Two old iudges ouercomen with carnal concupiscence, tempt chaste Susanna: 22. who constantly resisting, 27. is by them falsly accused, 41. & condemned of adultrie. 45. Daniel conuinceth them of false testimonie, 60. and they are punished with death.
1Now there was a man that dwelt in Babylon, and his name was Joakim:Era un uomo dimorante in Babilonia per nome Joachim.AND there was a man dwelling in Babylon, and this name Ioakim:Et erat vir habitans in Babylone, et nomen ejus Joakim: 2And he took a wife, whose name was Susanna, the daughter of Helcias, a very beautiful woman, and one that feared God.E prese per moglie una donna chiamata Susanna, figlia di Helcia, grandemente bella, e timorata di Dio;& he tooke a wife named Susanna, the daughter of Helcias exceding fayre, and fearing God.et accepit uxorem nomine Susannam, filiam Helciæ, pulchram nimis, et timentem Deum: 3For her parents being just, had instructed their daughter according to the law of Moses.Imperocché i genitori di lei, che erano giusti, avevano istruita la figliuola secondo la legge di Mosè.For her parents being iust, instructed their daughter according to the law of Moyses.parentes enim illius, cum essent justi, erudierunt filiam suam secundum legem Moysi. 4Now Joakim was very rich, and had an orchard near his house: and the Jews resorted to him, because he was the most honourable of them all.E Joachim era uomo assai ricco, ed aveva un giardino presso alla sua casa, e da lui andavano in gran numero i Giudei, perchè egli era il più ragguardevole di tutti.And Ioakim was very rich, and he had an orchard nere vnto his house: and to him the Iewes resorted together, because he was the more honorable of al.Erat autem Joakim dives valde, et erat ei pomarium vicinum domui suæ: et ad ipsum confluebant Judæi, eo quod esset honorabilior omnium. 5And there were two of the ancients of the people appointed judges that year, of whom the Lord said: That iniquity came out from Babylon, from the ancient judges, that seemed to govern the people.E furono in quell'anno eletti giudici del popolo due seniori di quelli, de' quali disse il Signore, che in Babilonia era venuta l'iniquità dai vecchi giudici, i quali sembravano rettori del popolo.And there were b two ancients appointed iudges in that yeare, of whom our Lord spake: That iniquities came out of Babylon from the seniour iudges, that semed to rule the people.Et constituti sunt de populo duo senes judices in illo anno, de quibus locutus est Dominus: Quia egressa est iniquitas de Babylone a senioribus judicibus, qui videbantur regere populum. 6These men frequented the house of Joakim, and all that had any matters of judgment came to them.Questi frequentava la casa di Joachim, e vi andavano a trovarli tutti quelli, che avevano liti.These frequented the house of Ioakim, and al that had iudgements came to them.Isti frequentabant domum Joakim, et veniebant ad eos omnes qui habebant judicia.
7And when the people departed away at noon, Susanna went in, and walked in her husband’s orchard.E quando il popolo sul mezzogiorno se ne andava, andava Susanna a passeggiare nel giardino di suo marito.And when the people returned at noone, Susanna went in, and walked in her husbands orchard.Cum autem populus revertisset per meridiem, ingrediebatur Susanna, et deambulabat in pomario viri sui. 8And the old men saw her going in every day, and walking: and they were inflamed with lust towards her:E i vecchioni la vedevano ogni di andare a passeggiare, e arsero di cattivo desiderio verso di lei:and the ancients saw her dayly going in, and walking: and they were inflamed to the concupiscence of her:Et videbant eam senes quotidie ingredientem et deambulantem, et exarserunt in concupiscentiam ejus: 9And they perverted their own mind, and turned away their eyes, that they might not look unto heaven, nor remember just judgments.E perderono il lume dell'intelletto, e gli occhi chiusero per non vedere il ciclo, e per non ricordarsi de' suoi se veri giudizj.and they subuerted their sense, and declined their eyes that they would not see heauen, nor remember iust iudgements.et everterunt sensum suum, et declinaverunt oculos suos ut non viderent cælum, neque recordarentur judiciorum justorum. 10So they were both wounded with the love of her, yet they did not make known their grief one to the other.Erano adunque tutti due presi dall'amore di lei, né si comunicarono l'uno all'altro la loro pena;They were both therfore wounded with the loue of her, neither did they shew their griefe one to the other:Erant ergo ambo vulnerati amore ejus, nec indicaverunt sibi vicissim dolorem suum: 11For they were ashamed to declare to one another their lust, being desirous to have to do with her:Imperocché si vergognavano di svelarsi la propria passione, cui bramavano di sfogare.for they were ashamed to shew one an other their concupiscence, being desirous to lie with her:erubescebant enim indicare sibi concupiscentiam suam, volentes concumbere cum ea. 12And they watched carefully every day to see her. And one said to the other:E con maggior sollecitudine si studiavano ogni dì di vederla. E uno di essi disse all'altro:and they watched euerie day carefully to see her. And one sayd to the other:Et observabant quotidie sollicitius videre eam. Dixitque alter ad alterum: 13Let us now go home, for it is dinner time. So going out, they departed one from another.Andiamo a casa, che è ora di desinare. E se n'andarono, e si separarono,Let vs goe home, because it is the houre of dinner. And going forth they departed one from an other.Eamus domum, quia hora prandii est. Et egressi, recesserunt a se.
14And turning back again, they came both to the same place: and asking one another the cause, they acknowledged their lust: and then they agreed together upon a time, when they might find her alone.E ritornarono, e si trovarono insieme, e domandatosi l'uno all'altro il motivo, confessarono la propria passione, e allora convennero del tempo, in cui potesser trovarla sola.And when they were returned, they came into one place: and asking of each other the cause, they confessed their concupiscence: and then in commune they appoynted a time, when they might fynd her alone.Cumque revertissent, venerunt in unum: et sciscitantes ab invicem causam, confessi sunt concupiscentiam suam: et tunc in communi statuerunt tempus quando eam possent invenire solam. 15And it fell out, as they watched a fit day, she went in on a time, as yesterday and the day before, with two maids only, and was desirous to wash herself in the orchard: for it was hot weather.E mentre stavano aspettando il giorno a proposito, entrò una volta Susanna nel giardino, come sempre soleva, con due sole fanciulle, e volle lavarsi nel giardino, perché era caldo.And it came to passe, when they obserued a fitte day, she went in on a time as yesterday and the day before, with two maydes onlie, & would be washed in the orchard: for it was an hote season.Factum est autem, cum observarent diem aptum, ingressa est aliquando sicut heri et nudiustertius, cum duabus solis puellis, voluitque lavari in pomario: æstus quippe erat: 16And there was nobody there, but the two old men that had hid themselves, and were beholding her.E non eravi alcuno, eccetto i due vecchioni nascosti, i quali la contemplavano.And there was none there, but the two ancients hid, & beholding her.et non erat ibi quisquam, præter duos senes absconditos, et contemplantes eam. 17So she said to the maids: Bring me oil, and washing balls, and shut the doors of the orchard, that I may wash me.Disse ella adunque alle fanciulle: portatemi l'unguento, e i profumi, e chiudete le porte del giardino, affinché io possa bagnarmi.She therfore sayd to the maydes: Fetch me oile, and washing balles, and shut the doores of the orchard, that I may be washed.Dixit ergo puellis: Afferte mihi oleum, et smigmata, et ostia pomarii claudite, ut laver. 18And they did as she bade them: and they shut the doors of the orchard, and went out by a back door to fetch what she had commanded them, and they knew not that the elders were hid within.E quelle fecero com ella avea comandato, e chiuser le porte del giardino, ed usciron per una porta di dietro per portarle quello, ch'ella avea chiesto, ed elle ignoravano, che i vecchioni fosser dentro nascosi.And they did as she had commanded: and they shut the doores of the orchard, and went out by a backe doore to fetch the thing that she had commanded. and they knew not that the ancients were hid within.Et fecerunt sicut præceperat: clauseruntque ostia pomarii, et egressæ sunt per posticum ut afferrent quæ jusserat; nesciebantque senes intus esse absconditos.
19Now when the maids were gone forth, the two elders arose, and ran to her, and said:E partite, che furono le fanciulle, si levarono i due vecchioni, e corsero a lei, e dissero:But when the maydes were gone forth, the two ancients arose, and ranne to her, and sayd:Cum autem egressæ essent puellæ, surrexerunt duo senes, et accurrerunt ad eam, et dixerunt: 20Behold the doors of the orchard are shut, and nobody seeth us, and we are in love with thee: wherefore consent to us, and lie with us.Ecco chiuse le porte del giardino, e nissun ci vede, e noi siamo accesi di te: fa adunque a modo nostro, e cedi a' nostri desiderj;Loe the doores of the orchard be shut, and no bodie seeth vs, and we are in the concupiscence of thee: wherfore consent to vs, and lie with vs.Ecce ostia pomarii clausa sunt, et nemo nos videt, et nos in concupiscentia tui sumus: quam ob rem assentire nobis, et commiscere nobiscum. 21But if thou wilt not, we will bear witness against thee, that a young man was with thee, and therefore thou didst send away thy maids from thee.Che se negherai, noi renderemo testimonianza contro di te, e diremo, che era ecco un giovinetto, e che per questo hai fatto andar via le fanciulle.and if thou wilt not, we wil geue testimonie against thee, that there was a yong man with thee, and for this cause thou didst send out thy maydes from thee.Quod si nolueris, dicemus contra te testimonium, quod fuerit tecum juvenis, et ob hanc causam emiseris puellas a te. 22Susanna sighed, and said: I am straitened on every side: for if I do this thing, it is death to me: and if I do it not, I shall not escape your hands.Sospirò Susanna, e disse: io mi trovo in istrettezze per ogni parte: imperocché s'io fo questo, è morte per me, e se noi fo, non iscamperò dalle vostre mani.Susanna sighed, and sayd: Perplexities are to me on euerie side: for if I shal doe this, it is death to me: and if I doe it not, I shal not escape your handes.Ingemuit Susanna, et ait: Angustiæ sunt mihi undique: si enim hoc egero, mors mihi est: si autem non egero, non effugiam manus vestras. 23But it is better for me to fall into your hands without doing it, than to sin in the sight of the Lord.Ma è meglio per me il cader nelle mani vostre senza aver fatta tal cosa, che peccare nel cospetto del Signore.But it is better for me without the act to fal into your handes, then to sinne in the sight of our Lord.Sed melius est mihi absque opere incidere in manus vestras, quam peccare in conspectu Domini. 24With that Susanna cried out with a loud voice: and the elders also cried out against her.E Susanna gettò un forte strido: ed alzaron la voce anche i vecchioni contro di lei.And Susanna cried out with a lowd voice: but the ancients also cried out against her.Et exclamavit voce magna Susanna: exclamaverunt autem et senes adversus eam.
25And one of them ran to the door of the orchard, and opened it.E un di loro corse alle porte del giardino, e le aperse.And one ranne to the doore of the orchard, and opened it.Et cucurrit unus ad ostia pomarii, et aperuit. 26So when the servants of the house heard the cry in the orchard, they rushed in by the back door, to see what was the matter.Ed avendo i servitori di casa sentito rumore nel giardino, vi accorsero per la porta di dietro per veder quello, che fosse,when the seruants therfore of the house had heard the crie in the orchard, they rushed in by the backe doore, to see what it was.Cum ergo audissent clamorem famuli domus in pomario, irruerunt per posticum ut viderent quidnam esset. 27But after the old men had spoken, the servants were greatly ashamed: for never had there been any such word said of Susanna. And on the next day,Ed avendo parlato i vecchioni, ne restarono i servi grandemente confusi, perché mai cosa tale non era stata detta di Susanna. E venuto il dì seguente,And after the ancients spake, the seruants were ashamed excedingly: because neuer had there bene such a word sayd of Susanna. And the morow came.Postquam autem senes locuti sunt, erubuerunt servi vehementer, quia numquam dictus fuerat sermo hujuscemodi de Susanna. Et facta est dies crastina. 28When the people were come to Joakim, her husband, the two elders also came full of wicked device against Susanna, to put her to death.Ed essendo concorso il popolo alla casa del marito di lei, vi andarono anche i due vecchioni pieni di iniqui disegni contro Susanna per ucciderla.And when the people was come to Ioakim her husband, the two ancients also came ful of vniust cogitation against Susanna, to put her to death.Cumque venisset populus ad Joakim virum ejus, venerunt et duo presbyteri, pleni iniqua cogitatione adversus Susannam ut interficerent eam. 29And they said before the people: Send to Susanna, daughter of Helcias, the wife of Joakim. And presently they sent.E dissero alla presenza del popolo: mandate a chiamare Susanna figliuola di Helcia, moglie di Joachim: e tosto mandarono,And they sayd before the people: Send to Susanna daughter of Helcias the wife of Ioakim. And forth with they sent.Et dixerunt coram populo: Mittite ad Susannam filiam Helciæ uxorem Joakim. Et statim miserunt. 30And she came with her parents, and children and all her kindred.Ed ella venne insieme co' suoi genitori, e co' figliuoli, e con tutti i suoi parenti.And she came with her parents, and children, and al her kinne.Et venit cum parentibus, et filiis, et universis cognatis suis. 31Now Susanna was exceeding delicate, and beautiful to behold.Or Susanna era molto delicata, e molto bella.Moreouer Susanna was exceding delicate, and beautiful of face.Porro Susanna erat delicata nimis, et pulchra specie.
