By example of Christ (vvho is incomparably more excellent then Moyses also) he exhorteth them to be faithful vnto God. 7 Their revvard shal be, to enter into euerlasting rest, if they perseuere, as contrarievvise to be excluded (as vvas shadowed in their forefathers in the vvildernes) if they sinne and become incredulous.
1Wherefore, holy brethren, partakers of the heavenly vocation consider the apostle and high priest of our confession, Jesus:Voi adunque fratelli santi, partecipi della vocazione celeste, considerate l'Apostolo, e il Pontefice della nostra confessione, Gesù:WHEREFORE holy brethren, partakers of the heauenly vocation, consider the Apostle, & high priest of our confession IESVS:Unde, fratres sancti, vocationis cælestis participes, considerate Apostolum, et pontificem confessionis nostræ Jesum: 2Who is faithful to him that made him, as was also Moses in all his house.Il quale è fedele a lui, che (tale) lo fece, come già Mosè in tutta la casa di lui.vvho is faithful to him that made him, as also Moyses in al his house.qui fidelis est ei, qui fecit illum, sicut et Moyses in omni domo ejus. 3For this man was counted worthy of greater glory than Moses, by so much as he that hath built the house hath greater honour than the house.Conciossiachè di maggior gloria è stato questi riputato degno sopra Mosè, come più grande, che quel della casa, è l'onore, di colui, che fabbricolla.For, this man is esteemed vvorthie of more ample glorie aboue Moyses, by so much as more ample glorie then the house, hath he that framed it.Amplioris enim gloriæ iste præ Moyse dignus est habitus, quanto ampliorem honorem habet domus, qui fabricavit illam. 4For every house is built by some man: but he that created all things is God.Imperocché ogni casa da qualcheduno è fabbricata: or quei, che creò tutte le cose, egli è Iddio.For euery house is framed of some man but he that created al things, is God.Omnis namque domus fabricatur ab aliquo: qui autem omnia creavit, Deus est. 5And Moses indeed was faithful in all his house as a servant, for a testimony of those things which were to be said:E Mosè veramente era fedele in tutta la casa di lui come servitore, per essere testimone di quelle cose, che dovevan dirsi:And Moyses in deede vvas faithful in al his house as a seruant, for a testimonie of those things vvhich vvere to be said:Et Moyses quidem fidelis erat in tota domo ejus tamquam famulus, in testimonium eorum, quæ dicenda erant: 6But Christ, as the Son in his own house: which house are we, if we hold fast the confidence and glory of hope unto the end.Ma Cristo come figliuolo sopra la propria casa: la qual casa siam noi, se ferma ritenghiamo sino alla fine la fiducia, e la gloria della speranza.but Christ as the Sonne in his ovvne house: which house are vve, if vve keepe firme the confidence and glorie of hope vnto the end.Christus vero tamquam filius in domo sua: quæ domus sumus nos, si fiduciam, et gloriam spei usque ad finem, firmam retineamus. 7Wherefore, as the Holy Ghost saith: To-day if you shall hear his voice,Per la qual cosa, (conforme dice lo Spirito santo): oggi se udirete la voce di lui,Vvherefore, as the holy Ghost saith, To day if you shal heare his voice,Quapropter sicut dicit Spiritus Sanctus: Hodie si vocem ejus audieritis, 8Harden not your hearts, as in the provocation, in the day of temptation in the desert,Non vogliate indurare i vostri cuori, come (nel luogo) della alterazione al dì della tentazione nel deserto,harden not your hartes as in the exacerbation according to the day of tentation in the desert,nolite obdurare corda vestra, sicut in exacerbatione secundum diem tentationis in deserto, 9Where your fathers tempted me, proved and saw my works,Dove i padri vostri tentaron me, fecer prova di me, e videro le opere mievvhere your fathers tempted me: proued & savv my vvorkesubi tentaverunt me patres vestri: probaverunt, et viderunt opera mea 10Forty years: for which cause I was offended with this generation, and I said: They always err in heart. And they have not known my ways.Per quaranta anni: perciò fui disgustato altamente con questa nazione, e dissi: costoro vanno sempre errando col cuore. Ed eglino non han conosciute le mie vie,fourtie yeres. For the vvhich cause I vvas offended vvith this generation, and said, They doe alvvaies erre in hart. And they haue not knovven my vvaies.quadraginta annis: propter quod infensus fui generationi huic, et dixi: Semper errant corde. Ipsi autem non cognoverunt vias meas,
11As I have sworn in my wrath: If they shall enter into my rest.A' quali giurai sdegnato: non entreranno nella mia requie.to vvhom I svvare in my vvrath, If they shal enter into my rest.sicut juravi in ira mea: Si introibunt in requiem meam. 12Take heed, brethren, lest perhaps there be in any of you an evil heart of unbelief, to depart from the living God.Badate, fratelli, che mai non sia in alcuno di voi un cuor cattivo per la miscredenza, onde vi allontaniate da Dio vivo:Bevvare brethren, lest perhaps there be in some of you an euil hart of incredulitie, to depart from the liuing God.Videte fratres, ne forte sit in aliquo vestrum cor malum incredulitatis, discedendi a Deo vivo: 13But exhort one another every day, whilst it is called to day, that none of you be hardened through the deceitfulness of sin.Ma esortatevi gli uni gli altri ogni giorno, sino a tanto che giorno d'oggi si noma, affinchè alcuno di voi non rimanga indurato per la seduzione della colpa.but exhort your selues euery day, vvhiles to day is named, that none of you be obdurate vvith the fallacie of sinne,sed adhortamini vosmetipsos per singulos dies, donec hodie cognominatur, ut non obduretur quis ex vobis fallacia peccati. 14For we are made partakers of Christ: yet so, if we hold the beginning of his substance firm unto the end.Imperocché siam divenuti consorti di Cristo: purché fermo ritenghiamo sino alla fine il fondamento, per cui siamo in lui sostenuti,For vve be made partakers of Christ: yet so if vve keepe the beginning of his substance firme vnto the end.Participes enim Christi effecti sumus, si tamen initium substantiæ ejus usque ad finem firmum retineamus. 15While it is said: To day, if you shall hear his voice, harden not your hearts, as in that provocation.Mentre dicesi: oggi se udirete la voce di lui, non vogliate indurare i vostri cuori, come in quella altercazione.Vvhile it is said, To day if you shal heare his voice, do not obdurate your hartes as in that exacerbation.Dum dicitur: Hodie si vocem ejus audieritis, nolite obdurare corda vestra, quemadmodum in illa exacerbatione. 16For some who heard did provoke: but not all that came out of Egypt by Moses.Imperocché alcuni, che avevano udito, altercarono, non però tutti quelli, che per mezzo di Mosè uscirono dall'Egitto.For some hearing did exasperate: but not al they that vvent out of Aegypt by Moyses.Quidam enim audientes exacerbaverunt: sed non universi qui profecti sunt ex Ægypto per Moysen. 17And with whom was he offended forty years? Was it not with them that sinned, whose carcasses were overthrown in the desert?E con quali uomini fu egli disgustato per quaranta anni, se non con que', che peccarono, de' quali furono stesi al suolo i cadaveri nel deserto?And vvith vvhom vvas he offended fourtie yeres? vvas it not with them that sinned, vvhose carcasses vvere ouerthrovven in the desert?Quibus autem infensus est quadraginta annis ? nonne illis qui peccaverunt, quorum cadavera prostrata sunt in deserto ?
18And to whom did he swear, that they should not enter into his rest: but to them that were incredulous?Ed a quali uomini giurò egli, che non entrerebbono nella sua requie, si' non a quelli, che furono miscredenti?And to vvhom did he svveare that they should not enter into his rest: but to them that were incredulous?Quibus autem juravit non introire in requiem ipsius, nisi illis qui increduli fuerunt ? 19And we see that they could not enter in, because of unbelief.E noi veggiamo, come a motivo della miscredenza non poterono entrarvi.And vve see that they could not enter in, because of incredulitie.Et videmus, quia non potuerunt introire propter incredulitatem.
3:1
Witham
The....high priest of our profession. That is, of the faith we confess, or profess. Christ is also here called our apostle, that is sent by his Father. (Witham)
Jesus Christ is not only our apostle, he is the doctor, the legislator of the religion we profess. He is our high priest, who offered himself in sacrifice for the sanctification of his Church, and who is now exercising at the right hand of his Father the office of the priesthood in our behalf, both in heaven and on earth. We here see our dignity: we have a God for the apostle and high priest of our religion.
3:2
Witham
Faithful to him, etc. To be made, may apply to Christ as man; but here the sense is, who made him head over all his Church. (Witham)
3:3
Witham
Of greater glory, etc. The apostle shews Christ to be greater than Moses several ways. 1. Christ is as much above Moses, as an architect above the house which he has made; for Christ (who, as God, made all things) is the builder of that very house, that is, of the house of Israel, of which Moses was only a part of a member. 2. Moses was only employed in the house, as a servant, to give testimony to others, as he was ordered. (Witham)
3:6
Witham
Christ, as a Son in his own house: which house, or Church of the faithful are we: and Christ is our only Lord and Master, equally with the Father, and the Holy Ghost; but we are all members, and profitable members, if we retain firm the confidence in him, and the glory of hope, or a glorious hope unto the end. (Witham)
3:8
This alludes to the 17th chapter of Exodus, where the history of provocations and contradictions of the Israelites is related at large.
3:11
Witham
As I have sworn in my wrath:[Ver. 11. Si introibunt, ei eiseleusontai.] if they shall enter into my rest. But if here implies the same as they shall not. See Mark 8:12. And that this is the sense here, appears by the 18th verse, where it is expressly said, they should not enter into his rest; that is to rest in the land of Chanaan[Canaan], promised to them. (Witham)
3:12
Witham
Take heed, etc. Not to imitate their incredulous obstinacy, lest you never enter into the place of eternal rest, by departing from God by sin. (Witham)
To abandon Christ is to abandon God, since Christ is God. He who denies the Son, believes not the Father, who has wrought so many miracles to sanction his mission. (1 John 2:23.) It is of little consequence to eternity whether it be the doctrine of faith or the life of faith we reject, if persons are equally lost by either practical or speculative infidelity.
3:13
To day. The duration of the present life may be accounted but a day, which God destines for the trial of our faith and obedience; we ought, therefore, to labour hard during the short time of the present day, that we may live and reign with God for all eternity. We cannot too often entertain this truth in our hearts, if we wish to square our lives after the gospel. The heart of man becomes insensibly hardened to Christian truths, when its natural corruption is not courageously attacked.
3:14
Witham
You have already been made partakers of the benefits of Christ, at your conversion and baptism, to the beginning of his substance,[Ver. 14. Initium substantiae ejus, ten archen tes upostaseos. See Hebrews 11:1. Est fides sperandarum substantia rerum, elpizomenon upostasis.] by which seems to be understood the faith of Christ. (Witham)
If to subsist in Jesus Christ, to be washed in his blood, to be animated with his spirit, to be nourished with his flesh, is but a sketch, a seed of that union with him which on a future day is to be effected, how comes it that we are so attached to this earth, how can we hazard for such a mere trifle such immense felicity?
3:15
From the 6th and 14th verses we learn the great happiness conferred on us at baptism; but all this, happily, we are taught is dependent on faith, on the foundation of our spiritual and divine being.
3:16
Let us not flatter ourselves with having quitted Egypt by our baptism, unless we also quit that opposition, and that disobedience of our heart to the laws and maxims of the gospel. The Israelites, under the guidance of Moses, left Egypt for the promised land, and after travelling in the desert for the space of two years, found themselves on the confines of the so much desired country; but the possession of it was denied them, and they were left to perish in the desert, because they distrusted God's promises, and were incredulous to his word. All that happened to this chosen people, says St. Paul, was a figure of what was to happen to us. Here then we may read our destiny, if, like them, we prove ungrateful to God.
3:17
Witham
Whose carcasses were laid, or buried in the desert? None of those who were reckoned up (Numbers xiv.) entered the land of Chanaan[Canaan], except Josue[Joshua] and Caleb; but then we may take notice, that none were there numbered under twenty years of age, nor the Levites, nor the women. (Witham)
3:2
The excellencie of Christ aboue Moyses.
Concordanza Nu. 12, 7
3:7
Concordanza Ps. 94, 8
3:14
Faith is the ground worke of our creatiō in Christ, which if we hold not fast, al the building is lost.
3:17
Concordanza Nu. 14, 37. 21, 23.
3:1
sant'Ilario di Poitiers † 367 d.C. De Trinitate or On the Trinity 4.11
… other works, they prove, as to the first point, by what Paul writes to the Hebrews, Being made so much better than the angels, as He possesseth a more excellent name than they , and again, Wherefore, holy brethren, partakers of the heavenly calling, consider the Apostle and High Priest of our confession, Jesus Christ, who is faithful to Him that made Him
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.14.1
… Lord created me a beginning of His ways for His works ;’ so by Paul, ‘Become so much better than the Angels ;’ and again, ‘He emptied Himself, and took upon Him the form of a servant ;’ and again, ‘Wherefore, holy brethren, partakers of the heavenly calling, consider the Apostle and High Priest of our profession, Jesus, who was faithful to Him that made Him
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 4.17
… nor must we be drawn aside by mere plausibility and artifices of speech. Even to me, who tell thee these things, give not absolute credence, unless thou receive the proof of the things which I announce from the Divine Scriptures. For this salvation which we believe depends not on ingenious reasoning
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 6.2
… For this great Apostle says that that which was seen in the form of the servant has been made, by being assumed, to be that which He Who assumed it was in His own Nature. Moreover, in the Epistle to the Hebrews we may learn the same truth from Paul, when he says that Jesus was made an Apostle and High Priest by God, “being faithful to him that made Him so
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on 1 Timothy 1
… But where is this commandment given? We read in the Acts of the Apostles: “The Spirit said, Separate me Paul and Barnabas.” ( Acts xiii. 2 .) And everywhere in his writings Paul adds the name of Apostle, to instruct his hearers not to consider the doctrines he delivered as proceeding from man. For an Apostle
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 5
C. iii. 1, 2 . “Wherefore, holy brethren, partakers of the heavenly calling, consider the Apostle and High Priest of our profession, Christ Jesus , who was faithful to Him that appointed [ or made] Him, as also Moses [was faithful] in all His house.”
san Cirillo di Alessandria † 444 d.C. The Anathemas of Cyril in Opposition to Nestorius 1
X. Holy Scripture states that Christ is High Priest and Apostle of our confession,
Teodoreto di Cirro † 458 d.C. Counter-statements of Theodoret 1
… And in the beginning of this part of his subject he teaches us in the words “Consider the apostle and high priest of our profession, Jesus, who was faithful to Him that appointed Him as also Moses was faithful in all His house.”
3:2
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 17
… humbly declared, “I am but dust and ashes.” Moreover, it is thus written of Job, “Job was a righteous man, and blameless, truthful, God-fearing, and one that kept himself from all evil.” But bringing an accusation against himself, he said, “No man is free from defilement, even if his life be but of one day.” Moses was called faithful in all God’s house;
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. De Sententia Dionysii. (Defence of Dionysius.) 10
Dionysius, teaching exactly thus, in his letter to Euphranor and Ammonius wrote in view of Sabellius concerning the human pre dicates of the Saviour. For to the latter class belong the sayings, ‘I am the Vine and My Father the Husbandman’ ( Joh. xv. 1 ), and ‘faithful to Him that made Him’ (
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. De Sententia Dionysii. (Defence of Dionysius.) 11
This then being the sense of the expression, it follows that it is of the vine, so understood, that it is written: ‘Who was faithful to Him that had created Him’ (
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.14.0
Chapter XIV .— Texts explained; Fourthly,
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.14.1
… but, as swine and dogs wallow in their own vomit and their own mire, rather invent new expedients for their irreligion. Thus they misunderstand the passage in the Proverbs, ‘The Lord hath created me a beginning of His ways for His works ,’ and the words of the Apostle, ‘Who was faithful to Him that made Him
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.16
… Although then abundant proof has been given above of this their reckless expedient, yet, since they make all places sound with this passage from the Proverbs, and to many who are ignorant of the faith of Christians, seem to say somewhat, it is necessary to examine separately, ‘He created’ as well as ‘Who was faithful to Him that made Him
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 5
… For so also we are accustomed to say, such an one is of such an one’s house. For here he is speaking of a house, not of the temple, for the temple was not constructed by God, but by men. But He that made
3:3
Antipapa Novaziano † 258 d.C. A Treatise of Novatian Concerning the Trinity 12
… unless because in this contest against them concerning the truth, this is in the meantime sufficient for us, that, being convinced in any kind of way, they should confess Christ to be God, seeing they have even wished to deny that He is God. He says by Habakkuk the prophet: “God shall come from the south, and the Holy One from the dark and dense mountain.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom 37
“What then?” it may be said, “is it by comparison that He is greater than John?” Far from it. For neither when John saith, “He is mightier than I,” doth he say it as comparing them; nor Paul, when remembering Moses he writes, “For this man was counted worthy of more glory than Moses,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 5
… The builder has more honor than the house, yet he did not say “the artificer hath more honor than his works,” but “he that hath builded the house, than the house.” ( Ver. 4 .) “But He that built all things is God.” Thou seest that he is speaking not about the temple but about the whole people.
3:4
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 3.18
… Which he also sums up in the Epistle written to the Hebrews, saying: “For He that created all things is God.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 5
… But He that made him [is] God. Moses he means. And see how he covertly shows the superiority. “Faithful,” he says, “in all His house,” being himself also of the house, that is, of the people. The builder has more honor than the house, yet he did not say “the artificer hath more honor than his works,” but “he that hath builded the house, than the house.” (
3:5
san Barnaba † 61 d.C. The Epistle of Barnabas 14
… for thy people hath sinned, whom thou didst bring out of the land of Egypt.” And Moses understood that they had again made molten images; and he threw the tables out of his hands, and the tables of the testament of the Lord were broken. Moses then received it, but they proved themselves unworthy. Learn now how we have received it. Moses, as a servant,
papa san Clemente I † 99 d.C. The First Epistle of Clement to the Corinthians 43
And what wonder is it if those in Christ who were entrusted with such a duty by God, appointed those [ministers] before mentioned, when the blessed Moses also, “a faithful servant in all his house,”
sant'Ireneo di Lione † 202 d.C. Against Heresies 3.6.5
… but he is not properly termed Lord, nor is called God by the prophets, but is spoken of by the Spirit as “Moses, the faithful minister and servant of God,”
Archelao † fl. 278 d.C. The Acts of the Disputation with the Heresiarch Manes 41
… For, indeed, Moses first said to the people: “A Prophet will the Lord our God raise up unto you, like unto me.” And Jesus afterwards said: “For Moses spake of me.” You see how these twain give the right hand to each other, although the one was the prophet and the other was the beloved Son,
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 2.14.10
… For instance, he says, ‘Moses as a servant, but Christ as a Son
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. Homilies on Ephesians 1
… so that we surpass them not only in the quality of the blessings, but in the Mediator also. As moreover he saith in the Epistle to the Hebrews; “And Moses indeed was faithful in all his house as a servant, for a testimony of those things which were afterward to be spoken; but Christ as a Son over His house, whose house are we.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 5
… You see again that by the appellation of The Son, he intimates true relationship. ( Ver. 6 .) “But Christ as a Son over His own house.” Perceivest thou how he separates the thing made and the maker, the servant and the son? Moreover He indeed enters into His Father’s property as a master, but the other as a servant.
