the plaine Scriptures Neither do vve come lesse to him, or vvith lesse confidence, vvhen vve come accompanied vvith the praiers of Angels, Saincts, Priests, or iust men ioyning vvith vs, as they fondly imagine and pretend: but vvith much more affiance in his grace, mercie, and merites, then if vve praied our selues alone.
4:1
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 6
( Ch. iv. 1, 2 .) “Let us fear lest a promise being left us of entering into His rest, any of you should seem to come short of it; for to us was the Gospel preached as well as unto them when it is said, To-day if ye hear His voice” (for “To-day” is “at every time” ).
4:3
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 6
… For because he means this, he says ( ver. 4, 5 ), “For he spake in a certain place of the seventh day on this wise, And God did rest the seventh day from all His works. And in this place again, If they shall enter into My rest.” Thou seest how that doth not hinder this from being a rest?
4:4
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 6
… What then? Thus far he aims to show that as that rest does not hinder the speaking of another rest, so neither does this [exclude] that of Heaven. Up to this point then, he wishes to show that they [the Israelites] did not attain to the rest. For because he means this, he says (
4:6
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 6
… Because after so many years (he says) David again says: “To-day if ye will hear His voice, harden not your hearts” ( ver. 8 ), “For if Joshua had given them rest he would not afterward have spoken of another day.” It is evident, that he says these things, as of persons who are to attain some recompense.
4:7
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 38
… the one quickly casting a man down from the very arch of the heavens; the other not suffering the fallen to rise again. Wherefore with respect to the one, Paul said, “Let him that thinketh he standeth take heed lest he fall:” ( 1 Cor. x. 12 .) but unto the other, “To-day if ye will hear His voice, harden not your hearts: (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 6
Ver. 6, 7 . “Seeing therefore it remaineth” (he says) “that some must enter therein, and they to whom it was first preached entered not in because of unbelief: again he limiteth a certain day, saying in David, To-day, after so long a time; as it has been said before.”
4:8
san Giustino † 165 d.C. Dialogue with Trypho 61
“I shall give you another testimony, my friends,” said I, “from the Scriptures, that God begat before all creatures a Beginning,
sant'Efrem il Siro † 373 d.C. Ephraim Syrus: Nineteen Hymns on the Nativity of Christ in the Flesh 1
Caleb the spy bore the cluster on the staff, and came and longed to see the Cluster, Whose wine should comfort the world. Him did Jesus son of Nun long for, that he might conceive the force of his own surname: for if by His name he waxed so mighty,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 6
… “Seeing then” (he means) that “some must” certainly “enter in,” and “they did not enter in.” And that an entrance is proclaimed, and that “some must enter in,” let us hear from what this is clear. Because after so many years (he says) David again says: “To-day if ye will hear His voice, harden not your hearts” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 27
Why was this? The name of Joshua [ Jesus ],
Tirannio Rufino † 411 d.C. A Commentary on the Apostles' Creed 5
… Because, as light is born of light, and truth of truth, so Almighty is born of Almighty. As it is written of the Seraphim in the Revelation of John, “And they have no rest day and night, crying Holy, Holy, Holy, Lord God of Sabaoth, which was and which is and which is to come, the Almighty.”
4:9
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 6
… Neither would they have been exhorted not to do the same things [with the Jews] lest they should suffer the same things, unless they were about to suffer the same. But how were they who were in possession of Palestine about to suffer the same things [i.e. exclusion from the rest] unless there were some other rest?
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 38.27
… For that is the “Sabbath” which we “call to remembrance;” in the recollection of which, so great things have been said already; and so great things ought to be said by us also, and ought never to cease being said by us, not with our lips indeed, but in our heart: for therefore do our lips cease to speak, that we may cry out with our hearts.
4:10
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 23
… We however have no warfare after we have entered into the land of promise, that is, into Heaven, but only so long as we are in the wilderness, that is, in the present life. “For he that is entered into his rest hath himself also rested from his works as God did from His.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 36
… For it is possible to work and not to be wearied, as do the angels. To prove that they work, hear what David saith; “Ye that excel in strength, ye that do His word.” ( Ps. ciii. 20 , LXX.) Want of strength causeth much labor now, but then it was not so. For “he that hath entered into His rest, hath ceased,” saith one, “from his works, as God from His” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 6
… For as, on the Sabbath He commands to abstain from all evil things; and that those things only which relate to the Service of God should be done, which things the Priests were wont to accomplish, and whatsoever profits the soul, and nothing else; so also [will it be] then. However it is not he who spoke thus, but what? (
4:11
Afraate † 346 d.C. Aphrahat: Select Demonstrations 6.1
… Whosoever sets his building on the rock, let him make its foundations deep, that it may not be cast down by the billows. Whosoever wishes to fly from the darkness, let him walk while he has light. Whosoever fears to fly in winter, let him prepare himself from the summer-time. Whosoever looks forward to enter into rest,
4:12
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 9
… that is, guile, and asperity, and injustice, proper (of course) to the business of battles? See we, then, whether that which has another action be not another sword,—that is, the Divine word of God, doubly sharpened
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 1.2.3
… and on this account she is called the Word, because she is, as it were, the interpreter of the secrets of the mind. And therefore that language which is found in the Acts of Paul ,
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 1.36
… Isaiah, however, He said that His mouth had been set by His Father as a sharp sword, and that He was hidden under the shadow of His hand, made like to a chosen shaft and kept close in the Father’s quiver, called His servant by the God of all things, and Israel, and Light of the Gentiles. The mouth of the Son of God is a sharp sword, for
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. On the Incarnation of the Word 30
… Whom is one to pronounce dead? Christ, that is doing so many works? But to work is not proper to one dead. Or him that exerts no power at all, but lies as it were without life? which is essentially proper to the idols and spirits, dead as they are. 3. For the Son of God is
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Expositio Fidei. (Statement of Faith.) 1
… And in one Only-begotten Word, Wisdom, Son, begotten of the Father without beginning and eternally; word not pronounced nor mental, nor an effluence of the Perfect, nor a dividing of the impassible Essence, nor an issue ; but absolutely perfect Son, living and powerful (
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.18
… Neither is there any creature that is not manifest in His sight; but all things are naked and opened unto the eyes of Him with whom we have to do.
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.21
… writing to the Hebrews, ‘The Word of God is quick and powerful, and sharper than any two-edged sword, reaching even to the dividing of soul and spirit, joints and marrow, and a discerner of the thoughts and intents of the heart, neither is there any creature hidden before Him, but all things are naked and open unto the eyes of Him with whom is our account
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 11
This is the fruit of wickedness, these rewards are given to its familiars, for perverseness does not deliver its own. But in truth, against them it sets itself, and it tears them first, and on them especially it summons ruin. Woe to them against whom these are brought; for ‘it is sharper than a two-edged sword
san Basilio † 379 d.C. The Letters 260.9
9. By a sword is meant the word which tries and judges our thoughts, which pierces even to the dividing asunder of soul and spirit and of the joints and marrow, and is a discerner of our thoughts.
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 39.5
… And what is the “Fan?” The Purification. And what is the “Fire?” The consuming of the chaff, and the heat of the Spirit. And what the “Axe?” The excision of the soul which is incurable even after the dung. And what the Sword? The cutting of the Word, which separates the worse from the better,
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 2.11
128. But if this moves you that He said “searcheth,” learn that this is also said of God, inasmuch as He is the searcher of hearts and reins. For Himself said: “I am He that searcheth the heart and reins.” And of the Son of God you have also in the Epistle to the Hebrews: “Who is the Searcher of the mind and thoughts.”
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 4.7
74. Wouldst thou know what is the nature of the Word—hear the Scriptures. “For the Word of God is living and mighty, yea, working effectually, sharp and keener than any the sharpest sword, piercing even to the sundering of soul and spirit, of limbs and marrow.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Treatise Concerning the Christian Priesthood 4
… of this office well, though thou wert to say ten thousand times over that they had been driven to undertake it, and that, therefore, their errors therein are sins of ignorance)—for the sake, I say, of such that they might succeed in escaping that unquenchable fire, and the outer darkness and the worm that dieth not and the punishment of being cut asunder,
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. An Exhortation to Theodore After His Fall 2.2
… Terrible, O beloved Theodore, is that tribunal, one which needs no accusers and waits for no witnesses; for “all things are naked and laid open to Him” who judges us, and we must submit to give an account not of deeds only but also of thoughts; for that judge is quick to discern the thoughts and intents of the heart.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies on the Statues to the People of Antioch 3.6
… He is also himself a ruler and a ruler of more dignity than the other. For the sacred laws take and place under his hands even the royal head. And when there is need of any good thing from above, the Emperor is accustomed to fly to the priest: but not the priest to the Emperor. He too hath his breast-plate, that of right eousness.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on First Corinthians 11
… For unless the ruling principle be first darkened, the entrance of sin without fear is a thing impossible. Say not then, who seeth me? For there is that (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 24
As the word of God has power to do all things, so also has he who has the spiritual gift. “For the word of God,” saith he, “is living, and active and sharper than any two-edged sword.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 6
… ii. 5–7 .) Attend, I entreat you, and rouse yourselves. For as a sharp two-edged sword, wheresoever it falls, though it be among ten thousand phalanxes, easily cuts through and destroys, because it is sharp on every side, and nought can bear its edge; so are the words of the Spirit. (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Philippians 8
And how may this fear be produced? If we but consider that God is everywhere present, heareth all things, seeth all things, not only whatsoever is done and said, but also all that is in the heart, and in the depth of the soul, for He is “quick to discern the thoughts and intents of the heart” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Colossians 2
Why then deceive we ourselves? See, thou sayest these things to me. What wilt thou say to God, “that fashioned our hearts one by one” ( Ps. xxxiii. 15 .); that knoweth everything that is in the mind; “that is living and active, and sharper than any two-edged sword”? (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 6
Then, lest any think that they will simply be deprived of rest only, he adds also the punishment, saying (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. City of God 20.21
… It is possible, indeed, to understand fire, sword, and wound in a good sense. For the Lord said that He wished to send fire on the earth. And the cloven tongues appeared to them as fire when the Holy Spirit came. And our Lord says, “I am not come to send peace on earth, but a sword.” And Scripture says that the word of God is a doubly sharp sword,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Expositions on the Book of Psalms 149.8
8. “And swords sharpened on both sides in their hands.” This sort of weapon contains a great mystical meaning, in that it is sharp on both sides. By “swords sharpened on both sides,” we understand the Word of the Lord:
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 2.4
… is shown to be useful and necessary for us, only in so far as it is in accordance with the word of God and its powers, as is said “For the word of God is quick and powerful, and sharper than any two-edged sword, and reaching even to the dividing asunder of soul and spirit, of both joints and marrow, and a discerner of the thoughts and intents of the heart:”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 7.5
… but even a short time of living is extended to no one without a head. “And the sword of the Spirit which is the word of God.” For it is “sharper than any two-edged sword, and piercing even to the dividing of soul and spirit, and of the joints and marrow, and is a discerner of the thoughts and intents of the heart:”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 7.13
… “For the word of God is quick and powerful and sharper than any two-edged sword, and piercing even to the dividing of soul and spirit and of the joints and marrow; and is a discerner of the thoughts and intents of the heart; and there is no creature invisible in His sight, but all things are naked and open to His eyes.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 3
… For if while on the cross He raised corpses of the saints that had previously undergone dissolution, much more can God the everliving Word raise the body, which He wore, as says Paul, ‘For the word of God is quick and powerful.’”
san Giovanni Damasceno † 749 d.C. An Exact Exposition of the Orthodox Faith 4.13
If then the Word of God is quick and energising
4:13
san Melitone di Sardi † 180 d.C. Melito, the Philosopher 9
The eyes of the Lord —the Divine inspection: because He sees all things. Like that in the apostle: For all things are naked and open in His eyes.”
Tertulliano † 220 d.C. An Answer to the Jews 9
… “The greatness of thy right hand,” he says, “shall conduct thee” —the virtue to wit, of the spiritual grace from which the recognition of Christ is deduced. “Thine arrows,” he says, “are sharp,” —God’s everywhere-flying precepts (arrows) threatening the exposure
san Basilio † 379 d.C. The Letters 22.2
2. The Christian ought never to murmur either in scarcity of necessities, or in toil or labour, for the responsibility in these matters lies with such as have authority in them. There never ought to be any clamour, or any behaviour or agitation by which anger is expressed, or diversion of mind from the full assurance of the presence of God.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. An Exhortation to Theodore After His Fall 2.2
… But it did not help Adam in his defence to screen himself behind his wife, and say “the woman whom thou gavest me, she deceived me;” even as the serpent was no excuse for the woman. Terrible, O beloved Theodore, is that tribunal, one which needs no accusers and waits for no witnesses; for “all things are naked and laid open to Him”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 20
… However, when the audience is broken up, he is more clearly discovered to all. Now this, you see, the vainglorious must in all necessity undergo. For even here they are manifest to the majority, as not being that which they appear to be, but as wearing a mask only; but much more will they be detected hereafter, when all things appear “naked and open.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 54
The righteous therefore will shine as the sun, and more than the sun in that time; but the sinners shall suffer all extremities. Then will there be no need of records, proofs, witnesses. For He who judges is Himself all, both witness, and proof, and judge. For He knows all things exactly; “For all things are naked and opened unto His eyes.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Second Corinthians 15
… And the one indeed sitteth as judge of things that are open; yea, rather, not of all these even, but of such as can be fully proved; and ofttimes moreover, even in these dealeth treacherously , but this court instructeth those that enter it that He that judgeth in our case, will bring forward “all things naked and laid open,” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. The Confessions 10.2
2. And from Thee, O Lord, unto whose eyes the depths of man’s conscience are naked,
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 90
… This favour I beg through your excellency’s assistance. If any men wish to condemn me unheard, I accept with willingness even their unjust sentence. For I wait for the judgment of the Master, where we need neither witnesses nor accusers. Before Him, as says the divine Apostle, “all things are naked and opened.”
4:14
Origene † 254 d.C. Origen Against Celsus 8.34
… to Him who said, “Let the earth bring forth grass, the herb yielding seed, and the fruit tree yielding fruit after his kind, whose seed is in itself upon the earth.” And to Him to whom we offer first-fruits we also send up our prayers, “having a great high priest, that is passed into the heavens, Jesus the Son of God,” and “we hold fast this profession”
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 1.3
… And those who fulfil a more distinguished office than their kinsmen will perhaps be high-priests, according to the order of Aaron, not that of Melchisedek. Here some one may object that it is somewhat too bold to apply the name of high-priests to men, when Jesus Himself is spoken of in many a prophetic passage as the one great priest, as
Origene † 254 d.C. Origen's Commentary on the Gospel of John 1.23
… “Christ the power of God and the wisdom of God.” It is added that He is also sanctification and redemption: “He was made to us of God,” he says, “wisdom and righteousness and sanctification and redemption.” But he also teaches us, writing to the Hebrews, that Christ is a High-Priest:
san Metodio d'Olimpo † 311 d.C. The Banquet of the Ten Virgins; or Concerning Chastity 9.5
… Then again from thence I, a follower of Jesus, “who hath entered into the heavens,”
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Festal and Personal Letters of Athanasius 11
… For He saith, ‘Go far from them: depart from the midst of them, and touch not the unclean things .’ For a man will not otherwise depart from sin, and lay hold on virtuous deeds, than by meditation on his acts; and when he has been practised by exercise in godliness, he will lay hold on the confession of faith
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 21.10
10. But why should I paint for you the portrait of the man? St. Paul has sketched him by anticipation. This he does, when he sings the praises of the great High-priest, who hath passed through the heavens
sant'Ambrogio † 397 d.C. Exposition of the Christian Faith 4.2
18. Perchance, indeed, the prophet hath spoken of His entering in not only with regard to the gates of the universal heaven; for there be other heavens also whereinto the Word of God passeth, whereof it is said: “We have a great Priest, a High Priest, Who hath passed through the heavens, Jesus, the Son of God.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 7
He had said above “There is no creature that is not manifest in His sight,” intimating His Godhead; then, since he had touched on the flesh, he again discourses more condescendingly, saying (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 8
[5.] At all events observe him continually travailing to introduce the discourse concerning the High Priest, and still putting it off. For hear how he began: “Having a great High Priest that is passed into the heavens” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on the Merits and Forgiveness of Sins, and on the Baptism of Infants 1.50
… “Let us hold fast our profession. For we have not a high priest which cannot be touched with the feeling of our infirmities; but was in all points tempted like as we are, yet without sin.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Letters of the Blessed Theodoret, Bishop of Cyprus 147
… And again “seeing then that we have a great High Priest that has passed into the heavens, Jesus the Son of God, let us hold fast our profession.”
4:15
Tertulliano † 220 d.C. The Prescription Against Heretics 3
… Saul, who was good beyond all others, is afterwards subverted by envy. David, a good man “after the Lord’s own heart,” is guilty afterwards of murder and adultery. Solomon, endowed by the Lord with all grace and wisdom, is led into idolatry, by women. For to the Son of God alone was it reserved to persevere to the last without sin.
Origene † 254 d.C. Origen De Principiis 2.6.4
… the fulness of the Godhead bodily.” Finally, on this account he has not only said, “Thou hast loved righteousness;” but he adds, “and Thou hast hated wickedness.” For to have hated wickedness is what the Scripture says of Him, that “He did no sin, neither was any guile found in His mouth,” and that “He was tempted in all things like as we are, without sin.”
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Select Orations of Saint Gregory Nazianzen 45
… And Immaculate and guileless, as being the Healer of faults, and of the defects and taints that come from sin. For though He both took on Him our sins and bare our diseases, yet He did not Himself suffer aught that needed healing. For He was tempted in all points like as we are yet without sin.
san Gregorio Nazianzeno † 389 d.C. Letters on the Apollinarian Controversy 102
… and so he says “As we have borne the image of the earth we shall also bear the image of the heavenly.” And so they declare that the Perfect Man is not He who was in all points tempted like as we are yet without sin;
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 3.4
… Now if, in becoming Son of Man, he were without participation in human nature, it would be logical to say that neither does He share in the Divine essence, though He is Son of God. But if the whole compound nature of man was in Him (for He was “in all points tempted like as we are, yet without sin”
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 6.3
… This then is rather a work than a passion of the nature . For we give the name of “passion” only to that which is opposed to the virtuous unimpassioned state and of this we believe that He Who granted us salvation was at all times devoid, Who “was in all points tempted like as we are yet without sin
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 7
… For in the case of men it is impossible that one should know the affliction of the afflicted who has not had experience, and gone through the actual sensations. Our High Priest endured all things. Therefore He endured first and then ascended, that He might be able to sympathize with us.
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 13
… (But when I say ‘the manhood,’ I mean [the manhood] having Godhead; not dividing [one from the other], but leaving [you] to suppose what is suitable.) Didst thou mark the difference of the High Priest? He has summed up what was said before, “in all points tempted like as we are yet without sin.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. A Treatise on Nature and Grace 15
… “He was in all points tempted like as we are, only without sin,”
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. On Marriage and Concupiscence 1.40
… Now the blessed Ambrose, bishop of Milan, by whose priestly office I received the washing of regeneration, briefly spoke on this matter, when, expounding the prophet Isaiah, he gathered from him the nativity of Christ in the flesh: “Thus,” says the bishop, “He was both tempted in all points as a man,
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 41.9
… It could be said only of Him, for He also “was in all points tempted like as we are, yet without sin.”
Giovanni Cassiano † 435 d.C. The Conferences of John Cassian 5.5
And so our Lord Jesus Christ, though declared by the Apostle’s word to have been tempted in all points like as we are, is yet said to have been “without sin,”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Counter-statements of Theodoret 1
… Wherefore also, a little before, the blessed Paul said, “We have not a high priest which cannot be touched with the feeling of our infirmities, but was in all points tempted like as we are yet without sin.”
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Dialogues. The “Eranistes” or “Polymorphus” of the Blessed Theodoretus, Bishop of Cyrus 4.2.5
… The Master Christ then had a body which before the resurrection was affected according to its nature. And to this the divine Apostle bears testimony when he says “For we have not an High Priest which cannot be touched with the feeling of our infirmities but was in all points tempted like as we are yet without sin.”
4:16
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 6.21
21. Now, lest I seem to accuse him without reason, let me make a digression to tell who this Manes is, and in part what he teaches: for all time would fail to describe adequately the whole of his foul teaching. But for help in time of need
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 7
[6.] Ver. 16 . “Let us come then boldly [with confidence] unto the throne of His grace, that we may obtain mercy, and find grace to help in time of need.”
4:1
Monet Apostolus Christianos, ne excludantur a requie coeli, ut Judaei exclusi sunt a requie Chanaan. 1. Timeamus ergo ne forte, relicta pollicitatione introeundi in requiem ejus, existimetur aliquis ex vobis deesse. — Est metalepsis in verbo «timeamus,» q. d. Timeamus, et timendo caveamus ignaviam et inconstantiam, ne vel metu malorum, vel amore bonorum temporalium desciscendo ad judaismum, relinquamus fidem et spem quietis et gloriae aeternae, a Christo fidelibus suis promissae; ita ut «existimetur aliquis ex vobis deesse,» id est, ita ut videatur aliquis jam ab itinere et introitu in requiem illam, puta in coelum, jam defecisse, alioque mentem et iter reflexisse, ideoque requie illa esse privatus et exclusus. Sicut in hujus rei typum multi Judaei requie Chanaan et terra promissa, lacte et melle manante, dum murmurant et redire volunt in Aegyptum, exclusi sunt, mortui sunt in deserto. Nota: Graecum «hysterekenai,» quod noster Interpres vertit «deesse,» tam «deficere et desciscere,» ut vertit Syrus, quam «privari» significat. Nota secundo: Molliendo dicit «existimetur,» pro «inveniatur,» aut «sit.» Ita Theophylactus. Graece «dokē,» id est, «ne videatur,» hoc est, «ne videri possit»: sumitur enim potentialiter. Maldonatus in Notis manuscript. vertit, «ne contingat aliquem deficere.» Nota tertio: Assurgit Apostolus a typo ad antitypum, id est, a Judaeis requie Chanaan, de quibus egit cap. praeced., ad Christianos requie coeli ob apostasiam exclusis, vel potius excludendis.