32But those wicked men commanded that her face should be uncovered, (for she was covered) that so at least they might be satisfied with her beauty.Ma quelli iniqui ordinarono, che si scoprisse (imperocché ella aveva il suo velo) per così almeno saziarsi di sua bellezza.But those wicked men commanded that she should be vncouered (for she whas couered) that so at least they might be satisfied with her beautie.At iniqui illi jusserunt ut discooperiretur (erat enim cooperta), ut vel sic satiarentur decore ejus. 33Therefore her friends, and all her acquaintance wept.E piangevano i suoi, e tutti que', che la conoscevano.Her frendes therfore wept, & al that had knowne her.Flebant igitur sui, et omnes qui noverant eam. 34But the two elders rising up in the midst of the people, laid their hands upon her head.E alzatisi i due vecchioni in mezzo al popolo, posero le loro mani sul capo di lei.But the two ancients rysing vp in the middes of the people, layd their handes vpon her head.Consurgentes autem duo presbyteri in medio populi, posuerunt manus suas super caput ejus. 35And she weeping, looked up to heaven, for her heart had confidence in the Lord.Ed ella piangendo alzò al cielo gli occhi; imperocché il suo cuore avea fiducia nel Signore.Who weeping looked vp to heauen, for her hart had confidence in our Lord.Quæ flens suspexit ad cælum: erat enim cor ejus fiduciam habens in Domino. 36And the elders said: As we walked in the orchard alone, this woman came in with two maids, and shut the doors of the orchard, and sent away the maids from her.E dissero i vecchioni: mentre noi passeggiavamo soli pel giardino, venne costei con due fanciulle, e chiuse le porte del giardino, e licenziò le fanciulle.And the ancients sayd: When we walked alone in the orchard, this woman came in with two maydes, & shut the doores of the orchard: and she sent away the maydes from her.Et dixerunt presbyteri: Cum deambularemus in pomario soli, ingressa est hæc cum duabus puellis: et clausit ostia pomarii, et dimisit a se puellas. 37Then a young man that was there hid came to her, and lay with her.E si accostò a lei un giovinetto, che vi era ascoso, e peccò con lei.And a yongman that was hid came to her, and lay with her.Venitque ad eam adolescens, qui erat absconditus, et concubuit cum ea. 38But we that were in a corner of the orchard, seeing this wickedness, ran up to them, and we saw them lie together.E noi essendo in un angolo del giardino, e veggendo l'opera rea, corremmo verso di loro, e li vedemmo peccare.But we being in a corner of the orchard, seeing the iniquitie, ranne to them, and saw them lie together.Porro nos cum essemus in angulo pomarii, videntes iniquitatem, cucurrimus ad eos, et vidimus eos pariter commisceri.
39And him indeed we could not take, because he was stronger than us, and opening the doors, he leaped out:Ma colui non potemmo noi pigliare, perché egli ne poteva più di noi, e aperte le porte saltò fuora:And him in deed we could not take, because he was stronger then we, and opening the doores he lept out:Et illum quidem non quivimus comprehendere, quia fortior nobis erat, et apertis ostiis exilivit: 40But having taken this woman, we asked who the young man was, but she would not tell us: of this thing we are witnesses.Ma avendo presa costei, la interrogammo chi fosse il giovanotto, e non volle manifestarcelo. Di ciò siam noi testimoni.but her when we apprehended, we asked what yongman it was, and she would not tel vs, of this thing we are witnesses.hanc autem cum apprehendissemus, interrogavimus, quisnam esset adolescens, et noluit indicare nobis: hujus rei testes sumus. 41The multitude believed them, as being the elders, and the judges of the people, and they condemned her to death.La moltitudine diede retta a costoro, come vecchi, e giudici del popolo, e la condannarono alla morte.The multitude beleued them as the ancients and the iudges of the people, and they condemned her to death.Credidit eis multitudo quasi senibus et judicibus populi, et condemnaverunt eam ad mortem. 42Then Susanna cried out with a loud voice, and said: O eternal God, who knowest hidden things, who knowest all things before they come to pass,E Susanna ad alta voce esclamò, e disse: Dio eterno, che le occulte cose conosci, che sai tutte le cose, prima che siano avvenute,But Susanna cried out with a lowd voice, and sayd: Eternal God, which art the knower of hidden things before they come to passe,Exclamavit autem voce magna Susanna, et dixit: Deus æterne, qui absconditorum es cognitor, qui nosti omnia antequam fiant, 43Thou knowest that they have borne false witness against me: and behold I must die, whereas I have done none of these things, which these men have maliciously forged against me.Tu sai, come costoro hanno detto falso testimonio contro di me: ed ecco che io muoio, mentre non ho fatta alcuna di quelle cose, che costoro hanno inventate contro di me.thou knowest that they haue borne false witnes against me: and loe I dye, wheras I haue done none of these thinges, which these men haue maliciousely forged against me.tu scis quoniam falsum testimonium tulerunt contra me: et ecce morior, cum nihil horum fecerim, quæ isti malitiose composuerunt adversum me.
44And the Lord heard her voice.E il Signore esaudì la sua voce.And our Lord heard her voice.Exaudivit autem Dominus vocem ejus. 45And when she was led to be put to death, the Lord raised up the holy spirit of a young boy, whose name was Daniel:E mentre era condotta a morire, il Signore suscitò lo Spirito santo di un tenero giovinetto chiamato Daniele;and when she was led to death, our Lord raysed vp the holie spirit of a yong boy, whose name was Daniel:Cumque duceretur ad mortem, suscitavit Dominus spiritum sanctum pueri junioris, cujus nomen Daniel: 46And he cried out with a loud voice: I am clear from the blood of this woman.Ed ei gridò ad alta voce: Io son puro dal sangue di lei.and he cried out with alowd voice: I am cleane from the bloud of this woman.et exclamavit voce magna: Mundus ego sum a sanguine hujus. 47Then all the people turning themselves towards him, said: What meaneth this word that thou hast spoken?E rivoltosi a lui tutto il popolo, disse: Che è quello, che tu hai detto?And al the people turning to him, sayd: What is this word, that thou hast spoken?Et conversus omnis populus ad eum, dixit: Quis est iste sermo, quem tu locutus es ? 48But he standing in the midst of them, said: Are ye so foolish, ye children of Israel, that without examination or knowledge of the truth, you have condemned a daughter of Israel?Ed egli stando in mezzo ad essi, disse: Così voi stolti figliuoli d'Israele senza matura giudizio, e senza conoscere la verità, condannata avete una figliuola d'Israele?Who when he stood in the middes of them, sayd: So folish ye children of Israel, not iudgeing, nor discerning that which is the truth, haue you condemned the daughter of Israel?Qui cum staret in medio eorum, ait: Sic fatui filii Israël, non judicantes, neque quod verum est cognoscentes, condemnastis filiam Israël ? 49Return to judgment, for they have borne false witness against her.Tornate in giudizio; perocché costoro han detto testimonio falso contro di lei.Returne ye to iudgement, because they haue spoken false testimonie against her.revertimini ad judicium, quia falsum testimonium locuti sunt adversus eam. 50So all the people turned again in haste, and the old men said to him: Come, and sit thou down among us, and shew it us: seeing God hath given thee the honour of old age.Tornò adunque indietro il popolo in fretta, e i vecchioni dissero a lui: vieni, e siedi in mezzo tra noi, e insegna a noi, dappoiché Dio ha dato a te l'onore della vecchiezza.The people therfore returned with speede, and the ancients sayd to him: Come, and sitte in the middes of vs, and tel vs: because God hath geuen thee the honour of old age.Reversus est ergo populus cum festinatione, et dixerunt ei senes: Veni, et sede in medio nostrum, et indica nobis: quia tibi Deus dedit honorem senectutis.
51And Daniel said to the people: Separate these two far from one another, and I will examine them.E Daniele disse al popolo: separate costoro l'uno lontan dall'altro, ed io gli esaminerò.And Daniel sayd to the people: Separate them far one from an other, and I wil discouer them.Et dixit ad eos Daniel: Separate illos ab invicem procul, et dijudicabo eos. 52So when they were put asunder one from the other, he called one of them, and said to him: O thou that art grown old in evil days, now are thy sins come out, which thou hast committed before:E separati, che furono l'un dall'altro, chiamò uno di loro, e gli disse: vecchio di giorni rei, ora son venuti al palio i tuoi peccati fatti per l'addietro,When they were therfore diuided one from the other, he called one of them, and said to him: O thou inueterated of euil dayes, now are thy sinnes come, which thou didst committe before:Cum ergo divisi essent alter ab altero, vocavit unum de eis, et dixit ad eum: Inveterate dierum malorum, nunc venerunt peccata tua, quæ operabaris prius: 53In judging unjust judgments, oppressing the innocent, and letting the guilty to go free, whereas the Lord saith: The innocent and the just thou shalt not kill.Dando sentenze ingiuste, opprimendo gli innocenti, e liberando i malvagi, mentre il Signore ha detto: non ucciderai l'innocente, ed il giusto.iudging vniust iudgements, oppressing innocents, and dismissing offenders, our Lord saying: The innocent and the iust thou shalt not kil.judicans judicia injusta, innocentes opprimens, et dimittens noxios, dicente Domino: Innocentem et justum non interficies. 54Now then if thou sawest her, tell me under what tree thou sawest them conversing together: He said: Under a mastic tree.Or adunque se tu la hai veduta, di' tu sotto qual pianta gli abbi veduti confabular tra loro? E quegli disse: sotto un lentisco.Now then if thou sawest her, tel vnder what tree thou sawest them talking together. Who sayd: Vnder a schine tree.Nunc ergo, si vidisti eam, dic sub qua arbore videris eos colloquentes sibi. Qui ait: Sub schino. 55And Daniel said: Well hast thou lied against thy own head: for behold the angel of God having received the sentence of him, shall cut thee in two.E Daniele disse: certamente a spese della tua testata hai detto bugia: imperocché ecco, che l'Angelo di Dio per sentenza di lui ti dividerà pel mezzo.And Daniel sayd: Wel hast thou lyed agaynst thine owne head: for behold the Angel of God taking the sentence of him, shal cut thee in the middes.Dixit autem Daniel: Recte mentitus es in caput tuum: ecce enim angelus Dei, accepta sententia ab eo, scindet te medium.