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Reply to Faustus the Manichæan 22.69
69. So Moses, too, who was so faithful a servant of God in all his house; the minister of the holy, just, and good law; of whose character the apostle speaks in the words here quoted;
3:6
sant'Atanasio di Alessandria † 373 d.C. Against the Arians. (Orationes contra Arianos IV.) 4.26
… For in her womb the Word fashioned for Himself His house, as at the beginning He formed Adam from the earth; or rather more divinely, concerning whom Solomon too says openly, knowing that the Word was also called Wisdom, ‘Wisdom builded herself an house ;’ which the Apostle interprets when he says, ‘Which house are we
san Basilio † 379 d.C. De Spiritu Sancto 14
… Scripture to say Moses and the law, as in the passage, “They have Moses and the prophets.” When therefore it is meant to speak of the baptism of the law, the words are, “They were baptized unto Moses.” Why then do these calumniators of the truth, by means of the shadow and the types, endeavour to bring contempt and ridicule on the “rejoicing” of our “hope,”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 5
“As also Moses in all His house,” that is, either among the people, or in the temple. But here he uses the expression “in His house,” just as one might say, concerning those in the household; even as some guardian and steward of a household, so was Moses to the people. For that by “house” he means the people, he added, “whose house we are” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 6
[1.] Paul , having treated of hope, and having said that “We are His house, if we hold fast the confidence and the rejoicing of the hope firm unto the end” (
3:7
san Gregorio Taumaturgo † 270 d.C. A Sectional Confession of Faith 23
… when your fathers tempted me, proved me, and saw my works forty years. Wherefore I was grieved with that generation, and said, They do always err in their heart; for they have not known my ways: as I sware in my wrath, that they should not enter into my rest.”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 17.33
… so motley and diversified are the errors of the heretics. And again the same Paul says, Which in other generations was not made known unto the sons of men, as it hath now been revealed unto His Holy Apostles and Prophets in the Spirit . And again, Wherefore, as saith the Holy Ghost
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 2.14
… Hence when David says, “they provoked God in the wilderness, and grieved Him in the desert ,” the apostle refers to the Holy Spirit the despite done by the Israelites to God, in these terms: “Wherefore, as the Holy Ghost saith, Harden not your hearts, as in the provocation, in the day of temptation in the wilderness; when your fathers tempted me
san Gregorio di Nissa † 395 d.C. Against Eunomius 7.1
… For “well did the Holy Spirit prophesy ,”—this he says to the Jews in Rome, introducing the words of Isaiah; and to the Hebrews, alleging the authority of the Holy Spirit in the words, “wherefore as saith the Holy Spirit
sant'Ambrogio † 397 d.C. On the Holy Spirit 3.8
… Forty years was I near to this generation and said: They do alway err in their heart; but they did not know My ways, as I sware in My wrath, If they shall enter into My rest.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 8
… so now here also he opens out the other path of the Priesthood, showing its superiority from the things which happened before. And as, in [the matter of] punishment, he brings before them not Hell alone, but also what happened to their fathers,
3:9
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 6
… This he hints also in writing to these [Hebrews] who probably already wished, in their trials, to obtain experience and positive evidence of His power and His providential care for them. Thou seest that in all cases the provocation and the angering arises from unbelief.
3:12
san Basilio † 379 d.C. The Letters 42.5
… Think of all these things in your heart; follow them with zeal; fight, as you have been commanded, for the truth to the death. For Christ was made “obedient” even “unto death.” The Apostle says, “Take heed lest there be in any of you an evil heart…in departing from the living God. But exhort one another…(and edify one another ) while it is called to-day.”
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 6
… and as in bodies, the parts that have become callous and hard do not yield to the hands of the physicians, so also souls that are hardened yield not to the word of God. For it is probable besides that some even disbelieved as though the things which had been done were not true.
3:13
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 15.32
… In what sense then shouldest thou remember that Scripture, till He hath put all enemies under His feet ? According as Paul says in another place, And exhort each other daily, while it is called to-day
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Gospel of St. John 55
… Thus Pharaoh, who received ten thousand strokes, was sobered only while being punished, and continued of this character until the last day of his life, pursuing those whom he had let go. Wherefore Paul continually saith, “Lest any of you be hardened by the deceitfulness of sin.” (
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 6
… they are corrupt and become abominable in their doings.” ( Ps. xiv. 1 .) “There is no fear of God before his eyes, for he was deceitful before Him, to find out his iniquity and to hate.” ( Ps. xxxvi. 1, 2 .) Yea and Christ also says this same thing, “Every one that doeth evil, hateth the light and cometh not to the light.” ( John iii. 20 .)
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 30
… lest any root of bitterness springing up trouble you, and thereby many be defiled: lest there be any fornicator or profane person.” Dost thou see how everywhere he puts the common salvation into the hands of each individual? “Exhorting one another daily” (he says) “while it is called To-day.” (
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Our Lord’s Sermon on the Mount 2.7
… because there the flight of time, which causes days to succeed days, whence it may be called to-day, will not exist. But as it is said, “To-day, if ye will hear His voice,” which the apostle interprets in the Epistle to the Hebrews, As long as it is called to-day;
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Sermons on Selected Lessons of the New Testament 8.5
5. There follows next, “Give us this day our daily bread.” It may be understood simply that we pour forth this prayer for daily sustenance, that we may have abundance: or if not that, that we may have no want. Now he said “daily,” for as long as it is called “to-day.”
3:14
Origene † 254 d.C. A Letter from Origen to Gregory 3
… but whether my boldness be good, God will know, and His Christ, and all partakers of the Spirit of God and the Spirit of Christ. May you also be a partaker, and be ever increasing your inheritance, that you may say not only, “We are become partakers of Christ,”
Origene † 254 d.C. Letter of Origen to Gregory 3
… Whether I have ventured well or not, God knows, and His Christ, and he who has part of the Spirit of God and the Spirit of Christ. May you partake in these; may you have an always increasing share of them, so that you may be able to say not only, “We are partakers of Christ,”
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 21.1
1. Having been baptized into Christ , and put on Christ , ye have been made conformable to the Son of God; for God having foreordained us unto adoption as sons , made us to be conformed to the body of Christ’s glory . Having therefore become partakers of Christ
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 6
Then he adds ( ver. 14 ), “For we have been made partakers of Christ.” What is this, “We have been made partakers of Christ”? We partake of Him (he means); we were made One, we and He—since He is the Head and we the body, “fellow-heirs and of the same body; we are one body, of His flesh and of His bones.” ( Eph. iii. 6; Rom. xii. 5; Eph. v. 30 .)
3:15
san Cirillo di Gerusalemme † 386 d.C. The Catechetical Lectures of S. Cyril 23.15
… For this Bread goeth not into the belly and is cast out into the draught , but is distributed into thy whole system for the benefit of body and soul . But by this day , he means, “each day,” as also Paul said, While it is called to-day
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 6
[5.] Then he adds ( ver. 15 ), “When it is said, To-day if ye hear His voice, harden not your hearts, as in the provocation.” This is a transposition, “when it is said, To-day if ye hear His voice, harden not your hearts.” [It must be read thus:]
3:16
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 6
… For he said (he repeats), “To-day if ye hear His voice, harden not your hearts, as in the provocation.” Of whom does he speak (he says) [as] having been hardened? Of whom [as] not believing? Is it not of the Jews?
3:17
san Giovanni Crisostomo † 407 d.C. The Homilies of St. John Chrysostom on the Epistle to the Hebrews 6
… Above all things indeed, he says, “let there not be an evil heart of unbelief.” ( c. iii. 12 .) But even suppose there should be, let no man despair, but let him recover himself; for as long as we are in this world, the “To-day” is in season. But here he means not unbelief only, but also murmurings: “whose carcasses,” he says, “fell’ in the wilderness.”
3:1
1. Unde, fratres sancti, vocationis coelestis participes, considerate Apostolum et Pontificem confessionis nostrae Jesum. — Christiani olim vocabantur fratres, ob mutuam charitatem et communionem in Christo. Vocabantur et sancti, ob sanctitatem baptismo acceptam, et vitae morumque innocentiam, q. d. Vos, o Hebraei Christiani, vocati estis, non ad bona terrena, quae in judaismo vobis olim promittebantur, sed ad bona coelestia possidenda. Considerate ergo non Mosem, non Aaronem olim pontificem vestrum; sed Jesum, qui hujus vocationis est auctor et pontifex. Nota: Vocat Paulus Christum Apostolum, id est, legatum Dei, quem scilicet Deus legavit ad homines, maxime Hebraeos, ut eos doceret et Deo reconciliaret. Apostolus ergo idem est, quod Propheta, doctor et legislator missus a Deo; Pontifex autem idem est, quod summus sacerdos, qui Deum placet, oretque pro populo. Nota secundo: «Confessionem» vocat Apostolus fidem et religionem, quam confitemur et profitemur: confessio enim haec non est aliud quam professio fidei et legis Evangelicae, quam docuit nos Christus tanquam Apostolus, id est Propheta, doctor et legislator, et tanquam Pontifex noster. Ita Theodoretus, Theophylactus, Oecumenius. Aliter S. Thomas et Anselmus: Apostolus, inquiunt, et Pontifex nostrae confessionis est Christus, quem scilicet omnes Christiani confitemur et agnoscimus esse Apostolum, Pontificem et Salvatorem nostrum. Sed prior sensus magis est genuinus: sic enim Apostolus «confessionem» solet sumere pro fide et doctrina, quam confessi sumus in baptismo, ut dixi Rom. x, 10. Nota tertio: Apostolus, cap. 1 et 11, ostendit Christum angelis esse majorem, tanquam Deum et Dominum omnium; hoc cap. et seq. descendit ad Mosem et Aaronem, ostenditque eodem argumento Christum iis longe esse praestantiorem: tota enim difficultas Hebraeorum, quam habebant in Christo et christianismo, erat, quod a Mose, primo suo legislatore, apostolo et propheta avelli non possent. Hinc illa vox Judaeorum ad caecum a Christo illuminatum, Joan. IX, 28: «Tu discipulus illius sis, nos autem Moysi discipuli sumus: nos scimus quia Moysi locutus est Deus, hunc autem nescimus unde sit.» Paulus ergo hoc cap. et seq. comparat et praefert Christum Mosi, tanquam Apostolum Apostolo; cap. vero v et seq. comparat et praefert Christum Aaroni, tanquam pontificem pontifici. Licet enim Moses eminenter quoque fuerit pontifex, utpote qui Aaronem in pontificem consecrarit, et Deo saepius sacrificarit, illumque populo reconciliarit, tamen postquam Aaronem creavit pontificem, illi pontificis munia reliquit, ipse vero Apostoli vices primo sibi a Deo delegatas obivit, ut videlicet esset legislator, propheta, doctor et dux populi; donec veniret Christus, novus et summus legislator, propheta, doctor et dux populi, non tantum Hebraei, sed et Gentilis. Urget ergo hic Apostolus Hebraeos, ut a Mose ad Christum, qui jam advenit, transeant quasi a typo ad antitypum, ab umbra ad veritatem: tota enim hac epistola deinceps Apostolus Hebraeis, ex allegoria Mosis, Aaronis et legis veteris, probat Christi et christianismi per illa adumbrati veritatem et praecellentiam.
3:2
2. Qui (Jesus Christus) fidelis est ei, qui fecit illum. — «Fecit illum,» scilicet Apostolum et Pontificem: hoc enim repetendum est ex vers. praeced. Unde Vatablus vertit, qui constituit illum. Christus ergo fidelis Deo fuit Apostolus, qui fideliter nuntiavit hominibus Dei voluntatem et leges; fuit et fidelis Pontifex, quia fideliter redemptionem et expiationem nostrorum peccatorum, etiam cum vitae suae dispendio, peregit. Sicut et Moyses in omni domo ejus, — id est, in populo Judaico, qui est domus, id est Ecclesia, in qua habitat et colitur Deus creator, patet vers. 6. In hac ergo Ecclesia veteri fidelis Dei fuit apostolus et legatus Moses: fidelis, inquam, in legislatione, in jussis et oraculis Dei populo annuntiandis, in cura et regimine populi juxta mentem et voluntatem Dei. Citat Apostolus Numer. XII, 7. Pulchre Theophylactus: «Quod est, inquit, fidelis procurator vel oeconomus in domo, hoc erat Moses in populo Hebraeo.»
3:3
3. Amplioris enim gloriae iste prae Moyse dignus est habitus, quanto ampliorem honorem habet domus, qui fabricavit illam. — Vox enim dat causam cur dixerit, vers. 4: «Considerate» non Mosem, sed Jesum; nam licet Moses fidelis fuerit Dei apostolus, uti et Christus fuit; Christus tamen tanto majorem Mose gloriam a Deo adeptus est, quanto major est domo, qui fabricavit illam, est, quanto architectus domo est praestantior et honoratior, utpote domus opifex. Christus enim est fabricator domus, id est Ecclesiae Dei; Moses autem in ea tantum fuit famulus et minister Dei, adeoque Moses pars fuit hujus domus, id est Ecclesiae, fuitque unus e populo Dei: patet ex sequentibus. Nota graecismum, «ampliorem domus,» id est, ampliorem domo, vel ampliorem quam domus ipsa. Ita Chrysostomus, Theodoretus, Theophylactus; hoc enim significat Graecum πλείονα τοῦ οἴκου. Male ergo quidam to «domus» explicant «in domo,» vel «ex domo.»
3:4
4. Qui autem omnia creavit, Deus est. — q. d. Christus, qui, ut dixi vers. praeced. et cap. 1, vers. 10, domum hanc Dei, id est Ecclesiam, adeoque omnia quae sunt in rerum natura fabricavit et creavit, Deus est; ac proinde Christus quasi creator et Deus, longe nobilior est Mose, qui cum aliis est Christi creatura. Ita Theophylactus.
3:5
5. Et Moyses quidem fidelis erat in tota domo ejus tanquam famulus, in testimonium eorum quae dicenda erant, — ut scilicet testificaretur et exponeret Judaeis, qui erant tunc populus, domus et Ecclesia Dei, ipsius Dei voluntatem. Sicut ergo de S. Joanne dicitur Apocal. 1, 2, quod testimonium perhibuerit Verbo, id est, quod vere exposuerit, tanquam verus testis, ea quae audierat de Christo: ita et Moses testimonium perhibuit verbis Dei, sive iis quae ex parte Dei dicenda erant populo, quaeque Deus Mosen populo dicere et denuntiare volebat. Ita Theophylactus.
3:6
6. Christus vero tanquam filius in domo sua. — Graece ἐπὶ τὸν οἶκον αὐτοῦ. Quod magis significat super domum, quam in domo sua; unde clarius verti potest: Christus tanquam Filius praeest domui ejus, scilicet Dei Patris, eamque ut dominus administrat, cum Moses in ea tantum fuerit famulus. Quae domus sumus nos. — Graeca et Graeci, Chrysostomus, Theodoretus, Oecumenius legunt, οὗ, id est, cujus, scilicet Christi, domus sumus nos. Sed concinnius ac rectius, ut fatetur et Beza, noster Interpres legit, ἥ οἶκος, id est, quae domus, puta Ecclesia Dei, sumus nos. Si fiduciam et gloriam spei usque ad finem, firmam retineamus. — Nota primo: Pro «fiduciam» graece est παρρησίαν, id est libertatem, per quam intelligit liberam et intrepidam fidei professionem, ut nec minis, nec poenis a fide Christi avellamur; sed eam libere, audacter et aperta facie, ut vertit Syrus, coram tyrannis et persecutoribus profiteamur, etiamsi ea de causa vincula, rapinas bonorum, exilia, verbera, adeoque mortem subire debeamus. Nota secundo: Pro «gloriam» graece est καύχημα, id est, gloriationem; «gloriationem spei» per hypallagen vocat spem gloriationis, id est, spem de qua gloriamur. Unde Vatablus vertit, spem gloriosam. Vel proprie «gloriationem» spei vocat gloriationem qua in spe nostra firmi et animosi de eadem gloriamur, inquit Chrysostomus, ac si jam obtenta a nobis esset, ita ut fidem et spem nostram de futura beatitudine et gloria palam tam vita, quam verbo depraedicemus, de eaque gloriemur etiam in tribunalibus persecutorum et tyrannorum. Sic Rom. v, 2, dicit Apostolus: «Gloriamur in spe gloriae filiorum Dei.» Spes enim futurae mercedis facit nos constantes in fide et vita Christiana, adeoque facit nos gloriari in mediis aerumnis et tormentis: hac enim spe multi Martyres in acerbissimis poenis exultarunt et gloriati sunt. Omnia haec dicuntur ab Apostolo hoc fine, ut iis Hebraeos in fide et vita Christiana confirmet et corroboret, ne ob tentationes et Judaeorum persecutiones animo frangantur, langueant et a fide deficiant: nihil enim ita corroborat hominem in persecutione et afflictione sicuti spes firma et certa, constansque persuasio et exspectatio quod brevi illa afflictione liberabitur, et recipiet mercedem immensam in coelo. Ubi nota, Apostolum non qualem qualem spem requirere a Christianis, sed vegetam, fortem, exultantem et gloriantem: haec enim facit, ut Christianus in quantavis tentatione et tribulatione non nutet, non cedat, sed constans persistat, fortiter et generose omnia adversa superet et evincat, adeoque in iis laetetur et glorietur. Unde Chrysostomus hic in morali hom. 5: «Cum tanta,» ait, «animi alacritate proprium sanguinem pro Christo effundere debemus, cum quanta quis aquam effundit: etenim aqua est sanguis irrigans corpus.»