4:2
2. Etenim et nobis nuntiatum est, quemadmodum et illis. — Graece «kai gar esmen euengelismenoi,» id est, «etenim sumus evangelizati,» id est, Evangelium, sive laetum nuntium accepimus aeque ut illi, scilicet Hebraei. Hebraei enim acceperunt Evangelium de possidenda terra Chanaan; nos vero Christiani accepimus Evangelium de possidendo regno coelorum. Quod ergo David Psalm. xciv, vocat Dei vocem, dicens: «Hodie si vocem ejus audieritis, nolite obdurare corda vestra» (hoc enim citavit Apostolus cap. praeced., vers. 7, atque hic perurget), Paulus hic explicat et vocat Evangelium; ex quo rursum liquet Evangelium non tantum promissa laeta, uti ejus etymon sonat, sed et minas poenasque complecti. Talis enim est illa quae sequitur, vers. 3: «Sicut juravi,» incredulis et inobedientibus, «in ira mea: Si introibunt in requiem meam.» Qua de causa Noster non vertit, «evangelizatum est,» sed «nuntiatum est,» quod tam tristia quam laeta, tam supplicia quam praemia comprehendit. Sed non profuit illis sermo auditus, non admixtus fidei (id est, non receptus fide, nec creditus a Judaeis) ex iis (id est, secundum ea) quae audierunt, — q. d. Non profuit Hebraeis hocce suum Evangelium, hocce suum laetum nuntium, quia quae a Deo per Mosen audierunt, scilicet quod Dei ope Chananaeos essent superaturi, et in eorum terram tam fertilem quiete ingressuri, non crediderunt, unde desperantes reverti voluerunt in Aegyptum. Urget Apostolus non mores impios, sed infidelitatem Judaeorum; quia hoc tantum proposito ejus serviebat, ut nimirum ex ea, ejusque punitione, Hebraeos Christianos ab apostasia deterreat, et in fide Christi confirmet, ne ob persecutiones ab ea deficiant. Nota: Pro «admixtus» graece est «synkekramenos,» quod significat vinum, aliumve potum, aqua, aliove liquore mixtum, dilutum et temperatum, q. d. Sermo hic, sive Evangelium, et promissio Dei, objecto de re tam ardua et difficili, scilicet Chananaeis tam fortissimis subjugandis, fuit Hebraeis instar vini meri et potentis, quia superavit eorum opinionem et aestimationem, visusque fuit eis incredibilis quia illud quasi merum hauserunt, id est, quasi rem nimis arduam, nimis potentem, impossibilem acceperunt, nec aqua fidei miscuerunt et temperarunt, uti legit S. Augustinus in Psal. LXXVII. Si enim credidissent Deum esse fidelissimum aeque ac potentissimum, credidissent sane Deum promissis staturum, seque inducturum in Chanaan, itaque Deum ducem secuti, illique credentes et fidentes penetrassent in Chanaan: jam quia res tantas, metientes eas viribus suis, non crediderunt, hinc diffidentes et reverti volentes, promissione hac reciderunt, nec Chanaan ingressi sunt, itaque omne hoc Evangelium eis non profuit. Nota secundo: Varietas est lectionum hujus loci, et emendans textus. Pro «synkekramenos» Graeci jam legunt in accusativo, «mē synkekramenous tē pistei tois akousasin,» id est «sermo auditus non profuit, non admixtis vel commixtis fide iis qui audierunt»; verbum enim «ōphelein» poscit apud Graecos accusativum, uti «profuit» apud nos poscit dativum, q. d. Sermo hic, quo Deus promisit Hebraeis terram Chanaan, non profuit Hebraeis qui per fidem non sunt commixti cum Josue et Caleb, qui duo soli audierunt, id est crediderunt. Ita Chrysostomus et Theophylactus. Unde aliqui cum Cajetano hic legunt, «non profuit sermo non admixtis fidei iis qui audierunt,» id est, non profuit sermo audientibus, quia non erant admixti fidei, id est quia non crediderunt. Verum, ut recte advertit Ribera, vera lectio hujus loci esse videtur haec: «Sed non profuit illis sermo auditus, non admixtus fidei, iis (id est, in iis) qui audierunt.» Sic enim habent Graeca, Graeci et Syrus, q. d. Non profuit hic sermo, hoc Evangelium, sive laetum nuntium de requie et possessione Chanaan Hebraeis, qui illud a Deo per Mosen audierunt: quia licet initio, cum hac spe egressi sunt ex Aegypto, Deo id promittenti crederent, postea tamen auditis exploratoribus dicentibus, Chananaeos esse viros fortissimos, habereque urbes inexpugnabiles, a fide hac defecerunt: ita pariter vobis Christianis, o Hebraei, non proderit hocce Christi Evangelium, quo promittit regnum coelorum, audisse et credidisse, si metu persecutionum a Christi fide deficiatis; quare persistite in fide Christi, ut prosit vobis Evangelium, ac re ipsa promissam in eo haereditatem regni coelestis cernatis et adeatis.
4:3
3. Ingrediemur enim in requiem, qui credidimus: quemadmodum dixit: Sicut juravi in ira mea: Si introibunt in requiem meam: et quidem operibus ab institutione mundi perfectis. — Graece «eiserchometha,» «ingredimur,» id est, ingredi incipimus et pergimus, tendimusque ut in eam re ipsa ingrediamur: significatur enim actus ingrediendi non completus, sed inchoatus et continuatus, juxta Can. 32. Nota: Vox «enim» dat causam, cur vers. 1 dixerit: «Timeamus ne forte, relicta pollicitatione, existimetur aliquis ex vobis deesse,» q. d. Timendum est vobis, ne frustremini spe coelesti, si relinquatis fidem Christi, in qua vobis eam promisit Deus: nam si fidem hanc constanter retineatis, nihil vobis est timendum; certo enim requiem illam ingrediemini. Id probat ex citato vers. Psalm. xciv: «Sicut juravi in ira mea, si introibunt in requiem meam.» Estque argumentum a contrario, q. d. Soli increduli Hebraei non sunt ingressi terram Chanaan; omnes autem credentes eam ingressi sunt: ergo sicut sola incredulitas illos ab ea exclusit, ita fides hos in eam induxit. Atqui Hebraei credentes et increduli Mosi, significabant allegorice homines credentes et incredulos Christo; rursum requies Chanaan significabat requiem coeli. Ergo pariter soli illi requie coeli excludentur, qui Christo credere et obedire noluerunt: omnes vero qui credunt et obediunt Christo, in eoque perseverant, hanc coeli requiem ingredientur. Nota secundo: Pro «sicut,» legit Interpres in Graeco «hōs,» cum supra vers. 11, cap. III, legerit «hōs,» id est «quibus,» ut ibi dixi. Hic versus Hebraeis acrem dat stimulum, quo pariter S. Cyprianus, tract. De Laude martyrii, Christianos in persecutione Decii ad martyrium exstimulat: «Meminisse, inquit, debes velut quadam te foederis pactione constrictum, ex qua aut capessendae salutis sit justa conditio, aut poenae merita formido. Stas inter adversa pariter ac prospera, arma inter et tela, hincque te saecularis ambitio, inde coelestis admonet magnitudo. Ante oculos tibi, quaeso, concurrant oblata et praemia, et parata discrimina. Coelo Martyres gaudent, veritatis inimicos ignis absumit. Paradisus Dei testibus floret, negatores gehenna complexa aeternus ignis inardescit.» «Inardescit,» id est «comburit,» scilicet ipsa gehenna, quae non est aliud quam aeternus ignis; est enim appositio. Sic Virgilius, Georg. IV, dicit: «Ardebat Sirius Indos.» Et quidem operibus ab institutione mundi perfectis. — Est occupatio, per quam ascendit Apostolus ad explicandam anagogem sabbati, ut ex ea, et ex requie in Chanaan, evincat per verba citata Psalm. xciv: «Hodie si vocem ejus audieritis, nolite obdurare corda vestra, sicut exacerbaverunt me patres vestri in deserto; quibus juravi in ira mea: Si introibunt in requiem meam:» hinc, inquam, evincat restare Christianis tertiam requiem in coelo, q. d. Duplex requies olim promissa fuit a Deo patribus nostris. Prima requies fuit sabbati, qua Deus Genes. II, 3, in honorem et memoriam suae creationis et quietis jussit homines quiescere ab operibus die septimo. Secunda requies fuit in Chanaan: atqui David, cum Psalmo xciv loquitur de requie, eamque tacite credentibus promittit, non loquitur de requie diei septimi sive sabbati, quia in illam jam pridem inducti erant homines, scilicet ab initio mundi, cum Deus, operibus suae creationis perfectis, sanctificavit diem sabbati, jussitque homines illo die quiescere et suam requiem imitari. David etiam non loquitur de requie in Chanaan, ut patebit vers. 6 et 7. Ergo fatendum est quod David loquatur de tertia requie in coelo, eamque promittat fidelibus et Christianis, si in fide Christi perstent. Haec omnia magis patebunt vers. 7. Hinc satis clare elicitur et evincitur, sabbati cultum et requiem in usu fuisse apud homines ante legem Mosis ab origine mundi (licet id neget Abulensis in cap. xxiii Levit., Quaest. III), ut scilicet diem septimum homines colerent, eoque a laboribus quiescerent in memoriam et gratiarum actionem creationis tam sui, quam totius mundi, quam Deus complevit die septimo: alioqui enim vim non haberet discursus et argumentum Pauli, ut patet ex dictis, et ex dicendis mox patebit magis. Rursum, Paulus hic non loquitur de requie Dei in die septimo, sed de ejus effectu et imagine, scilicet requie hominum in sabbato, in quam ait nos ingredi, vel potius ingressos ab institutione mundi: ergo ex tunc homines sabbatum colere coeperunt. Tertio, idipsum significatur Genes. II, 3, ubi dicitur, Deum jam tum sanctificasse, id est festum et sanctum decrevisse ac sanxisse diem septimum, ut scilicet recens hoc creationis beneficium solemni hoc die jugiter recolerent homines, Deoque gratias agerent.
4:4
4. Dixit enim in quodam loco (Genes. II, ut nostis vos Hebraei) de die septima sic: Et requievit Deus die septima ab omnibus operibus suis. 5. Et in isto (Psalm. xciv, jam citato) rursum: Si introibunt in requiem meam. — En hic requies Dei duplex: prior in sabbato et sabbatismo, secunda in Chanaan, ut jam dixi. Nota: Deus quievit in die septima a creatione novarum rerum et specierum, non autem a productione et propagatione novorum individuorum in quaque specie. Nota secundo: Requies sabbati dicitur Dei, tum formaliter, quia in die septimo quievit Deus a creatione; tum exemplariter et efficienter, quia quies hominum in sabbato, et cultus sabbati institutus est a Deo ad exemplar quietis Dei in sabbato: ideo enim jussit Deus homines quiescere in sabbato, quia ipse eodem die quievit ab operibus suis. Nota tertio: «rursum,» q. d. Praeter requiem sabbati, habet Deus aliam requiem, quam hominibus praeparavit, et a qua incredulos exclusit, dicens: «Si introibunt in requiem meam,» de qua mox subdit:
4:6
6. Quoniam ergo superest introire quosdam in requiem illam, et ii quibus prioribus annuntiatum est (graece «euangelisthentes,» id est, «quibus evangelizatum est,» de quo dixi vers. 2), non introierunt propter incredulitatem: 7. iterum terminat diem quemdam, Hodie, in David dicendo. — Hic est discursus Apostoli: Deus suam requiem promisit et praeparavit hominibus aliquibus, ad eamque invitavit Judaeos, ut scilicet sub Deo, primo in hac vita quiescerent, et quiete viverent in Chanaan, deinde in altera vita quiete et felicissime viverent in coelo. Verum multi increduli fuerunt Deo, ideoque exclusi sunt hac Dei quiete, id est, tam terra Chanaan, quam coelo. Hinc ergo Deus, ne requies sua maneat vacua, tertio per Davidem, fideles et Christianos ad suam requiem invitat dicens: «Hodie si vocem ejus audieritis, nolite obdurare corda vestra.» Objicere quis posset, Josue et Caleb cum filiis incredulorum, ingressos esse in quietem Chanaan, ac proinde illam non esse vacuam, sed plenam. Verum hanc objectionem excludet inferius vers. 8. 7. Iterum terminat diem quemdam, Hodie, in David dicendo, post tantum temporis, sicut supra dictum est: Hodie si vocem ejus audieritis, nolite obdurare corda vestra. — Pro «terminat» graece est «horizei,» id est, «praefinit et determinat,» hoc est, signat quoddam spatium temporis, scilicet hodie, puta tempus vitae nostrae, quo possumus intrare in hanc Dei requiem, post quod nulla sit facultas introeundi, q. d. David implicite nobis insinuat quamdam Dei requiem, quando adhortatur nos Psal. xciv, ne obduremus voci Dei cor nostrum, uti fecerunt patres, cum eos Deus ex Aegypto evocans in Chanaan ducere volebat: quos idcirco Deus requie sua exclusit; sed potius ut auscultemus Deo ducenti nos in requiem suam. Atqui David non loquitur de requie sabbati: haec enim facta et peracta est in genesi et creatione mundi. Nec secundo, loquitur de requie, quam Deus Hebraeis dedit in terra promissa per Jesum, sive Josue, utpote quae jam tanto tempore praeterierat, quamque jam possidebant cum David dixit: «Hodie si vocem ejus audieritis,» etc. Ergo necesse est dicere, quod David aliam et tertiam quamdam requiem intellexerit, puta in coelo aeternam, quae nobis fidelibus et Christianis quavis aetate hoc «hodie» proponitur; tertiam inquam requiem, quae per duas praecedentes, scilicet per requiem sabbati et requiem in Chanaan, anagogice fuerit significata, quam nobis praestat Jesus Christus per Josue adumbratus.
4:8
8. Nam si eis Jesus (Josue) requiem praestitisset, nunquam de alia loqueretur, posthac, die. — Est occupatio. Rationi Pauli objicere poterant Hebraei: Tu, Paule, dicis patres nostros requie Dei in Chanaan exclusos ob incredulitatem, ideoque alios, puta Christianos, in requiem Dei admittendos esse: nos excipimus, dicimusque filios patrum nostrorum Deo credentes cum Josue in requiem Chanaan esse ingressos, ac consequenter non quaerendos esse alios, qui requiem Dei ingrediantur. Hos elidit hic Paulus per verba Davidis dicentis «hodie.» Per «hodie» enim insinuat etiamnum restare requiem in quam ingrediamur, ac consequenter sequitur eam non esse exhibitam per Josue, qui jampridem mortuus est. Itaque Paulus significat Davidem illis verbis: «Si introibunt in requiem meam,» per «requiem» intellexisse quidem ad litteram requiem in Chanaan; sed allegorice, et multo magis significasse requiem in coelo Christianis promissam, figuratam per Chanaan: ad hanc enim quemlibet invitat etiamnum David dicens: «Hodie si vocem ejus audieritis, nolite obdurare corda vestra.» Innuit ergo David, quod Deus vocans et promittens Hebraeis requiem in Chanaan, hoc ipso tacite et allegorice eosdem vocarit, eisque promiserit requiem in coelo, quodque tam ab hac, quam ab illa Hebraei ob incredulitatem fuerint exclusi. Unde colligit Paulus: reliquum ergo est, ut Christiani hanc Dei requiem in coelo, ad quam maxime Deus Hebraeos vocaverat, occupent: hoc est enim quod subdit dicens:
4:9
9. Itaque relinquitur sabbatismus populo Dei. — Id est, ex dictis sequitur, aliud sabbatum, id est, aliam requiem, relinqui et restare populo fideli et Christiano, puta requiem, gaudium et solemnitatem coelestem, figuratam per quietem et festum sabbati veteris et Judaici. «Shabat» enim hebraice significat «quiescere,» inde «shabbat,» vel «sabbatum,» dicitur «quies»: unde dies septima, in qua indicta erat omnibus quies, vocatur «sabbatum»; sabbatismus ergo idem est, quod requies.
4:10
10. Qui enim ingressus est in requiem ejus, etiam ipse requievit ab operibus suis, sicut a suis Deus. — Vox «enim» dat causam, cur hanc requiem Christianorum vocarit «sabbatismum.» Causa haec est analogia et allegoria sabbatismi: sabbatismus enim vetus aliud non erat, quam quies ab operibus in die septimo, ut hac quiete homines recolerent et repraesentarent requiem Dei, qua die septimo ab operibus creationis quievit. Haec autem omnia allegorice, vel potius anagogice, significabant, fideles et Christianos in aeterna illa Dei requie in coelo, pari modo, et multo felicius quieturos ab omnibus operibus molestis et difficilibus virtutum, ab omni labore et lucta contra vitia et tentationes, ab omni mortificatione activa et passiva, quibus laborabant et affligebantur in hac vita. Significat ergo Sanctos in Ecclesia, non militante, ut vult Beza, sed triumphante, cessare ab omni labore hujus miserae vitae, quae tota in negotio consistit. Vult enim probare veram illam requiem non solum non fuisse in terra Chanaan, sed ne esse quidem posse in hac vita, quae, ut docet Job, cap. vii, vers. 1, non est aliud quam militia et laborum ac miseriarum omnium theatrum. Quam suavis sit haec requies Beatorum in coelo pulchre docet S. Chrysostomus in morali hom. 6: «Revera, inquit, illa est requies, ubi fugit dolor, tristitia, gemitus, et ubi neque sollicitudines, neque labores, neque agones; non est illic: in sudore vultus tui comedes panem tuum; non est illic: In tristitiis generabis filios; sed omnia pax, gaudium, jucunditas, voluptas, bonitas, mansuetudo; non est illic invidia, neque zelus, neque morbus, neque mors; non ibi tenebrae, neque nox, semper diei claritas; non est fatigari, non fastidium accipere, semper in desiderio bonorum perseverabimus.» Et quae sequuntur.
4:11
11. Festinemus ergo ingredi in illam requiem. — q. d. Dum in vitae hujus deserto, instar Hebraeorum, peregrinamur et tendimus ad requiem, et terram promissam in coelis, non consistamus, non respectemus, non lassemur, non cadamus animo ob labores, et hostium incursus ac persecutiones, sed forti et constanti animo pergamus, imo festinemus ingredi in illam requiem. «Cursu,» inquit S. Chrysostomus hic in morali homil. 7, «opus est, et vehementi cursu: qui currit, non ad prata adjacentia, non ad amicos, non ad spectatores, sed ad palmam attendit, non consistit, metae vicinus non languet, sed cursum intendit: sic quo seniores et coelo viciniores sumus, eo magis et concitatius currere debemus.» «Festinandum nobis est,» ait D. Thomas, «in hac peregrinatione, quia via longa est, vita brevis, vocatio Dei urget, et in mora est periculum.» Ut ne in idipsum quis incidat incredulitatis exemplum. — Id est, ne quis fiat simile incredulitatis exemplum, quale scilicet fuerunt Hebraei; ut, sicuti Hebraei ob incredulitatem Chanaan exclusi sunt, ita nos, ob eamdem, coelo excludamur. Vatablus et Erasmus vertunt, «ne quis eodem concidat incredulitatis exemplo»; vel, «ne quis ob incredulitatem corruat,» ut illi corruerunt et prostrati sunt in deserto. Nota: Hebraei maxima parte itineris ex Aegypto in Chanaan confecta, cum jam Chananaeae vicini essent, ob exploratorum tristia et timida nuntia, Deo diffidere coeperunt, volueruntque reverti in Aegyptum; unde Deus iratus eos per quadraginta annos circumduxit in deserto, ut omnes morte consumeret. Idem hic minatur et intentat Apostolus Hebraeis, ad Christum jam conversis; scilicet eos, nisi in fide Christi persistant, omnesque tentationes, terrores et persecutiones superent, coelo excludendos esse, si videlicet persecutionum metu a Christo ad judaismum desciscant. Moraliter idem ipsum exemplum applicet sibi unusquisque illorum, qui Dei vocationi ad fidem et poenitentiam, vel etiam ad virginitatem, Religionem et perfectionem resistunt, eamque negligunt et spernunt, contra quos tonat Dominus Prov. I, 24.