56And having put him aside, he commanded that the other should come, and he said to him: O thou seed of Chanaan, and not of Juda, beauty hath deceived thee, and lust hath perverted thy heart:E rimandato questo, comandò, che venisse l'altro, e gli disse: stirpe di Canaan, e non di Giuda, la bellezza ti affascinò, e la passione sovverti il cuor tuo;And remouing him away, he commanded that the other should come, and he sayd to him: Seede of Chanaan, and not of Iuda, beautie hath deceiued thee, and concupiscence hath subuerted thy hart:Et, amoto eo, jussit venire alium, et dixit ei: Semen Chanaan, et non Juda, species decepit te, et concupiscentia subvertit cor tuum: 57Thus did you do to the daughters of Israel, and they for fear conversed with you: but a daughter of Juda would not abide your wickedness.Così voi facevate alle figliuole di Israele, e queste avendo paura parlavan con voi; ma una figliuola di Giuda non ha sofferta la vostra iniquità.so did you to the daughters of Israel, and they fearing spake to you: but the daughter of Iuda did not abide your iniquitie.sic faciebatis filiabus Israël, et illæ timentes loquebantur vobis: sed filia Juda non sustinuit iniquitatem vestram. 58Now, therefore, tell me, under what tree didst thou take them conversing together. And he answered: Under a holm tree.Or adunque di' a me sotto qual albero li trovasti a discorrer insieme? E quegli disse: sotto un'elce.Now therfore tel me, vnder what tree thou tookest them speaking one to an other. Who said: Vnder a prine tree.Nunc ergo, dic mihi sub qua arbore comprehenderis eos loquentes sibi. Qui ait: Sub prino. 59And Daniel said to him: Well hast thou also lied against thy own head: for the angel of the Lord waiteth with a sword to cut thee in two, and to destroy you.E disse Daniele a lui: veramente tu pure a spese della tua testa hai detto menzogna: imperocché ti aspetta l'Angelo del Signore con in mano la spada per fenderti pel mezzo, e farti morire.And Daniel said to him: Wel hast thou also lyed against thine owne head: for the Angel of our Lord tarieth, hauing a sword, that he may cut thee in the middes, and kil you.Dixit autem ei Daniel: Recte mentitus es et tu in caput tuum: manet enim angelus Domini, gladium habens, ut secet te medium, et interficiat vos. 60With that all the assembly cried out with a loud voice, and they blessed God, who saveth them that trust in him.Sclamò allora tutta l'adunanza ad alta voce, e benedissero Dio, il qual salva quegli, che in lui sperano.Therfore al the assemblie cried out with a lowd voice, and they blessed God, which saueth them that hope in him.Exclamavit itaque omnis cœtus voce magna, et benedixerunt Deum, qui salvat sperantes in se.
61And they rose up against the two elders, (for Daniel had convicted them of false witness by their own mouth) and they did to them as they had maliciously dealt against their neighbour,E si levaron su contro i due vecchi, i quali Daniele avea di propria lo bocca convinti di aver detto falso testimonio, e fecero ad essi quello, che egli no avean malamente fatto contro il prossimo loro;And they rose vp against the two elders (for Daniel had conuinced them by their owne mouth to haue geuen false testimonie) and they did to them as they had dealt naughtely against their neighbour,Et consurrexerunt adversus duos presbyteros (convicerat enim eos Daniel ex ore suo falsum dixisse testimonium), feceruntque eis sicut male egerant adversus proximum, 62To fulfil the law of Moses: and they put them to death, and innocent blood was saved in that day.Mettendo in esecuzione la legge di Mosè, e gli uccisero: e fu salvato il sangue innocente in quel giorno.to doe according to the law of Moyses: & they killed them, and innocent bloud was saued in that day.ut facerent secundum legem Moysi. Et interfecerunt eos, et salvatus est sanguis innoxius in die illa. 63But Helcias, and his wife, praised God, for their daughter, Susanna, with Joakim, her husband, and all her kindred, because there was no dishonesty found in her.Ed Helcia, e la sua moglie diedero lode a Dio per la figliuola loro Susanna insieme con Joachim suo marito, e con tutti i parenti, perché non fu trovato in lei nulla di men, che onesto.But Helcias, and his wyfe praysed God, for their daughter Susanna, with Ioakim her husband, and al her kinne, because there was no vnhonest thing found in her.Helcias autem et uxor ejus laudaverunt Deum pro filia sua Susanna cum Joakim marito ejus, et cognatis omnibus, quia non esset inventa in ea res turpis. 64And Daniel became great in the sight of the people from that day, and thence forward.E Daniele da quel di in poi divenne grande nel cospetto del popolo.And Daniel became great in the sight of the people from that day, & thence forward.Daniel autem factus est magnus in conspectu populi a die illa, et deinceps. 65And king Astyages was gathered to his fathers; and Cyrus, the Persian, received his kingdom.E il re Astiage andò dietro a' padri suoi, e Ciro Persiano gli succedette nel regno.And king Astyages was layd to his fathers, & Cyrus the Persian receiued his kingdom.Et rex Astyages appositus est ad patres suos, et suscepit Cyrus Perses regnum ejus.
13:1
Year of the World 3398, Year before Christ 606.
Challoner
This history of Susanna, in all the ancient Greek and Latin Bibles, was placed in the beginning of the Book of Daniel, till St. Jerome, in his translation, detached it from thence, because he did not find it in the Hebrew; which is also the case of the history of Bel and the dragon. But both the one and the other are received by the Catholic Church, and were from the very beginning a part of the Christian Bible. (Challoner)
Cornelius a Lapide
Daniel seems not to have written the history of Susanna, at least in the volume which contains his prophecies, though it be unquestionably canonical. (Cornelius a Lapide)
Calmet
It has been doubted whether it was ever in Hebrew. (Calmet)
Haydock
But Origen solves the difficulties of Africanus. (Haydock)
Calmet
Susanna means "lily," and is proposed as a pattern of conjugal chastity. (Calmet)
Worthington
Daniel was about twelve years old when he disclosed the malice of her accusers. (St. Augustine, ser. 242. de temp.) (Worthington)
13:5
Calmet
Judges. The Jews say they were Achab and Sedecias, (Origen) as this text seems to allude to Jeremias 29:21. or 33:14. But how were they burnt? since the Jews appear to have stoned them, unless they were delivered up to the king's officers, ver. 61. (Calmet)
Worthington
The captives under Joakim, were better treated than those who were taken nineteen years afterwards, when all fell into a heavier bondage. (Worthington)
Calmet
The might enjoy possessions, (Haydock) and have judges of their nation. (Calmet)
Houbigant
Cappel. urges this difficulty, and many others, to shew that this account is fabulous. But as the Jews were allowed to follow their religion, the Chaldeans would strive to keep them in good order. It is not said that Joakim was one of the captives. He might have settled long before at Babylon, where Helcias probably brought up his daughter in the fear of God, ver. 3. The judges might also have had authority before over the Israelites, in Assyria, who were now all under the same government, ver. 57. (Houbigant.; Pref.)
13:7
Calmet
Noon, at which time the Jews dined, (ver. 13.; Jos.[Josephus?] vita) and the streets were as little frequented as they are at night among us. Hence the judges thought this a fit opportunity. (Calmet)
13:9
Mind. They were distracted by love, (Haydock) and rendered foolish.
13:18
Calmet
Back door, leading from the house. Strangers came by the other gates. (Calmet)
Houbigant
Susanna had not perhaps at first intended to bathe. Cappel. accuses her of imprudence, without reason. He cannot believe that the old judges would be so sottish as they appear to have been. (Houbigant.)
13:22
Calmet
Death of the soul, (St. Jerome) and also of the body, if the adultery were detected. How much does Susanna surpass the famed Lucretia, who slew herself to shew that she had not consented to her violation! Si adultera cur laudata? Si pudica cur occisa? (St. Augustine, de Civ. Dei. 1:19.; St. Ambrose, de Sp. 3:3.) (Calmet)
13:24
Haydock
Out. So the law ordained, when a woman was assaulted. (Haydock)
13:29
Worthington
People, for greater shew of justice. (Worthington)
We here behold the forms.
13:32
Calmet
Uncovered, pretending that respect for the company required it, or perhaps that they might detect her guilt by her blushes. (Calmet)
Haydock
But their real motive is here disclosed. (Haydock)
13:34
Lyran
Head, saying, "Thy malice brings on this chastisement, and not we." (Lyran.)
Calmet
They appear to discharge their conscience, (Leviticus 1:4.;Leviticus 24:14.) not as judges but as accusers. The people pass sentence, ver. 41. Adulteresses were stoned, Leviticus 20:10. (Calmet)
13:41
Worthington
Death. The multitude approved of this sentence, which the judges pronounced, pretending to act agreeably to the law, Deuteronomy xxii. (Worthington)
13:45
St. Ignatius
Boy. He was about twelve years old. (St. Ignatius, ad Magn.; Sulpit. ii.; Theod.)
Houbigant
He might walk out, though he lodged at court. (Houbigant.)
Worthington
God enabled him to declare that Susanna was innocent. The people had consented to her death, but he stands up in her defence. (Worthington)
13:46
13:48
Calmet
Truth. They had taken no precautions to ascertain it; which they ought to have done the more, as Susanna had always been highly esteemed. (Calmet)
Houbigant
As the witnesses were positive, she must die, except their falsehood could be manifested, which none suspected. (Houbigant.)
13:50
Old men. They speak sarcastically; or rather other senators, who had not been in the plot, address Daniel.
13:55
Calmet
Two. This punishment was not unusual: yet it is probable that the two old men were stoned to death by the law of retaliation, ver. 61., and Exodus 19:4.) There is an allusion, in Greek, between schinon and schisei, and also between Prinos and prisei; (ver. 58, 59) and hence it is concluded that this work was originally in that language. But there might be a similar allusion in Hebrew or Chaldean or the translator might think it lawful to put one tree for another. (Calmet)
Menochius
We find a tree called shinar, in Persia. (Tavern. 4:6.) It would be easy to produce similar allusions in the Latin ilex; thus ilicò peribis, etc. (Menochius)
13:57
Haydock
Israel, when you were judges in Assyria, ver. 5. (Haydock)
Conversed. No one could be alone with women, in the East, without suspicion.
13:61
Calmet
Neighbour; stoning or strangling them, unless they gave them up to Nabuchodonosor's officers, ver. 5. (Calmet)
13:64
Maldonatus
Forward. By this first prophetical act Daniel acquired fame, (Worthington) which he retained till the death of Astyages. (Maldonatus; Menochius)
13:65
Worthington
Astyages, or Darius, Daniel 5:31. This belongs to the following chapter (Calmet) or to the 9th. (Worthington)
Calmet
Cyrus. Little is known about his birth or death. Yet all agree that he conquered the Chaldeans. (Calmet)
13:1
a S. Athanasius in Synopsi, reciteth this historie in the beginning of Daniel. And S. Aug. ser. 242. de tem. supposeth that Daniel about the age of tvvelue yeares indued vvith the spirit of prophecie discouered the malicious falshood of them, that accused Susanna.
13:9
b In the transmigration vvhich vvas made in the third yeare of Ioakim king of Iuda, the Iewes were better entreated, and had their ovvne iudicial tribunal, & other priuilegies, vntil the captiuitie, vvhich happened about 19 yeares after, in the eleuenth yeare of Sedecias. At which time they were brought into much more bondage.
13:29
For more colour of iust proceding, these vvicked men gaue their false testimonie, & sentence before the people.
13:41
The people gaue their opinions that she deserued death, but the false Iudges gaue sentence. For so the forme of the lavv required. vvhich they prerended to fulfil. Leu. 20. Deut. 22.
13:45
Daniel by the gift of prophecie savv & declared that she vvas innocent.
13:46
VVheras therfore the people had consented to her death, he denied his consent, & vndertooke to conuince the false vvitnesses: as he did. v. 54. & 58.
13:53
Concordanza Iere. 22. v. 3.
13:54
Concordanza Exo. 23. v. 7.
13:62
Concordanza Deut. 19. v. 19.
13:64
By this first prophetical act, Daniel begane vvorthely to be esteemed.
13:65
This last verse, of Astyages otherwise called Darius, and of Cyrus succeeding him, perteyneth to the ninth chapter. And here mention is made of them to signifie that Daniel beginning to prophecie in his childhood, continued euen to old age. For betvven this historie of Susanna & the death of Darius vvere about nintie yeares.
13:32
Tertulliano † 220 d.C. The Chaplet, or De Corona 4
… Let virgins alone be veiled, and this when they are coming to be married, and not till they have recognised their destined husband. If Susanna also, who was subjected to unveiling on her trial,
13:36
sant'Agostino d'Ippona † 430 d.C. Lectures or Tractates on the Gospel According to St. John 36.10
… Dost thou wish to have a good cause? Have two or three witnesses,—the Father, Son, and Holy Ghost. In short, when Susanna, the chaste woman and faithful wife, was pressed by two false witnesses, the Trinity supported her in her conscience and in secret: that Trinity raised up from secrecy one witness, Daniel, and convicted the two.