3:7
7. Quapropter sicut dicit Spiritus Sanctus: Hodie si vocem ejus audieritis, 8. nolite obdurare corda vestra. — «Ejus,» scilicet Christi: hic enim praecessit. Citat Apostolus Psalm. XCIV, quo David generatim invitat omnes ad Dei creatoris et gubernatoris cultum, id est laudem, obedientiam, ut illum quasi pastorem suum, se vero quasi oves ipsius, ab eo pasci, ali et regi agnoscant, colant, ad eumque toto corde transeant, inquit Hieronymus ibidem. Videtur autem conscriptus hic psalmus ad festum aliquod solemne, in quo frequens conveniret populus, ut hoc psalmo ad Dei laudem excitaretur. Imo Theodoretus vult hunc psalmum esse propheticum, videlicet a Davide compositum esse in persona Josiae, post trecentos annos nascituri, ut eo uteretur Josias cum, sublatis idolis, populum Deo reconciliaturus erat, IV Reg. XXII et XXIII. Unde ait: «Venite, exultemus et jubilemus,» quasi victores et triumphatores de abolita impietate et idolis. Sed quidquid hac de re sit, videtur ad hoc composuisse eum David, ut quovis festo et conventu populi, praesertim solemniori, praecineretur ad devotionem tum Levitarum, tum populi in psalmodia, precibus et sacrificiis excitandam. Unde etiamnum a clericis in officio divino quasi invitatorium ad psallendum et orandum praecinitur. Nam psalmi a Davide compositi sunt pro omnibus tam Christianis, quam Judaeis. Voluit enim David, ut iis quasi sacris carminibus omnes psallerent, Deumque laudarent et invocarent; unde generatim saepe et indefinite loquitur David, ut patet hoc Psalm. XCIV. Quaeres: Quomodo ergo Paulus hic eum appropriat Christo, et quomodo per «vocem ejus» intelligit vocem Christi, cum David intelligat vocem Dei loquentis ad suos Judaeos? Respondeo: Paulus ex dictis cap. 1, praesupponit Christum esse Deum, adeoque fuisse opificem et legislatorem veteris Synagogae, ita ut legem dederit Judaeis per Mosem tanquam per famulum suum, uti paulo ante hic praemisit, q. d. Christus est, o Hebraei, Deus, et Dei Filius, qui locutus est per Mosen, quique per Davidem dixit: «Hodie si vocem ejus audieritis,» sive vos qui jam vivitis Judaei, sive vos qui tempore Christi incarnati futuri estis Christiani, «nolite obdurare corda vestra,» sed molli corde excipite dicta illius, illi obedite, nec ullo pacto ab eo desciscite. Ad Christum enim et Christianos quoque, non autem ad solos Judaeos hunc psalmum pertinere, patet ex eo quod ait: «Jubilemus Deo salutari,» id est salvatori, sive Jesu, nostro. «Praeoccupemus faciem ejus,» id est, maturemus mane ante lucem venire ad Deum, qui tantam salutem nobis attulit; «in confessione,» hebraice בתודה betoda, id est, in laude, et ut, Hieronymus vertit, in gratiarum actione. Licet enim Deus in veteri Testamento salvator Judaeorum dici possit, quod eos a Philistaeis aliisque hostibus saepe liberarit; tamen longe perfectius Christus dicitur Salvator, qui in novo Testamento Christianos a peccato, morte et inferno salvat, salutemque et beatitudinem aeternam eis confert.
3:8
8. Sicut in exacerbatione, secundum diem tentationis in deserto, — q. d. Nolite obdurare corda vestra, itaque me exacerbare, sicut patres vestri obdurantes corda sua me exacerbarunt. «Secundum diem,» id est in die, «tentationis in deserto,» per quadraginta annos murmurantes et rebellantes tam contra Mosen, quam contra me; praesertim vero in Raphidim, cum ob defectum aquae pene lapidarunt Mosen, unde Moses ex petra aquam eis impetrare debuit. Alludit enim Apostolus ad Exodi XVII, 7, ubi hac historia narrata additur: Et vocavit nomen loci ejus מסה massa, id est tentatio, ומריבה umeriba, id est, et jurgium, sive contentio, qua Judaei jurgantes contra Mosen, Deum exacerbarunt.
3:9
9 et 10. Ubi tentaverunt me patres vestri, probaverunt et viderunt opera mea quadraginta annis. — Nota — «quadraginta annis» tam posse referri ad praecedentia, scilicet ad to «probaverunt et viderunt opera mea,» uti refert Paulus hic, quam ad sequentia, hoc modo: Quadraginta annis proximus, vel infensus fui generationi huic, uti legunt Aquila, Symmachus et noster Interpres, Psalm. XCIV, 10, quin et Paulus infra vers. 17. Unum enim ex alio sequitur: quia enim Judaei 40 annis, quibus peregrinati sunt per desertum, tentaverunt Deum, hinc totidem 40 annis offensus fuit illis Deus, adeoque omnes in deserto morte consumpsit, et solos eorum filios cum Josue et Caleb, in terram promissam induxit. Nota: Ad to «probaverunt» Graeci addunt μέ, id est «me»; sed idem est sensus: «me» enim idem est quod «opera mea.» Secundo, Adamus sic exponit: «Probaverunt,» id est, cum probassent; sed hoc non congruit cum «quadraginta annis»: nec etiam postquam probassent et experti essent Hebraei mira Dei opera quadraginta annis in deserto, tentaverunt eum in Raphidim; illa enim tentatio contigit primo aut secundo anno post egressum eorum ex Aegypto. Planus ergo est sensus, q. d. In deserto tentaverunt me patres vestri; probaverunt, id est exploraverunt, opera mea, videruntque ea esse irreprehensibilia, potentia, fidelia et divina, ut ex iis facile agnoscere possent me esse eorum fidelem et omnipotentem Dominum, ducem et protectorem, cui obedire, cui credere, in quem sperare deberent: sed idipsum non fecerunt, unde eis semper offensus fui et mansi. Propter quod infensus fui generationi huic. — Ita legendum, «infensus» scilicet, non «proximus»: ita enim legit Paulus hic, et Interpres noster Psal. XCIV, et hoc exigit Hebraeum קוט acut, id est nauseavi, ultra eos ferre non sustinens, stomachatus, offensus sum eis; hinc S. Hieronymus vertit, displicet mihi generatio ista; Aquila et Symmachus, displicet mihi in generatione ista; Syrus, taedium mihi fuit generatio haec. Dices: Quomodo ergo in officio divino canimus: «Quadraginta annis proximus fui generationi huic,» sensu, ut videtur, contrario; qui enim infensus est alicui, non solet illi esse «proximus.» Respondeo: Haec varia lectio accidit ex eo quod Graecum προσώχθισα sit ambiguum: significat enim irasci et offendi, significat etiam approximare, vel ad littus appellere: ὄχθη enim significat vel ripam, vel littus. Hic vertendum esse «offensus fui,» non autem «proximus,» patet ex Hebraeo, Aquila, Symmacho, Hieronymo, uti jam dixi. «Proximus» ergo sic exponendum est, q. d. Proximus fui, scilicet ut hostis ad ulciscendum et puniendum duros et rebelles Judaeos; hoc enim idem est quod «offensus fui.» Ita passim recentiores. Et dixi: Semper errant corde, — πλανῶνται τῇ καρδίᾳ, id est, vecordes sunt et dementes, et insaniunt, ut non cognoscant vias meas, id est, mandata mea, quibus quasi viis ad me et ad salutem suam insistant et contendant.
3:11
11. Quibus juravi in ira mea. — Pro «quibus,» legit Interpres in Graeco οἷς, jam legunt ὡς, id est «sicut.» Sed nostra lectio magis congrua est, et proprie respondet Hebraeo אשר ascer, id est «quibus.» Si introibunt in requiem meam. — «Si» apud Hebraeos particula est jurantis, eratque apud priscos Judaeos nota juramenti execratorii, in qua subaudiendum est: Si hoc fiat, non sim Deus, non sim verax, aut quid simile. Hoc enim per euphemismum subticent Hebraei. Inde «si» translatum est ad quodvis juramentum, valetque idem, quod «non.» Ut I Reg. XIV, 45: «Vivit Dominus, si ceciderit capillus de capite ejus:» hic enim nil subauditur, sed sensus est, Juramus per vitam Dei, quod non cadet capillus de capite ejus, id est, quod non permittemus occidi aut tangi Jonatham. Nota: Per «requiem» intelligit terram promissam, scilicet Chanaan, in qua a labore peregrinandi, quem subierant in deserto, quieverunt Hebraei, ut eo quasi fine et bravio extimulet Hebraeos ad constantiam in fide, q. d. Finis et praemium laborum quos subierunt Hebraei peregrinantes in deserto, fuit requies in Chanaan, in quam induxit eos Josue: finis vero laborum et dolorum quos subeunt Christiani in hac vita, est requies aeterna in coelis, adumbrata per Chanaan, in quam inducit nos Jesus; ac proinde videte, o Hebraei, ne discedatis, graece ἀποστῆτε, id est, apostatetis a Deo, apostatando scilicet a fide et lege Christi, qui est Deus noster verus, vivus et efficax ad vindicandam hanc sui injuriam.
3:13
13. Sed adhortamini vosmetipsos per singulos dies, — ad perseverandum in fide, in spe et in persecutionum tolerantia, quasi generosi milites et athletae Christi. Donec Hodie cognominatur, — id est, donec vivitis: alludit ad versiculum citatum Psal. XCIV: «Hodie si vocem ejus audieritis,» urgetque to hodie. Nota: «Hodie» significat tempus praesens vitae, gratiae et poenitentiae, quod cuique datur: illo enim «hodie» illud ipsum quod Psal. 94 olim Judaeis locutus est Deus, nunc et quibusvis saeculis cuilibet homini loquitur, scilicet: «Hodie si vocem audieritis, nolite obdurare corda vestra.» Quamdiu enim spiramus et vivimus, est hodie; quamdiu licet audire, credere et converti, est hodie. Qui ante centum, ducentos, trecentos, mille annos vixerunt, habuerunt suum hodie, id est suum tempus audiendi Christum, suum tempus procurandae suae salutis: illis hoc jam transiit, videturque tantum hodie, id est una dies, fuisse. Nobis adhuc superest hodie, si non totum, certe aliqua ejus pars; utamur nostro hodie, crastinum nunquam habituri, «Sera dies nimis est crastina, vive hodie.» Ita Chrysostomus et Oecumenius. Eodem modo S. Antonius moriens fratres hortabatur et excitabat ad studium virtutis dicens: «Hodie vos religiosum institutum inchoasse quotidie cogitate.» Sic et Barlaam ad Josaphat apud Damascenum: «Cogita,» inquit, «hodie te coepisse Deo servire, hodie te idipsum finiturum;» cogita hodie primum et ultimum fore diem quo Deo servis et servies: ita fiet ut semper alacer omne taedium vincas, et alacriter in Dei obsequio progrediaris. Subdole Calvinus et Beza, «hodie,» inquiunt, adest, quamdiu nos vocat Deus: tamdiu enim durat dies hic et non amplius; quasi usque ad certum vitae tempus tantum vocet nos Deus, quo exacto frustra speretur Dei gratia et vocatio; cum tamen Patres passim dicant, in hac vita semper nobis nostrum esse Hodie, semper tempus esse poenitendi et convertendi se ad Deum. Adde, quod «hodie» a vocatione Dei distinguat Apostolus et Psaltes, ut patet ex eo quod ait: «Hodie si vocem ejus audieritis.» Quibus verbis aperte subindicat et praesupponit, posse esse Hodie, in quo non audiatur Dei vox et vocatio, illud enim exigit conditionalis conjunctio «si.» Ut non obduretur quis ex vobis fallacia peccati. — Id est, ne illecebris peccatorum fallacibus capti obdurescatis ad vocem Dei, ne scilicet bonorum temporalium amore desciscatis a fide Christi, dum illa timetis perdere, cum Judaei suos a Mose ad Christum conversos iis dispoliarent.
3:14
14. Participes enim Christi effecti sumus, — q. d. Christo tanquam corpori et capiti nos quasi partes et membra insiti sumus per fidem, baptismum et gratiam; unde Syrus vertit אתחלטן etchallatan, id est, commixti sumus cum Christo, Christo concorporati, ac consequenter vitae, gratiae, gloriae et haereditatis Christi participes facti sumus. Videamus ergo ne res tantilla, puta bona caduca, a Christo, a tanta dignitate, a tantis bonis nos separent et avellant. Si tamen initium substantiae ejus usque ad finem firmum retineamus. — Pro «substantia» graece est ὑποστάσεως, id est «subsistentiae.» «Initium substantiae,» vel subsistentiae, vocat fidem, per quam primo coepimus quasi subsistere in substantia spirituali et divina, factique sumus divinae consortes naturae. Per fidem enim regenerati sumus in baptismo, coepimusque esse nova Christi creatura. Fides ergo est initium substantiae nostrae, sive subsistentiae spiritualis, id est, nostrae justificationis, qua facti sumus novi homines, scilicet Christiani, spirituales et divini. Ita S. Chrysostomus, Theodoretus, Theophylactus, Oecumenius, q. d. Participes quidem facti sumus Christi, Christoque insiti; sed id nobis non proderit, nec Christi vitam et haereditatem aeternam participabimus, nisi in fide Christi persistamus. Sub fide spem, gratiam, charitatem, omnesque fidei proles et fructus intellige, ut dixi Cap. 3 et 4. Rursum, «initium,» graece ἀρχήν, vocat fundamentum fidei: quia cujusque rei fundamentum, in ea primum est, estque ejus initium; ὑπόστασιν autem, id est substantiam, vocat ipsam fidem cap. XI, 1. Ita Maldonatus in Notis manuscript. Alii putant fidem vocari «initium substantiae;» quia per fidem constanter in christianismo subsistimus et persistimus: fides enim proponens nobis spem futurae mercedis et gloriae nos sustentat, et quasi facit subsistere in adversis et persecutionibus fortes et immobiles a Christo. Sic enim cap. XI, dicit Apostolus: «Fides est substantia rerum sperandarum.» Verum, quia hic non additur to «sperandarum,» et quia «substantia» simpliciter naturam et essentiam, non autem constantiam significat, hinc prior sensus germanior est. 15. Dum dicitur: Hodie si vocem ejus audieritis. — Pendet haec sententia a vers. praeced.; explicat enim quid sit to «usque ad finem,» scilicet, idem esse, quod «dum dicitur, Hodie,» id est, dum praesens agitur tempus vitae nostrae, dum vivimus et vocem Dei audimus, ne obduremus cor et exacerbemus Deum, itaque requie coeli excludamur, sicut olim Judaei sua obduratione exacerbarunt Deum, ideoque mortui sunt in deserto, et a requie terrae promissae exclusi sunt.
3:16
16. Quidam enim exacerbaverunt, sed non universi. — Quia non Josue, non Caleb, non parvuli, non mulieres, non Levitae. Hi enim non murmurarunt contra Mosen, nec exacerbarunt Deum, ideoque uti culpa, ita et poenae expertes fuerunt, salvique et incolumes ingressi sunt terram promissam Chanaan. Vide dicta Num. XIV, vers. 29. Innuit Apostolus hic aliquos Hebraeos a fide Christi, metu persecutionis defecisse, sed non omnes: illos ergo qui adhuc in fide persistebant hortatur, ne illos timidos a fide deficientes imitentur, nisi coelo excludi velint: sed potius alios constantes in fide intueantur et aemulentur. Per Moysen, — duce Mose.
3:17
17 et 18. Quibus autem infensus est, nisi illis qui increduli fuerunt? — Id est, qui non credentes Mosi et diffidentes de Dei promissis, desperabant se posse obtinere terram Chanaan, ideoque reverti volebant in Aegyptum: qua de causa morte a Deo puniti sunt, et corpora eorum prostrata sunt in deserto. Incredulitatem tantopere inculcat et perstringit Apostolus, ut ab ea Hebraeos avertat, et in fide Christi tot persecutionibus tentatos et vacillantes confirmet.
3:19
19. Et videmus, quia non potuerunt introire, — q. d. Uti juravit et comminatus est Deus, ita re ipsa executus est: scimus enim, et re ipsa videmus illos incredulos et murmurantes non potuisse ingredi in Chanaan, q. d. Idem nobis eveniet, ut, nisi Deo minanti obtemperemus, ipsique credamus et fidamus, re ipsa excludamur coelo.
3:1
Sicut supra dictum fuit, lex vetus ex tribus habuit auctoritatem, scilicet ex Angelo, ex Moyse, et ex Aaron pontifice. Apostolus autem supra praetulit Christum auctorem novi testamenti Angelis, per quos lex data fuit, hic intendit ipsum praeferre Moysi, qui fuit promulgator, et quasi legislator veteris testamenti. Et circa hoc facit duo. Primo enim praefert Christum Moysi; secundo concludit ex hoc, quod sit efficacissime obediendum Christo, ibi quapropter sicut. Circa primum duo facit. Primo praemittit dignitatem Christi; secundo ostendit quid sit commune Christo et Moysi, ibi amplioris. Circa primum duo facit, quia primo ponit conditionem eorum ad quos loquitur; secundo ponit conditionem eius de quo loquitur, ibi considerate. Illos autem ad quos loquitur describit tripliciter. Primo ex charitate. Unde dicit fratres, quasi diceret: quia ex semine Abrahae fratres estis et Christi, et inter vos ad invicem. Matth. XXIII, 8: omnes vos fratres estis, et cetera. Item fratres Christi. Supra II, 11: non confunditur eos vocare fratres. Hanc autem fraternitatem facit charitas. Ps. CXXXII, 1: ecce quam bonum et quam iucundum, et cetera. Secundo etiam describit eos ex sanctitate, cum dicit sancti. Et hoc propter sacramentorum perceptionem, qua sanctificamur a Christo. I Cor. VI, 11: sed abluti estis, sed sanctificati estis, et cetera. Tertio describit eos ex vocatione, cum dicit vocationis caelestis participes. Ista autem vocatio dupliciter potest intelligi caelestis esse. Vel ratione finis, vel ratione principii. Ratione quidem finis, quia vocati sunt non ad terrena, sicut in veteri testamento, sed vocati sunt ad caelestia regna. I Thess. II, v. 12: vocavit nos ad suum regnum et gloriam. I Petr. II, 9: qui de tenebris vocavit in admirabile lumen suum. Ratione vero principii, quia non est ex meritis nostris, nec ex humana adinventione, sed sola caelesti gratia. Gal. I, 6: vocavit per gratiam suam. Rom. VIII, 30: quos autem praedestinavit, hos et vocavit. Is. XLI, 2: qui suscitavit ab oriente iustum, vocavit eum, ut sequeretur se. Dicit autem participes, quia non solum Iudaei vocati sunt ad gratiam fidei et novi testamenti, sed etiam gentes. Col. I, 12: dignos nos fecit in partem sortis sanctorum in lumine. Quia ergo estis in charitate, et sancti, et vocati ad caelestia, debetis libenter audire loqui de eo, per quem ista vobis proveniunt. Consequenter describit illum de quo loquitur, cum dicit considerate. Infra c. XII, 2: aspicientes in auctorem fidei et consummatorem Iesum, et cetera. Sed quem? Apostolum, inquit, et pontificem confessionis nostrae Iesum. Apostolus enim in sequentibus praefert Christum Moysi et Aaron, et ideo adscribit ei utriusque dignitatem; Moysi, scilicet quia missus fuit a Deo. Ps.: misit Moysen servum suum. Aaron vero, qui pontifex fuit. Ex. XXVIII, 1: applica quoque ad te Aaron, et cetera. Christus autem excellentius missus fuit apostolus, quam Moyses. Ex. IV, 13: obsecro, domine, mitte quem missurus es, quasi dicat: alium digniorem missurus es. Item ipse est pontifex et sacerdos. Ps. CIX, 5: tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech. Quasi ergo praemittit hic conditionem suam principalem, dicens unde, id est, ergo, fratres, considerate apostolum, quasi dicat: praetermittatis considerare illum apostolum, id est, missum Moysen et pontificem Aaron, et considerate apostolum et pontificem confessionis nostrae, id est, illum quem nos confitemur. Hoc est enim necessarium ad salutem, ut confiteamur eum. Rom. X, 10: corde creditur ad iustitiam, ore autem confessio fit ad salutem. Vel confessionis, id est, sacrificii spiritualis. Omnis enim sacerdos ordinatur ad sacrificia offerenda. Duplex autem est sacrificium, scilicet corporale vel temporale. Et ad hoc institutus fuit Aaron. Aliud autem est sacrificium spirituale, quod est in fidei confessione. Ps. XLIX, 23: sacrificium laudis honorificabit me. Et ad istud sacrificium institutus est Christus, non ad tauros. Is. I, 11: holocausta arietum et adipem pinguium, et sanguinem vitulorum, et agnorum, et hircorum nolui. Et paulo post, sequitur: ne offeratis ultra sacrificium frustra. Deinde cum dicit qui fidelis, etc., comparat Christum Moysi. De Aaron infra facit mentionem specialem. Et ponit primo hic, ut dictum est, illud in quo conveniunt; secundo, in quo Christus superat Moysen, ibi amplioris enim gloriae. Commune Christo et Moysi est fidelitas ad Deum; et ideo dicit qui fidelis est. Ubi sciendum est, quod totum hoc, quod hic dicitur de Moyse, fundatur super illud quod habetur Num. XII, 7, ubi dominus ostendit excellentiam Moysi, postquam iurgati sunt contra ipsum Aaron et Maria, ubi ponuntur haec verba, quae apostolus hic allegat. Ibi enim dicitur sic: at non talis servus meus Moyses, qui in omni domo mea fidelissimus est. Ubi, si bene attendimus, magis commendatur Moyses, quam in aliquo loco Bibliae. Et ideo apostolus tamquam excellentissimum ad commendationem Moysi hoc accipit. Hoc autem potest convenire et Christo et Moysi. De Moyse enim patet ex ipsa historia allegata. De Christo etiam intelligitur, quia ipse secundum quod homo, fidelis est ei qui fecit eum, scilicet Deo patri, qui fecit eum, scilicet apostolum et pontificem, non secundum divinam naturam, quia sic non est factus, nec creatus, sed genitus, sed secundum humanam. Rom. I, 3: qui factus est ei ex semine David secundum carnem. Fidelis autem fuit Deo patri, primo non attribuens sibi quod habebat, sed patri. Io. c. VII, 16: mea doctrina non est mea. Secundo quia gloriam eius quaerebat, non suam. Io. VIII, 50: ego gloriam meam non quaero. Et VII, 18 dicitur: qui quaerit gloriam eius, qui eum misit, hic verax est, et iniustitia in illo non est. Tertio, quia perfecte obedivit patri. Phil. II, 8: factus obediens usque ad mortem. Fidelis ergo est Christus ei qui fecit eum.