4:12
12. Vivus est enim sermo Dei, et efficax. — Vox «enim» dat causam, cur timere debeant Hebraei, si a fide Christi recedant, ne incidant in idem cum priscis Judaeis, incredulitatis exemplum. Causa haec est, quia sermo Dei vivus est et efficax, qui hoc exemplum de eis statuere vult et potest. Quaeres, quis sit hic «sermo.» Aliqui intelligunt Dei miracula et minas, quae intentavit incredulis. Verum longe aptius et melius alii passim intelligunt Dei Filium: hic enim Joan. I, 1, aeque ut hic dicitur «logos,» id est, «verbum» vel «sermo,» scilicet mentis et conceptus paterni. Idem patet ex sequentibus. Nulli enim verbo aut sermoni nisi Filio competit id quod sequitur, quod scilicet sit discretor cogitationum, et quod omnia nuda et aperta sint oculis ejus. Dices: Cur ergo Paulus clare non nominat Filium, sed vocat eum «logon,» id est, sermonem vel verbum? Respondetur primo, quia proprium nomen Filii est «logos»: sicut enim nos cogitando, vel intelligendo formamus nobis conceptum rei cogitatae vel intellectae, qui dicitur verbum vel sermo mentis: ita Pater aeternus intelligendo et comprehendendo suam essentiam, et omnia quae in ea sunt, formavit et produxit hoc Verbum aeternum: hoc tamen discrimine, quod nostrum verbum, utpote imperfectum, menti nostrae non sit adaequatum, sed accidens sit et actus vitalis intellectus, quo rem concipimus et intelligimus; Dei vero Verbum perfectissimum, Deoque adaequatum, sit persona subsistens et producta (scilicet Filius Dei), qua, et per quam Pater dixit, et facta sunt omnia, Joan. I, 3; unde S. Joannes I, propriam Filii Dei rationem et naturam describens et definiens: «In principio, inquit, erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum.» Quod pulchre suo carmine transtulit Nonnus, cum ita canit: «Achronos en, dieikytos en arrhēto Logos archē, Isophyēs, genetēr, homēlikos, hyios amētor.» Id est: Sine tempore erat, incomprehensibile in ineffabili Verbum principio, Aequalis naturae, Patri coaevum, Filius sine matre. Secunda causa, cur Paulus Filium Dei potius vocet «sermonem,» quam «filium,» est, quia alludit ad sermonem fidei, de quo dixi vers. 2; hoc enim Verbum mentale ab aeterno factum est vocale in tempore, cum locutum est per os Mosis et Prophetarum, et maxime cum ipsummet Verbum induit carnem, os et vocem hominis, fidemque ac voluntatem Dei Patris suo sermone nobis enarravit et evangelizavit. Tertia causa est, quia Filius Dei suo sermone, id est sententia, decreto et jussu puniet eos, qui increduli suum sermonem fidei repulerunt; credentes vero, illique dicto audientes praemiabit. Hoc enim proprie hic intendit Apostolus. Sensus ergo est, q. d. Quidquid Dei Filius promisit et comminatus est incredulis per os et sermonem Davidis, Prophetarum et Apostolorum, id certo et efficaciter praestabit suo sermone, decreto et jussu. Est enim ipse sermo omnipotens, vivus et efficax, ut incredulos et rebelles occidat, damnet et cruciet poena vivaci in aeternum; fideles vero praemiet et salvet, ut regnent et vivant in aeternum. Ita Theodoretus, Oecumenius, S. Thomas, Lyranus, Cajetanus et alii. Nota: «logos» tam «sermonem,» quam «verbum» significat; unde sicut illud Joan. I, 1: «In principio erat Verbum,» verti potest, «in principio erat sermo,» inde enim Tertullianus, Cyprianus, Ambrosius, Hieronymus et alii veteres Filium saepe vocant Sermonem: ita hic vicissim verti potest, «vivum est enim verbum Dei et efficax,» et ita legit S. Ambrosius, lib. IV De Fide, cap. III. Sicut enim «Verbum,» utpote unum et simplex, simplicitatem: ita «sermo» integritatem et perfectionem Filii Dei significat. Sermo enim ex multis verbis constans, integram perfectamque effert et enuntiat sententiam, non unam tantum, sed et plures saepe. Unus enim Dei sermo saepe multis propositionibus et sententiis coalescit et conflatur, quod huic loco congruit. Paulus enim inducit hic Christum quasi sermonem multivarium, qui scilicet singulorum cogitationes examinet et discernat; atque hos puniat, illos praemiet. Et penetrabilior omni gladio ancipiti. — Pro «penetrabilior» graece est «tomōteros,» id est acutior, magis incidens; «temnō» enim idem est quod «seco, incido.» Secundo, pro «ancipiti» graece est «distomos,» hoc est, habentem duo ora, id est, duas acies, scilicet utrimque acutum et incidentem. Sicut enim Hebraei, ita et Graeci, aciem gladii vocant «os,» quod instar oris homines mordeat et devoret. Unde illud in Scriptura tritum: «Percussit illos in ore gladii,» id est «in acie,» vel «per aciem» gladii. Jam sensus hujus loci est, q. d. Sermo Dei omnia penetrat, estque quasi anceps gladius habens duplicem aciem, puta aciem duorum testamentorum, novi scilicet et veteris, ait S. Augustinus, lib. XX de Civit., cap. XII. Sed hoc mysticum est. Secundo, S. Thomas: Sermo Dei, inquit, est anceps, quia paratus et expeditus est, tam ad sciendum, quam ad agendum; tam ad bona promovenda, quam ad mala divertenda. Sed hoc mysticum et tropologicum est. Dico ergo tertio et genuine: «Sermo Dei,» id est Filius Dei, est «penetrabilior gladio ancipiti,» id est, acutissimus est, profundissime et undique penetrat, sicuti maxime secat et penetrat gladius anceps, qui utrimque secat. Porro haec vis penetrandi sermonis, id est Filii Dei, consistit partim in cognitione, partim in activitate. Sicut enim gladius anceps, secans et penetrans hominem, non tantum maxime activus est, maximamque secandi vim ostendit, sed etiam hoc ipso quo hominem secat et penetrat, hominis intima denudat, eaque omnibus cognoscenda et intuenda proponit: ita et Filius primo, penetrat et pervidet omnia corda et cogitationes, ut nulla incredulitas aut iniquitas, quantumvis in corde abscondita, eum latere possit; unde explicans idipsum Apostolus subdit: «Discretor est cogitationum, et omnia nuda et aperta sunt oculis ejus.» Secundo, idem Filius sua praesentia et activitate penetrat omnia, ut quosvis peccatores, et quaevis peccata quantumvis recondita, punire, damnare, occidere et dissecare possit: sicut enim oculos, ita et manus habet acutissimas, maximeque efficaces et penetrantes. Moraliter Hugo Victorinus in Joelis cap. III: «Vivus, ait, est sermo Dei, ut credas; efficax, ut speres; penetrabilis, ut timeas. Vivus est in praeceptis et prohibitionibus; efficax in promissis et comminationibus; penetrabilis in judiciis et damnationibus. Quia igitur vivus est sermo Dei, credendum est eum vera promittere; quia efficax, credendum est eum promissa perficere; quia penetrabilis est, et falli non potest, eum offendisse lugendum est, et de caetero offendere cavendum est.» Et pertingens usque ad divisionem animae ac spiritus, compagum quoque ac medullarum. — «Anima» est inferior pars hominis, in qua resident cupiditates et affectus partim naturae, partim concupiscentiae, a quibus homines «Animales» vocantur. «Spiritus» vero est superior pars hominis, fide et gratia Dei illustrata, a qua homines «Spirituales» dicuntur, q. d. Verbum hoc, sive sermo Dei, puta Filius examinat et discernit motus et cogitationes tam animales quam spirituales, «compages quoque et medullas,» id est intimas hominis partes: compages enim sunt cartilagines, musculi et nervi, quibus in homine os unum alteri colligatur; medulla vero est succus et pinguedo ossibus inclusa. Discernit, inquam, haec Filius, ita scilicet, ut pervideat qui motus ab anima, qui a spiritu proveniant, an scilicet haec illave cogitatio, affectus et desiderium promanet a natura aut concupiscentia, an vero a Dei gratia, q. d. Omnia omnino, etiam abditissima et intima, videt, penetrat, examinat, judicat et vindicat Christus Dei Filius; nihil est tam absconditum, quo non penetrent et oculi et manus Christi. S. Gregorius, homil. 11 in Ezech., per «compages» intelligit cogitationes sibi invicem instar compagum connexas; per «medullas» vero intelligit intentiones, ut seipsum explicans subdit Apostolus. Discretor est cogitationum et intentionum cordis. — Pro «discretor» graece est «kritikos,» id est, «criticus» est Christus, judex et censor cogitationum et intentionum cordis; scit et pervidet quid quisque cogitet et velit, et quo fine; perspicit fundum animae nostrae, uti nos perspicimus lapillos in fundo limpidissimae aquae jacentes: perspicit, inquam, Christus intima nostra desideria, hoc fine ut ea judicet et praemiet, aut puniat et vindicet, v. g. ut vos, o Hebraei, si in fide sua persistatis, glorificet; sin metu persecutionum ab ea deficiatis, etiam per latentem vel occultam tantum diffidentiam, apostasiam, vel incredulitatem, damnet et reprobet. Moraliter nota hunc locum pro praesentia et omniscientia Dei, quae cuique magno debet esse stimulo, ut se compescat ab occultis et mentalibus peccatis et desideriis pravis, utque bonis et sanctis cogitationibus et studiis semper insistat. «Oculis Dei simul universa cernentis, inquit S. Augustinus, serm. 2 De Tempore, non abdita locorum, non parietum septa secludunt; nec solum ei acta et cogitata, verum et agenda et cogitanda sunt cognita. Ista vera scientia summi judicis, iste est tremendus aspectus, cui pervium est omne solidum, et apertum omne secretum, cui obscura clara, muta respondent, silentium confitetur, et sine voce mens loquitur.» Pulchre et affectuose idipsum pertractat auctor Soliloquiorum, cap. xiv, qui extat tom. IX operum S. Augustini. Gentiles idipsum agnoverunt. Ita Thales, septem Graeciae sapientium sapientissimus, dicebat, «homines sibi persuadere debere, deos omnia cernere, deorumque omnia esse plena, ut coram iis caste et sancte vivant.» Idem rogatus, num facta iniqua deos laterent, respondit: «Ne cogitata quidem: secretis enim agitationibus coeleste numen adest et interest.» Homerus, quis sit Deus, ita definit: «Hē hēlios hos pant' ephora, kai pant' epakouei.» Est sol qui omnia videt, et omnia audit. Nimirum, ut ait Sapiens, «in omni loco oculi Domini contemplantur bonos et malos,» Prov. xv, vers. 3; et cap. xvi, 2: «Omnes viae hominis patent oculis ejus; spirituum ponderator est Dominus.» Hinc Aegyptii pingebant Deum, quasi oculum baculo innixum, ut significarent Dei omniscientiam et providentiam, pervigilemque curam quasi pastoralem. Sic Osirim deum suum pingebant, quasi sceptrum habens in se oculum insculptum, ait Macrobius, lib. I, cap. xxi. Sceptrum significat dominium et potestatem regiam, oculus omniscientiam. Unde et Graeci «Theon apo tou theasthai,» id est a videndo, nominant. Hinc et Jeremias, cap. 1, vidit Deum quasi virgam vigilantem.
4:13
13. Et non est ulla creatura invisibilis in conspectu ejus. — Pro «invisibilis,» graece est «aphanēs,» id est, non apparens, occulta, et consequenter invisibilis. Omnia autem nuda et aperta sunt oculis ejus. — Pro «aperta» graece est «tetrachēlismena,» quod a «trachēlos,» id est a «collo,» deducitur, ac primo verti potest cum Theophylacto «jugulata» aut «decollata,» et cum Chrysostomo «excoriata,» ut sit metaphora ab ovibus jugulatis et excoriatis, q. d. Sicut oves pelle sua excoriatae a collo ad caudam usque nudae sunt, et omnia earum extima et intima revelantur: sic Christo Dei Filio omnia sunt nuda et aperta. Secundo Gagneius, «trachēlizein,» inquit, «est a collo ad caudam medium secare, sive per medium dorsi findere, ita ut intestina animalis fissi denudentur et pateant intuenti»; sic Christo omnia patent, perinde ac si diffissa essent. Tertio, Erasmus, Ribera et Scapula in Lexico, «trachēlizō,» inquiunt, est, «in collum sive cervicem reclino et resupino hominem aut animal, ita ut facies resupinata omnibus aperta et conspicua proponatur.» Quo sensu poeta ait: «Aulam resupinat amici»: «resupinat,» id est aperit, patentem et conspicuam facit, ut eam perscrutetur, sic Christus omnia quasi resupinata in facie nude et clare intuetur. Omnes hae etymologiae huic loco percommodae sunt: secunda tamen Gagneii nervosior et significantior est. Ad quem nobis est sermo. — Id est, de quo nobis est sermo, de quo loquor. Est hebraismus, et ponitur pro «tō hō,» «pros hon» pro «peri hou,» id est, «ad quem,» pro «de quo.» Aliter Chrysostomus, Theophylactus, Oecumenius et Adamus, q. d. Cum quo nobis est ratio, causa, negotium, cui omnium actuum nostrorum rationem reddemus. Graecum enim «logos» non tantum «sermonem,» sed et «rationem» significat.
4:14
14. Habentes ergo pontificem magnum, qui penetravit coelos, Jesum Filium Dei, teneamus confessionem. — A vers. 11 hucusque egit contra incredulos, et ab incredulitate Hebraeos metu vindictae per Verbum et Filium Dei exercendae deterruit; jam credentes alloquitur, blandeque eos hortatur, ut in fide Christi persistant, itaque requiem coeli ad quam vers. 11 et praecedentibus eos hortatus est, ingrediantur, q. d. Agite, Hebraei, persistite in fide Christi, ad requiem in coelis properate: esto, coeli longe a nobis absint, facile eos conscendemus et penetrabimus, duce Christo qui eos penetravit eosque nobis pervios fecit, dummodo confessionem scilicet fidei et spei nostrae (uti addunt et exprimunt nonnulla Biblia Latina, licet in Graecis et Romanis nihil tale habeatur) constanter retineamus. Vide dicta cap. III, vers. 1. Nota, cap. III hucusque Apostolus Christum opposuit Mosi, tanquam Apostolum novum Apostolo veteri: jam et deinceps opponit et anteponit Christum Aaroni, tanquam pontificem novum pontifici veteri: qui non sancta sanctorum ut Aaron, sed coelos ipsos penetravit, ut Deo assistat, tanquam pontifex pro nobis interpellans, et peccata nostra expians, coelosque nobis reserans:
4:15
15. Non enim habemus pontificem, qui non possit condolere infirmitatibus nostris, tentatum autem per omnia pro similitudine absque peccato. — Est occupatio. Dicere enim potuissent Hebraei: Tu, Paule, recte dicis Christum penetrasse coelos, ibique esse pontificem nostrum; sed exigua haec nobis est consolatio: Christus enim in coelis beatus et gloriosus non sentit, non experitur, ac consequenter non multum condolet et aestimat, nec multum juvare et amoliri nititur nostras infirmitates, id est, persecutiones et aerumnas tot et tantas, ut videantur pene intolerabiles, quae nos hic extreme affligunt, et languidos infirmosque ac pene desperatos efficiunt: qui enim sentit et experitur alterius dolores, longe facilius eis compatitur et succurrit. «Non ignara mali miseris succurrere disco,» aiebat Dido. Huic objectioni respondet hic Apostolus, negando illud assumptum: Christus enim omnes nostras infirmitates expertus est, et per omnia tentatus et afflictus est «pro similitudine,» id est, omnino similiter atque nos, ac proinde expertus omnia scit et potest, id est, proclivis et pronus est, ut compatiatur et succurrat omnibus tentationibus, aerumnis et infirmitatibus nostris. Nota: «Infirmitates» per hebraeam metonymiam et metalepsim vocat dolores: dolores enim sunt causa infirmitatis et languoris tam corporis, quam animi. Vide dicta I Corinth. XII, vers. 5 et 10. Secundo, pro «condolere» graece est «sympathēsai,» id est sensu alieni mali tangi et affici, cum alio patiente pati. Tertio, pro «similitudine» graece est «kath' homoiotēta,» id est «homoiōs,» hoc est similiter, supple «nobis,» vel «nostris infirmitatibus.» Τὸ enim «hēmōn,» id est «nostris,» quod praecessit, hic subauditur et repetendum est; quod Hebraei dicunt «kidmutenu,» id est, secundum similitudinem nostram, hoc est, omnino similiter atque nos: solent enim Hebraei cum perfectam et omnimodam similitudinem significare volunt, congeminare notas similitudinis, uti «k» et «demut,» quod Graeci imitantur, dicentes «hōs kath' homoiotēta,» vel «mala homoiōs,» ut dixit Apostolus, cap. II, vers. 14. Quarto, pro «tentatum autem,» clarius Vatablus et alii vertunt, «sed tentatum.» Est enim antithesis ejus quod praecessit, «qui non possit condolere,» quia scilicet non est tentatus, tentationes nostras non est expertus. Rursum, «per omnia,» id est, per omnes infirmitates nostras. Quinto, «absque peccato,» id est, excepto peccato, graece «chōris hamartias,» id est, extra peccatum, q. d. Christus licet per omnia tentatus sit, immunem tamen et semotum se servavit a peccato; ita et vos, o Hebraei, licet tentemini, tamen tentationi non cedite, nec peccato consentite: hoc enim in vestra est manu et potestate, sicut fuit in potestate Christi. Quaeritur hic, an Christus proprie tentatus fuerit, et an omni modo et omni infirmitate qua nos tentamur? Respondeo: Proprie Christus tantum exterius a diabolo tentatus fuit, interius vero a carne, phantasia aut concupiscentia tentari non potuit: cujus ratio est, quia interior tentatio est inordinata delectatio partis inferioris, sive est ipse motus concupiscentiae rationem praeveniens et alliciens ad peccatum. Sicut ergo Christus, utpote peccatum expiaturus et aboliturus, expers plane fuit peccati, ita et expers fuit concupiscentiae et tentationis internae: concupiscentia enim ex peccato orta, peccati est initium et inchoatio, ac proinde esse non potest nisi in natura per peccatum vulnerata et saucia, qualis esse non potuit in Christo. Hinc sequitur, licet passiones fuerint in Christo, non fuisse tamen propassiones; explico: fuit in Christo ira, audacia, timor, sed ita ut rationem et voluntatem Christi praevenire, ipsoque invito vel inscio exoriri, concitari et exurgere non possent; hoc enim est propassionum: omnis enim motus irae, audaciae, tristitiae in Christo, ab eo libere fuit assumptus, et a ratione et voluntate Christi elicitus et imperatus, ita ut irasci aut tristari Christus non posset, nisi irasci aut tristari vellet et eligeret. Erant enim passiones omnes in Christo, utpote in natura integra et perfecta (qualis fuit in Adamo ante peccatum) constituto, subditae prorsus et subjectae: talis enim natura decebat Salvatorem et Dei Filium. Verum de hujuscemodi tentatione, qua diabolus Christum, aut concupiscentia nos ad peccatum sollicitat, proprie non loquitur hic Apostolus, ut mox patebit. Secundo, cum dicit Apostolus Christum tentatum fuisse per omnia, id est per omnes infirmitates nostras, non intelligit, nec amplectitur ignorantiam et defectum scientiae aut gratiae: haec enim non sunt infirmitates, id est dolores et afflictiones; neque decebat haec esse in Christo, utpote qui ad hoc in mundum venerat, ut homines ab hisce defectibus sanaret, ut ignorantes doceret, gratia instrueret, Deoque gratos redderet. Perperam ergo ex hac Apostoli sententia Lutherus, Bucerus et Calvinus inferunt: Ergo in Christo fuit ignorantia: faciunt ergo ipsi ex hoc loco Christum Agnoitam. Respondeo, nego consequentiam. Nam ignorantia est filia et appendix necessaria peccati, aeque ac concupiscentia. Pari enim modo inferre liceret: Ergo concupiscentia fuit in Christo. Itaque sicut in Christo non fuit peccatum, ita nec fuit concupiscentia, aut ignorantia: hae enim sunt propriae et individuae comites peccati, et ejusdem cum peccato rationis, ordinis et indecentiae esse censentur. Quocirca hae in Christo non instrumenta (uti fuerunt cruciatus et poenae), sed impedimenta satisfactionis et redemptionis nostrae fuissent: ergo in eo esse non potuerunt. Vide Bellarminum lib. IV De Christo, cap. 1. Tertio, per «infirmitates» Apostolus non intelligit morbos et aegritudines: hae enim non sunt naturae, id est, omnibus hominibus communes, sed particularium sunt personarum, ex particulari parentum, vel ipsorum aegrotantium intemperantia, aliove excessu, defectu aut vitio ortae: Christus autem tantum assumpsit naturales et innoxias passiones, communes toti generi humano, non autem proprias certarum personarum, uti sunt hi illive morbi: hoc enim Christum decebat, nimirum ut totus esset sanus, qui naturam nostram plane sanaturus advenerat. De quo plura dixi cap. II, vers. 17. Quare licet verbera et dolores admiserit et susceperit Christus, non tamen iis temperiem sui corporis ita distemperari, ut in morbum incideret; sed tantum eorum vi et acerbitate animam a corpore excludi, mortemque violentam, qua nos redimeret, sibi inferri permisit. Quaeres: Quae sunt ergo «infirmitates nostrae,» quas Christus in se suscepit, quibusque compatitur? Respondeo primo, est carnis et animae fragilitas; secundo, sitis, fames, fatigatio et similes hominum aerumnae; tertio, naturalis horror mortis, ignominiae, verberum, spoliationis; quarto, ipsa mors, verbera, irrisiones, contumeliae, spoliatio bonorum omnium. Haec duo ultima nomine «infirmitatum» proprie hic intelligit Apostolus: hae enim erant infirmitates Hebraeorum, nimirum persecutiones, spoliationes aliaque poenae eis ob fidem Christi a Judaeis magistratibus inflictae. Unde ad eas fortiter tolerandas exemplo Christi, ejusque gratiae et auxilii spe et promissione, eos hic et saepe alibi hac epistola adhortatur Apostolus: hisce enim «tentatus,» id est afflictus, vel «tentatus,» id est, probatus et exploratus, fuit Christus; ejusque fides et constantia, et hasce superans ac vincens Christus meruit tam hasce, quam alias quaslibet tentationes, etiam a daemone et concupiscentia excitatas in nobis, per suam gratiam vincere et superare.