13:1
sunt mihi undique: si enim hoc egero, mors mihi est; si autem non egero, non effugiam manus vestras. 23. Sed melius est mihi absque opere incidere in manus vestras, quam peccare in conspectu Domini. 24. Et exclamavit voce magna Susanna: exclamaverunt autem et senes adversus eam. 25. Et cucurrit unus ad ostia pomarii, et aperuit. 26. Cum ergo audissent clamorem famuli domus in pomario, irruerunt per posticum, ut viderent quidnam esset. 27. Postquam autem senes locuti sunt, erubuerunt servi vehementer: quia nunquam dictus fuerat sermo hujuscemodi de Susanna. Et facta est dies crastina. 28. Cumque venisset populus ad Joakim virum ejus, venerunt et duo presbyteri pleni iniqua cogitatione adversus Susannam, ut interficerent eam. 29. Et dixerunt coram populo: Mittite ad Susannam filiam Helciæ uxorem Joakim. Et statim miserunt. 30. Et venit cum parentibus, et filiis, et universis cognatis suis. 31. Porro Susanna erat delicata nimis, et pulchra specie. 32. At iniqui illi jusserunt ut discooperiretur (erat enim cooperta), ut vel sic satiarentur decore ejus. 33. Flebant igitur sui, et omnes qui noverant eam. 34. Consurgentes autem duo presbyteri in medio populi, posuerunt manus suas super caput ejus. 35. Quæ flens suspexit ad cœlum: erat enim cor ejus fiduciam habens in Domino. 36. Et dixerunt presbyteri: Cum deambularemus in pomario soli, ingressa est hæc cum duabus puellis: et clausit ostia pomarii, et dimisit a se puellas. 37. Venitque ad eam adolescens, qui erat absconditus, et concubuit cum ea. 38. Porro nos cum essemus in angulo pomarii, videntes iniquitatem, cucurrimus ad eos, et vidimus eos pariter commisceri. 39. Et illum quidem non quivimus comprehendere, quia fortior nobis erat, et, apertis ostiis, exsilivit: 40. hanc autem cum apprehendissemus, interrogavimus quisnam esset adolescens, et noluit indicare nobis: hujus rei testes sumus. 41. Credidit eis multitudo, quasi senibus et judicibus populi, et condemnaverunt eam ad mortem. 42. Exclamavit autem voce magna Susanna, et dixit: Deus æterne, qui absconditorum es cognitor, qui nosti omnia antequam fiant, 43. tu scis quoniam falsum testimonium tulerunt contra me: et ecce morior, cum nihil horum fecerim, quæ isti malitiose composuerunt adversum me. 44. Exaudivit autem Dominus vocem ejus. 45. Cumque duceretur ad mortem, suscitavit Dominus spiritum sanctum pueri junioris, cujus nomen Daniel; 46. et exclamavit voce magna: Mundus ego sum a sanguine hujus. 47. Et conversus omnis populus ad eum, dixit: Quis est iste sermo, quem tu locutus es? 48. Qui cum staret in medio eorum, ait: Sic fatui, filii Israel, non judicantes, neque quod verum est cognoscentes, condemnastis filiam Israel? 49. Revertimini ad judicium, quia falsum testimonium locuti sunt adversus eam. 50. Reversus est ergo populus cum festinatione, et dixerunt ei senes: Veni, et sede in medio nostrum, et indica nobis: quia tibi Deus dedit honorem senectutis. 51. Et dixit ad eos Daniel: Separate illos ab invicem procul, et dijudicabo eos. 52. Cum ergo divisi essent alter ab altero, vocavit unum de eis, et dixit ad eum: Inveterate dierum malorum, nunc venerunt peccata tua, quæ operabaris prius; 53. judicans judicia injusta, innocentes opprimens, et dimittens noxios, dicente Domino: Innocentem et justum non interficies. 54. Nunc ergo si vidisti eam, dic sub qua arbore videris eos colloquentes sibi. Qui ait: Sub schino. 55. Dixit autem Daniel: Recte mentitus es in caput tuum: Ecce enim angelus Dei, accepta sententia ab eo, scindet te medium. 56. Et, amoto eo, jussit venire alium, et dixit ei: Semen Chanaan, et non Juda, species decepit te, et concupiscentia subvertit cor tuum: 57. sic faciebatis filiabus Israel, et illæ timentes loquebantur vobis: sed filia Juda non sustinuit iniquitatem vestram. 58. Nunc ergo dic mihi, sub qua arbore comprehenderis eos loquentes sibi. Qui ait: Sub prino. 59. Dixit autem ei Daniel: Recte mentitus es et tu in caput tuum: manet enim angelus Domini, gladium habens, ut secet te medium, et interficiat vos. 60. Exclamavit itaque omnis cœtus voce magna, et benedixerunt Deum, qui salvat sperantes in se. 61. Et consurrexerunt adversus duos presbyteros (convicerat enim eos Daniel ex ore suo falsum dixisse testimonium), feceruntque eis sicut male egerant adversus proximum, 62. ut facerent secundum legem Moysi: et interfecerunt eos, et salvatus est sanguis innoxius in die illa. 63. Helcias autem et uxor ejus laudaverunt Deum pro filia sua Susanna, cum Joakim marito ejus, et cognatis omnibus, quia non esset inventa in ea res turpis. 64. Daniel autem factus est magnus in conspectu populi, a die illa, et deinceps. 65. Et rex Astyages appositus est ad patres suos, et suscepit Cyrus Perses regnum ejus. 1. ET ERAT VIR. — Nota hoc caput et sequens non haberi jam in Hebræo, sed illa ex Theodotionis translatione se transtulisse affirmat S. Hieronymus. Olim exstitisse in Hebræo patet ex Theodotione et Septuaginta, qui historiam Susannæ et Belis in sua translatione posuerunt trecentis annis ante Christum. Idem facit interpres Syrus, et Arabicus uterque, Antiochenus et Alexandrinus. Perperam ergo hanc historiam impugnavit Africanus (eum sequuntur nostri Novantes), cujus octo argumenta vel potius conjecturas bene refellit Origenes epistola ad eum scripta; utriusque epistolam e Græco conversam latine edidit, et suis in Isaiam Commentariis præfixit Leo Castrius. Quare hæc historia non tantum est vera, sed et canonica Scriptura, ut ostendi in Proœmio. Nota secundo: Hæc historia cæteris Danielis historiis et capitibus est præponenda, ponendaque statim post caput primum; imo in Græcis codicibus, et apud S. Athanasium in Synopsi, et in versione Arabica ipsa est cap. 1 Danielis, atque in multis inscribitur Daniel, in quibusdam Susanna, in aliquo Διάκρισις Δανιέλ, Judicium Danielis: quia id quod narrat accidit in Babylone, Daniele existente puero vers. 45. Unde hæc videtur fuisse prima prophetia Danielis, nam ex ea Daniel a populo magni fieri cœpit vers. 64. Syriacorum, et apud S. Athanasium in Synopsi, et in versione Arabica ipsa est cap. 1 Danielis, atque in multis inscribitur Daniel, in quibusdam Susanna, in aliquo Διάκρισις Δανιέλ, Judicium Danielis: quia id quod narrat accidit in Babylone, Daniele existente puero vers. 45. Unde hæc videtur fuisse prima prophetia Danielis, nam ex ea Daniel a populo magni fieri cœpit vers. 64. Tradunt Hebræi, et ex eis Origenes et S. Hieronymus, hos duos senes fuisse Sedeciam et Achab adulteros, indeque occisos, de quibus agit Jeremias cap. xxix, 22. Pererius tamen, Maldonatus et alii id ipsum negant; qua de re dixi Jeremiæ cap. xxix. Vide hic quam luxuria sit glutinosa et usque ad senium et mortem homini adhærescat: «Luxuria, inquit D. Thomas, I II, Quæst. LXXV, art. 5, est maximæ adhærentiæ, et difficile ab ea potest homo eripi: insatiabilis est enim delectabilis appetitus.» Qui ergo lapsi sunt statim resurgant, ne, si iterum iterumque relabantur, ab hoc glutine se expedire non possint. Sane hic verum est illud S. Ambrosii: «Facilius reperi qui servaverint innocentiam, quam qui veram egerint pœnitentiam.» Rursum vere dixit Poeta: Turpe senex miles, turpe senilis amor. Quocirca tales senes leviculi et petulantes merito comparantur pappo carduorum, de quo exstat hoc Eubuli ænigma: Novi ego qui gravis est juvenis, cum vero senex est, Evolat implumis leviter, terramque lacessit. Apposite horum duorum senum crimen adaptat Petrus Damianus, epist. ad Cadiloum Antipapam, Placentino et Vercellino Episcopis, qui Cadiloum Antipapam crearunt, eique Ecclesiam Romanam, quasi Susannam, invadendam et violandam tradiderunt. Sed Daniel, id est judicium et vindicta Dei eos persecuta, damnavit. LOCUTUS EST DOMINUS: QUIA, etc. — Ubi, et quomodo, an scripto, an viva voce Prophetæ alicujus hæc locutus sit Dominus, non liquet. Qui videbantur, — qui erant in existimatione, in auctoritate regendi populum. Hoc enim inter alia significat δοκεῖν: unde δοκοῦντες vocantur viri honorati et illustres, Galat. II, 2 et 6. 6. QUI HABEBANT JUDICIA, — οἱ κρινόμενοι, qui judicabantur, that is, litigantes.
13:5
8. ET VIDEBANT EAM. — Aspectus fuit causa concupiscentiæ; oculi enim sunt in amore duces. Et: «Ubi oculus, ibi amor; ubi manus, ibi dolor.» Hinc sapienter Job, cap. xxxi, 1: «Pepigi, ait, fœdus cum oculis meis ut ne cogitarem quidem de virgine.» Audivi matronam gravem et castam monentem confessarios, ut caverent ab aspectu et colloquiis longis feminarum: Ego enim, ait, certa sum non esse virum tam sapientem, tam sanctum, tam constantem, quem non flectam quo velim, si cum eo ad quadrantem horæ colloquar, isque oculos meos intueatur. Serpentini ergo sunt oculi, facies, corpora et colloquia feminarum. Præclare S. Hieronymus, ad Nepotianum epist. 2: «Hospitiolum tuum, inquit, aut raro, aut nunquam mulierum pedes terant. Omnes puellas et virgines Christi aut æqualiter ignora, aut æqualiter dilige: ne sub eodem tecto mansites, nec in præterita castitate confidas. Nec
13:6
Nota tertio: Hæc historia non videtur ab ipso Daniele, saltem in hoc ejus opere, fuisse conscripta; sed a quopiam Hebræo, qui in captivitate Babylonica, vel potius paulo post eam, scripsit chronica sive diaria regum Medorum et Persarum, et maxime Cyri, qui Judæos Babylone liberavit, simulque conscripsit res memorabiles, quæ eo tempore suæ genti, puta Hebræis, contigerunt. Id patet ex vers. 66, ubi indicatur, quod historia vel Susannæ, vel Belis, contigerit ante Cyrum, sub Astyage rege Medorum, qui fuit avus Cyri. Ex illis ergo diariis translata est in hunc librum Danielis, eique addita quasi appendix, quia a Daniele gesta et peracta est: atque hæc est causa, cur ad calcem Danielis sit rejecta: quin imo historiam Belis Septuaginta adscripserunt Habacuc prophetæ, uti dicam cap. xiv, 32. 5. Et constituti sunt duo senes. — Ex hoc loco Africanus hanc historiam impugnabat. Quomodo enim, inquit, in Babylone Judæi habuissent suos judices, cum captivi essent, et omnino Babyloniis subditi? Respondeo id factum fuisse indulgentia Chaldæorum: permiserunt enim ipsi Judæis ut eas causas, quæ ad ipsorum legem pertinerent ipsi judicarent. Idem permiserunt eis Romani, ut patet Joan. cap. xviii, 31. Sic videmus Antuerpiæ Lusitanos et Italos mercatores suos suæque gentis habere magistratus et judices.
13:8
Samsone fortior, nec Davide sanctior, nec Salomone potes esse sapientior. Memento semper, quod paradisi colonum de possessione sua mulier dejecerit.» Apud eumdem tomo IX, in Regula Monacharum, quæ inscribitur Eustochio ficto Hieronymi nomine, cap. xviii: «Nihil periculosius viro quam mulier, nec mulieri quam vir; uterque palea, uterque ignis.» S. Bernardus, serm. 65 in Cant.: «Cum femina, ait, semper esse et non cognoscere feminam, nonne plus est quam mortuum suscitare? Quod minus est, non potes; et quod majus est, vis credam tibi?» Vide dicta Genes. xxxiv, 2, et Num. xxv, in fine. Audi ergo sanum consilium Poetæ christiani, qui prudenter æque ac eleganter ita ludit: Quid facies, facies Veneris cum veneris ante? Ne sedeas, sed eas, ne pereas per eas. Nam, ut canit Ovidius, XIII Metamorph.: Proh! quanta potentia regni Est Venus alma tui! Perque oculos perit ipse tuos, et suos. 9. EVERTERUNT SENSUM. — Amor enim cæcus est et rationem excæcat. Dixit Gentilis: «Amare et sapere vix Deo conceditur.»