3:2
Sicut et Moyses, et hoc in omni domo eius, quae domus est universitas fidelium, de qua Ps. XCII, 7: domum tuam decet sanctitudo, domine. Vel in omni domo eius, id est, in toto mundo non tantum in Iudaea, sicut Moyses. Is.: dedi te in lucem gentium, ut sis salus mea usque ad extremum terrae.
3:3
Deinde cum dicit amplioris enim gloriae, praefert Christum Moysi, et hoc quantum ad duo. Primo quantum ad potestatem; secundo quantum ad conditionem, ibi et Moyses. Commendando autem Christum, commendat ipsum habuisse honorem in omni domo, sicut Moyses; sed quod Christus ipsum excellat ostendit. Ubi primo ponit rationem; secundo manifestat, ibi omnis namque. Ratio autem apostoli est, quod maior gloria debetur illi qui fecit domum, quam illi qui eam inhabitat; Christus autem fabricavit domum. Ps. LXXIII, 16: tu fabricatus es auroram et solem. Prov. IX, 1: sapientia aedificavit sibi domum, id est, Ecclesiam. Ipse enim Christus, per quem gratia et veritas facta est, tamquam legislator aedificavit Ecclesiam. Moyses autem tamquam legis pronuntiator; et ideo solum ut pronuntiatori debetur gloria Moysi. Unde et resplenduit facies eius, de qua Ex. XXXIV, 29 et II Cor. III, 7: ita ut non possent filii Israel intendere in faciem Moysi propter gloriam vultus eius. Continuatur ergo sic littera: tu dicis quod Christus est fidelis sicut Moyses, quare ergo dimittemus ne consideremus? Certe quia amplioris gloriae dignus est habitus prae Moyse, quanto ampliorem gloriam habet dominus domus qui fabricavit illam. Quasi dicat: etsi Moyses multum sit honorabilis, tamen Christus honorabilior est, sicut fabricator domus, et sicut legislator principalis. Iob XXXVI, 22: ecce Deus excelsus in fortitudine sua, et nullus ei similis in legislatoribus. Si ergo debetur gloria Moysi, ampliori dignus est Christus. II Cor. III, 9: si ministratio damnationis in gloria est, multo magis ministerium iustitiae erit in gloria.
3:4
Consequenter probat minorem suae rationis, cum dicit omnis namque domus fabricatur ab aliquo. Minor autem est, quod Christus fabricavit domum istam; et hoc probat primo, quia omnis domus indiget fabricatore; secundo, quia ista domus de qua loquitur, a Christo fabricata est, ibi qui autem omnia. Primo ergo probat quod ista domus sicut et quaelibet alia indiget fabricatore, quia diversa non coniunguntur nisi ab aliquo uno, sicut patet de domo artificiali, in qua ligna et lapides, ex quibus composita est, uniuntur ab aliquo. Aggregatio autem fidelium, quae est Ecclesia et domus Dei, ex diversis collecta est, scilicet Iudaeis et gentibus, servis et liberis. Et ideo Ecclesia sicut et omnis domus ab aliquo uniente fabricatur. Huius rationis ponit tantum conclusionem, supponens veritatem praemissarum ex facti evidentia. I Pet. II, 5: ipsi tamquam lapides vivi superaedificamini domos spirituales, et cetera. Eph. II, 20: superaedificati supra fundamentum apostolorum et prophetarum, et cetera. Deinde cum dicit qui autem creavit omnia, Deus, probat quod Christus sit istius domus aedificator, ipse enim est Deus qui fecit omnia. Et si hoc intelligitur de toto mundo, planum est. Ps. XXXII, 9: ipse dixit, et facta sunt, et cetera. Est autem alia creatio spiritualis, quae fit per spiritum. Ps. CIII, v. 30: emitte spiritum tuum, et creabuntur, et renovabis faciem, et cetera. Et haec fit a Deo per Christum. Iac. I, 18: voluntarie genuit nos verbo veritatis, ut simus initium aliquod creaturae eius. Eph. II, 10: ipsius factura sumus, creati in Christo Iesu in operibus bonis. Deus ergo istam domum, scilicet Ecclesiam, ex nihilo, scilicet de statu peccati, in statum gratiae creavit. Ergo Christus per quem fecit omnia supra I, 2: per quem fecit et saecula. Io. I, 3: omnia per ipsum facta sunt, et sine ipso, etc., est excellentior, utpote quia habet potestatem factoris, quam Moyses, qui solum fuit pronuntiator.
3:5
Deinde cum dicit et Moyses quidem, praefert Christum Moysi quantum ad conditionem, et circa hoc duo facit. Primo enim ponit rationem suam; secundo manifestat eam, ibi quae domus. Ratio autem sua talis est: constat quod amplioris gratiae est dominus et in domo propria, quam famulus et in domo domini. Sed Moyses est fidelis sicut servus et in domo domini, Christus vero sicut dominus et in domo sua, ergo, et cetera. Circa quod sciendum est quod apostolus valde diligenter notat verba illa, scripta de Moyse, in quibus duo dicuntur de ipso: vocatur enim servus, vocatur etiam fidelis non in domo propria, sed in domo Dei nostri. Et quantum ad ista duo, praefert Christum Moysi. Primo enim ostendit quid conveniat Moysi; secundo quid conveniat Christo, ibi Christus vero tamquam filius. Dicit ergo quod Moyses fidelis erat tamquam servus, id est, sicut fidelis dispensator. Matth. XXV, 21: euge, serve bone et fidelis, quia in pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam. Christus autem quodammodo servus est, scilicet secundum carnem, Phil. II, v. 7: formam servi accipiens, sed Moyses fuit famulus Dei in verbis Dei proponendis filiis Israel. Ex quo patet, quod quia erat fidelis famulus, illa quae dicebat ordinabantur ad alium, scilicet ad Christum. Et hoc erat in testimonium eorum, quae dicenda erant. Io. V, 46: si crederetis Moysi, crederetis forsitan et mihi, de me enim ille scripsit. Act. X, 43: huic omnes prophetae testimonium perhibent. Quia ergo erat famulus, ideo erat non in domo propria, sed in aliena; et quia ea quae dicebat erant in testimonium eorum quae dicenda erant de Christo, ideo Moyses omniquaque minor fuit Christo. Deinde cum dicit Christus vero, ostendit quid conveniat Christo, quia scilicet Christus non est sicut servus, sed tamquam filius in domo patris, et per consequens sua, quia haeres naturalis. Supra I, 2: quem constituit haeredem universorum, et cetera. Ecclesia enim est domus Christi. Prov. XIV, 1: sapiens mulier aedificat domum. Ps. II, 7: dominus dixit ad me: filius meus es tu, et cetera. Matth. III, v. 17: filius meus dilectus, et cetera. Est ergo non servus, sed filius, et in domo sua: sed Moyses est servus, et in domo aliena. Io. VIII, 35: filius manet in aeternum.
3:6
Deinde cum dicit quae domus sumus nos, ostendit quae sit ista domus. Ista domus sunt fideles, et sunt domus Christi, qui credunt in Christum. I Tim. III, v. 15: in domo Dei, quae est Ecclesia. Et etiam quia Christus habitat in ipsis. Eph. III, v. 17: habitare Christum per fidem in cordibus vestris. Haec ergo domus nos fideles sumus. Ad hoc autem, quod simus domus Dei, quatuor oportet, quae requiruntur circa domum, quae non sunt in tabernaculo. Et ista tangit apostolus. Primo, quod spes nostra et fides sit certa et permanens: tabernaculum autem etsi sit firmum, tamen cito moveri potest. Et significat illos qui ad tempus credunt, et in tempore tentationis recedunt; sed illi sunt domus, qui verbum Dei retinent. Et ideo dicit si retineamus fiduciam. Dictum est supra, quod fiducia est spes cum expectatione firma et sine timore. II Cor. III, 4: fiduciam talem habemus per Christum ad Deum. Secundo quod sit ordinate disposita. Et ideo dicit spei gloriam, id est, ad gloriam Dei ordinatam, ita quod, contemptis aliis, gloriemur in spe gloriae. Ier. IX, 24: in hoc glorietur qui gloriatur, scire et nosse me. Tertio quod perseverans. Unde dicit usque in finem. Matth. X, 22: qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit. Quarto quod sit firma, ut scilicet nulla adversitate moveatur. Unde dicit firmam. Infra c. VI, 18 s.: confugimus ad tenendam propositam spem, quam sicut anchoram habemus animae tutam et firmam.
3:7
Supra probavit apostolus, quod Christus est maioris excellentiae quam Moyses, hic concludit quod magis est obediendum Christo. Et hoc facit per auctoritatem prophetae David in Ps. XCIV. Ubi tria facit, quia primo proponit auctoritatem, quae continet quamdam exhortationem; secundo exponit eam, ibi videte, fratres; tertio ex auctoritate et expositione arguit, c. IV, ibi timeamus ergo. Circa primum tria facit. Primo enim insinuat auctoritatem verborum sequentium; secundo ponit exhortationem, quae est in auctoritate, ibi hodie si vocem; tertio ponit quamdam similitudinem, ibi sicut in exacerbatione, et cetera. Auctoritas verborum est ex hoc, quod non sunt prolata humana adinventione, sed a spiritu sancto. Unde dicit quapropter sicut dicit spiritus sanctus. Quasi dicat: Christus est amplioris gratiae quam Moyses; ergo si audivimus Moysen, non debemus obdurare corda nostra ad audiendum Christum. Ipse autem verba veteris testamenti allegat pro novo, ne credatur, quod tantum sint referenda ad vetus testamentum, imo etiam ad novum, et ad aliud tempus referri debent. Et sunt verba spiritus sancti, quia, ut dicitur II Pet. I, 21: non humana voluntate allata est aliquando prophetia, sed spiritu sancto inspirati locuti sunt sancti Dei homines. Ipse enim David dicit, II Reg. XXIII, 2 de seipso: spiritus domini locutus est per me. In hoc ergo ostendit auctoritatem esse veram, quia scilicet est a spiritu sancto, contra Manichaeum. Deinde cum dicit hodie si vocem, etc., ponit monitionem, ubi facit tria. Primo enim describit tempus cum dicit hodie; secundo subdit beneficium, ibi si vocem; tertio subiungit monitionem suam, ibi nolite obdurare. Tempus est hodie, scilicet tempus diei. Tempus enim legis veteris dicebatur nox, quia erat tempus umbrae. Infra X, 1: umbram enim habens lex futurorum bonorum. Sed tempus novi testamenti, quia repellit umbram noctis legis, dicitur dies. Rom. XIII, 12: nox praecessit, dies autem appropinquavit. Dicitur etiam istud tempus dies, propter ortum solis iustitiae. Mal. IV: vobis timentibus nomen meum orietur sol, et cetera. Hunc diem non sequitur nox, sed clarior dies, quando scilicet ipsum solem iustitiae videbimus revelata facie in rota sua, quando ipsum videbimus per essentiam. Et in hac die exhibetur nobis beneficium. Nam sequitur si vocem eius audieritis, quia audimus vocem eius, quod non erat in veteri testamento, in quo audiebantur tantum verba prophetarum. Supra I, 1 s.: olim Deus loquens patribus in prophetis, novissime vero diebus istis locutus est nobis in filio. Is. LII, 6: propter hoc sciet populus meus nomen meum in die illa, quia ego ipse qui loquebar ecce adsum. Cant. II, 14: sonet vox tua in auribus meis. In hoc enim exhibetur nobis beneficium tantum desideratum. Lc. XIX, 42: in hac die tua, quae ad pacem tibi, et cetera. Si ergo tantum est beneficium, ecce monitio: nolite obdurare corda vestra. Cor durum sonat in malum. Durum est quod non cedit, sed resistit impellenti, nec recipit impressionem. Et sic dicitur cor hominis durum, quando non cedit divinae iussioni, nec de facili recipit divinas impressiones. Eccli. c. III, 27: cor durum male habebit in novissimo. Rom. II, 5: secundum duritiam tuam, et cor tuum impoenitens thesaurizas tibi iram in die irae. Haec autem induratio ex duobus causatur. Ex uno quasi negative, scilicet ex Deo non apponente gratiam. Rom. IX, 18: cuius vult Deus miseretur, et quem vult indurat. Ex alio vero positive, et hoc modo indurat peccator seipsum, non obediendo Deo, et non aperiendo cor suum gratiae. Zach. VII, 12: cor suum posuerunt ut adamantem, ne audirent legem et verba, quae misit dominus exercituum spiritu suo per manum prophetarum priorum. Nolite ergo obdurare corda vestra, id est, nolite corda claudere spiritui sancto. Act. VII, 51: vos semper spiritui sancto restitistis. Consequenter ponit similitudinem cum dicit: sicut in exacerbatione. Et haec est similitudo ex facto praeterito; nam fideles instruuntur de his, quae sunt agenda in novo testamento ex iis quae facta sunt in praeterito, secundum illud Rom. c. XV, 4: quaecumque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt. Facit autem duo circa hoc, quia primo proponit exemplum in generali, ponendo culpam; secundo in speciali, ibi ubi tentaverunt me, et cetera. Ut autem sequamur expositionem apostoli, oportet ponere in ista littera sensus, qui conveniunt expositioni. Legimus autem inter alias duas culpas filiorum Israel gravissime punitas. Una fuit inobedientiae quam habuerunt in facto exploratorum: de quo Num. XIII et XIV. Pro quo facto indignatus dominus voluit totum populum delere. Unde iuravit quod nullus intraret terram promissionis, exceptis duobus, scilicet Caleb et Iosue. Istud autem vocat specialiter exacerbationem, quia licet per alia peccata offendissent Deum, tamen per illud exacerbaverunt ipsum, quia sicut fructus acerbus, qui opponitur maturo, non est aptus ad cibum, sic tunc ira Dei fuit inflexibilis. Ps. LXXVII, 40: exacerbaverunt eum in deserto, et tentaverunt eum in inaquoso. Bar. IV, 7: exacerbastis eum qui fecit vos. Aliud peccatum fuit peccatum tentationis. Frequenter enim tentaverunt Deum, quia quandoque pro aqua, quandoque pro carnibus, quandoque vero pro pane: ita quod decies tentaverunt ipsum. Num. XIV, 22: tentaverunt me iam per decem vices. Iob XIX, 3: en decies confunditis me.
3:8
Et ideo dicit secundum diem tentationis. Posset autem aliquis putare quod idem esset peccatum exacerbatio et tentatio, ita quod vellet apostolus dicere: nolite obdurare corda vestra sicut in exacerbatione, quae fuit in die tentationis. Sed hoc est contra expositionem apostoli. Ideo dicendum est sic: nolite obdurare corda vestra sicut in exacerbatione, et iterum sicut in die tentationis, ita quod sint duo peccata. Unde Ps. LXXVII, v. 41: conversi sunt, et tentaverunt Deum, et sanctum Israel exacerbaverunt.