4:16
16. Adeamus ergo cum fiducia ad thronum gratiae. — Q. d. Cum habeamus Christum pontificem, qui ita condoleat et compatiatur omnibus infirmitatibus nostris, non timidi, non diffidentes, sed audacter et fidenter, eum in coelesti throno ad dexteram Patris considentem et regnantem adeamus et invocemus in omni tentatione, tribulatione et persecutione: jam enim placabilis sedet in throno gratiae, postea terribilis sessurus est in throno judicii, inquit Theophylactus. Nota: Pro «fiducia,» graece est παρρησία, quae (quasi πᾶν-ρησία) est libertas et licentia loquendi, qua omnia dicuntur: sive oratio libera nihil reticens; inde vero per catachresin παρρησία significat fiduciam sive confidentiam, ex qua oritur haec loquendi libertas, et sic saepe hoc nomen accipit Paulus. Jam confidentia, sive fidentia, ait Cicero, est, per quam magnis et honestis in rebus multum ipse animus in se fiduciae certa cum spe collocavit, nimirum si fidentia sit humana: nam si sit divina uti hic est, non in se, sed in Deo spem suam collocat. Ut misericordiam consequamur, et gratiam inveniamus in auxilio opportuno. — Q. d. Ut, si in peccatum lapsi simus, illius veniam misericorditer a Christo consequamur. Rursum ut gratiam inveniamus, id est, ut Christi gratiam, favorem et benevolentiam nobis conciliemus, «in auxilio opportuno;» graece εἰς εὔκαιρον βοήθειαν, id est, in auxilium opportunum, ut scilicet opportuno tempore, puta tempore tentationis et persecutionis, cum Christi auxilio indigebimus, illud ipse nobis conferat ad omnes difficultates fortiter superandas.
4:1
Praemisit supra apostolus auctoritatem David et exposuit, nunc autem arguit ex ipsa. Et circa hoc facit duo. Primo enim inducit sollicitudinem introeundi; secundo monet quod properemus ingredi; ibi festinemus ergo. Circa primum duo facit. Primo enim incutit sollicitudinem timoris; secundo ostendit quod de hoc debet sollicitudo imminere, ibi etenim et nobis. Dicit ergo: dictum est quod infensus est illis, qui non crediderunt, ita quod iuravit quod non introibunt in requiem eius, ergo et nos timeamus, scilicet timore casto et sollicitudinis. Prov. XXVIII, 14: beatus homo qui semper est pavidus. I Cor. X, 12: qui se existimat stare, videat ne cadat. Timor enim huiusmodi est utilis admonitio ad bonum, et est comes trium spiritualium virtutum, scilicet spei, fidei, et charitatis. Eccli. XXIV, 24: ego mater pulchrae dilectionis, et timoris, et agnitionis et sanctae spei. Sed quid timere debemus? Ne forte relicta pollicitatione, et cetera. Beatitudo enim, sive felicitas, in hoc consistit, ut homo ingrediatur illam. Tob. XIII, 20: beatus ero, si fuerint reliquiae seminis mei ad videndum claritatem Ierusalem. Infra XII, 15: contemplantes ne forte quis desit gratiae Dei. Quia, ut dicit Chrysostomus, maior est poena damnatis de hoc quod sunt exclusi a visione Dei, quam aliae poenae quas habent. Et dicit existimetur, scilicet divino iudicio. Matth. XXV, 41: ite, maledicti, in ignem aeternum. Vel existimetur secundum humanam opinionem. Eph. V, 5: hoc scitote intelligentes quod omnis fornicator, aut immundus, aut avarus, quod est idolorum servitus, non habet haereditatem in regno Christi et Dei. Timendum est ergo ne aliquis ex vobis existimetur deesse, quia vobis facta est promissio intrandi. Is. XXXII, 18: sedebit populus meus in pulchritudine pacis, in tabernaculis fiduciae, in requie opulenta. Apoc. XIV, 13: amodo iam dicit spiritus, ut requiescant a laboribus suis. Timendum est ergo ne propter culpam nostram non ingrediamur relicta pollicitatione, id est, promissione, quam relinquimus deserendo spem, fidem et charitatem, per quam possumus introire. Et hoc fit per peccatum mortale. Consequenter cum dicit etenim nobis, ostendit quod nobis imminet ista sollicitudo. Et circa hoc facit duo. Primo enim proponit intentionem suam; secundo probat eam, ibi ingrediemur. Circa primum duo facit, quia primo ostendit quod nobis facta est ista promissio; secundo quod ista promissio non sufficit, ibi sed non profuit.
4:2
Dicit ergo etenim nobis nuntiatum, id est, nobis promissum est. Unde sciendum est quod illa quae in veteri testamento promissa sunt temporaliter, intelligenda sunt spiritualiter. Omnia enim in figura contingebant illis, I Cor. X, 11, et Rom. XV, 4: quaecumque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt. Deinde cum dicit sed non profuit, etc., ostendit quod non sufficit promissio, quin nihilominus debeamus esse solliciti. Unde dicit quod sermo auditus et non creditus in nullo eis profuit. Non enim auditores legis iustificabuntur, sed factores, Rom. II, 13. Et dicit non admixtus fidei, quia sicut ex intellectu et intellecto fit unum, ita ex corde credentis et ipsa fide formata fit unum. I Cor. c. VI, 17: qui adhaeret Deo unus spiritus est. Illud autem quod dicit ex his quae audierunt, potest esse ratio quare sermo non est admixtus fidei. Hoc enim fuit ex his, quae audierunt ab exploratoribus, quibus fuerunt increduli. Vel potest esse determinatio fidei, quae debet esse ex his quae audierunt. Fides enim ex auditu, Rom. X, 17. Verba enim Dei sic sunt efficacia, quod statim audita debent esse credita. Ps. XCII, 7: testimonia tua credibilia facta sunt nimis. Deinde cum dicit ingrediemur enim, etc., probat propositum, et circa hoc facit tria. Primo enim ostendit, quod nobis est necessarium credere sicut illis; secundo adducit duas auctoritates ad probandum intentum suum, ibi et quidem operibus; tertio ex illis arguit, ibi quoniam ergo superest. Dicit ergo: nobis factus est sermo sicut et illis, quia ingrediemur in requiem. Ps. IV, 8: in pace in idipsum dormiam et requiescam. Iob XI, 19: requiescet, et non erit qui te excitabit. Est autem duplex requies. Una in bonis exterioribus, et ad istam egreditur homo a requie mentis; alia est in bonis spiritualibus, quae est intima, et ad istam ingreditur. Matth. XXV, 21: intra in gaudium domini tui. Cant. I, 3: introduxit me rex in cellaria sua. Deinde ponit auctoritatem sicut iuravi, etc., et hoc expositum est.
4:3
Deinde cum dicit et quidem operibus, etc., ponit duas auctoritates. Unam legis, quae habetur Gen. II, 2; aliam quae frequenter posita est, quae habetur in Ps. XCIV, 8. Dicit ergo quantum ad primum et quidem operibus ab institutione mundi perfectis; dixit, et cetera. Hoc potest legi dupliciter: uno modo quod non sit ibi, enim, sed dixit, in quodam loco, et cetera. Et est planior littera, ut sit sensus: dico quod ingrediemur in requiem, quae praefigurata est ab institutione mundi, de qua requie praefigurata per diem septimam dixit, scilicet spiritus sanctus qui loquitur in Scriptura quia spiritu sancto inspirati locuti sunt sancti Dei homines, II Pet. I, 21 in quodam loco, famoso, scilicet Gen. II, 2, de die septima: et sic requievit Deus ab operibus suis. Operibus, inquam, ab institutione mundi perfectis.
4:4
Vel dixit spiritus sanctus in quodam loco de die septima: et hoc dixit postquam narraverat opera sex dierum ipsis perfectis ab institutione mundi. Si vero sit ibi dicit enim, sic est defectiva constructio, et est sensus: nuntiatum est nobis quod ingrediemur, et hoc operibus ab institutione mundi perfectis, sed quando et quomodo nuntiatum est, quia dixit, in quodam loco, et cetera. Dicit autem operibus perfectis, ad denotandum opera sex dierum, quae fuerunt perfecta. Dicit vero ab institutione mundi, quia primo constitutus est mundus, et post sex dies distincte perfectus est in singulis partibus suis. De distinctione autem istorum dierum diversimode loquuntur sancti. Aliter enim accepit Augustinus ab aliis sanctis, sicut patet prima parte summae, quaest. LXXIV, art. 2 et 3. Tamen quomodocumque dicatur, manifestum est quod opera illa perfecta fuerunt. Est enim in ipsis duplex perfectio. Una secundum partes mundi, quae sunt caelum, et quatuor elementa. Et haec attenditur penes earum essentias, sicut habetur in prima parte summae, quasi ubi supra. Et hoc fuit per opus creationis, quod fuit prima die; et per opus distinctionis, quod fuit secunda et tertia die. Et in hoc concordat Augustinus cum aliis. Alia perfectio est secundum singulas partes. Et haec perfectio pertinet ad opus ornatus. Et iste ornatus quantum ad superiora fuit quarta die; quantum ad mediam, scilicet aerem et aquam, quinta die; quantum vero ad terram, quae est infimum elementum, fuit sexta die. Ista vero perfectio convenit numero senario, qui consurgit ex suis partibus aliquotis simul sumptis, quae sunt unum, duo, et tria; quia sexies unum sunt sex, similiter ter bis, et bis ter, et unum, duo, tria, sunt sex; quia ergo senarius est primus numerus perfectus, quia licet ternarius conveniat aliqualiter his quae dicta sunt, quia ter unum, tria sunt, et unum et duo, tria sunt; tamen bis unum non faciunt tria, similiter semel duo non faciunt tria, sed tantum duo. Ideo per ipsum senarium designatur perfectio rerum. Post perfectionem vero promittitur quies, quae nulli datur nisi operanti. Et sic in septima die qua mutatus est status mundi, sicut in qualibet alia erat quaedam variatio. Unde in ipsa incepit status propagationis, propter quod et connumeratur aliis, ideo in septima mundi aetate est status quiescentium. Secundum Augustinum tamen ista septima dies nihil aliud est quam cognitio angelica relata ad quietem Dei ab operibus. Sed contra: si quievit die septima, quis ergo fecit eam, si non est opus Dei? Praeterea Io. V, 17: pater meus usque modo operatur, et ego operor. Respondeo. Dicendum est quod accipitur ibi quies non secundum quod opponitur labori, sed secundum quod opponitur motui. Deus enim etsi producendo non moveatur, tamen quia de ipso non loquimur nisi per sensibilia, in quibus non est operatio sine motu, ideo omnis operatio, large loquendo, dicitur motus, et sic dicitur quievisse, quia cessavit novas species producere: quia illa, quae postea facta sunt, fuerunt in illis rebus tunc productis: vel secundum virtutem activam, sicut in animalibus perfectis, vel secundum rationes seminales, vel secundum materiam, sicut mineralia. Ideo tunc non fuit mortuus suscitatus, sed fuit factum corpus, quod posset suscitari. Quaedam autem fuerunt tunc secundum similitudinem, ut animae rationales, quae tantum fiunt a Deo. Sic ergo requievit Deus ab operibus producendis, quia omnia aliquo modo praecesserunt, ut dictum est, tamen usque modo operatur, conservando et gubernando quae condidit. Et sic septimam diem Deus fecit sicut quamlibet aliam, quia tunc fuit aliquid additum, quia tunc incepit status propagationis. Quaelibet autem additio variabat statum mundi, ut dictum est, et faciebat unum diem. Vel secundum Augustinum non dicit simpliciter requievit, sed requievit ab operibus suis. Ab aeterno enim requievit in seipso, sed tunc etiam requievit non in operibus, sed ab operibus. Aliter enim operatur Deus, et quilibet alius artifex. Artifex enim agit propter indigentiam suam, sicut domificator facit domum, ut in ipsa quiescat. Similiter faber facit cultellum propter lucrum. Unde desiderium cuiuslibet artificis quietatur in opere suo. Sed non sic est de Deo, quia non agit propter indigentiam suam, sed propter bonitatem communicandam. Unde non quiescit in opere, sed ab opere producendo, et quiescit tantum in sua bonitate. Consequenter autem ponit auctoritatem David, quae iam exposita est. Consequenter cum dicit quoniam ergo superest, etc., arguit ex praemissis. Et circa hoc facit duo. Primo enim accipit sensum secundae auctoritatis illius si vocem eius audieritis, etc.; secundo arguit ex primo, ibi itaque relinquitur, et cetera. Circa primum duo facit, quia primo trahit duo a secunda auctoritate; secundo ostendit quod haec duo intelliguntur in ipsa, ibi nam si eis Iesus. Accipit ergo duo quae intelliguntur in ipsa, ibi nam iustum est, scilicet quod antiqui patres non introierunt. Aliud est, quod tempore David adhuc restabat alia quies praestanda.
4:7
Licet enim ipsi fuisset promissa requies praestanda in terra promissionis, tamen per hoc quod post longum tempus dicit: hodie si vocem, etc., ostendit quod alia requies restat. Aliter enim non faceret mentionem de requie, dicens hodie, et cetera. Est ergo quaedam requies in quam nobis intrandum est, in quam illi non intraverunt propter incredulitatem. Et ideo, quoniam illi non intraverunt, restat ergo quosdam intrare, quibus promissio facta est, quia hi quibus prius nuntiatum est non introierunt, id est, Iudaei quibus promissio facta est. Restat ergo quosdam intrare, cuius ratio est, quia si Deus creavit hominem ad aeternam beatitudinem, quia ad imaginem et similitudinem suam creavit illum, ideo praeparavit ei requiem. Licet ergo aliquis ex merito culpae suae excludatur, non tamen vult Deus quod illa praeparatio sit frustra. Et ideo superest ut quidam intrent, ut patet de vocatis ad nuptias. Matth. XXII, 8: nuptiae quidem paratae sunt, sed qui invitati fuerant, non fuerunt digni, et cetera. Et ideo terminat, id est, determinat nobis, diem septimam, id est, diem gratiae, dicendo in David: hodie si vocem, et cetera. Et repetit auctoritatem, quae exposita est. Sciendum est autem, quod Deus homini praeparavit beatitudinem pro requie, nec vult istam praeparationem esse frustra; sed si unus non intrabit, alius intrabit, sicut ostenditur in illa parabola de nuptiis. Matth. XXII, v. 2 ss.: tene quod habes, ut nemo accipiat coronam tuam; quasi dicat: si tu non accipias, alius habebit. Iob XXXIV, 24: conteret multos, et innumerabiles, et stare faciet alios pro eis.
4:8
Deinde cum dicit nam si eis Iesus, etc., probat quod supersit alios intrare, quia si Iesus Nave, id est Iosue, filiis Israel, finalem requiem praestitisset, numquam de alia, etc., id est, non immineret nobis alia requies, nec de alia aliqua propheta David loqueretur post illam diem. Unde manifestum est, quod illa requies fuit signum requiei spiritualis.
4:9
Supra apostolus duas auctoritates assumpsit, unam de Gen. II, 2, aliam vero de Ps. XCIV, 8, et conclusit intentionem suam ex secunda auctoritate, scilicet Psalmi. Hic concludit idem ex prima. Et circa hoc facit duo. Primo enim ponit conclusionem; secundo ponit rationem consequentiae, ibi qui enim ingressus. Circa primum sciendum est quod apostolus in serie omnium istorum verborum facit mentionem de triplici requie. Prima est requies Dei ab operibus suis; secunda est requies temporalis, quam habuerunt filii Israel in terra promissionis; tertia est requies aeterna, quae per istas duas designatur. Sed apostolus hic, antequam faciat mentionem de requie aeterna, dicit quod post terrenam adhuc relinquitur, idest remanet, sabbatismus populo Dei, qui in veteri lege per sabbatum repraesentabatur, scilicet requies aeterna. Is. LVIII, 13: vocaberis sabbatum delicatum et sanctum domini. Is. LXVI, 23: erit mensis ex mense et sabbatum ex sabbato, idest requies perpetua. Et dicit sabbatismus, quia sicut in veteri lege sabbatum repraesentabat requiem Dei ab operibus suis, de qua dicitur Gen. II, 2, ita illa requies erit sanctorum ab operibus suis. Apoc. XIV, 13: amodo iam dicit spiritus, ut requiescant a laboribus suis.
4:10
Unde subdit qui enim ingressus est in requiem eius, quia sicut Deus sex diebus operatus est, et septima requievit, ita per sex dies praesens tempus propter perfectum numerum significatur. Qui ergo perfecte operatur, in septima requiescit ab operibus suis, sicut et a suis Deus, non autem a quibuscumque operibus, quia sunt ibi quaedam opera perpetua, videre scilicet, amare, et laudare: Apoc. IV, 8: non habebant requiem nocte ac die, dicentia: sanctus, sanctus, sanctus, etc. sed ab operibus laboriosis. Is. XL, 31: qui sperant in domino, habebunt fortitudinem, assument pennas ut aquilae, current et non laborabunt, ambulabunt et non deficient. Deinde cum dicit festinemus, inducit ad festinationem. Et circa hoc facit duo. Primo enim ponit monitionem; secundo subdit rationem de introitu illius requiei, ibi vivus est. Item circa primum duo facit. Primo enim monet ad festinandum; secundo ostendit tardantis periculum, ibi ut ne in idipsum. Dicit ergo: quia igitur relinquitur sabbatismus, etc., festinemus ergo ingredi in illam requiem. Et signanter dicit ingredi, quia non est in bonis exterioribus ad quae est egressus, sed est in bonis interioribus. Ex. XV, 17: introduces eos, et plantabis, et cetera. Matth. XXV, v. 21: intra in gaudium domini tui. Est ergo multiplex ratio, quare festinandum est intrare. Una est, quia longinqua est via. Prov. VII, 19: abiit via longissima. Lc. XIX, v. 12: homo quidam nobilis abiit in regionem longinquam. Dicitur autem longinqua propter distantiam status, quia ibidem plenitudo omnis boni, et immunitas ab omni malo; est etiam desideranti perfecta visio et tentio, hic autem sunt omnia contraria istis. Item festinandum est, quia tempus est valde breve. Iob XIV, 5: breves dies hominis sunt. Item, quia istud tempus cum hoc, quod est breve et modicum, est etiam incertum. Eccle. c. IX, 12: nescit homo finem suum. Item, propter urgentem vocationem. Interior enim vocatio urget nos per stimulum charitatis. Is. c. LIX, 19: cum venerit quasi fluvius violentus, quem spiritus domini cogit, et cetera. II Cor. c. V, 14: charitas Christi urget nos. Ps. CXVIII, 32: viam mandatorum tuorum cucurri. Item, propter periculum tardantis, sicut patet de fatuis virginibus, Matth. XXV, 1 ss., quae tarde venientes intrare non potuerunt.
4:11
Et ideo dicit ut ne in idipsum quis incidat incredulitatis exemplum. Quasi dicat: antiqui non potuerunt ingredi propter incredulitatem. Unde caveamus, alienae culpae exemplo, ne simus increduli, et exemplo poenae, ut scilicet non excludamur sicut ipsi. Lc. c. I, 39: abiit in montana cum festinatione. Ad hoc enim ostenduntur nobis praeteritae poenae aliorum, ut caveamus. Prov. XIX, 25: pestilente flagellato, stultus sapientior erit. Glossa: peius est, nisi caveatis. Ex hoc videtur quod ille qui non corrigitur punitione alterius, gravius punietur. Sed contra, quia iam peccatum Adae, quia non peccavit exemplo alterius, esset minus grave. Respondeo. Dicendum est quod semper istae locutiones intelligendae sunt caeteris paribus. Contingit enim duo peccata in se considerata, non esse unum gravius altero, tamen propter aliquam circumstantiam advenientem, aggravatur unum et non aliud: sicut duo adulteria de se aequalia sunt, tamen illud quod est ex certa malitia gravius est, quam illud quod est ex passione vel infirmitate. Et similiter verbum otiosum gravius est, quando fit ex certa malitia. Quomodo autem festinandum sit, docet apostolus I Cor. IX, 25, quia qui currit, et qui certat ab omnibus se abstinet. Festinandum est ergo, deponendo impedimenta, non solum ut abstineamus a peccatis, sed etiam ut occasiones peccatorum vitemus. Prov. IV, 11: ducam te per semitas, et cetera. Sed contra Prov. XIX, 2: qui festinus est pedibus offendet. Respondeo. Duplex est festinantia, scilicet praecipitationis: et haec est reprehensibilis; alia tenuitatis et celeritatis; et haec est laudabilis. Nam, sicut dicit philosophus, omnes homines oportet consiliari diu, operari autem consiliata festinanter; quando ergo festinantia tollit consilium, tunc praecipitat, et est vitiosa, et secundum hanc verificatur obiectio, sed festinantia, quae est in executione consiliatorum, est virtuosa, et laudatur, et ad hanc hortatur hic apostolus.