13:9
UT NON VIDERENT CŒLUM. — Syrus: Ut non intuerentur in cælum; Arabicus: Ne suspicerent cælum, ac consequenter ut non revererentur Deum cæli præsidem. Imo Maldonatus per cælum accipit Deum ipsum. Sic enim videtur accipi Matth. xxi, 25: «Baptismus Joannis unde erat? e cœlo?» id est a Deo? Unde Angelus Caninius in Nom. Hebraicis docet Deum vocari scamaim, id est cœlum: est enim ipse uti mundus, ita et cœlum increatum. Hinc Atlantides, Africæ populi, primum, apud se regnasse Deum κοσμον, id est cælum, gloriabantur. Sic Luc. xv, 21, ait Prodigus: «Pater, peccavi in cœlum.» Sic Poeta: «Cœlo gratissimus amnis:» «cœlo,» id est diis, qui cœlo continentur. I Machab. III, 18: «Non est differentia in conspectu Dei cœli (græce ἐνώπιον τοῦ οὐρανοῦ, id est coram cælo, id est Deo cæli rege) liberare in multis, et in paucis.» Et cap. IV, 10: «Et nunc clamemus in cœlum, et miserebitur nostri.» Vox enim Dominus, quæ subditur in Latinis, non est in Græcis. Sic Rabbini sæpe dicunt: «Omnia esse in manu cœli,» id est Dei; item: «Sit timor cœli super vos;» et: «Nomen cœli frequens in ore vestro.» Sic «timor hominum excludit timorem cœli.» Sic Jerem. xvii, 12, dicitur: «Solium gloriæ altitudinis a principio,» q. d. Est Deus residens in solio cœlesti, qui puniet Sedeciam aliosque impios. Quinimo Plinius ita opus suum inchoat: «Mundum, et hoc quod nomine alio cœlum appellare libuit, cujus circumflexu teguntur cuncta, Numen esse credi par est.» Et Ovidius, VIII Metamorph.: Immensa est, finemque potentia cœli Non habet. Est metonymia. Similis est, cum domus ponitur pro sobole domum incolente; ut, Cum domus Assaraci victis dominabitur Argis. Sic domus Davidis, Salomonis, Ezechiæ, Josiæ, etc., vocatur ipsa eorum stirps et familia regia. Sic rursum de Susanna dicitur vers. 35: «Quæ flens suspexit in cœlum,» scilicet ad Deum. Unde et sequitur hic: NEQUE RECORDARENTUR JUDICIORUM JUSTORUM, — quibus Deus e cœlo occulta adulteria et scelera ulcisci solet. Hoc est quod ait Sapiens, Eccli. xxiii, 27: «Non intelligit (cæcus adulter) quoniam omnia videt oculus illius (Dei), quoniam expellit a se timorem Dei.» Et vers. 26, adulter ait: «Quis me videt? tenebræ circumdant me, et parietes cooperiunt me, et nemo circumspicit me: quem vereor? delictorum meorum non memorabitur Altissimus.» Quærit insipiens: «Quis me videt? quem vereor?» Respondet ei S. Bernardus, serm. ad Clericos, cap. xvi: «Esto nemo te videat, non tamen nullus. Videt te angelus malus, videt angelus bonus: videt te et bonis et malis angelis major Deus; videt accusator; videt testium multitudo; videt et ipse judex, cujus te oportet assistere tribunali; sub cujus sane oculis velle delinquere tam insanum est, quam horrendum incidere in manus Dei viventis.» Impii ergo dicunt illud Psalm. xliii, 7: «Non videbit Dominus, neque intelliget Deus Jacob.» Et illud Job xxii, 13: «Quid enim novit Deus? et quasi per caliginem judicat, nubes latibulum ejus, nec nostra considerat, et circa cardines cœli perambulat.» Et illud Psalm. lxxii, 11: «Quomodo scit Deus? et si est scientia in excelso?» Et illud Isai. xxix, 15: «Quorum sunt in tenebris opera, et dicunt: Quis videt nos? et quis novit nos?» Nam, ut ait Psaltes Psalm. ix, 26: «Non est Deus in conspectu ejus;» hinc, quia caret Dei timore et pudore, «inquinatæ sunt viæ illius in omni tempore.» Pii vero dicunt illud Eccli. xxiii, 28: «Oculi Domini multo plus lucidiores sunt super solem, circumspicientes omnes vias hominum, et profundum abyssi, et hominum corda intuentes in absconditas partes.» Ita Moyses «invisibilem (Deum) tanquam videns sustinuit,» Hebr. xi, 27. Ita David Psalm. cxviii, 168: «Servavi, inquit, mandata tua, et testimonia tua; quia omnes viæ meæ in conspectu tuo.» Ita Elias: «Vivit, ait, Dominus, in cujus conspectu sto,» III Reg. xvii, 1. «Beatus vir,» ait Ecclesiasticus cap. xiv, 22, «qui in sapientia morabitur, et qui in justitia sua meditabitur, et in sensu (ἐν συνέσει, id est intellectu) cogitabit circumspectionem Dei.» Vide, o homo! quid agas; Deus te circumspicit a capite ad talos, Deus introspicit mentem tuam et fundum cordis tui, Deus judicabit et damnabit te si pecces. 10. VULNERATI AMORE. — Septuaginta, ᾐτιμωρημέναι περὶ αὐτῆς, compuncti pro ea; Scholiastes, κεκεντημένοι τῇ ἐπιθυμίᾳ σφοδρῶς, puncti concupiscentia vehementer.
13:10
13. Et egressi. — Cum finxissent se domum ire, ut occultum vulnus concupiscentiæ invicem celarent, essentque digressi, alia iterum via in eumdem locum redierunt, ut Susannæ tenderent insidias: tumque videntes se idem cogitare, et eodem conniti, invicem suam concupiscentiam confessi sunt. Ita sæpe adulter adulterum, fur furem deprehendit, et, ut vulgo dicitur: «Laqueus laqueum capit.»
13:13
15. VOLUITQUE LAVARI IN POMARIO. — Discant hic castitatis amantes, quanta sint balneorum pericula, quamque parce et caute adeunda; in iis enim insidiantur ipsis caro, mundus et dæmon. Ecce tibi, Susanna, dum balneum adis, simul castitatis, famæ et vitæ periculum adis. Legimus in veteris historiis, sæpius virgines, dum balnea adeunt, a dæmone fuisse correptas et possessas. Ut alia taceam, memorabilis fuit illa, quæ ad balneum vadens correpta a dæmone, Romæ ad Aquas Salvias invocatione S. Anastasii martyris ibidem sepulti, liberata et curata est, ut habent Acta publica, quæ recenset Cardinalis Baronius, tom. VIII, anno Domini 713. Quocirca S. Hieronymus, epist. 7 ad Lætam: «Mihi, ait, omnino in adulta virgine lavacra displicent, quæ seipsam debet erubescere, et nudam videre non posse.» Et ad Rusticum epist. 4: «Balnearum fomenta non quærat, qui calorem corporis jejuniorum frigore cupit exstinguere.» Hinc ipse laudat S. Paulam in Epitaph. quod cum aliis monialibus degens, balneis nunquam sit usa, nisi periclitans, ac necessitate coacta. Sicut enim theatra (ut ait Tertullianus, lib. De Spectaculis) loca esse solebant, in quibus pravus dæmon regnabat, ita et balnea. In Synodo Pictaviensi, anno Domini 593, Chrodieldis monacha e regio sanguine, fugæ suæ e monasterio causam prætexuit, balnea in monasterio permissa. Cui abbatissa respondit se nec probare quod diceret, et se nescire an factum sit: quod si ipsa vidisset, cur abbatissæ non prodidisset? S. Theodorus Siceota, sub anno Domini 608, reprehendit eorum morem, qui post S. Synaxin ad lavacra se conferebant, dicens: «Scitote Deum mihi indicasse eos valde peccare, qui post sanctam communionem ad balnea se conferunt, ut corpus lavent et curent. Quis enim unguento delibutus et aromatibus, eorum abstergit suavitatem? Quis simul ac cum imperatore pransus est, ad balneum currit?» Ita refert Eleusius in ejus Vita. Scribit Palladius in Lausiaca, cap. viii, in Vita Ammonis discipuli S. Antonii, eum ita fuisse pudicum, ut Lycum fluvium transiturus,
13:15
se exuere noluerit, ne se nudum videret, ideoque subito ab angelo in adversam ripam fuisse translatum. 22. SI ENIM HOC EGERO, MORS MIHI EST, — rea ero mortis corporalis: adulteræ enim ex lege lapidabantur. Ita S. Hieronymus et alii. Secundo et melius, mortem animæ hic accipias, q. d. Angustior undique, quia necesse est me in mortem vel corporis, vel animæ incidere: vos enim mihi minamini mortem corporis, si non fecero; Deus vero mortem animæ, si fecero, si videlicet vestræ cupiditati consentiam, vobisque sponte et volens commiscear, uti postulatis. Nam alioquin in hac vi, et metu infamiæ mortisque poterat Susanna dicere: Non consentio actui, sed patiar et tacebo, ne me infametis et adigatis ad mortem, uti dicam vers. 23; quanquam forte Susanna id vel non sciebat, vel non cogitabat. Sic enim honestæ castæque virgines putant se esse reas, seque consensisse lenonibus, si non clamore, manibus totisque viribus eis reluctentur et resistant. Omne enim suum decus ponunt in virginitate, quam gemmam incomparabilem æstimant.
13:22
23. SED MELIUS EST MIHI ABSQUE OPERE INCIDERE IN MANUS VESTRAS, QUAM PECCARE IN CONSPECTU DOMINI, — q. d. Melius est mihi mori corpore quam animo: satius est Dei, quam hominum præsentiam et offensam revereri. Nam, ut ait Christus, et ex eo S. Bernardus, serm. 3 De Annuntiat.: «Homines cum occiderint corpus, animæ non habent ultra quid faciant; ille autem timendus est, qui potestatem habet et corpus et animam mittere in gehennam.» Audiant hoc virgines, audiant christiani atque imitentur, dum a sociis ad obscena, ad illicita sollicitantur. Recte Chrysostomus, hom. De Susanna: «Susanna, inquit, aspernabatur quod audiebat, quia timebat eum quem nihil latebat; falsi enim testes possunt lædere famam, non occidere conscientiam. Deus autem utrumque potest. Adverte hic quam Dei omnia, etiam occultissima cernentis lucidissimos oculos revereri debeamus. Qua de re dixi Genes. v, 24, et Genes. xvii, 1.