3:9
Consequenter prosequitur culpas in speciali, cum dicit ubi tentaverunt me patres vestri, et cetera. Et circa hoc duo facit, quia primo ponit peccatum tentationis; secundo peccatum exacerbationis, ibi et dixi semper. Circa primum tria facit. Primo enim ponit peccatum tentationis; secundo ostendit eius gravitatem, ibi probaverunt; tertio ponit poenam, ibi propter quod offensus fui. Dicit ergo, quod in eis fuit peccatum tentationis in deserto, quia ibi tentaverunt me patres vestri: et loquitur in persona domini. Ubi sciendum est, quod tentare est experimentum sumere de re quam quis ignorat. Unde quod quis tentat Deum, procedit ex infidelitate. Sed sciendum est quod aliquando aliquis tentat Deum, non cum intentione tentandi et experiendi, verumtamen se habet ad modum tentantis. Qui enim utitur re sua propter utilitatem, non tentat proprie: puta si aliquis fugiens currat super equum suum, et si tentat, non tamen cum intentione tentandi. Sed quando ad nihil utile est quod facit, tunc tentat. Item si aliquis exponat se alicui periculo compulsus necessitate, sub spe divini auxilii, non tentat Deum. Si autem sine aliqua necessitate, tunc tentat Deum. Et sic dicit ipse, Matth. IV, 7: non tentabis dominum Deum tuum, quia necessitas nulla erat quod mitteret se deorsum. Sic isti tentaverunt dominum, quia dubitaverunt de potestate Dei, clamantes contra Moysen, ac si Deus non posset eis dare cibum, cum potentiam suam in maioribus experti fuissent: et ideo erat peccatum infidelitatis, quod est maximum. Deinde ponitur gravitas culpae, cum dicit probaverunt me, et cetera. Quanto enim aliquis maiora beneficia Dei recipit, et maiorem certitudinem divinae potestatis habet, et postmodum dubitat, tanto gravius peccat. Isti vero viderunt signa et prodigia in terra Aegypti, apertionem maris et alia miracula, et tamen non crediderunt. Unde Num. XIV, 22: homines qui viderunt maiestatem meam, et signa quae feci in Aegypto et in solitudine, et tentaverunt me iam decem vices, et cetera. Et ideo dicit probaverunt, id est, experiri voluerunt, et viderunt, id est, experti sunt, opera mea, id est, effectus qui non poterant esse, nisi virtutis infinitae esset ille qui opera faciebat. Et hoc totum non uno die, sed quadraginta annis, quibus scilicet manserunt in deserto, quia semper habuerunt manna et columnam ignis et nubis; vel probaverunt quod viderunt me, quia scilicet in nulla defeci eis. Illud tamen quod dicit, quadraginta annis, secundum intentionem apostoli refertur ad priora, sed secundum intentionem Psalmistae refertur ad sequentia, ut dicatur quod offensus vel infensus ei fuit quadragesimo anno. Et sic habet littera Hieronymi. Deinde cum dicit propter quod offensus fui, ponitur poena peccati: et est duplex littera, scilicet offensus, vel proximus, et idem est. Propter quod, id est, propter peccatum, fui offensus, id est, indignatus, non quod ira sit in Deo, nisi similitudinarie, quia punit sicut iratus: de qua poena frequenter habetur in Ex. XXII: dimitte me, ut irascatur furor meus, etc., et in Lib. numerorum. Saepe enim prostrati sunt. Unde I Cor. X, 5 agit de poena istius peccati. Vel proximus fui, scilicet puniendo ipsos. Quando enim dominus subvenit bonis, et punit malos, tunc est prope ipsos; sed quando dissimulat peccata hominum propter poenitentiam, et dissimulat afflictionem iustorum, ut crescat ipsorum meritum, tunc videtur etiam longe. Iob XXII, 14: nubes latibulum eius, nec nostra considerat, et circa cardines caeli perambulat. Vel proximus, quantum ad divinam misericordiam, quia hoc ipsum, quod punit eos temporaliter, magnum misericordiae signum est. Augustinus: hic ure, hic seca, ut in aeternum parcas. Deinde cum dicit et dixi, etc., ponit peccatum exacerbationis in speciali. Et hoc patet per hoc quod infra dicitur quibus iuravi non introire, et cetera. Et circa hoc facit duo. Primo enim ponit culpam; secundo subdit poenam, ibi quibus iuravi in ira mea, et cetera. Culpam autem duplicem ponit. Una est in obstinatione in malo; alia est in recessu a bono. Et istam ponit, ibi ipsi vero non cognoverunt vias meas. Dicit ergo: ego sic fui eis proximus, scilicet puniendo eos. Et dixi, scilicet praevisione aeterna, hi errant corde semper. Deut. c. XXXI, 27: semper contentiose egistis contra dominum. Ier. XIII, 23: si potest Aethiops mutare pellem suam, et cetera. Sic ergo uno modo aliquis exacerbat Deum quando obstinate adhaeret malo; alio modo, quando contemnit bonum.
3:10
Unde dicit ipsi vero non cognoverunt vias meas, hoc est, non quantum ad simplicem ignorantiam, sed ad affectatam, ut sit sensus: non cognoverunt, id est, cognoscere noluerunt. Iob c. XXI, 14: scientiam viarum tuarum nolumus. Ps. XXXV, 3: noluit intelligere ut bene ageret. Vel non cognoverunt, id est, non approbaverunt, sicut dicit apostolus II Tim. II, v. 19: cognovit dominus qui sunt eius. Consequenter ostendit poenam cum dicit quibus iuravi. In quo verbo ponit immobilitatem, in hoc quod vult iuramenta firma. Quando enim Deus vel Angelus inveniuntur iurare, signum est immobilitatis eius de quo iuravit. Ps. CIX, 5: iuravit dominus, et non poenitebit eum, et cetera. Verumtamen aliquando non iurat nisi sub conditione, quia scilicet si non poeniteant, haec mala evenient eis. Ponit etiam quod poena ista non est ad comminationem, sed magis ad exterminationem, quia dicit in ira. Ps. VI, 1: domine, ne in ira tua corripias me.
3:11
Iuravit ergo in ira si introibunt in requiem meam. Constructio est defectiva ad modum irati, qui truncat verba sua. Et accipitur ly si pro non, id est, non introibunt in requiem meam. Est autem triplex requies. Una est temporalis, de qua Lc. XII, 19: habes multa bona reposita in annos plurimos, requiesce, et cetera. Secunda est requies conscientiae. Eccli. LI, 35: modicum laboravi, et inveni requiem multam. Tertia est requies gloriae aeternae. Ps. IV, 8: in pace in idipsum dormiam et requiescam. Potest ergo exponi illud, quod dicitur hic de qualibet istarum, ut dicatur: ipsi vero nec in requiem terrae promissionis, nec in requiem conscientiae, nec in requiem fruitionis aeternae introierunt.
3:12
Supra apostolus per auctoritatem Psalmistae ostendit, quod firmiter obediendum est Christo. In auctoritate vero posuit tria, monitionem, culpam, et poenam; hic exponit ista tria per ordinem. Primum facit hic, videte; secundum, ibi quidam; tertium, ibi quibus autem iuravit. In admonitione vero sunt duo, scilicet ipsa monitio, et ipsius monitionis conditio. Unde ista duo exponit. Primo primum, hic; secundo secundum, ibi participes enim Christi. In prima vero admonitione ad duo hortatur, scilicet ad sollicitam considerationem; secundo ad mutuam admonitionem, ibi sed adhortamini. Dicit ergo videte. Unusquisque enim in se debet considerare in quo statu sit. Gal. VI, 4: opus suum probet unusquisque. Ier. II, 23: vide vias tuas in convalle. Videte ergo, fratres, quantum ad quemlibet in se, quia quilibet est pars societatis, et unicuique mandavit Deus de proximo suo, Eccli. XVII, 12. Videte, id est, probate unus alium, ne forte sit in aliquo vestrum, etc., quasi dicat: multi inter vos sunt in statu perfecto, tamen propter fragilitatem et arbitrii libertatem posset esse malum in aliquo vestrum. Iob IV, 18 s.: ecce qui serviunt ei, non sunt stabiles, et in Angelis suis reperit pravitatem, quanto magis hi qui habitant domos luteas, et terrenum habent fundamentum? Io. VI, 71: nonne ergo duodecim vos elegi, et unus ex vobis Diabolus est? Non ergo aliquis sit tantum sollicitus de se; sed etiam de quolibet suae societatis. Sed quid? Ne sit in aliquo vestrum cor malum incredulitatis. Ecce malum de quo loquitur apostolus, scilicet cor incredulum, id est, non firmum in fide, in quo consistit malitia animae: quia sicut bonum animae est in adhaerendo Deo Ps. LXXII, 27: mihi autem adhaerere Deo bonum est, quod scilicet est per fidem ita recedere a Deo per incredulitatem est malum hominis. Ier. II, 19: scito et vide, Israel, quia malum et amarum est reliquisse te dominum, et cetera. Et ideo dicit discedendi, quia per incredulitatem recedit a Deo vivo. Ier. II, 13: me dereliquerunt fontem aquae vivae. Dicit autem a Deo vivo, quia et est vita in se et est vita animae. Io. I, 4: in ipso vita erat. Quod ideo dicit, ut ostendat quod per recessum a Deo, homo incurrit mortem spiritualem. Sed si inveniatur istud malum in aliquo, numquid desperandum est?
3:13
Non, sed magis debet exhortari, id est, admoneri: ideo dicit sed adhortamini vosmetipsos per singulos dies, id est, continue scilicet discutiendo conscientiam suam, et inducendo ad bonum, donec hodie cognominatur, id est, donec durat praesens tempus gratiae, quod est totum sicut unus dies. Io. IX, 4: me oportet operari opera eius qui misit me, donec dies est. Et hoc ideo ut non obduretur aliquis ex vobis fallacia peccati. Sicut enim supra dictum est cor obduratur per obstinationem in malum. Sed per hoc aliquis firmiter inhaeret peccato, quia fallitur. Naturale enim est appetitui adhaerere bono; sed recedit a bono, quia decipitur. Prov. XIV, 22: errant qui operantur malum; et Prov. XIII, 13, secundum aliam litteram: animae dolosae errant in peccatis. Sap. V, 6: ergo erravimus a via veritatis. Consequenter cum dicit participes, etc., exponit conditionem monitionis, quasi dicat: ista conditio magis est efficax quam illa, quia illi tantum audierunt, nos autem participes facti sumus Christi. Et loquitur proprie, quia in veteri testamento erat tantum auditus, nec conferebatur gratia ex opere operato; sed in novo testamento et est auditus fidei et datur gratia ipsi operanti. Unde sumus facti participes Christi. Io. I, 16: de plenitudine eius accepimus omnes. Sumus autem participes gratiae, primo per susceptionem fidei. Eph. III, 17: habitare Christum per fidem in cordibus vestris. Secundo per sacramenta fidei. Gal. III, 27: quicumque in Christo baptizati estis, Christum induistis. Tertio per participationem corporis Christi. I Cor. X, 16: panis quem frangimus, nonne participatio corporis domini est? Sciendum autem quod duplex est participatio Christi. Una imperfecta, quae est per fidem et sacramenta; alia vero perfecta, quae est per praesentiam et visionem rei; primam iam habemus in re, sed secundam in spe. Tamen cum hoc spes habet hanc conditionem, scilicet si perseveramus.
3:14
Unde dicit si tamen initium, et cetera. Quicumque enim in Christo baptizatur, suscipit quamdam novam naturam, et formatur quodammodo Christus in ipso. Gal. IV, 19: filioli mei, quos iterum parturio donec formetur in vobis Christus. Hoc quidem in nobis vere perficietur in patria, sed hic tantum initium, et hoc per fidem formatam, quia informis mortua est. Iac. II, 20: fides sine operibus mortua est. Unde ista non est nobis initium participationis Christi, sed fides formata. Infra XI, 1: est autem fides sperandarum substantia rerum, id est, fundamentum, et quasi initium. Dicit ergo: sumus participes Christi, si tamen tenemus usque in finem firmum initium substantiae eius, scilicet fidem formatam. Sed contra: videtur quod timor magis sit initium, quia dicit Ps. CX, 9: initium sapientiae timor domini. Respondeo. Dicendum est, quod fides formatur per charitatem. Charitas autem non est sine timore casto. Et ideo fides formata semper habet timorem istum secum annexum. Unde et fides et timor sunt initium.
3:15
Illud autem quod addit dum dicitur, hodie, etc., totum expositum est.
3:16
Deinde cum dicit quidam enim audientes, exponit quod dixerat de culpa illorum, quasi dicat: vos estis effecti participes Christi, si non obduraveritis corda vestra sicut isti qui audierunt, sed exacerbaverunt, sed non universi, id est, non tamen omnes. Duo enim, scilicet Caleb et Iosue, permanserunt, ut habetur Num. XIV, 6, et alios etiam confortabant. Et per hoc datur intelligi, quod cum non tota Ecclesia cadat, sed tantum aliqui, licet plures, quod nihilominus mali punientur, sed non boni, sicut in illis duobus. III Reg. c. XIX, 18: reliqui mihi septem millia virorum, qui non curvaverunt genua sua Baal. Rom. XI, 5: reliquiae secundum electionem Dei salvae factae sunt. Deinde cum dicit quibus autem, etc., exponit illud quod dixerat de poena. Et primo illud quod dixerat offensus fui; secundo illud quod dixerat iuravi in ira, etc., ibi quibus autem iuravit, et cetera.
3:17
Dicit ergo quibus autem offensus est quadraginta annis? Nonne, et cetera. Ex quo patet, quod istud quod supra dixit, quadraginta annis, refertur ad illud offensus fui. Unde dicit, quod fuit eis offensus per illos quadraginta annos. Unde sciendum est, quod omnes qui egressi sunt de Aegypto, mortui sunt in deserto, sicut dicitur Ios. V, 4. Non tamen omnes prostrati sunt; sed aliqui vel a Deo, sicut quando aperta est terra, et deglutivit Dathan et Abiron, sicut dicitur in Ps. CV, 17, et de hoc habetur Num. XVI, 31 ss. Aliqui vero prostrati sunt a Moyse, sicut patet in conflatione vituli, sicut patet Ex. XXXII, 16. Aliqui vero ab hostibus, sicut patet in pluribus locis. Et ista satis habentur I Cor. X, 1 ss. Aliqui vero morte propria mortui sunt. Non ergo omnes prostrati sunt. Unde non fuit poena generalis, sed poena specialis fuit. Et nullus praeter illos duos qui dicti sunt, introierunt terram promissionis.
3:18
Et de ista terra dicit quibus autem iuravit, id est firmiter statuit, non introire in requiem, nisi illis qui fuerunt increduli, verbis scilicet exploratorum?
3:19
Unde patet, quod propter incredulitatem non potuerunt intrare in requiem ipsius; et propter hoc dicit videmus, quia experti sunt, quod propter incredulitatem suam non potuerunt intrare. Vel videmus nos, scilicet per poenam illam, quae dicta est, quia non potuerunt, et cetera.
3:1
1. TJnde, fratres sancti, vocationis coelestis participes. His, quae proxime de Christo Pontifice dixit, aptam et brevem subjicit exhortationem, qua fidem Hebraeorum in Christum excitet, simulque viam paret ad aliam doctrinae partem. Fratres eos appellat, aut secundum carnem, sicut Rom. 9.: Pro fratribus meis, inquit, qui sunt cognati mei secundum carnem; aut fratres religione, quomodo passim in Apostolicis literis fratres vocantur omnes Christiani. San~ ctos autem quo sensu eosdem vocet, satis in aliarum Epistolarum commentariis explicatum est. Nam etsi n^n singuli fideles sancti sint. ipsa tamen Ecclesia seu fidelium societas vera pollet sanctitate et justitia. Dicit autem coelestis vocationis participes, quod ad haereditatem regni coelestis a Deo vocati sint; non quomodocumque, sed vocatione efficaci per fidem in Christum. De quo subjungit:
Considerate Apostolum et Pontificem confessionis nostrae, Jesum. Multi codices addunt Christum, prout in Graeco et Syriaco legitur. Quidam interpretes Latini pro Apostolo malunt legatum, et professionem pro confessione. Sed hae voces Apostolus et confessio adeo tritae sunt in scholis Christianis, ut improbum videatur ac parum religiosum alias reponere. Porro genitivus ille: confessionis nostrae, pendet ab utroque nomine praecedente Apostolum et Pontificem. Monet enim Hebraeos suos Paulus, ut attente considerent et perpendant, quiset quantus sit Christus Jesus, et quod ejus officium. Duplicem enim personam sustinere Apostoli et Pontificis. Apostoli quidem, id est, legati a Patre missi, ad annuntiandum salutem et pacem populo Judaico. Sic enim ipse ait: Non sum missus, nisi ad oves, quae perierunt domus Israel, Matth. 15. Et de eo Paulus: Dico Christum Jesum ministrum fuisse circumcisionis, propter veritatem Dei, ad confirmandas promissiones patrum: gentes autem super misericordia honorare Deum, Rom. 15. Ex quibus intelligitur, Christum non gentium, sed Judaeorum fuisse Apostolum, tametsi ad gentes postea suos Apostolos miserit. Pontificis autem gerit personam, quatenus Deum populo reddit propitium, idque sacrificio sui corporis oblato in cruce, sicut infra docebit Apostolus. Hoc autem officium non solis impendit Judaeis, sed omnibus electis. At quo sensu vocatur Apostolus et Pontifex confessionis nostrae? Quidam sic exponunt: Quem nos Apostolum et Pontificem confitemur. Alii sic: Apostolum et Pontificem nostrae confessionis, id est, fidei seu doctrinae, quam nos profitemur. Quae est Graecorum interpretatio, eademque germanior. Nam et infra cap. 4. et 10. confessionem accipit Apostolus ad hunc modum, scilicet pro fide confessa. Similiter alibi, ut 2 Cor. 9. et 1 Tim. 6. Vocabatur autem fides con~ fessio, quod eam publice profiterentur fideles, quando baptismi mysteriis initiabantur. Erat ergo Christus confessionis eorum Apostolus, quia doctrinam fidei, quam tenebant et profitebantur, ipse per se eis annuntiaverat. Erat et Pontifex confessionisipsorum, quoniam et hoc Pontificis est, verae religionis doctrinam populo confitendam tradere.
3:2
2. Qui fidelis est ei, qui fecit illum. Id est: qui constituit eum, quomodo vertit Erasmus. Fecit, inquam, seu constituit Apostolum et Pontificem. Ita 1 Reg. 12.: Dominus, qui fecit Mosem et Aaron, id est, constituit praefectos populi. Non ergo significatur his verbis, Christum esse facturam Dei, quod tamen Cathoh*co sensu concedi potest, si respiciatur ad humanam ejus naturam; sed factum esse Apostolum et Pontificem, quod ante non erat; sicut et cap. 1. dicitur melior angelis effectus. Qua ratione etiam Petrus Act. 2. de eo pronuntiat, quod Dominum eum et Christum fecit Deus. Fidelis est autem ei, qui praefecit ipsum, idestDeo, utqui nihil faciat extra voluntatem ejus, nec aliud spectet quam utilitatem ejus et gloriam. Notandum, e Graeco verti posse: Quod fidelis sit ei, quomodo verterunt Erasmus ct Hentenins, ut significetur, quid de Christo Apostolo et Pontifice suo considerare debeant Hebraei, nempe quod sit.fideles ei, qui fecit ipsum, sicut etc. Sed vulgata versio magis praebet locum sequenti probationi: Amplioris enim etc, quemadmodum bene observavit Adamus.