4:12
Deinde cum dicit vivus est enim sermo Dei, etc., ponit rationem praedictae monitionis, et praecipue quantum ad periculum. Haec autem ratio sumitur ex parte Christi. In ipso autem est duplex natura: una, scilicet divina, secundum quam est verbum patris; alia est humana, secundum quam est pontifex offerens se in cruce. Primo ergo ponit rationem sumptam ex parte divinitatis; secundo rationem sumptam ex parte humanitatis, ibi habentes igitur. De filio autem Dei dicit tria. Primo enim assignat eius virtutem, quia vivus est sermo Dei; secundo eius cognitionem, ibi et discretor; tertio eius auctoritatem, ibi ad quem nobis sermo. Virtutem eius ostendit tripliciter. Primo quantum ad naturam; secundo quantum ad potestatem, ibi et efficax; tertio quantum ad operationem, ibi et penetrabilior. Dicit ergo vivus est sermo Dei. Ista littera de se videtur habere difficultatem, tamen considerando aliam translationem, planior est. Ubi enim nos habemus sermo, in Graeco habetur logos, quod est idem quod verbum. Unde sermo, id est, verbum. Et sic etiam exponit Augustinus illud Io. XII: sermo quem locutus sum, id est, ego ipse qui sum verbum. Sap. XVIII, 15: omnipotens sermo tuus, domine, exiliens de caelo a regalibus sedibus venit. Et similiter hic sermo Dei est vivus, id est, verbum Dei vivum. Verbum enim Dei ab aeterno conceptum, in paterno intellectu est verbum primordiale, de quo Eccli. I, 5 dicitur: fons sapientiae verbum Dei in excelsis. Et quia est primordiale, ideo ab ipso derivantur omnia alia verba, quae nihil aliud sunt quam quaedam conceptiones expressae in mente Angeli, vel nostra. Unde illud verbum est expressio omnium verborum, quasi fons quidam. Et illa, quae dicuntur de illo verbo, quodammodo aptantur ad alia verba, secundum suum modum. De illo autem dicitur, quod est vivus. Dicitur autem res viva, quamdiu habet motum et operationem suam. Sicut enim fons scaturiens dicitur vivus, sic et verbum illud quod habet perpetuum vigorem. Ps. CXVIII, 89: in aeternum, domine, verbum tuum permanet in caelo. Io. V, 26: sicut enim pater habet vitam in semetipso, sic dedit et filio vitam habere in semetipso. Vel potest referri ad humanam naturam. Est enim vivus, licet ab aliis reputetur mortuus, quia cum resurrexit, iam non moritur. Apoc. I, 18: fui mortuus, et ecce sum vivens in saecula saeculorum. Similiter etiam sermo Scripturae est vivus et indeficiens. Rom. c. IX, 6: non autem quod exciderit verbum Dei. Consequenter cum dicit et efficax, ostendit eius potestatem. Dicitur autem verbum efficax propter maximam virtutem et infinitam vim effectivam quam habet. Per ipsum enim facta sunt omnia Io. I, 3, et Ps. XXXII, 6: verbo domini caeli firmati sunt. Item est efficax quia ex ipso omnia verba prolata a Deo, mediante Angelo vel homine, efficaciam habent. Eccle. c. VIII, 4: sermo illius potestate plenus est. Is. LV, 11: verbum quod egredietur de ore meo, non revertetur ad me vacuum, sed faciet quodcumque volui, et cetera. Deinde cum dicit et penetrabilior, ostendit eius operationem. Et circa hoc facit duo. Primo ponit eius operationem; secundo exponit, ibi et pertingens. Dicit ergo et penetrabilior. Illud proprie dicitur penetrare, quod ingreditur profunda rei. Hoc autem potest esse dupliciter. Uno modo, quia operatur in intimis rei. Is. XXVI, v. 12: omnia enim opera nostra operatus es in nobis. Alio modo, quia cognoscit intima rei. Io. II, 25: opus ei non erat, ut quis testimonium perhiberet de homine, ipse enim sciebat quid esset in homine. Eccli. XXIV, 45: penetrabo inferiores partes terrae. Operatio enim Dei et cognitio pertingit et penetrat intima rei. Unde dicit omni gladio ancipiti. Inter omnia enim gladius est penetrabilior propter acumen, et maxime gladius anceps, qui scilicet est acutus ex duabus eius partibus. Et ideo, quia verbum Dei acutum est, et ad operandum et ad cognoscendum, ideo comparatur gladio ancipiti. Eph. VI, 17: et gladium spiritus, quod est verbum Dei. Is. c. XXVII, 1: in illa die visitabit dominus in gladio suo duro, et grandi, et forti, et cetera. Vel dicitur anceps quantum ad operationem, quia habet aciem ad bona promovenda, et mala destruenda. Apoc. I, 16: ex ore ipsius procedebat gladius ex utraque parte acutus. Vel quantum ad cognitionem; et dicitur omni gladio ancipiti, id est, omni humano intellectu, qui dicitur anceps, quia habet viam ad utramque partem conclusionis, quousque veniat ad finem perscrutationis, et ibi figit acumen suum, scilicet in veritate. In ordine enim causarum videmus quod semper causa prior intimius operatur quam causa posterior. Unde illud quod natura producit est intimius, quam illud quod producitur per artem. Quia ergo Deus est prima causa simpliciter, ideo eius operatione producitur illud quod est intimius ipsi rei, scilicet esse eius. Consequenter cum dicit et pertingens, etc., manifestat quod dixerat de operatione. Et circa hoc facit duo, quia primo ostendit hoc quantum ad spiritualia, secundo quantum ad corporalia, ibi compagum quoque et medullarum. Secundum enim apostolum tria sunt in homine, scilicet corpus, anima et spiritus. I Thess. V, 23: integer spiritus vester, anima et corpus, et cetera. Quid enim sit corpus notum est. Anima autem est, quae dat corpori vitam; spiritus vero in rebus corporalibus dicitur quid subtile, et ideo significat substantias immateriales. Is. XXXI, 3: Aegyptus homo et non Deus, et equi eorum caro et non spiritus. Spiritus ergo in nobis dicitur illud, per quod communicamus cum substantiis spiritualibus. Anima vero illud per quod communicamus cum brutis. Et sic spiritus est mens humana, scilicet intellectus et voluntas. Ex hoc autem dicunt aliqui, quod in nobis sunt diversae animae. Una scilicet quae perficit et vivificat corpus, et ista dicitur anima proprie; alia vero est spiritus habens intellectum quo intelligimus, et voluntatem qua volumus. Et ideo ista duo magis dicuntur substantiae, quam animae. Hoc autem damnatum est in libro de ecclesiasticis dogmatibus. Et ideo dicendum est, quod una et eadem est essentia animae, quae per essentiam suam vivificat corpus, et per potentiam suam, quae dicitur intellectus, est principium intelligendi. Et per istam intelligit aeterna. Quod quomodo sit, sic patet. Videmus enim quod quanto forma est perfectior, tanto operatio eius minus subditur materiae; sicut patet quod formae elementorum, quia sunt imperfectissimae, non extenduntur ultra materiam. Cum ergo anima inter omnes formas sit nobilissima, oportet quod habeat aliquam operationem, et praecipue anima rationalis, quae omnino excedit potentiam materiae. Et istam operationem vocamus intelligere, ad quam sequitur sua inclinatio, scilicet velle. Est autem triplex differentia inter operationes animae, ita quod anima dicatur ad quam pertinent potentiae, quibus anima operatur cum corpore; ad spiritum vero illae, quibus operatur sine corpore. Prima autem differentia inter istas potentias et operationes ab ipsis procedentes est ipsius rationis ad sensualitatem, quae est potentia, per quam anima operatur cum corpore, quia ratio apprehendit immaterialia, sensualitas vero materialia et sensibilia. Secunda differentia est partium sensualitatis, quia alium statum et ordinem habet sensualitas, secundum quod tendit in proprium obiectum ex natura sua, et alium secundum quod regulatur a ratione. Ipsa enim concupiscibilis aliter consideratur ut est vis quaedam in ordine ad obiectum suum, et aliter ut participat ratione. Tertia differentia est partium ipsius rationis, secundum diversa obiecta ipsius, quia vel tendit in Deum, et hoc est supremum in ipsa; vel in effectus spirituales, vel in effectus temporales. Omnes autem istas divisiones et differentias operatur et discernit verbum Dei, scilicet quomodo sensualitas distinguatur a ratione, differentiam etiam ipsius sensualitatis in se, differentiam etiam partium rationis, et quid proveniat in anima ex consideratione spiritualium et terrenorum. Alio modo potest exponi secundum Glossam, dupliciter, ut per animam intelligantur peccata carnalia, quae fiunt actu et delectatione corporis, ut luxuria, gula et huiusmodi; per spiritum vero peccata spiritualia, quae fiunt actu mentis, ut superbia, inanis gloria, et huiusmodi. Vel per animam intelligantur malae cogitationes, per spiritum vero bonae. Et sic est sensus: pertingens, id est discernens, usque ad divisionem animae et spiritus, id est inter carnalia et spiritualia peccata, vel inter bonas et malas cogitationes. Consequenter cum dicit compagum quoque et medullarum, declarat illud quod dixerat de operatione Dei, quantum ad temporalia. Sciendum est autem quod aliquid non potest penetrando pertingere ad aliquid propter duo: unum est propter colligationem, aliud autem est propter inclusionem. Neutrum istorum potest impedire verbum Dei. In nobis quidem sunt quaedam colligationes, scilicet nervorum et arteriarum. Quaedam etiam sunt valde inclusa et occulta, sicut medullae quae in ossibus includuntur; omnia autem ista divino prospectui manifesta sunt et subdita. Et ideo nihil est ei difficile ad penetrandum. Vel per compages potest intelligi coniunctio, quae est inter partes animae ad invicem, ut inter animam et spiritum; quasi dicat: non solum pertingit ad cognoscendum differentiam et divisionem animae et spiritus; sed etiam ad cognoscendum quomodo coniunguntur. Cognoscit enim quomodo sensualitas regitur ratione. Medulla autem potest intelligi illud, quod latet in ratione et sensualitate. Matth. X, 28: timete eum qui potest et animam et corpus mittere in Gehennam. Deinde cum dicit et discretor cogitationum, agit de cognitione verbi. Et circa hoc facit duo. Primo enim ostendit quod omnia subduntur cognitioni eius; secundo ostendit quomodo cognoscit, ibi omnia autem nuda. Ex duobus autem contingit, quod aliquid non cognoscatur, scilicet aut quia est intra aliquod occultatum. Et sic maxime sunt occulta, quae latent in corde, quia ipsum est valde profundum et inscrutabile. Ier. XVII, 9: pravum est cor hominis et inscrutabile; secundum vero Septuaginta interpretes habetur sic: profundum est cor hominis, et cetera. In corde vero latent cogitationes. Istas autem cognoscit verbum Dei. Is. I, 16: auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis, et ideo quantum ad hoc dicit discretor cogitationum. Alio modo non cognoscitur aliquid, quia est omnino ignotum et invisibile, et sic ea quae sunt in voluntate, sunt ignota. In voluntate autem est ipsa intentio finis, quae de natura sua est invisibilis. Quid enim homo facit vel cogitat manifestatur per opus, sed qua intentione hoc faciat, penitus est incertum. Ista autem non sunt occulta Deo. Ideo adiungit et intentionum cordis. Ps. VII, v. 9: scrutans corda et renes, id est cogitationes et intentiones. Sciendum est autem, quod illud quod dicit penetrans, referri potest ad operationem, ut dictum est. Et sic differunt penetrans et discretor. Si autem referatur ad cogitationem, tunc quod hic dicit et discretor est expositio illius, quasi dicat: tu dicis quod est penetrabilior, etc.; verum est, quia est etiam discretor compagum et medullarum, id est cogitationum et intentionum. Compages enim dicuntur quaedam colligationes; et sic cogitatio, in qua est quasi quaedam colligatio terminorum, potest dici compago, dum de uno tendit in aliud. Is. LVIII, 6: dissolve colligationes impietatis. Item Is. V, 18: vae qui trahitis iniquitates in funiculis vanitatis. Item medulla est intima latens in ossibus. Iob XXI, v. 24: medullis ossa illius irrigantur.
4:13
Deinde cum dicit et non est ulla creatura invisibilis in conspectu eius, ostendit quod illud quod secundum naturam est invisibile, non est occultum Deo. Quod enim aliquid non videatur a nobis, hoc est quia simplicius et subtilius est oculo nostro, sive corporali sive intellectuali: sicut sunt substantiae separatae, quas in vita ista videre non possumus. Divino autem intellectu nihil est simplicius vel subtilius, ergo nulla creatura est invisibilis in conspectu eius. Sed numquid cognoscit in universali tantum, sicut quidam voluerunt? Non, sed omnia nuda et aperta sunt oculis eius. Per oculum autem intelligitur vis cognitiva. Intelliguntur enim spiritualia per sensibilia. Signanter autem dicit in plurali oculos, propter diversitatem intellectorum, quia non cognoscit unum tantum, sed etiam multitudinem rerum. Dicit etiam nuda et aperta. Dupliciter enim cognoscitur aliquid. Uno modo in superficie; alio modo in profundo, sicut homo nudus videtur in superficie, non autem vestitus; sed omnia Deo manifesta sunt, quae videntur in superficie. Nihil enim est extra, quod impediat cognitionem Dei, sicut vestis impedit ne videatur homo. Et ideo dicit nuda. Iob XXVI, 6: nudus est Infernus coram illo. Dicit etiam aperta, quia nihil est ita occultum in re, quod Dei cognitionem effugiat. Sed contra Hab. I, 13: mundi sunt oculi tui, ne videas malum, et aspicere ad iniquitatem non poteris; non ergo omnia nuda sunt. Respondeo. Dicendum quod in Deo est scientia simplicis intelligentiae, et scientia approbationis. Primo modo cognoscit omnia, etiam mala, et ea quae non sunt; secundo cognoscit bona, quantum ad ea quae sunt. Consequenter ostendit perfectionem auctoritatis ipsius, cum dicit ad quem nobis sermo. Ista vero auctoritas est auctoritas iudicandi. Act. X, 42: ipse est, qui constitutus est a Deo iudex vivorum ac mortuorum. Ad istum ergo est nobis sermo, ut scilicet reddamus rationem de operibus nostris. II Cor. V, 10: omnes nos manifestari oportet ante tribunal Christi, ut referat unusquisque propria corporis prout gessit, sive bonum, sive malum sit. Et ideo, quia sic est potens, sic sciens, et sic magnus, festinemus ergo ingredi, et cetera. Ad iudicium enim faciendum tria requiruntur: primo quidem potestas subditos coercendi. Eccle. VII, 6: noli fieri iudex, nisi valeas virtute irrumpere iniquitates. Et haec convenit Christo, secundum illud Matth. ult.: data est mihi omnis potestas, et cetera. Secundo requiritur rectitudinis zelus, ut scilicet aliquis non ex odio vel livore, sed ex amore iustitiae, iudicium proferat. Prov. c. III, 12: quem diligit dominus, corripit, et quasi patri, et cetera. Et hic amor iustitiae potissimum est in Christo. Is. XI, 5: et erit iustitia cingulum lumborum eius, et cetera. Tertio requiritur sapientia, secundum quam formatur iudicium. Eccli. X, 1: iudex sapiens iudicabit populum suum, et cetera. Christus autem est Dei virtus, et Dei sapientia, I Cor. I, 24. Haec autem iudiciaria potestas convenit Christo, secundum quod est homo, Io. V, 27: potestatem dedit ei iudicium facere, quia filius hominis est, non quidem propter conditionem naturae, secundum Augustinum, quia sic omnes homines huiusmodi potestatem haberent, sed propter gratiam capitis, quam Christus in humana natura accepit. Competit autem Christo hoc modo iudiciaria potestas secundum humanam naturam, propter tria: primo propter convenientiam et affinitatem ipsius ad homines. Sicut enim Deus per causas medias, tamquam propinquiores effectibus, operatur, ita iudicat per hominem Christum, homines, ut sit suavius iudicium. Non enim habemus pontificem, qui non possit compati, etc., ut dictum est. Secundo quia in finali iudicio, ut Augustinus dicit super Ioan., erit resurrectio corporum mortuorum, quae suscitat Deus per filium hominis, sicut per eumdem Christum suscitat animas, inquantum est filius Dei. Tertio quia, ut Augustinus dicit in libro de verbis domini, rectum erat, ut iudicandi viderent iudicem. Iudicandi autem sunt boni et mali; restat ergo, ut in iudicio forma hominis bonis et malis ostenderetur, et forma Dei solis bonis servaretur. Haec autem potestas primo homini competit, et propter divinam personam et propter capitis dignitatem et propter plenitudinem gratiae habitualis, et etiam ista ex meritis adeptus est. Quod quidem congrue factum est, ut secundum Dei iustitiam iudex esset, qui pro Dei iustitia pugnavit et vicit, et iustitia reos damnaret qui iniuste iudicatus est. Apoc. III, 21: vici, et sedi in throno patris, per quem intelligitur iudiciaria potestas. Ps. IX, 4: sedens super thronum, qui iudicas iustitiam. Augustinus, de verbis domini: sedebit iudex, qui stetit sub iudice, damnabitque reos, qui falso reus factus est.
4:14
Supra apostolus monuit ad festinandum ingredi in requiem Dei, et ad hoc inducendum posuit magnitudinem Christi quantum ad divinam naturam, hic ostendit idem quantum ad humanam naturam, et circa hoc tria facit. Primo enim ponit eius dignitatem; secundo ostendit eius pietatem, ibi non enim habemus; tertio inducit ad habendum de eo fiduciam, ibi adeamus. Dicit ergo: ita dictum est, quod nobis est sermo ad eum, qui est vivus sermo, verus iudex et pontifex, ergo habentes pontificem magnum. Ps. CIX, 5: tu es sacerdos in aeternum, et cetera. Nec tantum pontifex, sed etiam magnus. Zach. III, 1: et ostendit mihi dominus Iesum sacerdotem magnum, stantem coram Angelo, et cetera. Hic autem dicitur magnus, quia non est pontifex tantum bonorum temporalium, sed et futurorum. Infra IX, 11: Christus assistens pontifex futurorum bonorum, et cetera. Duo autem pertinebant ad magnum pontificem: unum quo ad officium, scilicet semel in anno cum sanguine intrare in sancta sanctorum, sicut habetur infra IX, 7, et Lev. XVI, v. 2 s. Hoc autem praecipue convenit Christo. Ille enim intrat cum sanguine in sancta figuralia; sed Christus per proprium sanguinem intravit in sancta, id est, sacra caelestia. Et ideo dicit qui penetravit caelos, id est, propria virtute penitus intravit. Secundum est quod debebat esse ex certa tribu, scilicet de stirpe Aaron, sicut dicitur Ex. XXIX, et Num. XVI et XVII. Hoc autem competit Christo, qui est nobilioris originis: unde dicitur filius Dei. Matth. III, 17: hic est filius meus dilectus. Ps. II, 7: filius meus es tu, et cetera. Quia ergo habemus hunc pontificem, teneamus confessionem, id est, inhaereamus corde, quia, ut dicitur Rom. X, 10: corde creditur ad iustitiam, ore autem confessio fit ad salutem. Hanc autem confessionem requirit a nobis Christus pontifex maximus. Matth. X, 32: qui me confessus fuerit coram hominibus, et cetera. Sed dicit spei nostrae, quod dupliciter potest intelligi: uno modo, quod confessio prout hic sumitur, sit confessio fidei. Fides autem est principium spei, sicut habetur ex Glossa. Matth. I, 2: Abraham autem genuit Isaac, id est, fides genuit spem, non quidem quantum ad habitum, sed quantum ad ordinem actus. Nullus enim potest sperare, nec debet, nisi quod potest consequi. Quod autem possimus consequi aeterna, habemus per fidem. Vel confessionem spei, id est, eius de quo speramus, scilicet videre primam veritatem. Deinde cum dicit non enim habemus pontificem, ne forte credatur, quod non possit aliquid agere praeter id quod exigit eius iustitia, ostendit in ipso etiam esse misericordiam et pietatem, et ista respiciunt miseriam, et hoc praecipue convenit Christo.