13:23
Hinc apte vocata est Susanna hebraice, id est lilium (ut lilium enim hebraice dicitur שושן san, a שש ses, id est sex, quod sit hexaphillon: sex enim habet folia) ob castitatem; uti et Daniel, id est judex Dei: quia hosce duos senes diaboli judices convicit et morte mulctavit. In hæc Susannæ verba ita scribit Dionysius Carthusianus: «Peccatum est infinitæ fugibilitatis, quia Deus est infinitæ honorabilitatis, q. d. Homo peccatum fugere debet infinito conatu et infinita fuga; quia Deus, quem peccatum offendit, infinite est honorandus; omnis pæna, ut culpa vitetur, est subeunda; infinita fuga, ne nos peccatum comprehendat, est capessenda. Huic Susannæ, in castitate et virtute similis fuit S. Susanna virgo neptis Caii Pontificis, æque ac Diocletiani Imperatoris, quæ maluit mori quam violari. Dum enim matrimonium cum Maximiano Imperatore, cui eam despondere volebat Diocletianus, recusaret, eique virginitatem Deo voto promissam anteferret, ab eo occisa, nobile in fidei et virginitatis agone martyrium obiit, anno Domini 295, cujus memoriam annua celebritate recolit Ecclesia die 11 augusti. Hinc et allegorice Susanna typum gerit Ecclesiæ, ait S. Hieronymus in cap. II Sophon., cujus castitatem corrumpere conantur hæretici, sed Daniel, id est Pontifex, eos convincit et condemnat. Nota: Longe purior, fortior et excellentior fuit castitas Susannæ, quam Lucretiæ Romanæ. Hæc enim in tribus defecit, parvumque ostendit animum. Primo, quod libidinem Tarquinii admisit, ne macularetur infamia, quam ei Tarquinius minabatur: consensit enim in adulterium, quod postea morte voluntaria luit; necem enim sibi conscivit, ut ea ratione facinus quasi expiaret: disce, Lucretia: «Ante scelus castæ mors subeunda fuit.» Secundo, quod pluris fecit famam, quam pudicitiam et conscientiæ testimonium. Tertio, quod se occidit: hac enim ratione scelus non expiavit, sed scelus sceleri addidit. Ita S. Augustinus, lib. I De Civit. cap. xviii et xix: «Quod Lucretia, inquit, seipsam, quoniam adulterium pertulit, etiam non adultera occidit; non est pudicitiæ charitas, sed pudoris infirmitas. Unde ad oculos hominum quibus conscientiam demonstrare non poterat, illam pænam quasi mentis suæ testem adhibendam putavit; sociam quippe facti se credi erubuit; si quod alius in ea fecerat turpiter, ferret ipsa patienter. Non hoc feminæ christianæ fecerunt, quæ passæ similia vivunt; nec in se ultæ sunt crimen alienum, ne aliorum sceleribus adderent sua; si, quoniam hostes in eis concupiscendo stupra commiserant, illæ in seipsis homicidia erubescenda committerent. Habent quippe intus gloriam castitatis, testimonium conscientiæ; habent autem coram oculis Dei sui; nec requirunt amplius, ne devient ab auctoritate legis divinæ, cum male devitant offensionem suspicionis humanæ.» Subdit deinde, docetque sanctitatem animi non amitti, si corpus per vim violetur; sicut amittitur corporis totiusque hominis sanctitas, violata animi sanctitate, etiam corpore intacto. Sanctitatis enim propria sedes est anima, non corpus. Unde idem, epist. 112, docet hanc «violentiam non pro corruptionis turpitudine, sed passionis vulnere deputari.» Lucretia castiores et sapientiores fuerunt virgines, tam ethnicæ, quam christianæ, quæ non post vitium, uti Lucretia, sed ne vitiarentur, seipsas necarunt, cum aliud non viderunt effugium, aut neci obtulerunt. Ita Lacæna dum venderetur, præconi quid nosset quærenti: Libera, inquit, esse novi. Cumque emptor quædam ei injungeret non decentia liberam, dixit: Flebis qui talem possessionem tibi invideris; atque mortem sibi ipsa conscivit. Ita virgines Romanæ traditæ Porsennæ regi, duce Clelia fluvium vastum, atque vorticibus profundis periculosum, magno cum labore tranarunt, invicem sese tenentes, ac tandem ad suos in alteram ripam evaserunt, manifeste mortis periculum ob castitatem ultro subeuntes. Ita Micca Philodemi filia, a Leucio duce ad stuprum appetita, dixit malle se jugulari quam violari; ac tandem renitens a Leucio verberata, et in sinu patris jugulata est, testis est Plutarchus De Virtut. mulier. Inter christianas Pithomena Alexandrina Romani civis serva, cum frustra ab eo sollicitaretur ad nefas, accusata ab eo quod christiana esset, ferventi pici immersa, vitam amittere quam pudicitiam violare maluit. S. Dympna a patre, Hiberniæ rege (quod illi nubere nollet, ut esset ei uxor, æque ac filia) obtruncata est in Geela, oppido Brabantiæ, ubi ejus reliquias olim veneratus sum. Natalis ejus dies Martyrologio Romano adscriptus quotannis recolitur die 15 maii. Sic apud Græcos S. Thomais, a socero pariter ejus nuptias ambiente dissecta, quod martyr esse mallet, quam adultera et incesta, de qua noster Raderus in Viridar. Sanct. die 14 aprilis. Maxelendis, virgo Cameracensis, cum propter votum virginitatis Harduini sponsi sui recusaret nuptias, interficitur: at illi excæcato post triennium visum restituit, anno Domini 670. Ita Sigebertus. Platina in Dono, et alii. Memorabilis vero fuit S. Euphrasia Antiochena, quæ a milite amasio deprehensa, cum non posset evadere, dixit se docturam eum artem qua inbellis lædi non posset, si sibi parceret, utque ejus experimentum in se sumeret. Collum ergo suum inunxit, quod feriens ille statim amputavit. Ita dolo pio castitatem redemit sua morte. Ita Cedrenus et Nicephorus, lib. VII, cap. xiii. Insignis quoque fuit Sophronia matrona Romana, quæ a Maxentio Imperatore appetita per nuntios, cubiculum ingressa, mucrone sibi mortem conscivit, per nuntios significans tyranno: «Tales, inquit, magis placeant christianæ feminæ tyranno.» Ita Eusebius, lib. VIII Hist. cap. xvii. Æque illustris fuit Digna, quæ capta Aquileia ab Attila, a barbaro ad stuprum rapta, quasi secreti cupida, in tabulatum fluvii Natisoni imminens conscendit. Inde ad Hunnum sequentem conversa: Sequere me, inquit, si vis me potiri, ac mox in flumen se præcipitavit. Ita Olaus in Vita Attilæ, et alii. S. Ambrosius, lib. De Virgin. scribit S. Pelagiam cum matre et sororibus præcipitem se dedisse in flumen, ne a persequente milite violaretur, eamque ut martyrem ab Ecclesia coli. Huic plane conforme est quod Nicephorus Callista, lib. XIII Histor. Eccles. cap. xxxv, scribit: In prima direptione urbis Romæ ab Alarico Gothorum rege, facta anno Christi 412, mulier quædam maximum exhibuit pudicitiæ specimen. Quod namque et ætatis flore et formæ venustate præstaret, ex Alarici militibus juvenis quidam pulchritudine ejus, cum eam vidisset, captus, ad concubitum eam sollicitavit. Cum autem illa placide id aversaretur, miles ense stricto mortem ei minatus, veluti cum amore concertans, per misericordiam summum tantum collum vulneravit: illa vero, cruore diffluens, jugulum ferro subdidit, melius sibi esse rata, ut cum pudica mente mortem oppeteret, quam cum alio viro concumberet. Et postquam ferocius barbarus illam aggressus est, plurimumque eam oppugnando nihil egit, ad castitatem ejus consternatus in Apostolicum D. Petri templum eam duxit, Ecclesiæque custodibus eam commendavit, sex illis aureis nummis datis, ut puellam viro suo conservarent. Bernardus Scardeonius, lib. III Hist. Patavina, scribit quod Blanca Rubea Patavina uxor Baptistæ a Porta, in præsidium Bassiani municipii Patavini cum viro profecta, anno Christi 1233, cum Acciolinus tyrannus, Patavio amisso, omnem belli vim in Bassianum convertisset, et proditione etiam cepisset, atque in ipsis portis Baptistam obtruncasset: Blanca quoque armis induta, fortiter pugnans, a militibus circumventa, captiva ad tyrannum ducitur. Is forma ejus (quam augebant arma) motus, primo blanditiis, mox etiam vi adortus eam corrumpere tentavit: illa cum alia ratione effugere non posset, per fenestram se dedit præcipitem. Semianimis ex casu vix tandem curatur. Curatam tyrannus denuo aggreditur, et quia consentire nolebat, servorum opera ligatam constupravit. Illa dolorem dissimulans, impetravit ab amicis ut ad levandum mœrorem et desiderium, aperto sepulcro mariti fætidum cadaver semel tantum aspicere posset. Morem illi gerunt. Aperto itaque sepulcro ubi jacebat, illa, magno emisso ejulatu, in sepulcrum sese præcipitavit, simulque tanta violentia lapidem impulit, ut una rueret, et Blancæ cervicem frangeret. Sic pudicitiam suam ulta, ex voto suo commune cum marito sepulcrum obtinuit. Narrat Sophronius in Prato spirit. cap. clxxxix, mirum quid de muliere, quæ tentata ab adultero fidem servavit marito, ideoque ab adultero ditata est. QUAM PECCARE. — Peccasset enim Susanna consentiendo et cooperando, puta commiscendo se senibus, quod ipsi petebant vers. 20; potuisset tamen in tanto periculo infamiæ et mortis negative se habere, ac permittere in se eorum libidinem, modo interno actu in eam non consensisset, sed eam detestata et exsecrata fuisset, quia majus bonum est fama et vita, quam pudicitia: unde hanc pro illa exponere licet. Itaque non tenebatur ipsa exclamare, uti docet Dominicus Soto, lib. V De Just. Quæst. I, art. 5, et Navarrus, Manual. cap. xvi, num. 1. Quod ergo exclamarit, nulleque modo libidinem eorum in se permiserit, actus fuit insignis et heroicæ castitatis: talis enim est malle mori, quam pollui. Proprie dicit «peccare:» nam peccare primitus dictum est, quasi pellicare, id est pellicem agere, aut cum pellice congredi. 24. Exclamavit (opem implorans contra lascivos senes): exclamaverunt et — ipsi, utpote Susannæ clamore jam proditi, ut eam accusarent; ne rei, sed vindices sceleris esse viderentur. A Susanna discant virgines, cum a lascivis tentantur, generose iis se opponere, clamare, manibus et pedibus obluctari: quæ enim hoc faciunt, raro vim patientur: difficile enim est plane obluctantem violare. Docet hoc Ambrosius ad Virginem lapsam, cap. IV: «Sed dices, inquit: Nolui hoc malum, violentiam passa sum. Respondebit tibi fortissima illa Susanna, cujus tu nomen fallaciter bajulas: Ego etenim inter duos presbyteros posita, inter duos utique judices populi, sola inter sylvas paradisi constituta vinci non potui, quia nec volui. Tu ab uno ineptissimo adolescentulo, et in media civitate, quomodo vim potuisti perferre, nisi quia ultro voluisti violari? quis denique voces tuas audivit? quis obluctationes sensit?»
13:24
25. ET CUCURRIT UNUS AD OSTIA POMARII, — ut illac ingressi fuisse viderentur, aut ea juvenem, quem ibi fuisse mentituri erant, evasisse dicerent, uti dicunt ipsi vers. 39. Ita Maldonatus.
13:25
27. SENES LOCUTI SUNT. — εἶπον τοὺς λόγους αὐτῶν, id est rationes suas exposuerunt, puta accusationem Susannæ cum suis indiciis et probationibus.
13:27
27 et 28. ET FACTA EST DIES CRASTINA, CUMQUE VENISSET, etc., — q. d. Cum postero die populus ad virum illius Joakim convenisset. Ita ex Græco Vatablus et alii. 34. POSUERUNT MANUS SUAS SUPER CAPUT EJUS. — Hebræorum ritus erat, ut accusator et testes capiti rei manus imponerent, ut significarent se hoc caput accusare, et ad necem deposcere. Vide dicta Levit. xxiv, 14. Ecce senes, qui antea pudicitiæ, nunc vitæ fiunt latrones: e contrario Susanna bis victrix, et libidinem evasit et mortem: quin et inimicorum vidit vindictam, inquit Cyprianus, lib. De Bono pudicitiæ.
13:34
35. Quæ flens suspexit ad cœlum. — Præclare S. Ambrosius, lib. De Joseph, cap. v: «Susanna, inquit, dum tacet in judicio, melius locuta est oraculo; et ideo Prophetæ meruit defensionem, quæ propriæ vocis non quæsivit auxilium.» In silentio enim et spe erat fortitudo ejus. «Suspexit ergo ad cœlum,» vultu et oculis loquens, dicensque: «Ecce in cœlo testis meus, et conscius meus in excelsis,» Job xvi, 20. Et: «Ad te, Domine, levavi animam meam: Deus meus, in te confido, non erubescam. Oculi mei semper ad Dominum, quoniam ipse evellet de laqueo pedes meos,» Psalm. xxiv. Non legimus Susannam unquam tam ardentes ad Deum preces emisisse, nec tam vehementer ad cœlum suspexisse, quam cum se vidit
13:35
in extremis hisce angustiis. Ita tribulatio docet orare efficaciter: oratio efficax impetrat Dei opem, etiam per miraculum. Rursum nota hic quod Deus sinat suos in arcta redigi, ut discant in eum sperare, eumque invocare: in arctis enim suis maxime adest Deus, eisque vicinissimus est, ut succurrat. 41. CONDEMNAVERUNT EAM, — tum populus, tum judices, scilicet ut lapidaretur: lapidationis enim pæna adulteris apud Judæos statuta fuit, uti ostendi Levit. xx, 10.