Sicut et Moses in omni domo ejus. Graece: Iti tota domo ejus, quomodo vertit infra v. 5. Respicit Apostohis ad locum Num. 12., ubi Deus ipse de Mose sic loquitur: Qui in omni domo mea fidelissimus est, Hebraice fidelis. Hic de constructione nonnulla disceptatio est. Recentiores enim quidam partem hanc: in omni domo ejus, referunt ad illud praecedens: Qui fidelis est, ut hic sit ordo syntaxeos: Qui fidelis est ei, qui fecit eum-, fidelis, inquam, in tota domo ejus, sicut et Moses. Contra plerique, tam Graeci, quam Latini, referunt ad Mosem: sicut et Moses in tota domo ejus fidelis fuit. Et hi sine dubio rectius, nun sohim quia consonat hoc cum verbis modo citatis ex libro Num., nec non cum iis, quae hic paulo inferius habentur, ubi de Mose id ipsum repetitur, verum etiam, multoque certius ex eo, quia manifeste distinguit Apostolus in consequentibus inter Mosem et Christum, respectu domus Dei; quod nimirum Moses fuerit fidelis in tota domo ejus, tamquam famulus; Christus vero tamquam filius super domum ejus fuerit constitutus. Hoc enim discrimen efflagitant Graecae praepositiones, quibus illic Apostohisutitur, quemadmodum eo loco ostendimus. Domus Dei familia Dei intelligitur, id est, populus Israeliticus Deum habens Dominum, sicut nunc populus Christianus, ut infra significatur ibi: Quae domus sumus nos. Quamquam interdum idem ille populus a suo progenitore domus Jacob et domus Israel vocatur in Psalmis et alibi. Est igitur haec Apostoli sententia: Christum, a Deo constitutum Apostolum et Pontificem, fideliter in utroque munere versatum esse; quemadmodum Moses in administratione populi Israelitici sibi credita fidelem se praestitit. Confert Christum cum Mose, et quasi in eodem gradu collocat, quo facilius ad id progrediatur, quod instituit, ut videlicet Christum supra Mosen extoUat. Sed dices: Dudum demonstravit Christum angelis esse majorem; quid igitur nunc laborat, ut eum anteponat Mosi, quem utique angelis esse minorem in confesso est? Respondeo, tanti nominis apud Judaeos Mosen fuisse, qui ex Aegyptiaca servitute eos eduxerat, qui legem dederat, qui tot mirabilia patrarat, denique qui, tamquam intimus Dei amicus, ore ad os cum eo fuerat Jocutus, ut facile in eam ducerentur opinionem, qua putarent illum angelis praestare, quos Scriptura non amicos Dei, sed ministros appellat. Opus igitur fuit, ut propriis argumentis doceret Apostolus, qaanto Christus sit Mose major. Facit autom id argumentis duobus, quoram unum est, quod proxime seqaitur.
3:3
3. Amplioris enim gloriae iste prae Mose dignus est habitus. Genitivum Graecum retinuit interpres, cum Latina consuetudo potius ablativum postulet: Ampliore, seu majore gloria dignus. Quamquam et Latinus Poeta, Graecam phrasim imitatus, dixit: Magnorum haud indignus avorum. Supplendum est aufem: Tanto ampliore gloria etc, ut respondeat ei, quod sequitur: Quanto ampliorem honorem hahetdonius, quifahricavitillam. Rursum interpres genitivum retinuit do~ mus, Graece tou qX''/.q^. Qua re malti Latinorum expositorum decepti, mire sudarnnt in eruendo sensu hujus partis. Erasmus planissime totam periodum vertit ad hunc modum: Tanto namque majore gloria, quam Moses, hic dignus est habitus, quanto majorem habet honorem is, qui construxit domum, quam ipsa domus. Ostendit Apostolus hac parte, quid considerare velit suos Hebraeos; scilicet, Christum in sacris literis ampliori gloria et honore dignum habitum, id est, amplius multo honorari, quam Mosen, ut qui describatur opifex illius domus, in qua Moses fidelis fuisse memoratur; cum e diverso Moses tantum fuerit pars quaedam ejusdem domus, utpote unus ex populo Dei, cui praefectus erat. Absque dubio autem opifex et architectus sua domo major est, ut efficiens ejus causa. Materialem domum hic quidem intelligit Apostolus, sed ab ea ratiocinationem nostram traducit ad domum analogicam, cujusmodi fuit Israeliticus populus, opificem habens Deum.
3:4
4. Omnis namque domus fabricatur dh aliquo. Quasi dicat: NuIIa domus fabricat se ipsam, sed ab alio fabricatur. Hic quoque de materiali domo loquitur, quod tamen de analogica domo similiter vult intelligi, id est de populo, cui praefectus fuit Moses.
Qui autem omnia creavit, Deus est. Elegantius in Graeco, retenta metaphora: Qui autem omnia fabricavit, seu construxit, Deus esf. Item Syrus: aedificavit. Introducitur enim in Scripturis Deus ut faber et artifex, qui a fundamentis hanc mundi machinam suis manibus exstruxerit, Psalm. 8. et 10., et alibi saepe. Nullam quidem hic Scripturam profert Apostolus, qua probet, Christum fuisse ejus domus opificem, in qua Moses versabatur; sed ex iis, quae primo capite dixit, intelligendum relinquit, Christum esse Deum, rerum omnium auctorem. Ibi namque de eo dictum est: per quem fecit et saecula. Item: portans omnia verbo virtutis suae. Et illud denique e Psalmo: Tu in principio, Domine, terram fundasti, et opera manuum tuarum sunt coeli. Qui autem coelum et terram fecit, omnia fecit. Interim adversus Arianos observa, quam hic aperte significet Apostolus, Christum esse Deum, qui omnia creavit. Nisi enim hoc de Christo interpreteris, nulla ratione constare poterit hujus loci probatio. Simul attende, quo considerationem Hebraeorum perducat de Christo Apostolo et Pontifice. Nam semota paulisper disputatione de Pontifice, cui in sequentibuslocum servat, docet, Christum in eo quidem, quod Apostolus fuit Judaicae gentis, aliquid habere cummune cum Mose, qui in eo populo simile gessit officium, videlicet divinae voluntatis ad populum interpres; caeterum in ipso aliud etiam ac praecipue spectandum, quo longe supra Mosem emineat, quod nimirum Deus sit, omnium rerum effector, et proinde etiam illius domus fabricator, in qua Moses, ut pars et membrum quoddam, etsi aliis praepositum, comprehendatur. Tamquam uno verbo dicat: Christus Mosem fecit; igitur eo major est, et tanto quidem, quanto major opifex opere.
3:5
5. Et Moses quidem fidelis erat in tota domo ejus, tamquam famulus. Hoc alterum est argumentum, quo Christum ostendit Mose majorem esse. Utitur autem Graeca voce ^spaTKJuv, quae famulum seu ministrum sigaificat, cum in Hebraeo sit servus, Num. 12., ad quem locum adhuc Apostolus respicit. Unde et Hieronymus ibi vertit: At non talis ser^ vus meus Moses, qui etc. Verum scriptor Epistolae suo more Scripturam allegat juxta versionem LXX. interpretum, apud quos eo loco '&spa'iiov, non bouXoc, legitur. Idque forte eo magis Paulo placuit, ne servi nuncupatione nimium deprimere Mosem existimaretur. Itaque satis habuit eum ministrum appellare, quomodo familiae cujuspiam dispensator minister est domini, a quo familiae cura ei demandata est.
In testimonium eorum, quae dicenda erant. Non liquet, utrum haec pars referenda sit ad illud anterius: Fidelis erat, an ad istud posterius: tamquam famulus. Nisi quod aptius conjungi videatur cum illo priore, ut sit sensus: Mosem, non ut dominum, sed ut famulum in tota illa domo Israelitica fideliter versantem, bona et integra fide retulisse populo, quaecumque a Deo jubebatur illi nuntiare. Quem constructionis ordinem conspicere est in Syra versione. Partem hanc Erasmus in paraphrasi trahit ad Christum et Evangelium, significans eam ita supplendam: Quae dicenda erant a Christo. Moses, inquit, typos tantum ac umbras rerum adferebat earum, quas post Christus erat explicaturus. Unde et vertit: Quae post dicenda erant. Atqui in textu nihil est, quod ad hunc sensum invitet. Imo vero participium Graecum Aa- ATfjOrjoofJiEvcav rem paulo post futuram designat, ut proinde non alia significentur, quam quae ab ipso Mose dicenda erant ad populum. Quod intelligens Syrus interpres, ita supplevit: Quae dicenda erant per manum ipsius, id est per ipsum, scilicet Mosen. Sensus igitur est, quem dixi, Mosen fideliter functum fuisse officio perferendi ad populum mandata Dei. Nam quod ait: In testimonium sive in testificationem, idem est, quod in annuntiando et exponendo, vel potius ad annuntiandum et exponendum; ut subaudiatur constitutus, aut simile quid. Neque enim testimonium in sacris literis solum intelligitur, ubi testes adhibentur ad proban> dum aliquid, sed saepe sumitur pro nuda cujuspiam asseveratione, praesertim si ejus auctoritas fidem mereatur, ut Joan. 1., ubi de Joanne Baptista dicitur: Hic venit in testimonium, ut testimonium perhiberet de lumine, id est, venit ut praeco ad annuntiandum hominibus veram lucem y quae est Christus. Ita Christus ipse de se apud Pilatum: Ad hoc, inquit, ve7ii in mundum, ut testimonium per~ hibeam veritati, Joan. 18., id est, ut palam praedicem hominibus veritatem.
3:6
6. Christus vero tamquam filius in domo sua. Graece et Syriace: Super domum suam. Sunt enim tam in Graeco, quam Syriaco praepositiones diversae in hac parte, ubi de Christo agitur, et in superiore, ubi de Mose. Et eadem phrasi dicitur Christus sacerdos magnus super domum Dei, infra cap. 10. Est autem hic sermo imperfectus, quem Erasmus sua versione ita perficit: At Christus tamquam filius administravit domum ipsius. Alius quidam sic: Christus autem, ut filius, qui domui suae praeest. Verum respicienti ad pariem praecedentem potius videbitur hoc modo supplendum, quod hic dicitur: Christus autem fidelis fuit, tamquam filius constitutus super domum suam. Sic enim ipse Christus loquitur in eo Psalmo, in quo ei dicitur: Filius meus es tu. Ego, inquit, constitutus sum rex ab eo super Sion montem sanctum ejus, praedicans praeceptum ejus. Ubi observa, eandem esse Graecam praepositionem, quae hoc loco, eidemque casui junctam. Caeterum, quod Erasmus vertit ipsius, et non suam, quasi possit etiam ad Patrem referri, non recte se habet. Nam in Graeco relativum est reciprocum auTOu^ cum aspiratione, id est sui ipsius; sicut et apud Matthaeum sub finem cap. 7. semel et iterum: Qui aedificavit domum suam, non ipsius. Sed bene, quod in paraphrasi id correxit, urgens ac repetens, quod Christus, ut filius, versatus fuerit in domo sua, quodque suam ipsius domum administraveiit. Eadem enim est domus Dei et Christi, Patris et Filii. Hic igitur inter Mosen et Christum, curam et administrationem habentes domus Dei, tres indicantur differentiae, quibus excellentia Christi prae Mose declaratur. Prima, quod Moses tamquam famulus, Christus tamquam filius administrationem habuerit. Secunda, quod ille fidelis inDomini, iste in domo eua. Tertia, quod ille tantum in domo, hic etiam supra domum. Nam etsi Christus quoque famulus ac servus Dei fuerit per naturam assumptam, dicente Apostolo, quod semet ipsum exinanivit, formam servi accipiens Phil. 2., atque hac ratione dici possit in domo Domini versatus, quoniam tamen idem ipse Dei Filius est, manifeste et ex omni parte constat discrimen jam datum. In eo namque Christus ut Filius Dei consideratur, qua ratione supremus est omnium Dominus. Addamus et quartam differentiam hic insinuatam, quod Moses in domo veteri, Christus super domum novam cunstitutus sit, id est, super Ecclesiam novi testamenti. Sic enim consequenter eam domum exponit Apostolus, dicens: Quae domus sumus nos. Addi potest et quinta, consequens ex superioribus, quod Moses tulerit legem non suam, sed Dei, in cujus domo versabatur; ut proinde nec proprie legislator fuerit, sed tantum alienae legis ad populum annuntiator ac perlator; Christus vero, velut domus suae dominus, suam ac propriam legem tulerit, ideoque projDrie legislator sit, ac dici debeat.
Quae domus sumus nos. Graece: Cujus domus sumits nos. Syriace: Et domus ejus nos sumus. Significat, fideles esse domum Christi, quod eam tamquam familiam suam Christus Dei Filius regat, et in ea per fidem habitet; sicut dicitur Phil. 3. Haec Christi Ecclesia est, quae alibi domus Dei vocatur, ut Joan. 2. et 1 Tim. 3. ;S^ fiduciam et gloriam spei usque ad finem firmam retineamus. Latens est transitus ad exhortationem, qua aperte quidem ad spei perseverantiam, tacite autem ad fidem retinendam Hebraeos excitat. Atque in eo argumento persistit paene usque ad finem proximi capitis. Pro fiducia Graece est napprpia. Quae quamquam apud auctores Graecos fere significetlibertatem etloquendi audaciam, saepe tamen, praesertim in Apostolicis literis, accipitur pro fiducia seu confidentia, qua quis cum securitate quadam fertur in bonum, quod sperat. Gloriam interpres pro gloriatione posuit, sicut habetur in Graeco et Syriaco. Vocat autem Apostolus gloriationem spei, vel ipsam spem, de qua gloriamur, quomodo nonnulli intellexerunt illud Rom. 5.: Gloriamur in spe gloriae filiorum Dei; vel gloriationem, qua cum gaudio felices nos praedicamus ob spem certam coelestium bonorum; quomodo idem locus Epist. ad Rom. rectissime intelligitur. Cum enim Hebraei ex fide spem atque fiduciam de bonis promissis animo concepissent, ac de ea spe auderent etiam palam gloriari, hortatur eos Apostolus, ut non modo fiduciam illam, verum etiam gloriationem islam usque ad exitum vitae firmam et inconcussam retineant. Nec moveat, quod Graecum adjectivum psPaiav, firmam, non ad gloriationem, quod Graece est y.a()yr^\ia, neutri generis, sed tantum ad fiduciam, izappriQiav, referri posse videatur. Refertur enim ad utrumque per zeugma quoddam, etsi minus usitatum. Neque enim scriptores sacri semper exactam servant rationem grammaticae. Id moneo, ne quis codicibus Graecis facile mendum adscribat. Porro nequaquam ex hac Apostoli sententia consequens est, solos eos, qui perseveraturi sunt, id est solos electos, esse in Ecclesia; quasi sentiat, non aliter nos esse dominn Christi, nisi spem firmam usque ad finem teneamus. Tantum enim id vult, frustra nos esse domum Dei, nisi fiduciam etc. Nam, ut dictum est, ad perseverantiam hortatur Hebraeos, ne inutile eis sit, bene incepisse; quasi dicat: Si non perseveraveritis, perinde vobis erit, atque si numquam fueritis domus Dei. Sunt, qui Apostolum interpretentur de domo stabili, et cum Christo permansura; sed hic sensus principium petere videtur. Priorem autem sensum confirmat seimo plane similis, infra hoc cap.: Participes enim Christi effecti sumus, si tamen etc. Ex utraque autem sententia, sicut et ex omnibus Scripturis, nos ad perseverantiam exhortantibiis, clarissime refelluntur hujus temporis errores, fidem ac justitiam semel habitam amitti non posse, et unumquemque Christianum certo credere debere, quod sit praedestinatus, et vitam aeternam habiturus. Quorsum enim exhortatio, ne amittas, quod amittere non potes, quodque certa fide tenes te non amissurum? Unde stupenda est sectariorum impudentia, qui ex hoc eodem loco fidem suam specialem stabilire non verentur; quasi, quicumque recte confidit et sperat, certus esse debeat, se id, quod sperat, infallibiliter consecuturum, cum possit suo vitio re sperata frustrari.
3:7
7. Quapropter sicut dicit Spiritus sanctus. Coeptam exhortationem prosequitur, denuntians interitum et exclusionem a requie promissa, si non in fide et obedientia Christi permaneant. Facit autem id adductis in medium verbis Davidis e Psalm. 94., quibus ille patres eorum simili quodam modo cohortatus fuit ad audiendiam vocem Domini. Caeterum pendet oratio usque ad eum locum: Videte fratres; ut non inepte quidam admoneant, totum,quodiuterceditabeaparte:^^m^c?ici< etc, includendum esse parenthesi. Sicenim contextus redditur magis dilucidus. Citat autem Apostolus auctorem testimonii Spiritum sanctum, non Davidem, non quasi dubium sit, an a Davide conscriptus sit Psalmus; id enim affirmat cap. sequenti; sed quo majori cum reverentia testimonium suscipiatur, magisque moveat eos, quorum causa adducitur. Utrum- rare que Christus expressit ini^rrogatione sua Matth. 22.: Quomodo David in spiritu vocat eum Dominum? Ideo nempe, quia non a semet ipsis, sed a Spiritu sancto inspirati, locuti sunt sancti Dei homines. 2 Petr. 1.