4:15
Unde dicit qui non possit compati infirmitatibus nostris. Sciendum est autem, quod ly posse aliquando importat non nudam potentiam, sed promptitudinem et aptitudinem Christi ad subveniendum, et hoc quia scit, per experientiam, miseriam nostram, quam, ut Deus, ab aeterno scivit per simplicem notitiam. Ps. CII, 14: misericors est Deus timentibus se, quoniam ipse cognovit figmentum nostrum. Unde subdit pro similitudine, scilicet nostri, tentatum. Est autem triplex tentatio. Una quae est a carne, quando scilicet caro concupiscit adversus spiritum, ut dicitur Gal. V, 17. Et ista non est sine peccato, quia, ut dicit Augustinus, nonnullum peccatum est, cum caro concupiscit adversus spiritum, quia hoc est carnem concupiscere. Sed hoc non fuit in Christo. Et ideo dicit absque peccato, id est, absque minimo motu peccati. I Pet. II, 22: qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore eius. Et ideo dicitur agnus Dei, Io. I, 29. Alia est tentatio ab hoste et a mundo, et hoc dupliciter: vel alliciendo per prospera, vel terrendo per adversa. Et his duobus modis fuit tentatus Christus. Prosperis. Quicquid enim pertinet ad prosperitatem huius vitae, vel pertinet ad concupiscentiam carnis, vel ad concupiscentiam oculorum, vel ad superbiam vitae. De primo enim tentavit eum Diabolus, quando tentavit eum de gula, quae est mater luxuriae. Matth. c. IV, 3: si filius Dei es, dic ut lapides isti panes fiant. Item de inani gloria, cum dicit: mitte te deorsum. Item de concupiscentia oculorum, dicens: haec omnia tibi dabo, et cetera. Lc. IV, 13: consummata omni tentatione, Diabolus recessit ab illo usque ad tempus. Item fuit tentatus per adversa et insidias a Pharisaeis, quia volebant eum capere in sermone, Matth. XXII, 15, item per contumelias, Matth. XXVII, 40: vah, qui destruis templum Dei, etc., item per flagella et tormenta. Excepta ergo tentatione, quae est cum peccato, per omnia similis nobis tentatus est. Dicit autem secundum similitudinem, quod potest dupliciter exponi. Uno modo, quod ly secundum denotet causam finalem, quasi dicat: ideo tentatus est, ut daret nobis exemplum, ut secundum similitudinem eius, tentationem sustineremus et omnia conaremur vincere. I Pet. II, 21: Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, et cetera. Vel potest denotare consequentiam, quasi dicat: ideo tentatus est, ut per omnia tam in temporalibus quam in omnibus aliis, nisi in solo peccato, similis esset nobis. Si enim fuisset sine tentationibus, non fuisset eas expertus, et sic non compateretur. Si vero habuisset peccatum, non potuisset nos iuvare, sed magis indiguisset adiutorio.
4:16
Deinde cum dicit adeamus ergo cum fiducia, etc., inducit ad habendam fiduciam de ipso, quasi dicat: ex quo sic potest compati, adeamus cum fiducia. Is. XII, v. 2: ecce Deus salvator meus, fiducialiter agam, et cetera. Adeamus dico ad thronum. Thronus dicitur sedes regis: Christus autem rex est. Ier. c. XXIII, 5: regnabit rex et sapiens erit, et cetera. Hic autem thronus duplicem habet statum. Unum iustitiae in futuro. Ps. IX, 4: sedisti super thronum, qui iudicas iustitiam. Hoc erit in futuro. Ps. LXXIV, 2: cum accepero tempus, ego iustitias iudicabo. Est alius thronus gratiae, de quo hic. Ideo additur gratiae eius, scilicet in praesenti, quando est tempus miserendi. Zach. IV, 7: exaequabit gratiam gratiae. Per gratiam autem Christi liberamur ab omni miseria, quia liberamur a peccato, quod facit miseros populos, Prov. XIV, 34, et ideo dicit ut misericordiam consequamur. Item per gratiam Christi iuvamur ad bona operanda. Et ideo dicit et gratiam inveniamus. Lc. I, 30: invenisti gratiam apud dominum. Et hoc in auxilio opportuno, quo adiuvemur ad bene operandum. Ps. CXX, 2: auxilium meum a domino, istud autem auxilium est per gratiam. I Cor. XV, 10: abundantius illis laboravi, non autem ego, sed gratia Dei mecum. Hoc autem oportet esse congruo tempore, ideo dicit auxilio opportuno. Omni enim negotio tempus et opportunitas. Eccle. c. VIII, 6. Hoc est tempus praesens, quod est tempus miserendi.
4:1
Existimetur aliquis ex vobis deesse. Existimetur, Graece <5ox^, videatur. Et pro verbo deesse vertunt alii: frustratus esse f id est exclusus, non assecutus. Plenius exprimetur Graeci verbi significatum, si jungas utrumque: Frustratus seu non assecutus eo, quod ipse desit per ignaviam. Pro vobis Graeci quidam codices nobis habent, teste Cajetano et eum ingrediamur in aeternam requiem. ante eum Fabro Stapulense, qui etiam arbitratur a Latino interprete ita scriptum fuisse, et nos sic vidimus in MS. Laudensi. Hanc etiam lectionem flagitat orationis contextus, in quo praecessit verbum primae personae: timeamus, et mox sequitur ejusdem personae pronomen: etenim et nobis. Quamquam alioqui sensus eodem recidit. Quum, inquit, videamus, ex veteri populo tam multos a requie promissa fuisse repulsos propter incredulitatem: nobis quoque metuendum est atque cavendum, ne quando, derelicta seu neglecta per infidelitatem ac diffidentiam pollicitatione divina, qua promisit nobia ingressum in requiem suam, aliquis nostrum ab ea requie videatur, id est inveniatur exclusus. Hic per requiem promissam non intelligit terram Chanaan, de qua secundum literam Psalmus locutus est, sed patriam coelestem, quam illa terrena requies mjstice significavit. Hanc enim Dciis nobis promisit in Christum vere credentibus atque in ea fide perseverantibus. De qua promissione seqitur:
4:2
2. Etenim ct nobis nuntiatum est, quemadmodum et iUis. Explicat pollicitationem, quam dixerat. In Graeco sic ad verbium: Etenim sumus evangeli- %ati, sicut et illi, hoc est: Nam et nobis allatum est Evangelium, nobis qucque bona et laeta nuntiata sunt, quemadmodum illis, scilicet patribus nostris, de quibus in fine cap. praecedentis. Similitudo consistit in genere boni nuntii. Nam in specie magna differentia est: illis enim nuntiata fuit ac promissa requies quaedam hujus saeculi: nobis autem requies multo felicior posthoc saeculum, ideoque multo minus negligenda. Phrasis ista, qua eia?\geUzari dicuntur; quibus laetum aliquid annuntiatur, alibi quoque reperitur in sacris literis, ut Matth. 11. et Luc. 7.: Pauperes evajigelizantur, et 2. Reg. 18. secundum LXX.: EvangeJizetur Dominus meus rex, id est, bonum nuntium accipiat.
Sed non profuit ilJis sermo auditus. Auditus non participium est praeteriti temporis, quod primo fronte videtur, sed nomen genitivi casus, Graece OLy.or^z, id est auditinnis. Quae vox apud LXX. Scripturae interpretes fere per nietcnjmiam usurpatur pro re audita, id est pro sermone, fan^a. narratione; ut Jes. 53. et Rom. 10.: Quis credidit auditui nostro? Psalm. 111.: Ah auditione mala non timebit; Heb. 3.: Domine, audivi auditionem tuam, et timui. Veruntamen interdum proprie accipitur, ut Psalm. 17.: In auditu auris obediunt mihi, et Rom. 10.: Fides ex auditu: auditus autem per verbum Christi. Priori modo sermo auditionis idem est, quod sermo narrationis, id est, exploratorum narratione ad populum relatus, duorum praecipue. Caleb et Josue. Cum enim, ut habetur Num. 13. et 14., communis esset exploratorum relatio, terram a Deo promissam, quam histraverant, revera lacte et melle fluere, Caleb et Josue prae caeteris addebant, facile eam terram, adjutore et propitio Deo, obtineri posse. Cui sermoni popalus adeo fidem non habuit, ut etiam lapidibus opprimere vellent eos, a quibus haec audiebant. Hic sensus coactior esse videtur, eo quod exploratorum maxima pars legatur terrae, quam a fertilitate laudaverant, mox detraxisse, dicendo: Terra, quam lustravimus, devorat habitatores suos etc., ut proinde eorum sermo dici non possit Evangelium fuisse juxta sententiam praecedentem. Rectius ergo cum plerisque, Syro etiam adstipulante, per sermonem auditionis intelligemus sermonem auditum, quem videlicet audierant, Deo per Mosen promittente, se introducturum eos in terram Chanaan et requiem in ea daturum. Culpantur enim, quod promissioni divinae fuerint increduli, quae promissio non per exploratores, sed per Mosen, divinae voluntatis interpretem, illis facta fuerat.
Non admistus fidei ex iis, quae audierunt. Graece et Syriace: Non commixtus fidei iiSf qui audierunt. Nec ullo modo Graeca verti possunt: ex iis, quae oudierunt. Unde non immerito suspicatur Ribera, depravatam esse scribarum inscitia nostram versionem, quacumque ratione id acciderit. Huc etiam facit vetus lectio, quae est apud Augustinum in exposit. Psalm. 77.: Non contemperatus fidei eorum^ qui obedierunt. Est tamen in Graeco nonnulla varietas quoad priorem partem. Nam Chrysostomus ac caeteriGraecicommentatores legunt: non commixtis, ut eodem casu, qui in Graeco accusativus est. jungatur cum pronomine illis, et pariter regatur a verbo profuit. Eadem lectio, reperta in compluribus Graecib codicibus Roberti, hodie est in bibliis regiis: item apud Fabrum et Cajetanum. Quam Chrysostomus quidem ita exponit, ut non commistos fidei iis, qui audierant, dicat intelligi Caleb et Josue, quod non sese miscuerint cum tumultuantibus, nec eandem cum multitudine sententiam habuerint, sed extra seditionem permanserint. Verum hiuic expositioni contextus omnino repugnat. Non enim patitur, illud plurale: Non commistos fidei etc., ad alios referri, quam ad malos et infideles, quibus dicit Apostolus non profuisse sermonem auditus. Unde Theophylactus ingenue fatetur, non se intelligere, quid Chrysostomus cibi velit. Ipse vero et Oecumenius ad hunc modum interpretantur: Sermo auditus non profuit illis, utpote qui per fidem non fuerint commixti seu conjuncti iis, qui audierunt, id est obedierunt, crediderunt, videlicet Caleb et Josue. Sed incommodum habet etiam haec interpretatio propter mutatam repente in eadem sententia significationem auditus; maxime cum et sub finem cap. 2. audivisse tribuatar etiam incredulis. Itaque nobis ea lectio magis probatur, quam complures habent Graeci codices, cui et Sjriaca versio et nostra vulgata consonat: Non commistus fidei aut fide; nam utroque modo verti potest, ut referatur ad sermonem auditus; idque hoc sensu: Promissionis sermo, quem audierant, nihil eis profuit; imo magis obfuit, propterea quod ipsis, qui audierant, non esset fide contemperatus, sine qua mixtura verbum, tamquam pharmacum, non prodest, sed nocet. Contemperatur autem fide, quando, qui audit, fide recipit. Est igitur in hac phrasi quaedam allusio ad ea, quae hausta nocent, nisi convenienter fuerint temperata. Videri cuipiam posset, hanc partem: iis, qui audierunt, regi a verbo profuit^ hoc modo: Non profuit illis sermo auditus, illis, inquam, qui audierunt; eo quod non esset admixtus fidei. Sed hanc syntaxira Graeca non admittunt; nam casus diversi sunt sxcivouc et ToTc; dxouaaatv. Nec fere nisi cum accusativo jungitur Graecum verbum (IxpeXeTv. Additio Censoris. Lectio Chrysostomi, Theophylacti et Oecumenii, quae eadem est eorum codicum, quos supra indicavit auctor, videtur sane expedita, sicut et ejusdem explicatio, quam dant Theophylactus et Oecumenius. Nec obest id, quod adversus eam auctor objicit, quoniam ejusdem vocis alia atque alia acceptio, quando ex adjunctis facile intelligitur ea diversitas, non modo nil habet incommodi, sed etiam schema facit orationi. Alteram Graecanicam lectionem satis commode auctor exponit, et ad sensum illius revocabitur, quod est in nostra vulgata, hoc modo: Sermo divinae promissionis, quem audierant, nihil ipsis profuit, propterea quod non esset contemperatus fidei conceptae ex iis, quae audierant. Non enim ex iis fidem conceperunt; sed audita respuerunt per infidelitatem.
4:3
3. Ingrediemur enim in requiem, qui credidimus. Alii verbum reddunt praesentis temporis, ingredimury introi' mus. Est enim Graece eigsp^^ojis^a. Sed tamen noveris, verbum ep);o/jiai frequenter in Scripturis sic usurpari, ut futuri quandam significationem habeat. Unde est apud Evangelistas: 6 ep)(6/jievog, qui venturus est, Matth. 11., Luc. 7., Joan. 6. Imo et in hac Epistola cap. 10.: Qui venturus est, veniet. Quod si ita bene vertitur, ut sane omnes consentiunt, bene etiam hoc loco futurum reddidit interpres: ingrediemur; tametsi non negamus, sicut ibi adventum, ita hic introitum significari jam praeparatum et quadantenus inchoatum. Quae praeparatio et inchoatio fit per fidem. Explicat autem Apostolus illud, quod dixerat: Etenim et nobis nuntiatum est. Hoc est enim Svangelium, quod nuntiatum est nobis, introituros nos in requiem, quotquot crediderimus divinae promissioni, factae nobis in Christo. Sed fidem intellige, quam Scriptura praedicat, eara scilicet, quae conjunctam habet obedientiam ad praestandum omnia, quae fides ipsa monstrat agenda. Quam quicumque tenuerit usque in finem, is procul dubio promissam requiem apprehendet, hoc est, vitam aeternam.
Quemadmodum dixit: Sicut juravi in ira meai Si introibunt in requiem meam. Ex verbis Psalmi docet, ingres- Buros in requiem eos, qui crediderint. Est autem collectio a contrariis, quasi dicat: Antiquus ille populus propter incredulitatem exclusus est a requie sibi promissa, quemadmodum Deus ipse testatur, in Psalmo dicens: Sicut juravi etc. Nos igitur in requiem nobis promissam ingrediemur, si crediderimus. Nam si infidelitas excludit, ergo iides introducit. Simul autem inest argumentum a figura ad rem figuratam, scilicet a requie terrena ad requiem coelestem.
Et quidem operibus ah institutione mundi perfectis. Graece et Syriace: fa~ ctis, quod et in Latinis quibusdam legitur. Qui scripsit: perfectis, respexit ad verba Mosi Gen. 2.: Perfecti sunt coeli et terra et omnis ornatus eorum. Complevitgue Deus die septimo opus suum, quod fecerat. Et quidem, Graece xatxoi, quod alii vertunt: licet, etsi. Utrique recte. Pro inetitutione Graece est xaxa- ^OAT)(^, quam alibi fere semper vertit: consfitutionem, idque rectius. Significatur enim Graeca voce collocatio, sive in imum depressio fundamentorum. Unde Erasmus vertit: a jactis fundamentis mundi, per quod metaphorice creatio mundi significatur. De qua phrasi Scripturae nonnihil annotavimus ad illud Ephes. 1.: Elegit nos in ipso ante mundi constitutionem. Sensus horum verborum est, Deum in memorato versu Psalmi meminisse cujusdam quietis, etiam post illam requiem, qua ipse requievit ab opere creationis mundi sex diebue absoluto. Ut autem iutoIJigatur, quorsum id dicat Apostolus, et quo spectet hujus loci disputatio, in qua explicanda a multis laboratur, sciendum est, Apostolum hic versari in tractatione illorum verborum Dei ipsius a Davide scriptorum: Si introibunt in requiem meam, atque ex illis ostendere velle, quod nobis adhuc restet quaedam requies a Deo promissa et per fidem exspectanda. Quod ut doceat, adfert in medium duas aut tres alias mysticas quietes, quarum in Scriptura fit mentio. Prima est, qua Deus ab opere creationis mundi requievit die septimo. Secunda requies Sabbati, ad recolendam primam illam quietem in populo Dei instituta. Haec insinuatur in vocabulo sabbatismi, quod infra habetur. Tertia requies seu quieta possessio terrae Chanaan, Israelitico populo promissa. Harum quietum prima, qua Deus ipse requievisse dicitur, et adhuc requiescit, non quidem est tyjuis nostrae alicujus quietis, sed magis exemplum, ut infra dicetur; mjstica tamen est, utpote significans illam Dei requiem, qua requiescit atque in aeternum requiescet ac delectabitur in beatis, tamquam in opere suo perfectissimo. Secunda vero requies et tertia figurae quaedam fuerunt ejus quietis, quae nobis in Christum credentibus est promissa, quae nimirum est pacata possessio bonorum coelestium. Docet ergo Paulus, quod per Davidem Deus in sua exhortatione nobis insinuat requiem quandam a tribus primis diver- - sam, ad quam fide tendere nos oporteat. Non enim de prima quiete illic loqui, non solum quod ea sit requies Dei, non nostra, sed quod illa jam olim praecesserit, videlicet operibus a constitutione mundi perfectis, licet in ejus memoriam Judaei sabbatismum adhuc celebrarent. Simili ratione nec de secunda loquitur. Nam institutio et observatio Sabbati jam antiqua erat in illo populo, quando hic Psal-, mus fuit compositus. Porro de tertia requie secundum literam quidem accipiendum est illud: Si in~ troibunt in reguiem meam; sed ita tamen, ut adhuc alia requies intelligatur exspectanda, quae per ilJam praefigurata est. Hortatur enim David sui temporis homines ad obediendum voci Dei, ne contingat illis, quod patribus eorum, id est, ne excidant a requie promissa, sicut illi exciderunt. Ex quo plane consequens est, aliam adhuc requiem ab illa priore, patribus eorum promissa, restare exspectandam iis, ad quos exhortatio Davidica dirigitur, eandemque requiem non aliam esse, quam coelestem; cum non sit dubium, quin prior illa requies typum gesserit aeternae quietis ac felicitatis, quae nobis reposita est in coelis.
4:4
4. Dixit enim quodam loco de die septima sic. Dixit, subandi, Scriptura, cujus testimonio probat mentionem primae quietis. Locum autem Scripturae, qui est Gen. 2., non citat, quia scribit Hebraeis literarum peritis.
Et requievib Deus die sepsima ah omnibus operibus suis. Quod supra dixit:Et quidem operibus ah institutione mundi perfectis, ad eundem diem septimum referendum est, ut patet ex loco Scripturae; sed ita, ut alterum sit alterius explicatio. Dicitur enim Deus die septimo complevisse opus, quod fecerat, quia completo opere tunc quievit, nec aliud super addidit. Quod sic intellige, quia deinceps nullum aliud opus fecit, qucd non in primis illis operibus initio factis, aut secundum speciem, aut saltem secundum causalem ac seminalem rationem, contineretur. Nam animae rationales, quas creat quotidie, sunt in illis secundum speciem; mixta vero corpora, quaecumque ab illis diversa postmodum exorta sunt, secundum rationes seminales in illis latuerunt. Opus autem conservationis reium, a quo Deus numquam cessat, non est opus novum, Bed continuatio prioris. Quidam ex hoc loco colligit, sabbatum fuisse institutum ab initio mundi, atque ejus observationem apud primos homines in usu fuisse, eo quod hic significatum existimet, homines jam inde ab initio in requiem sabbati fuisse introductos. Verum Apostolus nihil tale signiiicat, sed id tantum, quod cujusdam quietis, qua Deus requievit, in eo loco Scripturae facta sit mentio; sicut supra a nobis declaratum est. Quando autem institutum fuerit sabbatum, et quomodo sit intelligenda sanctificatio septimi diei, de qua Gen. 2., explicatum est a nobis ad dist. 15. lib. 2. Sent.
4:5
5. Et in isto rursum: Si introibunt in requiem meam. Ac rursum, inquit, in hoc Psalmi loco, quem tractamus, idque post tot saecula ab orbe condito, dicit Scriptura ex Dei persona: Si introibunt iti requiem meam, videlicet ea comminatione significans, quandam adhuc quietem restare sperandam iis, in quos comminatio non cadit. Unde sequitur:
4:6
6. Quoniam ergb superest introire quosdam in illam. Superest, Graece aTzoXeiTzeTaiy relinquitur. Sic enim infra vertit ipse interpres: Itaque relinquitur sahhatismus. Erasmus sententiam ita reddit: Posteaquam igitur illud reliquum esty aliquos introire in eam. Reliquum intellige per bonam consecutionem, quae jam ante satis explicata est, ubi ostendimus, quemadmodum id sequatur ex verbis Davidicis.
Et ii, quibus prioribus annuntiatum est, non introierunt propter incredulitatem. Graece: Et qui prius evangelizati fuerant, quasi dicat: Quibus olim annuntiatum fuit Evangelium, quo promittebatur ipsis requies iu terra Chanaan, quoniam ii non introierunt in eam propter suam incredulitatem.
4:7
7. Iterum terminat diem quendam: Hodie, in David dicendo, post tantum temporis. Terminat, Graece optCet, definit, aut praefinit, ut apud Ambrosianum legitur. Itaque sensus est, Deum aut Scripturam sanctam, post tantum temporis, quantum fluxit a Mose usque ad Davidem, hoc est, post annos amplius quadringentos, iterum statuere ac designare diem quendam promerendae requiei, quum in Davide, id est per Davidem, aut in Psalmo Davidis, dicit: Hodie.
Sicut supra dictum est: Hodie si vocem ejus audieritis, nolite obdurare corda vestra. Repetit verba Psalmi supra citata, quibus iterum dies quidam terminatur, dicendo; Hodie. Sed quaeritur, quem diem aut quod tempus eo vocabulo significatum voluerit Psalmista. Respondeo, sicut diximus in exposit. cap. praeced., literali quidem sensu tempus illud intelligi, quo David hunc Psalmum a se compositum in coetu publico ad exhortationem Israelitici populi decantari voluit; caeterum a Spiritu sancto verba Psalmi sic temperata esse, ut, sive per allegoriam, sive per extensionemj ad omnos fideles et ad omne tempus hujus vitae possint adaptari, maxime quia in iis tacite continetur promissio cujusdam requiei ab iis exspectandae, qui audita voce Domini corda sua non obduraverint. Quae promissio communis est omnium fidelium, qui, sicut iu eodem Psalmo dicitur, sint populus Dei et oves pascuae ejus. Quare per: Hodie, id est hodiernum diem, ex mente Pauli totum intelligitur hujus vitae spatium, de quo et cap. praeced. dixit: Donechodie cognominatur. Totum enim hoc tempus ideo dies est, quia tempus operi deputatum, per quod ad requiem perveniatur. Id opus est fides et obedientia, quod indicant ea verba: Si vocem ejus audieritis, nolite obdurare corda vestra.