13:41
Nota hic priscam legem de pæna mortis statuta adulteris. Aurelianus Imperator, militem qui adulterium cum hospitis uxore commiserat, ita punivit, ut duarum arborum ramos inflecteret, quas ad pedes militis ligaret, easdemque subito dimitteret, ut scissus ille utrinque penderet. Ita Nauclerus et alii, anno 276. Constantinus Imperator, ad Catullinum rescribens, hanc contra adulteros legem statuit: «Oportuerat te, publici instituti respectu, confessione detectos legum severitate punire, nec frustra vitam differentium moratorias provocationes admittere, sed delatum adulterii crimen, et quæstionibus adhibitis approbatum, pari sceleris immanitate damnare. Quod deinceps in hujusmodi criminibus convenit observari, ut manifestis probationibus adulterio probato, frustratoria provocatio minime admittatur; cum pari similique ratione sacrilegos nuptiarum tanquam manifestos parricidas insuere culeo vivos, vel exurere judicantem oporteat.» Ita habetur leg. 4 Quorum appell. Cod. Theodos. In Allemania Otto Comes impudentissimus adulter, et pro adulterio a Constantiensi Episcopo excommunicatus, Dei judicio turpissime decollatur a militibus Ludovici Comitis, cujus uxorem publicis nuptiis, eo vivente, sibi nefandissime copulavit. Qui apud monasterium in prædio ipsius constructum a suis sepultus, jussu Constantiensis Episcopi ejicitur, et (ut scriptum est) ad sepulturam asini deputatur, anno Domini 1089, ait Baronius. Sub annum Domini 993, Imperatrix Maria nomine, regis Aragonum filia, Ottonis III uxor, ob adulterium publice igne crematur, inquit Crantzius, lib. IV Histor. Saxon. cap. xxvi. Plura recensui Genes. xxxviii, 24, et Num. v, in fine cap. 42. ANTEQUAM FIANT. — Quanto magis hoc, postquam factum est.
13:42
44. Exaudivit autem Dominus vocem ejus. — Disce hic quam efficaces sint preces reorum damnatorum ad mortem, præsertim injustam, quamque Deus orphanorum et afflictorum pater iis compatiatur et succurrat. Hac de causa rei morientes injuste, non raro suos judices citarunt ad tribunal Dei, illique intra tempus morientibus condictum e vita sublati, illi se sistere debuerunt. Exempla plura protuli Jerem. xvii, 12.
13:44
45. Suscitavit Dominus spiritum sanctum, — puta primo, spiritum prophetiæ, quo illustratus Daniel cognovit senes falso accusare Susannam. Secundo, spiritum audaciæ et industriæ, ad revincendos hosce senes, et ad Susannam liberandam. Spiritus enim hic suggessit Danieli modum falsæ accusationis detegendæ, scilicet separandi senes, eosque seorsim examinandi, ut sibi invicem contraria dicerent, itaque ipsi seipsos refutarent. Syrus vertit: Misit Deus subito spiritum suum sanctum super puerum parvum, cujus nomen Daniel; Arabicus: Commovit Deus spiritum sanctum in juvene nominato Daniel. Ex verbo suscitavit colligit Origenes apud S. Hieronymum jam ante Spiritum Sanctum Danielis animum occupasse, hic vero tantum excitasse eum ad heroicum hoc opus aggrediendum: hoc enim innuit vox suscitavit. Ex hac Susannæ liberatione et similibus, Nyssenus, lib. VIII De Provident. cap. 1, docet esse Numen Deique providentiam, quæ gubernat mundum, pios tuetur, impios detegit et punit.
13:45
Pueri junioris, — παιδαρίου νεωτέρου, id est pueruli junioris. Sed certum est Danielem hoc tempore non fuisse puerulum: παιδάριον ergo diminutivum sumitur pro simplici παῖς, id est puer, hoc est juvenis. Hebræi enim carent diminutivis. Unde Daniel, cap. 1, 3, vocatur ילד ieled, id est, ut Septuaginta vertunt, νεανίσκος, id est juvenis. Erat enim jam eruditus in omni sapientia; facile ergo erat 24 annorum: hæc enim non 1, sed 4, vel 5 annis ex quo Daniel venit in Babylonem, contigisse videntur, puta sub annum regni Joakim 7, qui fuit Nabuchodonosoris annus 4. Confirmatur: nam post annos 10, Daniel fuit sapientia et sanctitate celeberrimus, ita ut a Deo comparetur cum Noe et Job, ut patet Ezech. xiv, 14. Ergo erat tunc facile 34 annorum, non autem 24, uti volunt alii. Quis enim juvenis 24 annorum sanctitate cum Noe et Job comparetur? Mirum ergo est S. Ignatium, epist. ad Magnesianos, et ex eo Theodoretum in cap. 1 Ezech., Torniellum dicere Danielem hoc tempore fuisse duodennem: nec enim decebat puerum duodennem esse judicem, nec populus puero duodenni reclamanti, senesque ad judicium suum revocanti auscultasset. Tale est et illud quod ibidem ait S. Ignatius, Salomonem fuisse duodennem, cum judicium duarum meretricum puerperarum peregit. Constat enim Salomonem tum fuisse regem, ac proinde facile 20 annorum fuisse: jam enim genuerat Roboamum, ut patet ex eo quod moriente Salomone, anno regni 40, successerat ei Roboam filius annum agens 41, ut patet III Reg. xi, 42, et cap. xiv, 21. Vis mira per pueros, imo infantes veritatis indicia, et innocentiæ judicia ac testimonia exhibita? Accipe Gregorium Turonensem, lib. II Hist. Franc. cap. 1; narrat S. Brixium Episcopum Turonensem cum falso insimularetur fornicationis, quasi pater esset infantis, quem pepererat lotrix vestium ejus, dixisse: «Afferte infantem ad me.» Cumque allatus fuisset (erat autem infans triginta dierum), ait ad eum Episcopus: «Adjuro per Jesum Christum Filium Dei omnipotentis, ut si ego te generavi coram cunctis edicas.» Et ille: «Non es, inquit, tu pater meus.» Populo autem rogante, ut quis esset pater interrogaret, ait sacerdos: «Non est hoc meum; quod ad me pertinuit, sollicitus fui; vobis si aliquid suppetit, per vos quærite.» Sophronius in Prato spirit. cap. cxiv, narrat Danielem abbatem, qui rogante marito orans super uxore ejus, ei prolem impetraverat, cum impii ei detraherent, quasi ipse prolis esset pater, puerulum interrogasse: «Quis est pater tuus, infans?» cui infans: «Hic,» ostendens digito suo verum patrem. Erat autem infans 25 dierum. Simile est in Vita S. Brigidæ virginis Scoticæ, quæ obiit anno 7 Justini Imperatoris senioris, hoc est anno a Christo nato 521. Femina quædam non minus impie quam impudenter se filium ex Episcopo Broone, qui S. Patricii discipulus fuit, suscepisse mentiebatur. Hanc S. Brigida cum accersiri jussisset, et ori ejus salutare sanctæ crucis signum impressisset, illico caput cum lingua procacis mulieris magno tumore inflatum est. Deinde simili modo infantis consignans linguam: «Dic nobis, ait, infantule, quis tuus pater est?» Stupenda res, aperit os infantis, qui quondam Balaam asinæ loquendi præstitit facultatem, aitque parvulus: «Nequaquam Episcopus Broon, sed deformis et vilis ille homuncio, qui in populo extremo sedet loco, parens meus est.» Itaque omnes Deum laudarunt, et mulier egit pænitentiam. Tropologice et symbolice S. Augustinus, serm. 343 De Tempore: «In sancta, inquit, femina (Susanna) tacente lingua pro ea castitas loquitur. Castitas enim Susannæ affuit in judicio, quæ Evæ defuit in paradiso. Ibi enim pudori ejus consuluit, hic saluti. Ibi ne macularetur pudicitia, hic ne innocentia damnaretur. Castitas enim Susannæ et presbyteros impudicos convicit in paradiso, et in judicio falsos accusatores obtinuit, bisque victrix reos facit testimonii, quos reos facit adulterii. Atque tandem judicem meretur castitas Danielem puerum juniorem, necdum pubescentis ætatis; multum igitur de Deo pudicitia consequitur, cum judicem virginem promeretur. Secura enim est de victoria castitas, cui est judicatura virginitas.» 46. Mundus ego sum. — Ego non consentio in injustam necem Susannæ.
13:46
48. NEQUE QUOD VERUM EST COGNOSCENTES. — οὐδὲ τὸ σαφὲς ἐπιγνόντες, id est non satis cognita, discussa et explorata causa.
13:48
50. VENI, ET SEDE. — Dicunt hæc senes Danieli vel per sarcasmum, vel per adulationem, ut eum sibi concilient, ne scelus eorum prodat.
13:50
HONOREM SENECTUTIS, — senile munus et dignitatem judicandi: senum enim est judicare. In eis enim est prudentia, experientia et apathia, quæ tria ad sincerum judicium requiruntur. Hinc Eccli. xlii, 4: «Loquere, ait, major natu (senex), decet enim te.» 51. Dijudicabo eos, — ἀνακρινῶ, examinabo.
13:51
52. Inveterate dierum malorum, — plene dierum malorum, qui dies tuos a pueritia usque ad senium, in luxuria et sceleribus transegisti, q. d. Inveteratæ ætatis, æque ac malitiæ senex.
13:52
NUNC VENERUNT PECCATA TUA — ad cumulum et maturitatem, ut in hocce facinore prodantur et puniantur. 54. Sub schino. — Schinus, sive lentiscus, est arbor magnitudine roboris, odore terebinthi, acinis dum maturescunt rufis, ubi maturuerint nigris: sudat resinam, quam in Chio insula mastichen vocant. Indeque dicta est lentiscus, quod liquore hoc sive resina lentescat. Est trifera: ter enim quotannis profert fructus. Unde Cicero, De Divin. ex vetusto poeta:
13:54
Jam vero semper viridis, semperque gravata Lentiscus, triplici solita grandescere fetu: Ter fruges fundens, tria tempora monstrat arandi. Porro Hippocrates lentisci fructum vocat schinida, et arborem schinon. Ita Ruellius, lib. I, cap. xx. Aliqui codices legunt, sub cyno, itaque legendum contendit Jacobus Constantius, qui ait cynum esse speciem lauri. Verum legendum esse sub schino, non sub cyno, docent S. Hieronymus, Africanus, Origenes, Romana Biblia et alia passim. Cynus enim fictitia est arbor, et Theophrasto, Plinio, Columellæ aliisque priscis incognita. Loca enim Plinii, et Ovidii, quæ pro cyno citat Constantinus, corrupta esse docet Antonius Nebrissa in Quinquagena, cap. XI. 55. Scindet te medium. — Græcum σχίσει, pulchre alludit ad σχίνος, q. d. Imminet tibi angelus, et minatur te scindere, actuque scindet, ni Deus impediat, aut populus te lapidando præveniat, uti de facto prævenit: angelum enim intentasse eis mortem patet vers. 59.
13:55
56. SEMEN CHANAAN, — o homo Chananæe potius quam Hebræe, si mores et vitia spectes. Sic ait Ezechiel cap. xvi, 45: «Mater vestra Cethæa, et pater vester Amorrhæus.»
13:56
57. SIC FACIEBATIS FILIABUS ISRAEL. — Opponit Daniel filias Israel filiabus Juda, qualis erat Susanna, quasi timidiores et faciliores ad consensum, fortioribus et constantioribus: Israelitæ enim, relicto Deo, ad idololatriam declinantes, proniores in venerem aliaque scelera effecti sunt. Nota: Non sola tribus Juda, sed et multi ex aliis tribubus cum ea abducti sunt in Babylonem, ibique servarunt tribuum discrimen, uti hinc liquet.
13:57
58. Sub Prino. Prinus non est prunus, uti censuit S. Augustinus, serm. 242 De Temp., sed genus ilicis: ilicis enim variæ sunt species, et una ex qua nascitur coccus, de quibus Plinius, lib. XVI, cap. vi et viii.
13:58
59. RECTE MENTITUS ES ET TU IN CAPUT TUUM. — Vide hic ut mendacium mendacem, dolus dolosum justo Dei judicio perimat. Hoc est quod ait Christus: «Ex ore tuo judico te, serve nequam.»