3:8
8. Hodie si vocem Ejus audieritis, nolite obdurare corda vestra. Refert Apostolus haec verba, non ut dicta generaliter ad omnes cujuscumque temporis Judaeos, aut generalius ad omnes homines, sed, ut superius indicavi, ad Israelitas, qui erant tempore Davidis. Tale enim est, quod dicit: Sicut his verbis olim Spiritus sanctus per Davidem admonuit populum Israeliticum, ne per infidelitatem recederet a Deo, sic et ego vos moneo, videlicet meis verbis infra positis: Videte, fratres, ne forte etc. Itaque adverbium hodie de eodem tempore exponendum est; ac fortasse pertinet ad certum quendam diem, quo ad festum aliquod celebrandum populus erat convocatus; quasi dicat David: Hoc die festo, si vocem ejus etc. Sic enim post Hesselium exponit Adamus. Quamquam Apostolus in sequentibus, haec eadem allegorice tractans, ad omnes fideles, et ad omne tempus hujus vitae accommodat. Sed quid sibi vult exhortatio Psalmistae: Si vocem Ejus audieritis, noJite obdurare corda vestra; cum eo ipso corda sua non obdurent, si vocem ejus audiant? Audire enim, usitatissimo more Scripturae, est obedire. Unde et Pagninus vertit: Si voci Ejus obtemperaveritis. Sic in Psalm. 80.: Et non audivit po^ pulus meus vocem meam, id est non obedivit. Et apud Evangelistas: Hic est filius meus dilectus; ipsum audite. Et: Qui vos audity me audit. Respondeo, non minus usitatam esse in Scripturis simplicem et ab obedientia abstractam ejusdem verbi significationem, secundum quam facillima est expcsitio: Si audieritiSj id est, auditu perceperitis vocem Domini sonantem in auribus vestris per ora Prophetarum ac ministrorum ejus, nolite adversus eam corda vestra obdu- sicuti quondam, audita voce Domini legem dantis, corda sua obdurarunt patres vestri in deserto; de quibus infra dicitur: Quidam enim audientes exacerbaverunt. Dici etiam potest, ita dictum: Si vocem Ejus audieritis, nolite obdurare etc. sicut Christus Joan. 14.: Si diligitis me, mandata mea servote, ut sensus sit: Si vocem Domini auditis, id est, si vere estis obedientes voci ejus, id factis in posterum declarate, ac nolite posthac obdurare corda vestra, sicut patres vestri fecerunt in deserto. Sed utrique huic intellectui videtur obstare distinctio versuum, quae est in codicibus Hebraeis, ubi pars illa: hodie si vocem Ejus au~ dieritis, cum verbis superioribus in eundem versum concluditur, hoc mpdo: Quia ipse est Dominus Deus noster, et nos populus pascuae ejus et grex manus ejus, hodie si vocem ejus audieritis. Qui versus a sequentibus separatus, totidem verbis legitur in Psalterio, quod Hieronymus ex Hebraeo convertit. Unde quidam recentiores hanc Hebraeorum distinctionem secuti, sen^^um faciunt, qui videtur obvius: Ipse est Deus noster, et nos populus ejus, si tamen kodie vocem ejus audierimus. Sed habet hic sensus incommodum, quod secundam personam mutet in primam, audieritis in audierimus. Qaocirca alii particulam si per utinam exponunt, sicut accipitur Luc. 19.: Si cognovisses et tu. Verum hujusmodi contortis interpretationibus nihil est opus. Neque tanti facienda est illa codicum Hebraeorum distinctio, quae non a sacris auctoribus emanavit, sed multo post adventum Salvatoris a Judaeorum Rabbinis, quos Massorytas vocant, facta est, ut ipsi etiam Judaei confitentur. Quo fit, ut non solum apud LXX. interpretes, verum apud alios quoque, qui sacros libros ex Hebraeo transtulerunt in Graecum, diversa distinctio passim reperiatur. Qua de re consule Genebrardum docte disserentem in Epistola ad lectorem praefixa ipsius in Psalterium commentariis. Maneat ergo prima responsio, verbum audiendi generaliter accipi secundum primaevam ejus ac notissimam significationem, maxime quando huc invitat et cogit nos Apostolus, non eo solum, quod illa verba: Hodie si vocem Ejus audieritis, manifeste sub uno versu connectit sequentibus: Nolite obdurare corda vestra, idque non semel, sed tertio; verum etiam, quia cap. sequ., ad haec verba Psalmi respiciens, ita scribit: Sed non profuit illis sermo auditus, non admistus fidei ex iis, quae audierunf. Ubi procul dubio audientiam ab obedientia separat. Porro sciendum, nonnullos hanc partem ita accipere, tamquam Deus Pater de Filio loquatur ad Judaeos, admonens, ut, audita ejus voce in assumpta carne loquentis, praestent ei obedientiam. Unde et in praecedentibus ejusdem Psalmi contineri dicunt exhortationem, qua populus Judaicus excitatur ad salutare suum, id est Christum, quum venerit, recipiendum et adoranduro. Qui sensus haud dubie pius est et appositus, sed utrum literalis, hic non disquiro. Jam quod ait: Nolite obdurare corda vestra, tale est, ac si diceret: Nolite resistere verbisDomini loquentis. Durum enim est, quod non cedit, nec recipit impressionem agentis, sed agenti et imprimenti resistit. Itaque durum cor in Scripturis vocatur, quod resistit jussioni divinae. Quam cordis duritiam Stephanus significavit, quando cum exprobratione dixit Judaeis: Vos semper Spiritui sancto resistitis, Act. 7. Non diceret autem per Prophetam et ApostoIumSpiritussanctus: Nolite obdurare corda vestra, nisi utrumque esset in hominum potestate, obdurare corda sua ct non obdurare, obedire et non obedire. Ex quo non perperam, ut ait Calvinus, sed certa etsolida ratiocinatione colligitur, esse in nobis liberam formandi in Dei obsequium cordis facultatem, quamquam non ita, ut facere id homo possit, si non ei datum fuerit a Deo, omnium bonorum largitore, qui, cujus vult, miseretur, et quem vult, indurat, Rom. 9.; miseretur, impertiendo gratiam; indurat, gratiam non apponendo, quemadmodum ait Thomas in hujus loci comment., secutus Augustinum diversis locis.
Sicut in exacerbatione secundum diem tentationis in deserto. In Hebraeo sic ad verbum legitur: Sicut Meribah, sicut die Massah in deserto. Meribah contradictionem, contentionem, litem significat, Massah tentationem. Quibus nominibus appellatus fuit locus in Raphidim, ubi populus Israeliticus adversus Deum et Mosem marmurasse legitur, quum laboraret a^nae penuria, Exod. 17. Nam cum populus, ut ex textu liquet, dupliciter peccaret, jurgando contra Mosem et tentando Deum, vocatus est locus ille, sicut in Hebraeo habetur, duplici nomine Massah et Meribah, id est tentatio et contradictio. Ad hanc igitur historiam Exodi respexit Psalmistes. Est quidem similis hisoria Num. 20., sed tamen ab hac diversa ac multo posterior. Nec ad eam hic respicitur, quia nomina loci non conveniunt; tametsi sub una tentatione, suis nominibus expressa, caeteras etiam intelligere Psalmistam voluisse, nihil prohibet, imo valde probabile est. Quod autem LXX., quorum versione Paulus utitur, sermonem variant, priori loco scribentes sicut, posteriore secundum j turbare nos non debet. Sensus enim idem est; nam secundum diem pro eo, quod est sicut in die, receptissimum est in sacris literis, ut Job 29., Jerem. 44., Dan. 9., Hos. 2. et alibi. Unde et interpretes indifferenter vertunt utrovis modo. Quare pro eo, quod vulgata versio habet: secundum diem tentationis, non debuit Erasmus vertere: in die tentationis, sed potius explicare phrasim, vertendo: Sicut in die tentationis, quemadmodum id, quod est in Hebraeo, vertit Hieronymus. Ex his praeterea manifestum est, exacerbationem, quam pro contradictione reddiderunt LXX. interpretes, proxime non ad Deum referri, sed ad Mosem, qui, populo adversum se jurgante ac sibi contradicente, exaccrbatus fuit. Veruntamen sicut ex consequenti in Deum redundavit contradictio, juxta quod alibi Moses dicit: Non contra nos est murmur vestrum, sed contra Dominum, Exod. 16., ita et ad Deum exacerbatio referri potest, quatenus injuria famuli Dominum attingit. Quod idcirco monendum duxi, quia videri potest Apostolus in sequentibus exacerbationem ad Deum referre. Sensus igitur est: Ne obduretis corda vestra, sicut olim factum est a patribus vestris in eo loco, qui vocatus est exacerbatio seu contradictio; sicut, inquam, factum est eo tempore, quo Deum tentaverunt in deserto, nimirum ea tentatione quae nomen loco dedit.
3:9
9. Ubi tentaverunt me patres vestri. Deum ex abrupto loquentem David inducit, quo sermo sit vehementior; nam superiora erant verba Prophetae. Supplendum igitur: Ubi, inquit Dominus, tentaverunt me patres vestri. Quo tamen supplemento non egent, qui ab eo loco: Hodie, si vocem Ejus audieritis, esse dicunt verba Patris loquentis de Filio, cujus sententiae supra memini. Locale relativum ubi vel ad locum, qui dictus est Meribah et Massah, referri potest, vel ad desertum. Quod posterius magis placet, tum quia nomen deserti proxime piaecessit, tum propter ea, quae sequuntur, ubi non unius loci aut temporis probatio significatur, sed quae facta est in deserto totis quadraginta annis. Tentare Deum est, dicto factove explorare ejus potentiam, scientiam, veritatem, providentiam vel aliud quidpiam, de quo fas non sit dubitare. Hujusmodi tentationes Dei praeter eam, quae supra dicta e.st, quam et aliae duae Exod. 15. et 16. descriptae praecesserant, adhuc aliae leguntur in libro Numerorum, adeo ut dicat Dominus Num. 14.: Tentaverunt mejam per decem vices, nec obedierunt voci meae. Quam tamen Domini querelam aliae quaedam tentationes adhuc secutae sunt, ut quae referuntur Num. 17. et 20.
Probaverunt, et viderunt opera mea. Graece addito pronomine: probaverunt me. Nam et apud LXX. sic legitur, et in Hebraeo, et in Latinis quibusdam, atque etiam in Psalmo ex Romana correctione. Hanc partem Adamus et Jansenius ita connectunt superiori: Tentaverunt me, quamvis probasssnt, id est experti me fuissent atque vidissent opera mea admiranda, ex quibus merito debebant intelligere, me omnia posse et in promissis esse veracem. Alii vero plerique censent, idem diversis vocabulis repetitum tentare et probare, nisi quod probatio plus aliquid importet, videlicet exactum et serium explorandi studium, velut in re maximi momenti, sumpta metaphora ab iis, qui aurum aut argentum, sitne probum, diligenter examinant. Quo modo frequenter accipitur probare in Psalmis et alibi, ut 1 Thess. 5.: Omnia probate, quod bonum est, tenete. Horum expositio est: Non quomodocumque me tentaverunt, sed modis onmibus probarunt et explorarunt, ut, exempli gratia, dicentes: Estne Deus in nobis? Quis dabit nobis aquas? Numquid et pacem poterit dare? Et tamen viderunt opera mea magna et mirabilia, ut post omnem probationem nihil haberent causae, cur de meis promissis dubitarent. In Hebraeo quidem legitur: opus meum non opera mea. Sed singulare est positum pro plurali, quod in ea lingua frequens est. Pars illa: Quadraginta annis, utrum Apostolo sit finis sententiae praecedentis, an inchoatio sequentis, haud satis liquet. Illud constat, apud Psalmistam esse novi versus initium, non modo secundum distinctionem Hebraeorum, verum etiam in codicibus Graecis diversarum editionum. Ecclesia quoque in officiis divinis non aliter distinguit. His accedit, quod ipse etiam Apostolus ea distinctione paulo post utatur, dicens: Quibus autem infensus esl quadraginta annis? Unde Erasmus in annotat. et Sasboldus in comment. sentiunt, eo loco palam refelli distinctionem Graecorum interpretum eorum, qui partem hanc ad superiora referunt. Eadem est sententia Cajetani. Nec obest, quod post eam partem in textu sequatur illativa conjunctio propter quod, Graece 5i'o^ quae in oratione non postponitur, adeo ut Graecus scholiastes affirmet oportere sic legere: probaverunt me et viderunt opera mea quadraginta annis; deinde inferre, quasi ab alio principio: Propter quod infensus fui etc. Non obstat, inquam, quia sicut Latinorum idcirco, ideo, est communis ordinis, ita potest esse et illud 8i o. Quamquam si accuratius perpendas, est postpositivi duntaxat ordinis suapte vi, propter vira relativi in eo inclusam. Illud considerandum est, quod, quando populo Israelitico Deus fecit illam cum juramento comminationem, non intraturum in requiem ipsius, nondum viderat opera Domini quadraginta annos, sed unum tantum, post quem poenas murmurationum pertulit annos quadraginta, ut merito hic dicatur: Quadraginta annis infenstis fui generationi huic.
3:10
10. Quadraginta annis; propterquod infensus fui generationi huic. Graece: generationi illi, id est quae tunc erat. Apostolus apposuit de suo: propter quod. Id enim apud Psalmistam non legitur, tametsi recte subintelligitur. Pro eo, quod interpres hoc loco vertit: infensus fui, et in Psalterio: offensus, Graece est: Trpocojx^t^oc. Quae vox duplicem habet signiiicationem; alteram, in sacris literis usitatam, offendi, fastidire, taedio affici. Sic apud LXX. Gen. 27.: Taedet me vitae meae. In qua significatione legitur item Lev. 18., Deut. 7., Ezech. 26., Eccl. 25. et 38. Interdum vero significat propinquare, appellere. Hinc est, quod secundum aliam ver&ionem legitur in Psalterio: Proximus fui generationi huic. Ubi tamen intellige proximationem, qualis est, dum res appropinquat alteri, a qua laeditur, offenditur, detrimentum accipit, velut navis impingens in scopulum, et caput allisum ad trabem. Sic Deus quasi impegit in durum illum populum, offensus et irritatus ejus contra se murmurationibus aliisque peccatis. Quo sane modo facile conciliantur diversae translationes Latinae ex Graeco, quarum una est Gallici Psalterii, correctoie Hieronymo, quod habet offensus, altera Psalterii vetustioris, quod Romanum vocatur, in quo legitur proximus. Utrumque recitat Ecclesia; alterum in festo Epiphaniae Domini, alterum in officio quotidiano. Veruntamen emendationi B. Hieronymi favet Hebraica veritas, quae ita sonat: Fastidivi in generatione. Pagninus quidem vertit: Litigavi cum generatione, sed Hieronymus ex eodem fonte Hebraeo: Displicuit mihi generatio; nam pronomen Hebraea non exprimunt, sed intelligendum relinquunt. Cum Hieronymi versione conveniimt Symmachus et Aquila, Graeci interpretes. Significatur autem Hebraea voce ea displicentia, cum quis, molestia rei cujuspiam victus, tandem eam a se abjicit. Quod et in Graeco vocabulo hujus loci a Graecis auctoribus est annotatum. Porro generationem Scriptura vocat homines ejusdem aevi, quasi eodem tempore genitos, id est qui eadem aetate vixerunt. Significantur autem, qui ex Aegypto per Mosen educti legem acceperant, et mirabilia Dei viderant. De quibus Num. 32. dicitur, quod circumduxit eos Dominus per desertum annis quadraginta, donec consumeretur universa generatio, quae fecerat malum in conspectu ejus.
Et dixi: Semper errant corde. Ita verterunt LXX., addito temporis adverbio semper, cum in Hebraeo sic ad verbum legatur: Et dixi: Populus errantium corde ipsi. Sed eam vim habet apud Hebraeos participium praesentis temporis, ut assiduitatem quandam denotet. Nec male quidam hanc partem causaliter exponunt, ut sensus sit: Dixi enim apud me: Hi, quamvis a me tot ac tantis affecti beneficiis, totiesque admoniti, semper tamen in errore animi sui persistunt. Nam ratio redditur offensionis divinae. Est autem sermo de errore circa Deum resque divinas, id est de infidelitate et vitiis affinibus, tentatione, murmuratione etc. Unde sequitur:
Ipsi autem non cognoverunt vias meas. Viae Domini bifariam dicuntur in Scripturis; aut quibus Deus ipse incedit, aut quibus nos incedere praecipit. Prioris modi sunt opera, quae Deus facit, ut opera potentiae, justitiae, misericordiae ejus; de quibus scriptum est Psalm. 24.: Universae viae Domini misericordia et veritas. Posterioris modi mandata, quae Deus facienda nobis praecipit. Unde et vocantur viae mandatorum, et justificationum, et testimoniorum Dei, Psalm. 118. De his dicit David Psalm. 17.: Custodivi vias Domini, nec impie gessi a Deo meo; et Psalm. 24.: Vias tuas, Domine, demonstra mihi, et semitas tuas edoce me. Locum igitur praesentem alii de viis mandatorum Dei intelligunt, hoc sensu: Mandata mea cognoscere noluerunt, ut in iis ambularent. Alii de viis operum Dei, quod est probabilius, quia tentriionis peccatum erat de operibus Dei, de quibus dixit: Viderunt opera mea. Secundum hanc acceptionem sensus est: Et opera potentiae, bonitatis et justitiae meae, quae coram eis feci in Aegypto, in mari rubro et in deserto, prae caecitate cordis non consideraverunt, nec eorum rationem habuerunt, ut mihi crederent.
3:11
11. Quibus juravi in ira mea. Graece: Sicut juravi etc., quemadmodum et in Psalterio legitur tam Romano, quam Gallicano. Sic et infra noster interpres vertit capite sequenti, ut verisimile sit, hoc etiam loco non aliter eum vertisse; quo sane modo et Clementina habet correctio, cum Graeca constanter utrobique habeant 0)<Zf non oTq. At in Hebraeo est relativum nt^*^» cujus tamen particulae varius est usus. Unde et hoc Psalmi loco varie eam transferunt, his v^idelicet modis: Quodj quibus, propterea, sicut. Nec laborandum, quod ex his eligas, cum sit ex earum particularum numero, quae interdum adhibentur vel ad solum ornatum orationis, vel ad connectenda sequentia cum praecedentibus. Quales etiam apud Graecos sunt nonnullae. Quare Hieronymus ex Hebraeo vertit sola conjunctione copulantc: Et juravi in furore meo. Bieviter sensus est: Quibus proinde iratus, juravi. Deus omnium perturbationum expers, irasci dicitur anthropopathice, quando ea facit, quae solent homines irati; ut, quando minatur aut percutit. Hoc autem loco sola adhuc erat comminatio seu denuntiatio poenae cum juramento. Caeterum, an Deo proprie competat jurare, dubitari potest. De quo commodius infra videbimus cap. sexto. Dicitur autem Deus jurare, quando, fixum et immobile suae voluntatis decretum significare volens, per se vel sues Prophetas utitur verbis juraloriis.