4:8
8. Nam si eis Jesus requiem prae^ stitissetf numquam de alia loqueretur posthac die. Non est legendum: post hanc, sed: posthac, adverbi^liter; aut, ut in Graeco est, post haec, /icta zcL^-za.. Removet objectionem Apostolus, qua ad superiorem ipsius ratiocinationem respondere quis posset. Etsi populus ille, cui primo annuntiatum est, ob incredulitatem non introierit in requiem promissam, alii tamen, qui, quod aetate minores essent, in censu populi non fuerunt comprehensi, quando educti sunt ex Aegypto, nec patrum suorum incredulitatem sunt imitati, post annos quadraginta, ductore Josue, quem septuaginta interpretes in typum veri Salvatoris Jesum appellant, in eam requiem ingressi sunt. Non ergo consequens erat, si priures illi propter incredulitatem non introierunt, post tantum temporis alium diem statui, quo, qui crederent et obedirent, in requiem promissam inducerentur; utpote promissione jam olim completa in filiis eorum, qui non crediderant. Responsio est: Si Josue, quando populum introduxit in terram Chanaan, requiem ei praestitisset, ita nimirum, ut non esset alia post eam requies populo Dei exspectanda, numquam profecto David, aut per Davidem Spiritus eanctus aliam requiem post illud tempus promitteret; siquidem populus requiem promissam jam possidebat, eo potissimum tempore, quo haec a Davide dicebantur. Ssntit igitur Apostolug, Davidem in illa priori requie alium multo meliorem intellexisse, tamquam rem figuratam in sua figura; videlicet patriam coelestem, adhuc quaerendam et exspectandam, etiam iis, qui requie terrena, ductore Josue, jam dudum essent potiti. Quin vero significat, priorem illam non fuisse veram requiem, quum absolute negat, Josue requiem populo praestitisse.
4:9
9. Itaque relinquitur sahhatismus pO' pulo Dei. Quoniam, inquit, vera requies nondum est praestita, quam tamen esse in promissione, docet nos Psalmus Davidicus, adhuc reliquum est, ut ea a populo Dei exspectetur; hoc est, ab iis, qui vere sunt populus Dei, utpote fidem habentes ejus promissis, et obedientes praecoptis. Nam vetus ille populus magis in figura, quam in veritate populus Dei dictus est. Porro requiem coelestem vocat sabbatis' mum, id est. sabbati celebrationem, nomine figurae translato ad rem significatam. Sabbatum enim Mosaicum tjpus erat quietis, quam post hanc vitam exspectant fideles. Nam sicut post laborem sex dierum septimo die feriabantur Judaei, ita nos, confectis hujus vitae laboribus, post mortem feriabimur, ac sabbatum agemus festivum et solemne. Maluit ergo Paulus sabbatismum dicere, quam requiem, quia scribebat Hebraeis, quos eo vocabulo voluit admonere mysterii, quod sabbatum eorum significabat, simulque eorum animos excitare ad desiderium et exspectationem illius quietis, quam post hujus saeculi labores exspectandam, eadem ipsa sabbati celebratione profitebantur. Specialiter autem sabbatismus significare nobis videtur eam faturi saeculi requiem, quam habent piorum animae corporibus exutae usque ad diem resurrectionis, quando sua corpora sunt recepturae. Tunc enim inchoabitur interminabilis solemnitas octavae diei, quae in primam recurrens, mysterium continet aeternae felicitatis, utique propter resurrectionem Dominicam, quae post quietem sabbati facta est octava die, quae eadem secundum Evangelium, erat prima sabbati. De hoc sabbatismo, id est, beatarum animarum requie, scriptum est Apoc. 14.: Beati mortui, qui in Domino moriuntur. Amodo jam dicit sjpiritus, ut requiescant a laboribus suis. Huic intellectui congruunt et ea, quae hic sequuntur:
4:10
10. Qui enim ingressus est in requiem ejus, etiam ipse requievit ab operibus suis, sicut a suis Deus. Expositio est Babbatismi, quem dixit reliquum esse populo Dei. Sabbatum enim institutum fuit in memoriam quietis, qua Deus requievit die septimo ab omni opere, quod fecerat. Ad eundem modum, inquit, quisquis ingressus fuerit in requiem Dei, id est, a Deo paratam populo suo, etiam ipse requiescet a suis operibus, id est, laboriosis actionibus hujus vitae, secundum illud modo citatum ex Apoc.: Ut requiescant a laboribus suis. Hic observa, requiem Dei, qua requievisse dicitur die septimo, tametsi non sit typus nostrae futurae quietis, uti supra dictum est, esse tamen ejus causam quandam exemplarem. Notandum quoque, praeteriti temporis verba: ingressus est et requievit, absolvi a tempore, propterea quod illa ingressio et requies non sit unius determinati temporis. Multi enim, quo tempore Apostolus haec scribebat, jam ingressi erant in illam requiem; sed multo plures adhuc post id tempus ingressuri. Sunt, qui locum hunc interpretentur de Christo, capite nostro, quem dicunt ingressum in requiem Dei per resurrectianem suam et ascensionem in coelum, atque ejus exemplo nos etiam ingressuros. Atqui Scripturae consuetudo non habet, ut Christum, postquam in coelos ascendit, dicat esse in requie, sed in gloria, quemadmodum et omnes ejus Sancti erunt post resurrectionem generalem. Ita legimus in hac Epist. cap. 2., Jesum jam nunc gloria et honore coronatum esse. Porro sectarii, nominatim Calvinus, alium quendam hic sensum comminiscuntur. Dicunt enim, his verbis commendari nobis ac praecipi conformitatem cum Deo, ut, sicut Deus oHm requievit a suis operibus, ita et nos a nostris operibus quiescamus ac feriemur, Deumque sinamus agore in nobis otiosis ac nihil omnino cooperantibus. Quae quidem ab illis partim contra libertatem humani arbitrii, partim contra bonorum operum merita dicuntur, non minus impie, quam imperite; quasi non eadem possint esse opera Dei et nostra, Deo nimirum faciente, ut faciamus, juxta promissionem propheticam: Faciam, ut in praeceptis meis ambuletiSj et judicia mea custodiatis et operemini, Ezech. 36. Refellitur autem hujusmodi commentarius duplici ratione: tum quia non hic agit Apostolus de requie praesentis vitae, sed futurae, quae in Psalmo promittitur, et per requiem antiquis promissam significatur, de qua et continuo subjungit exhortationem: ut festinemus ingredi in illam requiem. Deinde, quia nimis ine-^ ptura est hanc a Deo sumere comparationem, ut, sicut ille requievit a suis operibus, ita nes quiescamus a nostris. Non enim nisi perabsurde fingi potest, Dei quietem ab operibus suis, iisque, teste Scriptura, valde bonis, tjpum aliquem aut exemplum praetulisse quietis hominum ab operibus suis, iisdemque proprio sectariorum judicio valde malis.
4:11
11. Festinemus ergo ingredi in illam requiem. Festinemus, Graece et Syriace: Studeamus, operam demus, contenda^ mus. Hortatur, ut omnem adhibeant operam et conatum, quo in illam requiem, de qua hactenus egit, ingrediantur. Ad id autem inprimis necessarium est, ut fidem promissorum Dei mordicus teneant, et ad ea capessenda spem atque fiduciam suam indesinenter extendant. Ideo subjungit:
Ut ne in id ipsum quis incidat in^ credulitatis exemplum. Graece: Ut ne in eodem quis exemplo cadat incredulitatis. Casum opponit recto cursui, quo signincavit tendendum esse ad illam requiem. Simul autem ad historiam alludit eorum, qui ceciderunt in deserto, sicut legitur Num. 14. et Dent. 2. Sensus est: Ne quis nostrum, abjecta fiducia, cadat et pereat, exemplo punitae incredulitatis simili cum Israelitis, quoium corpora prostrata jacuerunt in deserto.
4:12
12. Vivus est enim sermo Dei et efficax. In hujus loci explanatione variant interpretes. Quidam per sermonem Dei intelligunt verbum seu doctrinam evangelicam. Addit Calvinus: A quocumque etiam ministro proJatam et quibuscumque hominibus annuntiatam; valt enim Evangelii doctrinam, id est, verbum praedicationis semper esse efficax in animis auditorum; non quidem ut ab omnibus credatur, sed ut in omnibus, etiam reprobis, aliquem operetur effectum aut fidei, aut terroris saltem alicujus ac tormenti conscientiae. Verum hic sensus alienus est a Scriptura sacra, quae docet, multos esse, qui verbum Dei contemnant natque irrideant, tamquam falsum, fabulosum, incredibile. Non potest autem terrere conscientiam, quod nullo modo creditur; nihilo magis, quam urere potest ignis pictus. Jam vero etiam difficile est, verbo praedicationis ea omnia accommodare, quae hic ab Apostolo sermoni Dei tribuuntur, illud maxime, quod dicit, nulla?n creaturam in ejus conspectu esse invisibilem, sed omnia oculis ejus esse nuda et aperta. Hoc enim constat Deo proprium esse. Quam ob rationem alii censent, hunc locum necessario exponendum de Filio Dei, qui est Verbum Patris, de quo Joannes Evangelii sui iaitio: In principio erat Verbum, et 1. Episf. 5.: Pater, Verbum et Spiritus sanctus, et Apoc. 19.: Nomen ejus Verbum Dei. Siquidem et hoc loco verti potuit: Vivum est enim Verbum Dei, quomodo legit Ambrosius lib. 4. de fide, cap. 3. et lib. 2. in Lucam ad illud cap. 2.: Et tuam ipsius animam pertransibit gladius, necnon lib. 1. de Abel et Cain, cap. 8. Est enim in omnibus his Scripturae locis Graece 6 X6yo<Zf quod indifferenter etiam vulgatus interpres modo verbum, modo sermonem transtulit. Non dubium autem, quin haec omnia, quae de sermone Dei dicit hic ApostoluR, in Filium Dei competant. Huc etiam invitat illa particula, qua tota sententia clauditur: ad quem nobis sermo. Quod de Christo, Dei Filio, quam aptissime videtur intelligi; nam de ejus dignitate et sacerdotio tota fere disputatio hujus Epistolae contexitur. Sane probabilis est hic commeDtarius. Atque eum tradiderunt Oecumenius, Aquinas, Lirauus, Cajetanus, utraque glossa, aliique Latinorum. De eodem intellexit Ambrosius locis memoratis et Cyrillus lib. 2. in Joan. cap. 37. Sed huic interpretationi nonnihil obstat, quod abrupte post superiora mentio videatur ingeri de Filio Dei, praesertim sub nomine Verbi, de quo nihil praecossit. Nec vero ad hunc intellectum cogit nomen Verbi Dei, quasi lilio proprium. Nam frequenter etiam in apostolicis Scripturis accipitur pro verbo creato, sive id a Deo, sive ab ejus ministris prolatum fuerit. Nobis certe eorum sententia magis probatur, qui sermonem Dei interpretantur, quem Deus ad homines loquitur, sive promittendo, sive exhortando, sive comminando. Agit enim Apostolus de fide habenda verbo promissionis etcomminationis divinae, docetque, si Dei promissiones fide amplectamur, in requiem ejus ingressuros; sin minus, maleperituros, idqueeorum exemplo, ad quos olim sermo Dei factus est. Unde ait supra: Sed non profuit illis sermo audituSj et cap. 2.: Si enimj qui per angelos dictus est sermo, factus est firmus etc, et cap. 1.: Olim Deus lo~ quens patribus in Prophetis, novissime locutus est nobis in Filio. Nam sive per se aut per Filium suum Deus loquatur, pive per angelos, sive per homines, idem est Deus, qui loquitur, et quod ad loquentem attinet, idem sermo. Qui proinde semper ut ejusdem est veritaris, sic et ejusdem virtutis et efficaciae, tam ad praestanda promissa credentibus, quam ad inferenda supplicia contumacibus. Cum ergo sermo Dei sit, ipse Deus loquens, promittens, minas intentans: non mirum, si Apostolus ea omnia, quae hic dicuntur et Deo propria videntur, adscribat sermoni Dei. Tale igitur est, quod dicit: Studeamus ingredi in illam requiem; credamus verbo Dei nobis annuntiato, ne pereamus cum incredulis. Non enim verbum Dei nunc minoris est virtutis, quam fuit olim, sed sicut tunc omnis praevaricatio et inobedientia justam accepit retributionem, ita et nunc nobis accidet, si tantam neglexerimus salutem, sicut dictum est supra cap. 2. Ita tere locum hunc edisserunt post Chrysostomum Theodoretus et Theophylactus, et inter recentiores Hesselius, Adamus et noster Galenus. Cui quidem commentario multum probabilitatis accedit ex aliis Scripturae locis, ubi similiter verbo Dei tribuuntur ea, quae Deo sunt propria, velut Jes. 55.: Verbum meum y ait Dominus, non revertetur ad me vacuum, sed faciet, guaecumque volui; Eccles. 8.: Omne, quod voluerit, faciet, et sermo illius potestate plenus est; Sap. 18.: Omnipotens sermo tuus exsiliens de coelo etc. Quale est et illud, quod ejusdem lib. cap. 16. dicitur sermo Dei sanare omnia. Cujas sequitur explicatio: Tu es enim, Domine, qui vitae et mortis habes potestatem. Ejusdem rationis sunt ista Psalm. 32.: Verbo Domini coeli firmati sunt, et in hac ipsa Epistola, cap. 1.: Portans omnia verbo virtutis suae, et cap. 11.: Aptata saecula verbo Dei. Quae omnia metonymice significant ipsius Dei loquentis ac jubentis omnipotentiam. Juxta quam rationem eidem verbo Dei promittentis ac minantis omnium occultorum scientia convenienter attribuitur. Hic ergo Dei sermo vivus est, et efficax, id est, non est otiosus aut actionis expers, ut ea, quae mortua sunt; non est irritus, non frustratur eflFectu suo, quemadmodum nostris verbis saepe contingit; sed vivit, ac vim suam exercet in reddendis tam praemiis, quam suppliciis comminatis. Est igitur posterius epithetum expositio prioris. Vitam enim arguit operatio vitalis.
Et penetrabilior omni gladio ancipiti. Petietrabile pro penetrativo posuit interpres, passivum pro activo, ut et Latini scriptores interdum. Graece to|ji(ji)- Tspog, id est penetrantior, magis incidens. Gladius anceps, Graece diaTOiioq, tamquam habens duo ora. Componitur enim ea vox OLTzb zou OTOp-aTOc;, non oltzq voo Te]j,V£tv, id est ab ore, non a secando, quemadmodum Nilus iTTTaaTO/log dictus est, quod septem habeat ostia, velat ora, quibus aquas suas evomat in mare. Vocem hanc (5taTO/jiov usurparunt LXX. interpretes Jud. 3., Psalm. 149. et Prov. 5. pro voce Hebraea, quae id, quod dixi, significat. Unde est et illa phrasis Hebraea frequens in Scripturis: Percutere in ore gladii. luterpres vulgatus modo vertit ancipitem, modo bicipitem, modo utraque parte acutum. Cum autem hujusmodi gladius ad dividendum ac penetrandum aptissimus sit, merito comparatio ab eo transfertur ad sermonem Dei, ut penetrabilior omni gladio ancipiti dicatur. Sed hoc epithetum utrum ad notitiam Dei referendum sit, an vero ad vim puniendi, non satis inter expositores convenit. Sane quidem negari non potest, quin ad notitiam pertineat tam pars ista, quam sequentes. Id enim nobis declarat illa pars extrema, qua praecedentium obscuritas explicatur: Et non est ulla creatura invisibilis in conspectu ejus etc. Sed tamen etiam punitionem et vindictam significari, satis innuit comparatio gladii, cui tribuitur esse ancipitem. Unde est illud in Psalmis: Gladii ancipites in manibus eorum, ad faciendam vindictam in nationibus. Est igitur sermo Dei quovis ancipiti gladio penetrantior; primum quia Deus, qui nobis loquitur, oculis suae cognitionis omnia penetrat, et ad intima quaeque pervadit multo magis, quam gladius anceps acie sua penetrare queat usque ad abstrusa viscera; tum vero ob id etiam, quiatransgressiones, quantumvis occaltas, acerrime puniet. In hac ergo similitudine dao quaedam attenduntur. Ut enim gladius penetrat et laedit, ita sermo Dei iuluetur et punit. Itaque significatur cognitio non nuda, sed qualis est judicis examinantis et cognoscentis, ut puniat.
Et pertingens usque ad divisionem animae ac spiritus. Anima et spiritus accipiuntur, ut alibi in Scriptura; nominatim in illis verbis 1 Thess. 5.: Ut integer spiritus vester et anima etc. Quo loco diximus, eam inter haec duo distinctionem nobis maxime probari, qua per animam intelligitur pars animae sensitiva, quam cum bestiis habemus communem; per spiritum vero pars intellectiva, qua communicamus cum substantiis spiritualibus; quemadmodum et sanctus Thomas utroque loco bene explicat. Porro divisionem animae ac spiritus interpretantur nonnulli separationem animae a spiritu, qua nimirum inter animam et spiritum atque eorum operationes Dei verbum exacta cognitione distinguat. Sed rectius alii nomine divisionis significatam intelligunt penetrationem, de qua in parte praecedente. Quod enim dividitur, id quasi penetratur, ut interiora appareant; haeret autem adhuc Apostolus in metaphora gladii secantis. Est igitur sensus: Sermonem Dei pertingere usque ad intima hominis penetranda, etiam animam, etiam spiritum, quae sunt partes hominis abditissimae. Pertingit autem ad ea et penetrat perfecta cognitione, qua novit, quidquid affectionis et cogitationis in illis latet; graviter etiam ulturus, si quam illic hypocrisim, si quam radicem amaritudinis aut infidelitatis germinantem invenerit, ut dicitur infra cap. 12. Hanc expositionem postulat Graeca lectio, quae duplicat conjunctionem, ^'^X^^ '^^ ^^'' Tivsu/Jia- T0(;. Unde Erasmus et alii vertunt: Usque ad, divisionem animae simul ac spiritus; ac si dicas: tam animae, quam spiritus. Eundem sensum voluit Ambrosius, dum aliquoties, ad hunc locum respiciens, dixit, Verbum Dei usque ad divisionem animae penetrare, non adjecto vocabulo spiritus. Loca sunt lib. de paradiso, cap. 14., et lib. 2. de Abraham, cap. 1., et in Epistola secunda, quae est ad Simplicianum. Td ipsum liquet ex intellectu partis sequentis.
Compagum guoque ac medullarum. Apud Ambrosium locis dudum citatis pro: compagum, legitur: artuum. Sed Graecum dppiol compages artuum potius significat, quam artus ipsos. Nominat Apostolus ea, quae in nostris corporibus intima sunt, compages et medullas, ut hac velut metaphora doceat, nihil esse tam in animis nostris occultum et abditum, quod non scrutetur ac penetret Dei sermo. Compages sunt nervi ac commissurae, quibus inter se conjunguntur artus, ac praecipue ossa; medullae in ipsis ossibus includuntur. Pertingit ergo Dei sermo usque ad divisionem compagum si^ mul et medullarum, non quod compages a medullis dividat; sed quoniam et compages penetrat, et medullas. Compages quidem, id est cogitationes; medullas autem, hoc est, intentiones. Sic enim ex parte sequenti quidam non aliene interpretantur.
Et discretor cogitationum et intentionum cordis. Non solum, inquit, quid quisque cogitet in corde suo, verum etiam qua intentione cogitet ac velit, exactissime novit, discernit ac judicat sermo divinus. Nam discretor in Graeco est xpi- Tixoc. Dicebantur autem Critici, nomine etiam a Latinis usurpato, homines acris judicii, qui de libris, aut versibus, aut aliis aliorum operibus censere poterant, ac discernere, quid probum, quid reprobum, item quid gonuinum, quid vero spurium ac suppositicium. Quales in censendis Homeri versibus Aristarchus et Aristophanes grammatici memorantur.
4:13
13. Et non est ulla creatura in^isihilis in conspectu ejus. Ulla additum ab interprete lucis causa. Invisibilis, Graece dcpavTjg, quasi dicas, inapparens, id est, quae non sit manifesta et conspicua. Hinc intelligi vult, hjpocrisim et infidelitatem, etiam in animo latentem, a Deo ignorari non posse; non quod hae sint creaturae, sed quia, qui creaturam omnem perfecte novit, etiam defectus ejus ac vitia non novisse non potest.
Omnia autem nuda et aperta sunt oculis ejus. Verti potest adversative: Sed omnia nuda etc. Quod nos habemus aperta, Graece est xsTpaxi^J^tGpisva, verbum deductum a nomine T^dyr^oq,, quod collum sive cervicem significat. Ejus verbi metaphora varie explicatur. Chrysostomus eam sumptam putat ab animalibus occisis, quibus dum a cervice usque ad caudam pellis abstrahitur, interiora, quaeprius latebant, oculis intuentium exponuntur. Eadem est sententia Theophylacti et Oecumenii. Quamquam hi duo etiam aliter explicari posse mefaphoram docent, tamquam desumpta sit ab iis, qui cervice inclinata terram spectant, non audentes aspicere vultum judicis; sic enim hominum facta et cogitata omnia conspectum Dei judicis, cui cuncta patent, quodammodo reformidare. Sed, ut verum fatear, longius petitae mihi videntur hae expositiones. Ac magis sane probarim, quod alii dicunt, xpaxT^^tCstv idem esse, quod in cervicem ac dorsum reflectere, hoc est, resupinare, per ta-anslationem vero scrutari ac patefacere. Nam resupinare scrutantium esfc; imde illud apud Juvenalem: Aulam resupinat amici. Atque hanc significationem secutus Erasmus vertit; resupinata. Verum est et alia Graecae vocis interpretatio, ni fallcr, caeteris anteponenda, quam adfert Gaignaeus. Tpa)(7]Xoc: enim, auctore Favorino, praeter alia significat spinam dorsi, quae procedit a vertice usque ad finem. Inde n:payy]AiQsi.\, id est, animal medium per spinam ita dividere, ut intestina omnia pateant; quemadmodum fieri videmus ab iis, qui pecudes mactant. Hac ergo metaphora perquam apposite Paulus ostendit, etiam intimas animorum cogitationes Deo patere. Hinc etiam apparet, cur post nuda dixerit aperta. Nam plus est aperta, quam nuda. Nudum enim dicitur, quod non est vestitum aut velatum. Apertum vero juxta datam explicationem, cujus etiam interiora conspicua sunt. Ex quo denique intelligitur, quanto ma^is illustret apostolicam sententiam, quod interpres noster transtulit: aperta, quam quod Erasmus: resupinata.
Ad quem nobis sermo. Graeci sic exponunt: Cui sermoni Dei, id est Filio Dei, reddituri sumus rationem omnium actionum et cogitationum nostrarum. Nam Xo^^oc, inter alia significat rationem, qualis est supputantium, ut Rom. 14.: Unusquisque nostrum pro se rationem reddet Deo. Nec dubium, quin pars ista, sic explicata, probe respondeat iis, quae praecedunt de verbo Dei omnipotente et omnia vidente. Porro Galenus hunc sensum mavult: Cujus fidem nos profitemur. Alii vero, quod et nobis placet, ex aliorum locorum coUatione docent, ad pro de positum, ut sensus sit: De quo Dei sermone sermo nobis institutus est. Nam similiter cap. 1. dixit: ad angelos, id est de angelis. Ubi et alia loca similia annotavimus, ut proinde non aliud velit Apostolus, cum dicit: Ad quem nobis sermOy quam cap. sequ. dicens: De quo nobis sermo, et cap. 2.: de quo loquimur. Hic autem respicit juxta diversas sermonis Dei interpretationes superius allatas vel ad Filiam Dei, de quo tota fere disputatio hujus Epistolae suscepta est; vel ad sermonem, quem Deus ad homines loquitur, promittens, comminans, exhortans. Nam de eo sermone Dei hucusque concionatus est ab eo loco capitis praecedentis: Quapropter sicut dicit Spiritus sancius etc.
4:14
14. Habentes ergo Pontificem magnum. Hic jam Apostolus, specie exhortationis, transit ad disaerendum de sacerdotio Christi, ut merito ab his verbis sumi possit novi capitis exordium; siquidem et apud Theodoretum incipit ab hoc loco totius Epistolae tomus secundus; dividit enim eam in tres tomos. Illud observandum, quod, quemadmodum in superioribus Christum, ut Apostolum, cum Mose Paulus contulit, eoque longe majorem esse docuit, ita hic eum, ut Pontificem, tacite confert cum Aarone; nimirum talibus eum encomiis orDans, ex quibus intelligi velit, quanto sit Aarone major. Nam expressius id agit cap. 7. et sequentibus. Dicens ergo: Pontificem magnum, innuit, Aaronem non fuisse magnum pontificem, si cum Christo conferatur. Porro magnitudinem Christi Pontificis probant sequentia:
Qui penetravit coelos. Non, inquit, penetravit in Sancta Sanctorum, ut Aaron et successores ejus, sed in ccelum ipsum, quod per illa Sancta significabatur, idque, ut spem nobis faceret illuc ipsum sequendi. Ad hanc enim spem animare contendit suos Hebraeos. Sunt, qui colligant ex hoc loco, Christum secundum humanam naturam non in coelo esse, sed supra coehim, ut qui coelos ascendendo penetraverit, ideoque in nullo coelorum remanserit. Verum non id voluit Apostolus, sed sicut olim Pontifex ingrediens Sancta Sanctorum usque ad intima penetrabat, ita Christum in coelos ascendentem usque ad intima coelorum pervenisse. Simili locutione quidam dicuntur penetrare domos, id est ingerere sese in domos alienas usque ad interiora et secretiora. Quomodo locutus est noster interpres 2 Tim. 3., licet eo loco diversum verbum sit in Graeco.
Jesum, Filium Dei. Addit epitheton, quod nec in Aaronem, nec in uUum alium competit Pontificem. Per hoc autem mire excitat fiduciam. Quid enim non impetret apud Deum Pontifex, qui idem sit Filius, eoque nomine Deo gratissimus?
Teneamus confessionem. Quod quidam, interpositis duabus voculis, legunt: Teneamus spei nostrae confessionem, non hujus est loci, sed cap. 10., ubi sic habetur: Teneamus spei nostrae confessionem indeclinabilem. Nam hoc quidem loco eam additionem nec Graeci, nec Syri codices agnoscunt, ut nec Latini castigatiores ac nominatim editio Clementina. Sensus est: Ne deseramus fidem, quam professi sumus in baptismo, sed eam firmiter retineamus atque in ea perseveremus. Nam confessio metonymice capitur pro fide confessa, sicut ostendimus supra ad illud cap. 3.: Pontificem confessionis nostrae Jesum.
4:15
15. Non enim habemus Pontificem, qui non possit compati infirmitatibus nostris. Ne majestas tanti Pontificis deterreat, quem Dei Fili^um appellavit, ostendit, quam idem ipse erga nos sit propensus et promptas ad miserendum, utpote malorum expertus. Sed quas Apostolus vocet infirmitates, quaeritur. Ribera multis contendit, intelligi dolores, afflictiones, persecutiones. Has enim more Scripturae dici infirmitates, quod animus hominis hujusmodi malis aifecti languescere soleat. Ita Apostolus 2 Cor. 11. et 12. ea, quae infirmitatis suae sunt, enumerat, et in iis gloriatur. Estque ea phrasis frequens apud Prophetas, quemadmodum exemplis adductis idem Ribera bene probat. Unde et Christum Dominum Jesaias, cap. 53., virum dolorum et scientem infirmatem appellat. Verum sciendum, infirmitatis non unam esse acceptionem in sacris literis, sed multiplicem, sicut ostendi ad illud Rom. 5.: Cum adhuc infirmi essemus. Itaque videndum, quae significatio praesenti loco congruat. Id intelligi posse puto, si locus hic conferatur cum duobus similibus hujus Epistolae, quorum unus est capite proxime sequenti, ubi de pontifice veteris testamenti dicitur: quod et ipse circumdatus sit infirmitate, et propterea debeat, quemadmodum pro populo, sic etiam pro semet ipso offerre pro peccatis. Alter cap. 7., ubi, cum dixisset, sacerdotes Leviticos necessitatem habere pro suis delictis hostias ofiferendi, priusquam ofi^erant pro delictis populi, rationem hanc subjecit: quia lex homines constituit sacerdotes infirmitatem habentes. Unde manifeste liquet, infirmitatem iis locis eam intelligi oportere, quae peccatum respicit, id est peccandi pronitatem, qua fit, ut quis sine quotidianis lapsibus vivere non possit. Hae sunt igitur infirmitates nostrae, de quibus hoc loco, quibus compati potest Pontifex noster Christus, non eas in se habendo, sicut habuerunt Levitici, sed nobis, qui eas habemus, condolendo. Quaeres, quomodo compati possit aut condolere, cum sit beatus et impassibilis? Respondeo, si compati proprie accipitur, Christum non posse compati nostris infirmitatibus, nisi ampliata locutione, quia scilicet aliquando compassus est, nimirum in carne mortali. Nunc enim proprie non compatitur, nec condolet, nec miseretur. Sed tamen etiam haec Christo jam in coelis regnanti tribuuntur interdum per tropum, quatenus ad nostras infirmitates sanandas propensior est ex eo, quod ipse in hac vita mortali per omnia, sicut sequitur, tentatus fuerit. Quem Apostoli sensum esse, liquet ex illis verbis cap. 2.: In eo enim, in quo passus est ipse tentatus, potens est et eis, qui tentantur, auxiliari. Liquet etiam ex verbis hic subjunctis:
Tentatum autem per omnia. Clarior erit sententia, si legas adversative: Sed tentatum per omnia, quomodo vertunt alii. De qua tentatione sit sermo, relinquitur intelligendum ex iis, quae dicta sunt pro explicatione verborum, quae modo citabamus ex cap. 2. Non enim hic tentari est ad peccandum sollicitari, sed afflictari rebus adversis; propterea quod in adversis soleat hominum virtus et constantia probari. Tentatum ergo dicit per omnia, hoc est, omne genus malorum hujus vitae expertum. Ea mala intellige, quae toti generi sunt communia, veluti sunt fames, sitis, lassitudo, mole- Btia ex immoderato calore aut frigore, tristitia de malis, metus mcrtis et mors ipsa. Quare etsi non negamus, ut quidam negant, mortale Christi corpus potuisse morbis affici, sicut potuit senectute dissolvi, non tamen erat conveniens, ut morbos pateretur, quum hoc malum nec omnibus sit commune, nec ordinatum medium ad finem oeconomiae Christi. Multo minus huc pertinent ignorantia et concupiscentia, bonique difficultas. Nam de malis pure poenalibus hic agitur, non de iis, quae bono virtutis ac gratiae quoquo modo repugnant. Unde ex hoc loco non sequitur, Christum fuisse tentatum a carne, quod ne fieri quidem potuisse, recte docent Theologi iu 2. dist. 21. Nam a mundo et diabolo tentatum fuisse, nulla dubitatio est.
Pro similitudine. Graece: Secundum similitudinem. Syriace: Sicut nos. Sensus est: Christum per omnia, similiter ut nos, tentatum esse. Debuit enim per omnia fratribus similari, ut raiscricors fieret Pontifex, sicut dictum est cap. 2.
Absque peccato. Ne quis ex eo, quod dixit, Christum compati infirmitatibus nostris, suspicetur, eum similiter, ut nos, obnoxium infirmitati, et sic intelligat tentatum esse per omnia, ut tentationibus etiam in peccata fuerit inductus: addit Apostolus hanc particulam: absque peccato. Quae quidem duobus modis accipi potest: vel ut sit exceptio ab eo, quod universe dixerat, tentatum per omnia, quomodo plerique partem hanc accipiunt; vel hoc sensu, quem Theophylactus indicat, ita tamen, ut nihil eorum, quae passus est, et quibus tentatus, eum induxerit in peccatum. Quem sensum arbitror magis germanum. Nam praecedens sententia, sic intellecta, quomodo eam exposuimus, non opus habet restrictione seu exceptione, sed absolutam continet veritatem. Distinguit Apostolus hac parte Christum Pontificem nostrum a caeteris hominibus, et proinde etiam a quocumque alio pontifice, de quo sequenti capite testatur, eum debere, quemadmodum pro populo, ita etiam pro semet ipso offerre pro peccatis. Christum autem ideo sine peccato esse oportuit, quia peccatum reddidisset eum ineptum ad interpellandum pro peccatoribus, ac potius ipse nobiscum, si peccator esset, eguisset intercessore ad Deum. Unde cap. 7.: Talis decebat, ut nobis esset Pontifex: sanctus, innocens, impollutus, segregatus a peccatoribus. Nec tamen idem erit incommodum, ut haereticus objicit, si Christianorum pontifices sint obnoxii peccatis. Non enim per se ipsos ac suo ipsorum j * merito Deum hominibus placant, sed per meritum Christi, quo et ipsi intercessore indigent.
4:16
16. Adeamus ergo cum fiducia ad thronum gratiae. Quidam codices subjungunt pronomen ejus, quod et apud Bedam legitur, et in textu Syriaco. Sed Graeci non agnoscunt. In nostris etiam additicium esse, probant exemplaria quaeque meliora, tam excusa, quam manuscripta, suffragantibus item Clementinis. Pro fiducia Graece est TZC'.pprpiaj vocabulum frequens in Actis et Epistolis apostolicis, quo sigcificatur ingenua quaedam animi libertas, et audacia ad agendum aut dicendum aliquid, tametsi usitatius intelligatur in verbis. Sed cum absolute dicat Apostolus: ad thronum gratiae, quaeritur, utrum Dei Patris, an Christi Filii. Ad Christum referunt, qui addiderunt ejus; nam de Patre nihil in proxima periodo dictum fuit. Eodem pertinere existimant Graeci interpretes, huc citantes illud ex Psalm. 44.: Thronus tuus Deus in saeculum saeculi. Quod ad Filium dictum esse, testatus est ipse Apostolus supra cap. 1. Veruntamen presoius rem consideranti profecto magis apparet, referendum esse ad Patrem. Nam Christus hoc loco et tota fere Epistola introducitur ut Pontifex et intercessor ad Deum. Unde et infra cap. 7. dicitur, salvare in perpetuum posse accedentes per ipsum ad Deum, quod semper vivat ad interpellandum pro eis. Sed et alibi saepe eo modo Scriptura loquitur. Atqui intercessoris non est sedere in throno, sed ante judicem in throno sedentem stare, ut clientum suorum causam illi suo patrocinio commendet. Quando autem sedere dicitur Christus ad dexteram Patris, pacata regni ejus apud Patrem possessio significatur, ut alibi diximus. Vocatur autem thronus gratiae, in quo Pater sedet, id est sedes gratiosa, quia Deus sic judex noster est, ut tamen ex caritate, qua ffiundum dilexit, Filium suum nobis dederit advocatum ac mediatorem, qui nos ad ipsum adducat, eique reconciliet. ,. ' ^- -^^ 8T. MICHAELI- Itaque significat iste sermo, Deum esse judicem misericordem, et propitium omnibus iis, pro quibus Filius interpellat. Estque hic sensus Apostoli: Talem igitur nacti Pontiticem, qualem praecedentibus verbis descripsi, videlicet Dei Fiiium, eundemque nostras infirmitates expertum, per eum libere et cum fiducia accedamus ad thronum Dei, judicis nostri, quem utique, tali Pontifice et patrono pro nobis loquente, clementem experiemur. Sensum hunc confirmant sequentia:
Ut misericordiam consequamur. Scilicet a Deo per Christum Pontificem et intercessorem no.<*trum. Et gratiam inveniamus in auocilio opportuno. Graece: ad opportunum auxilium, quod Syrus sic expressit: In auxilium in tempore angustiae, scilicet impetrandum. Quod ita sonat, quasi tempus afflictionis duntaxat significetur. Sed rectius oppovtunitas haec extenditur ad totum tempus vitae praesentis: donec hodie cognominatur, ut ait capite praecedenti. Semper enim, dum hic vivimus, egemus auxilio gratiae Dei. Inter misericordiam et gratiam ita distingui potest, ut misericordia ad peccatorum remissionem et miseriarum depulsionem pertineat, gratia vero ad salutarium donorum largitionem. Valet hic locus contra Novatianos, qui relapsos excludebant a spe veniae. Atqui Apostolus hortatur Hebraeos, ut adeant cum fiducia ad thronum gratiae Dei, misericordiam ab eo consecuturi. Quae adhortatio non tam ad justos dirigitur, quam ad peccatores, ut qui maxime indigeant misericordia. An autem Hebraea phrasi dixerit Apostolus: gratiam inveniamus, pro eo, quod est: gratiosi simus apud Deum, id est, peculiari affectu ab eo diligamur, quomodo dixit angelus ad Virginem: Invenisti gratiam apud Deum, Luc. 1., et Deus ad Mosem: Invenisti gratiam co~ ram me, Exod.,S3., non satis apparet, quia non est hic additum: apud Deum, aut quid simile, quod in illa phrasi addi solet, sed magis ita dictum videtur, quemadmodum dixit idem Apostolus de Onesiphoro 2 Tim.: Det illi Dominus invenire misericordiam a Domino, et hujus Epistolae cap. 11.: Ut meliorem invenirent resurrectionem, et cap. 12.: Non enim invenit poenitentiae locum, Sensus igitur est: Et ut ab eo per eundem Pontificem nostrum Christum consequamur gratiam, qua nobis opituletur, dura tempus est, durante videlicet hujus vitae curriculo. Cujus opportunitatem temporis si quis neglexerit, is in futuro saeculo nec misericordiam consequetur, nec gratiae locum inveniet, eed severitatem ac rigorem subire cogetur judicii divini.
4:4
ARONNE (EBR. 'AHĀRĀN, DI ETIMOLOGIA INCERTA)
… Rimproverato da Mosè, A. non poté giustificarsi; 3000 uomini (la Volgata ha 23.000) furono giustiziati dalle spade dei leviti (Ex. 32, 21-28). A. ottenne dal Signore il perdono dietro preghiera di Mosè (Deut. 9, 20), essendo destinato al sommo sacerdozio (Heb. 4, 4).
Alcuni peccati commessi dopo il Battesimo, erano computati irremissibili e con essi si contraeva la scomunica e l'esclusione dalla comunità: ai quali alludono già Hebr. 4, 4-8, il Pastore di Erna (Mandat. 4, 3), s. Giustino, Atenagora, la Didascalia, ecc. È naturale che i catecumeni fossero istruiti anche in questa materia (cf. E. von Dobschütz, Die altchristlichen …
4:9
… Per designare questa attività di salvezza, la liturgia adopera il verbo gubernare, che mette in rilievo il carattere regale, cioè l'impulso che dà alle anime affinché possano raggiungere il fine soprannaturale (cf. Hebr. 9, 24; 7, 25; 4, 9). Nella sua dignità di novella Eva, accanto a Cristo, Maria regna dall'alto sui redenti. …
4:12
… Il IV Vangelo dice, per es., che l'a. di Gesù Cristo è turbata (Io. 12, 27), ma che Egli si turba nel suo spirito (13, 21). Così, ben lungi dal sostituirsi all'a., l'uno può venir nominato vicino all'altra (I Thess. 5, 23; Phil. 1, 27; Hebr. 4, 12). A torto gli gnostici e più tardi Apollinare hanno appoggiato su questi testi la loro concezione tricotonica del composto umano, diffusa senza dubbio nell'ambiente sotto forma di …
… Regum (ibid. 95-114); In Salomonis Ecclesiastes homiliae 19 (ibid. 113-256); Adnotationes elucidatoriae in threnos Jeremiae (ibid. 255-322); Explanatio in Canticum B. Marie V. (ibid. 413-32); Orationis dominicae expositio (ibid. 774-89); un commento a Hebr. 4, 12-15, 2 si trova in PL 177, 289-94. Nella vasta e confusa Miscellanea, in 7 ll. (PL 177, 469-900), una ulteriore indagine critica potrà distinguere notevoli parti esegetiche appartenenti …
4:13
… Omnia enim nuda et aperta sunt oculis eius (Hebr. 4,13), ea etiam quae libera creaturarum actione futura sunt» (Denz-U, 1782, 1784). È dunque di fede che Dio è un essere intelligente, cosciente e quindi capace di conoscere non solo se …
4:14
sommo sacerdote tra Dio e gli uomini (Hebr. 4, 14-15, 10), esercitò durante la sua vita terrena l'i. d'impetrazione (Lc. 22, 31 sg.; 23, 34; Io. 17, 6-26) e di perfetta soddisfazione dei peccati di tutto il genere umano mediante il sacrificio …
I. ISTITUZIONE DEL SACERDOZIO DEL NUOVO TESTAMENTO. - Gesù, per diritto di natura e per vocazione divina Sommo Sacerdote della Nuova Alleanza (Hebr. 4, 14), dovendo sottrarre la sua presenza sensibile (Io. 16, 6-7) e rendere simultaneamente perpetua e visibile l'economia della salvezza (Lc. 24, 45-48), fin dall'inizio della vita pubblica …
… Anima di tutti questi avvenimenti meravigliosi è il Cristo, unico ed eterno sacerdote che regola le relazioni fra Dio e l'umanità (cf. Hebr. 2, 17; 4, 14; 5, 5 ecc.): egli è il solo mediatore (I Tim. 2, 5).
4:15
… (Hebr. 2, 17-18; 4, 15).
… (ibid. 8, 32); perfeziona, per mezzo dei patimenti, il capo e guida della nostra salute (Hebr. 2, 10), cioè lo fa in tutto simile ai fratelli, tentato e provato come essi e perciò misericordioso, che può compatire alle nostre debolezze (ibid. 2, 17-18; 4, 15): egli ha imparato per mezzo delle sue sofferenze che cosa è l'obbedienza, ha presentato nei giorni della sua vita preghiere e suppliche con grandi grida e lacrime, e fu esaudito per …
… Gesù affermò recisamente che è senza peccato (Io. 8, 46; 14, 30); affermazione espressa astrattamente in II Cor. 5, 21; Hebr. 4, 15; I Io. 3, 5 e I Pt. 2, 22. Egli è colui nel quale tutti gli altri sono, e vengono chiamati, santi (I Cor. 1, 2; Phil. 1, 1).
… S. Paolo mostra la convenienza per gli uomini delle t. di G. C., il quale può così meglio compatire le umane debolezze (Hebr. 2, 18; 4, 15). - Vedi tav. CXXXVII.
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Reims 1582), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.