Si introibunt in requiem meam. Forma juramenti est, non qualiscumque, sed exsecratorii. Est enim oratio ecliptica ad hunc modum supplenda: Si introibunt in requiem meam, ne sim Deus, aut habear mendax, aut quid simile. Quemadmodum et alibi Psalmista loquitur in Dei persona, ut Psalm. 88.: Semel juravi in sancto meo; si David mentiar. Et in persona Davidis, Psalm. 131.: Si introiero in tabernaculum domus meae, si ascendero in lectum strati mtci etc. donec inveniam locum Domino, tabernaculum Deo Jacob. Ubi subauditur exsecratio consueta: Iloc aut illud faciat mihi Deus! Reticet autem exsecrationem Scriptura, non tam ad indicandum izd^QC, in hujusmodi seimone, ut quidam putant; quam ob reverentiam personae, quae sic jurans introducitur, de qua exsecratorium aliquid audire horrescunt ac refugiunt aures piae. Quae etiam causa est, cur interdum Scriptura de maledictione Dei loquens: benedictionem Dei reponat, ut 3 Keg. 21. et Job. 1. et 2. Ad istum modum explicant hanc juramenti formam post glossam ordinariam: S. Thomas, Titelmannus, Adamus, Vatablus, Genebrardus, Galenus et alii sacrae linguae periti, quibus et Cajetanus assentitur in expositione Psalterii. Nam hoc quidem loco partem eam reliquit intactam. Quod vero quidam vir doctus eam explicationem, rejicit hoc potissimum argumento, quia Scriptura nusquam exprimit ea, quae isti taceii dicunt, ex iis, quae jam diximus, perspicue solvitur. Reddita est enim causa, cur exsecratio non exprimatur in juramento, quod ex Dei persona commemoratur. At in aliis frequenter exprimi, constat, ut, quoties dicitur: Haec faciat mihi Deus, et haec addat, si hoc aut illud egero vel non egero. Nam quod dicunt, in juramentis voculam si pro non accipi more Hebraeo: si introibunt, id est non introibunt, nulla ratione probatur. Alioqui tam Graeci, quam Latini interpretes non si, sed non reddere debuissent; quandoquidem constet, si nusquam apud Latinos significare negationem. Adde, quod eadem ratione particula nisi in juramentis affirmationem significaret, ut 3 Reg. 19,, Job. 1., Jes. 5., quod nemo dixit, nec, nisi absurde, dici potest. Fatemur tamen, exsecratorium juramentum, in quo particula si ponitur, tandem in negationem resolvi, quemadmodum contra, factum per nisi, recidit in affirmationem. Qui enim jurat: Si introibunt in requiem meam, non sim Deus, jurat non intraturos. Atque hoc sensu Chrysostomus et alii intelligendi sunt si per non exposuisse. Qua ratione etiam concedi poterit, dictionem nisi in juramentis affirmativam esse. PoiTO requiem meam intellige: requiem a me promissam, id est terram Chanaan, in qua post longam servitutem et exilium erant accepturi sedes quietas. Et hoc quidem juxta literam Psalmi. Nam quae requies mystice significetur, Apostohis in sequentibus aperiet. Impletum autem fuit hoc juramentum in sexcentis tribus millibus quingentis et quinquaginta viris, quos Mosea in censum redegisse legitur Num. 1., solis Josue et Caleb exceptis. Nam Levitae, ut ex eodem loco patet, in eo censu non fuerunt comprehensi; ne quis miretur, si praeter Caleb et Josue etiam ex Levitis Eleazar et Ithamar inveniantur ingressi in terram promissam. Si (juaeras, ubi legatur Deus ad hunc modum jurasse, respondeo, factum id commemorari Num. 14. semel et iterum, ac deinde repeti a Mose Deut. 1. Quibus locis, etsi in nostra versione non legatur, nisi simplex juramentum, in Hebraeo tamen habetur imprecatorium, ccliptico germone significatum. Huc usquo Tiapev- OsTixwg interposita verba Psalmi, ex quibus Apostolus sibi sumit materiam exhortationis sequentis:
3:12
12. Vid<ite, fratres, ne forte sit in aliquo vestrum cor malum incredulitatis, discedendi a Deo vivo. Ne forte, Graece ijn^TroTS, ne quando. Sic enim ipee etiam interpres alibi vertit, ut 2 Tim. 2.: Ne quando Deus det illis poenitentiam. Cor malum increduUtatis est cor malum et infidele, aut cor infidelifcatis vitio corruptum. Quapropter, inquit, fratres, intuentes in haec majorum vestrorum exempla, videte, id est attendite et cavete, ne quando contingat, ut quisquam vestrum animo depravatus, abjecta fide Christi, discedat ac deficiat a Deo vivente. Significat Apostolus, eum, qui a Christo discedit, a Deo vivente discedere, vel quia Christus est Deus vivens, vel quia, qui negat Filium, nec Patrem habet, 1 Joan. 2. Unde Judaei, Christum negantes, frustra sibi blandiuntur de cultu unius Dei; non enim possunt Deo placere, qui Filium ejus non recipiunt. Pro veibo discedendi Graece est CLTZOOzy^yjai, a quo a.TzoaT<xoia, vocabulum apud Christianos infame. Notandum autem, Syrum interpretem ita vertisse: Et deficiatis a Deo vivo, scilicet abducti a fide per eum, in quo est cor malum incredulitatis. Qui sensus a Graeca lectione non est alienus, si suppleatur pronomen primae pers(»nae hoc modo: £v tco a%oozriva.i '^piae: aTco -^sotj CtwVTOC, id est, unde fiat, ut discedatis vos aut ex vobis aliqui a Deo vivente. Nam ille, in quo est cor malum incredulitatis, jam discessit a Deo vivente per incredulitafcem; sed cavendum, ne et alios faciat discedere. Juxta quem sensum conveniet hic locus cum eo, qui est cap. 12.: Ne qua radix amaritudinis sursum germinans impediat, et per illam inquinentur multi.
3:13
13. Sed adhortamini vosmet ipsos per singulos dies. Vosmet ipsos dixit pro vos invicem, id est alius alium, Graece lauTOug. Monet, ut quotidianis exhortationibus se invicem animent atque exstimulent ad perseverantiam fidei; et si qui forte lapsi sint, non obdurentur, sed restituantur.
Donec hodie cognominatur. Graeco: Quoad usque hodie vocatur, id est, quamdiu hodiernus dies decurrit, dies, inquam, hujus vitae, cui diei nox succedit, in qua nemo poterit operari, Joan. 9. Accommodat exhortationi suae particulam hodie e testimonio Psalmi paulo ante recitato, tamquam diceret: Vestrum hodie, quo exhortandi estis et vocem exhortantium audire debetis, est vita praesens.
Ut non obduretur quis ex vobis falr- Jacta peccati. Respicit ad eam partem ejusdem Psalmi: Nolite obdurare corda vestra. Fallacia, Graece OLTidTrj, quam alii seductionem vertunt. Causa finalis quotidianae exhortationis significatur, et sensus est: Idcirco opus habetis quotidiana mutua cohortatione, ut ne quis vestrum, a peccato seductus, obduret cor suum adversus Dei verbum. Familiare Scripturis est, ut peccatum seu concupiscenlia dicatur homines seducere, decipere, abstrahere et illicere, ut Rom. 7., Dan. 13., Jac. 1. Id autem dicitur per quandam prosopopoeam, quatenus homo tentatione aliqua, velut suasione sollicitatus et inductus, peccato consentit, quasi ab ipso peccato persuasus. Fit autem miro modo, ut, dum cor emollitur delectatione peccati, paulatim obdurescat adversus praecepta Dei. Intelligitur autem peccatum in genere tamquam persona quaedam, ut dixi, sed quae introducitur, ut seducens et impellens ad hunc peculiarem actum peccati, qui est deficere a fide Christi; quemadmodum praecedentia et sequentia satis declarant. Porro cum non eadem sint seduci a peccato, et obdurare cor suum in peccato, sed hoc illo posterius ac deterius: recte monet, ne, si qui forte seducti sint a peccato, obdurent corda sua, sed statim resiliant per poenitentiam.
3:14
14. Participes enim Christi effecti sumus. Exhortans Hebraeos suos ad perseverantiam, illud prius statuit, in quo vult eos perseverare, scilicet, fidem Christi. Jam enim, inquit, per fidem insiti sumus et incorporati Christo, videlicet facti membra corporis ejus. Id alia metaphora superius dixit: Svinus domus ejus. Eundem sensum habet, quod Syrus vertit: Commixti sumus cum Christo, id est in unum corpus coagmentati cum capite Christo.
Si tamen initium substantiae ejus usgue ad finem firmum retineamus. Pronomen ejus non est in Graeco. Pro substantia, Graece UTMOTaoKZ, eadem vox, quae cap. 1.: Figura substantiae ejus, et quae cap. 11.: Fides est sperandarum substantia rerum. NonnuUi subsistentiam vertunt. Eam vero subsistentiam sive substantiam plerique interpretantur hoc loco, qua Christiani sumus, id est nova creatura in Christo. Cujus quidem substantiae iaitium et fundamentum est fides, qua in Christum credimus. Potest nihilominus per ipsam substantiam inteliTgi fides, eti^er initium substantiae fides jam inchoata, quandoquidem et cap. 11. substantiae nomen attribuit fidei. Ita sensus erit: Si tamen susceptam semel fidem, per quam in vita hac spirituali eubsistimus, aut quae est substantia, id est basis et fundamentum salutis ac spei nostrae, firmam et inconcussam retineamus usque ad exitum vitae. Huic intellectui favet versio Syriaca. Sic enim habet: Si ab initio usque ad finem substantiam hanc firmam rapiamus. De qua versione consule Galenum nostrum. Porro conditionalis sermo: Si tamen etc. exponendus est eo modo, quo expositum est illud superius: Quae domus sumus nosj si fiduciam etc. Sensus enim est, ita demum nobis profuturum ad salutem, quod Christi participes eflPecti sumus per fidem, si in ea perseveremus usque ad mortem. Unde evanescit annotatio cujusdam haeretici ad hunc locum, sine peiseverantia fidem non esse fidem, sed opinionem vanam. Id enim ex verbis simul et scopo Apostoli manifeste redarguitur. Non enim ad fidei perseverantiam Hebraeos horlaretur, sive perseveraturos, sive non, nisi veram fidem eos habere existimaret.
3:15
15. Dum dicitur: Hodie si vocem ejus audieritis, nolite obdurare corda vestra, quemadmodum in illa exacerbatione. Dum dicitur, Graece: Iv T(iJ XeYsaOat^ in dicendo, quod Erasmus vertit: In hoc, quod dicitur. Et ita sane vertendum erat juxta Graecorum commentarium, qui hic faciunt initium novae sententiae, eamque mox ab illa parte: Quidam enim audientes etc., longo hyperbato suspendunt nsquc ad initium capitis sequentis: Timeamus ergo etc. Sed non videntur illi advertisse ad phrasim Hebraicam, hic usurpatam ab Apostolo, qua nimirum temporis concurrentia significari solet. Exempla passim in Scripturis sunt obvia, velut Psalm. 9.: In conoertendo inimicos meos retrorsum; Psalm. 101.: In conveniendo populos in unum; Psalm. 125.: In convertendo Dominus captivitatem Sion. Hoc est: Dum convertuntur inimici mei; dum con veniunt populi; dum convertit Dominus. Unde plerumque Latinus interpres eam phrasim reddit adverbio dum, ut Psalm. 9.: Dum superhitimpius, incenditur pauper; Psalm. 26.: Dum appropiant super me nocentes, et 27.: Dum oro ad te; dum extendo manus meas; item Psalm. 41.: Dum dicitur mihi quotidie, ubi est Deus? Quo loco pro ea parte: Dum dicitur, idem plane, quod hic in Graeco, legitur: Iv Tm etc. Rectissime igitur interpres noster vertit: Dum dicitur, Id autem longe commodius cum superiori sententia connectitur, quam si hyperbato interjecto pendere dicatur et spectare ad initium capitis sequentis. Et hanc connexionem ipse Erasmus sequitur in paraphrasi. Sequitur etiam Syrus interpres, tametsi diverso usus adverbio: Sicut dicitur. Sed multo melius se habet: Dum dicitur. Est enim explicatio ejus, quod dixerat Apostolus: usque ad finem. Quasi diceret: Hortor vos, ut fidem constanter retineatis usque ad finem, hoc est, dum dicitur, seu quamdiu dicitur nobis voce prophetica: Hodie si vocem ejus audieritis etc. Id enim est, quod supra dixit: Donec hodie cognominatur, id est hac vita durante. Nam quod propheta suis dixit Hebraeis, ita vult Apostolus accipi, tamquam omnibus dictum sif; videlicet per accommodationem quandam, aut ob paritatem rationis. Porro Graecorum constructionem ipse etiam orationis contextus respuit. Nisi enim haec pars ad superiorem referatur, abrupte et incomposite post eam sequetur, nec illativa conjunctio in illa parte: Timeamus ergo, usum habebit. Quod incommodum nec Erasmum fugit in annot. Obiter admoneo, nihil esse varietatis in Graeco, dum interpres modo vertit: Sicut in exacerbatione; modo: Quemadmodum in iUa exacerbatione.
3:16
16. Quidam enim audientes exacerbaverunt. Audientes, Graece axouaavxeg, quum audissent, scilicet promissa et praecepta Dei. Exacerbaverunt autem primo quidem Mosen, juxta historiam Exod. 17. atque etiam Num. 14.; consequenter autem Deum, cujus vice Moses fungebatur. Sed cum historia sacra testetur, paene omnes exacerbasse, quando dictum est eis: Si introibunt in requiem meam, cur Apostolus dicit: Qidam enim etc, quasi non ita multi fuerint? Respondeo, id agere Apostolum, ut Hebraeos animet ad permanendum in fide. Id autem agendum statuit non tantum proposita punitione eorum, qui propter infidelitatem et inobedientiam suam'fuerunt exclusi a requie promissa, verum etiam adducto eorum exemplo, qal merito fidei et obedientiae requiem optatam sunt adepti. Ad eam rem autem non expediebat meminisse paucitatis istorum, ne suos Hebraeos inducere videretur ad desperationem. Adde, quod nec simpliciter pauci fuere, qui in requiem illam ingressi sunt, sed pauci duntaxat ex iis, qui secundo anno egressionis ex Aegypto recensiti fuerunt a viginti annis et supra. Nam qui viginti annis erant inferiores, iidemque postea in promissam requiem introducti, non utique pauci erant. Accedit, ut supra diximus, quod Levitae in illa recensione non comprehendebantur. Ad hos autem respicere Apostolum, apparet ex eo, quod sequitur.
Sed non universi, qui profecti sunt ex Aegypto per Mosem. Profecti, Graece egressi. Per Mosem, id est ductore Mose. Quod Sjrus, Hebraicam phrasim imitatus, dixit: In manu Mosi. Sicut et legitur Psahn. 76.: Deduxisti sicut oves populum tuum in manu Mosi et Aaron; tametsi Hebraice dicitur etiam: In Mose, id est per Mosem, ut Oseae 12.: In Propheta, videlicet Mose, eduxit Dominus Israel de Aegypto. Quomodo verum sit, non omnes ex Aegypto per Mosem egressos exacerbasse, jam declaratum est. Non enim id tantum veritatem habet in Caleb, et Josue, et Levitis quibusdam, sed etiam in multitudine corum qui biennio a tempore egressionis annum aetatis vigesimum nondum expleverant. Unde hi, tamquam novus populus et nova generatio, typum gesserunt filiorum novi Testamenti, qui Dei vocem obedienter audiunt.
3:17
17. Quibus autem infensus est quadraginta annis? Clarius, infensus fuit, quemadmodum supra: Propter quod infensus fui. Nam sermo de re longe praeterita. Prosequitur Apostolus reliquas Psalmi superius citati partes, ostendens, quomodo puniti fuerint exacerbatores illi in deserto, et quam ob causam puniti. Quo efficacior autem reddatur subsequens exhortatio, quibusdam interrogatiunculis orationem excitat atque accendit. De constructione partis illius: Quadraginta annis, jara supra diximus. Notanda est autem in ea parte synecdoche quaedam. Nam, ut liquet ex libro Num. 14. et aliunde, corarainatio poenae, cujus hoc loco raerainit Apostolus, facta demum fuit anno secundo post exitum Hebraeorum ex Aegypto. Sensus ergo est: Circiter quadraginta annis.
Nonne illiSy qui peccaverunt. Maltiplici genere peccatorum offensam Dei provocaverunt filii Israel, nt mr.rmnrando, concupiscendo. vitulum conflatilem adorando, desperando terram promissam; sed quorum omnium caput et causa fuerit infidelitas, qua Dei promisHis diffidebant, ut patet ex historia rei gestae, potissimum Num. 14. Unde et Apostolus in sequentibus solam nominat infidelitatem.
Quorum cadavera prostrata sunt in deserto. Cadavera, Graece membra, quemadmodum et Basilius legit in homelia de jejunio; Syriace ossa. Quamquam Graeca dictio xojXa etiam cadavera significat. Theophylactus quoque testatur ossa significari, sed majora, qualia sunt femorum. UsQS est auctor ea voce, quam legerat apud LXX. Num. 14. ter repetitam. Quae etiam apud eosdem legitur Jes. ult., ubi Hieronymus vertit: Et videbunt cadavera virorum. Sensus: Quorum proinde corpora juxta Dei comminationem variis mortibus consumpta sunt, ita ut innumera ossium multitudo relicta fuerit albentes deserti sparsa per agros. Respicit ad illa Domini comminantis verba: Vestra cadavera jacebunt in solitudine, Num. 14.
3:18
18. Quibus autem juravit non introire in requiem ipsius. Non introire, Lat^nins alii: non ingressuros. De hoe juramento satis dictum est supra.
Nisi illis, qui increduli fuerunt? Erasmus ex Graeco vertit: Nisi iis, qui non obedierant? Sed minus recte. Nam Graecum verbum aTici&sTv passim in Scripturis Apostolicis usurpatur pro eo, quod est nolle credere, noUe persuaderi, nolle acquiescere; ut positiva significetur infidelitas, qualis illa, de qua Dominus in Evangelio: Si non venissem et locutus fuissem eis, peccatum non haberent, Joan. 15. Eadem est significatio Syriacae vocis. Sensus igitur est: Nisi iis, qui post tot et tanta potentiae divinae signa exhibita nondum sibi in animum induxerunt, ut promissis Dei crederent?
3:19
19. Et videmus, quia non potuerunt introire propter incredulitatem. Quasi dicat: Causa, propter quam prohibiti fuerunt ab ingressu promissae requietis, clare expressa est ac proposita nobis in historia; nimirum, quia Dei promissis fidem non habuerunt.
3:3
… appare già nei vari nomi, fra cui i principali sono: 'El, 'Elōhim, Jahweh; abbastanza frequente è anche la forma 'Elōah (cf. Is. 44, 8; Ps. 17, 32; Dan. 11, 17 ecc.), che designa la divinità in genere oppure è nome proprio del vero Dio (cf. Deut. 32, 15; Heb. 3, 3 e spesso in Job). …
3:6
… La S. Scrittura esorta alla p., unendola alla pazienza come condizione per giungere al premio (cf. Eccli. 5, 12; Mt. 10, 22; 24, 13; Lc. 21, 19; Hebr. 3, 6; 10, 36; Iac. 5, 11; Apoc. 2, 10), e condanna chi, iniziata un'opera buona, recede (Lc. 9, 62). Ma come virtù soprannaturale, che dispone l'anima a continuare nel bene meritevole di …
3:7
… servo... »). Secondo Paolo lo Spirito Santo parlò ai Padri per mezzo di Isaia (Act. 28, 26-27 = Is. 6, 9-10). In altri testi si cita il Vecchio Testamento con il solo nome dello Spirito Santo, onde l'autore umano passa in seconda linea (p. es., Hebr. 2, 4; 3, 7; 9, 8; 10, 15). Oltre a questa serie di testi, il Nuovo Testamento ne presenta due che si possono definire classici, cioè: II Tim. 3, 16 e II Pt. 1, 20.
2. La R. ebraica. — L'esistenza di una R. divina al popolo ebraico è uno degli insegnamenti fondamentali del cristianesimo; ad essa si richiamano esplicitamente Gesù e gli Apostoli (Mt. 5, 18, 21 sgg.; 22, 31; Act. 1, 16; 28, 25; Rom. 1, 2; Hebr. 1, 1; 3, 7). La stessa R.
3:12
Il significato religioso del libro è in generale affidato a questo rilievo della bontà misericordiosa e provvidente del Signore verso i suoi fedeli, pur tanto poco degni della sua predilezione, ma altri insegnamenti si colgono in episodi particolari che segnano l'intervento di Dio (I Cor. 10, 1-11; Hebr. 3, 12-19; Io. 3, 14-15) e anzitutto nella profezia messianica della « stella da Giacobbe... scettro da Israele » (24, 17), che l'indovino alienigena proferì ispirato da Dio.
3:15
La Petíttá del Nuovo Testamento (ca. 400) traduce con b. q. la «voce» (di Dio) in Act. 12, 22 (běhót qólé), I Tim. 6,20; Hebr. 3,15 (bat qólé). …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Reims 1582), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.