13:59
Quocirca justum æque ac sapiens fuit judicium Alexandri Medicei primi ducis Florentiæ. Cum enim quidam perdidisset bursam in qua erant sexaginta aurei, idque per præconem proclamari jussisset, promittens inventori eam referenti decem aureos: inventor vero pauper quidam eam referens posceret decem aureos; ille habita re sua cœpit tergiversari, dixitque in bursa fuisse septuaginta aureos, inventorem decem exemisse, sibique solvisse. Dux sententiam tulit: Bursa hæc sexaginta aureorum non est ejus, qui se dicit bursam perdidisse septuaginta aureorum: ergo inventor eam retineat, donec verus ejus dominus reperiatur. Ita juste sua bursa privatus est, qui malitiose per mendacium inventorem calumniabatur, et furti arguebat. Vide hic rursum quam apposite sententia crimini, et pæna culpæ respondeat. Senex calumniam et necem struebat Susannæ in prino, quæ græce sectionem significat; hinc congrue a Daniele audit: «Manet angelus Domini gladium habens, ut secet te medium.» Sic Deus per ranas loquaces punivit murmur et blasphemias Pharaonis, per ciniphes ejusdem fastum, per sanguinem Nili sanguinem infantium Hebræorum ab eo effusum, uti dixi Exodi vii et seq. Nimirum, per quod quis peccat, per hoc et punitur, ait Sapiens. Denique in duobus hisce perversis senibus veræ sunt duæ istæ gnomæ Ptolemæi, initio Almagesti, prima: «Qui male operando vult celari, satis discoopertus est;» secunda: «Qui confidit in mendacio, cito deficiet; illud enim destituet eum.» Ac vetus Hebræorum dictum: «Mendacium debiles, veritas solidos habet pedes.» Et Arabum: «Mendacium est infirmitas, veritas est stabilitas.» UT SECET TE MEDIUM. — In Græco rursum elegans est paronomasia: nam a πρίνος dicitur πρίσαι, id est secare; perinde enim est ac si dicas alteri: Vidi te sub malo; et ille respondeat: Eas ergo in malam crucem; vel: Vidi te sub cedro; et ille respondeat: Cædat ergo te carnifex. Atque hæc causa fuit Africano et aliis suspicandi hæc esse conficta; quia Hebræi vel Chaldæi in sua lingua non potuerunt uti his allusionibus. Verum Africano respondet Origenes et alii, in Hebræo alias a schino et prino fuisse arbores, in quibus Daniel hebraice per annominationem alludere potuerit ad vocem scindendi et secandi. Sed hoc simplici veritati et narrationi historicæ, atque integritati et fidelitati Interpretis derogare videtur, ideoque liberius dicitur quam par sit; alioqui enim et noster Interpres melius in iisdem arboribus lusisset, hoc modo: Vidi te sub lentisco; non lente ergo, sed subito peribis. Vidi te sub ilice, illico ergo occideris. Hac tamen libertate in vertendo usi videntur Syrus et Arabicus. Nam pro sub schino, Arabicus vertit, sub arbore terebinthi; Syrus, sub pistacio. Pistacium est nucis genus instar avellanæ, de quo Plinius, lib. XIII, cap. v: «In nucum genere pistacia nota;» vulgus pharmacopolarum vocatur phisticorum. Rursum, pro sub prino, Syrus vertit, sub malogranato; Arabicus Antiochenus, sub arbore mali; Arabicus Alexandrinus, sub arbore amygdali. Dico ergo in Hebræo tunc temporis potuisse esse similem paronomasiam in iisdem arboribus, qualis jam est in Græco. Tunc enim plures erant voces Hebrææ, quam jam sint: jam enim non habemus alias præter illas quæ in Bibliis exstant. Secundo, esto non fuerint in Hebræo hæ allusiones, uti nec sunt in interprete Latino; potuit tamen Græcus interpres fideliter et ad verbum vertens, talem paronomasiam in Græco invenire, qualis non erat in Hebræo. Idem sæpe fieri videmus in aliis translationibus, dum historia vel res ex una lingua ad aliam transfertur. Quod enim subdit Daniel: «Recte mentitus es in caput tuum,» to recte idem est quod vere, non autem idem est quod apposite, vel allusive. 61. FECERUNT EIS SICUT MALE EGERANT — talionis pæna senes mulctarunt, juxta legem Deuteronomii xix, 16.
13:61
62. Interfecerunt eos, — lapidibus. Adultera enim lege veteri lapidabatur, ut patet Ezech. xvi, 40. Vide dicta Levit. xx, 10 et 27.
13:62
Disce hic quam Deus, ut rhinoceros, castitatis et innocentiæ sit index et vindex. Ita Josephi castitatem ab hera tentatam, et falso infamatam declaravit, evexit, atque per Mosen toto orbe omnibusque sæculis celebravit, Gen. xlix et seq. Ita mulier falso adulterii accusata, et damnata, a carnifice occidi non potuit, Deo ictum retundente, ideoque ab eo frustra sæpius, adeoque septies fuit icta: testis est S. Hieronymus, epist. ad Innocentium. Ita S. Agnes, Lucia, Theophila et aliæ quam plurimæ virgines inique ad leones, vel ad lenones damnatæ, ab iis illæsæ angelo tutante permanserunt. Ita S. Cunegundis Henrici Imperatoris uxor falso adulterii insimulata, nudis plantis per candens ferrum illæsa ambulavit. Ita Narcissum Hierosolymorum Episcopum turpis et infamis criminis falso insimularunt tres perjuri testes: ac cum primus sibi incendium, secundus morbum regium, tertius excitatem imprecatus esset ni verum diceret; hæc singula singulis uti optarant, Deo puniente, obvenerunt, uti refert Eusebius lib. VI Hist. cap. vii. Ita S. Marina, cum mutato habitu quasi vir inter monachos degeret, falso accusata a filia hospitis, quasi ei stuprum intulisset, monasterio ejecta, et ad pœnitentiam perpetuam usque ad mortem damnata; cum post mortem sepelienda appareret non esse vir, sed femina, ac proinde stuprum non potuisse inferre; puella, quæ eam accusarat, a dæmone correpta accurrit, crimenque falsi confessa, non nisi septimo die ad ejus tumulum liberata est, omnibus S. Marinæ castitatem æque ac patientiam celebrantibus. celebrantibus, uti habet ejus Vita in Vitis Patrum. Ita Fausta Constantini Magni uxor, Crispi privigni amore capta, cum ad libidinem eum sæpius provocasset, renuentem detulit ad maritum, illum sibi vim inferre voluisse. Credidit Constantinus, Crispumque necari jussit. Verum, post aliquot annos comperta veritate, Faustam capite mulctavit, filioque nomen et famam, licet sero, restituit: testis est Eutropius, Nicephorus et alii. Verum his omnibus illustrius magisque appositum est, quod legimus in Vita S. Elisabethæ reginæ Lusitaniæ, quæ cum falso esset accusata apud regem Dionysium, quod pedissequum quemdam adamaret; rex credulus pedissequum neci, puta incendio, destinavit, ut in fornacem calce ardentem projiceretur. Secreto ergo jussit præfectis fornacis, ut pedissequum quem postridie mane eo missurus erat, rogaturum an perfecissent id quod rex jusserat, illico in fornacem conjicerent. Itaque mane eo pedissequum mittit: ille in via audit pulsari ad Sacrum in ecclesia vicina; eo divertit, audit Sacrum unum, alterum et tertium. Interim rex, putans eum jam in fornacem conjectum, mittit alterum pedissequum prioris æmulum, qui eum æque ac reginam falso accusarat. Venit ille, rogat num peracta sint quæ rex jusserat: præfecti ex indicio a rege dato, putantes hunc esse quem rex fornaci destinarat, subito eum arripiunt et in fornacem intrudunt. Supervenit deinde finitis Missæ sacrificiis pedissequus prior, quem rex neci designarat, rogat fornacis custodes, an regis jussa compleverint; affirmant illi: redit pedissequus ad regem, idque renuntiat. Obstupescit rex, remque investigans reperit alium quem submiserat concrematum. Rogat ergo nuntium, ubi tam longas moras traxerit. Respondet ille se audito pulsu rei sacræ interfuisse, eo quod pater moriens hoc ei monitum dedisset, ut sacrificiis omnibus quæ inchoari vidisset assisteret, donec illa finirentur. Intellexit inde rex innocentiam reginæ et pedissequi, ac calumniam æmuli, justumque Dei judicium, qui necem quam ille insonti struxerat, in ipsiusmet sontis caput retorsit. Adhuc fornax illa calcaria in rei memoriam conservatur, ut a nostris Lusitanis oculatis testibus audivi. Idem refertur in Chron. S. Francisc. part. II, lib. VIII, cap. xxviii. 65. ET REX ASTYAGES. — Pererius putat hæc verba transponenda esse, et referenda ad finem cap. ix. Theodoretus vero ad finem cap. xii; hoc enim caput in Græco hic immediate præcedit. Verum hæc transpositio violenta est, et confusionem parit, atque Latino textui repugnat.
13:65
Secundo, alii putant historiam Susannæ contigisse tempore captivitatis Babylonicæ, puta tempore Astyagis et Cyri. Verum obstat quod Daniel erat puer, cum Susannam liberavit; ergo paulo post annum 5 Joakim (illo enim Daniel puer abductus est in Babylonem) hæc historia contigit; ergo ante captivitatem Babylonicam, quæ 70 annos duravit, et soluta est per Cyrum ad finem vitæ et regni ejus, puta anno regni ejus 27 quo cepit Babylonem, et ex rege Persidis fecit se monarcham. (Minus ergo probabiliter Pererius censet Cyrum expugnavisse Babylonem anno 1 regni sui. Inde enim inter alia sequeretur Danielem vixisse 138 annos, uti ostendi in Proœmio.) Nam Astyages regnavit ante Cyrum annis 38. His adde 27 annos Cyri, tantum habebis 65, ita ut adhuc 5 anni desint ad explendos annos 70 captivitatis. Unde sequitur quod anno 5 et 6 captivitatis Babylonicæ, sive transmigrationis Jechoniæ, cæperit regnare Astyages, cum jam Daniel esset 34 annorum, ac proinde vir esset, non puer, ut hic dicitur; præsertim cum hæc non initio, sed in fine regni Astyagis contigisse dicendum sit, si hanc expositionem sequamur. Sequitur enim: «Et suscepit Cyrus Perses regnum ejus.» Dico ergo cum Lyrano, Hugone, Dionysio Carthusiano, Torniello et aliis, hæc verba referenda esse ad initium sequentis historiæ de Belo et dracone. Id ita esse clarissime docent Græca etiam correctissima Caraffæ, quæ ab hisce verbis ordiuntur cap. xiv. Idem facit versio Arabica utraque, scilicet Antiochena et Ægyptia, sive Alexandrina. Est ergo hic quasi titulus chronologicus historiæ sequentis, ut sciamus quo tempore ea contigerit, scilicet post mortem Astyagis sub Cyro. Similis titulus capiti iv præfigitur, cap. iii, vers. 98, ut ibi dixi. Porro videtur hic titulus ex diariis regum Persarum esse desumptus, et huc translatus, æque ac tota sequens historia. To enim et rex Astyages, quasi ex abrupto hic inseritur, nec ullam cum præcedentibus habet connexionem. Videtur enim Judæus aliquis, Cyro et Persis eversa Babylone jam plane dominantibus, in gratiam Cyri Judæis ita benevoli, et Persarum, eorum chronica sive diaria conscripsisse, atque sub eorum æra gesta tam in Perside, quam in Babylone et alibi consignasse. Titulus ergo hic non est connectendus cum primis verbis cap. sequentis, uti patebit ibidem, sed eis quasi titulus præfigendus est. Translatus enim est huc ex diariis jam dictis; in quibus claudebat præcedentes ibi historias, et simul sequentis, quæ hic ponitur, erat initium. Nota: Astyages hic non est Darius Medus, filius Astyagis, et avunculus Cyri, ut volunt aliqui: hic enim Cyrus non successit nisi eversa Babylone: hæc autem gesta sunt stante regno et rege Babylonis, ut patebit cap. sequenti, vers. 1. Astyages ergo hic fuit avus Cyri, cui in regno Medorum successit Darius filius; in regno vero Persarum successit Cyrus, nepos ejus ex filia. Licet enim Darius, utpote filius, in utrumque regnum, scilicet tam Persarum quam Medorum, jure gentium succedere debuisset; tamen cessit illi Cyro Persarum regnum, vel quia ipse adoptivus tantum erat Astyagis filius, ut vult Torniellus, vel quia ex pellice ejus erat natus, ut volunt alii; vel quia quietis amans Cyro nepoti suo animoso et bellicoso Persidem concessit, concessurus et Mediam post mortem. Idipsum pluribus probavi, Esdræ 1, 1. Nota secundo: To appositus est ad patres suos, etc., significat Astyagem a Cyro non fuisse victum et cæsum, ut narrant Herodotus et Justinus, sed naturali morte fuisse defunctum, ita ut Cyrus quasi nepos ei jure hæreditario, non bellico, successerit. Rursum hinc patet hanc phrasim: Appositus est ad patres suos, non de solis salvatis et beatis dici: nec enim verisimile est Astyagem fuisse fidelem, esseque salvatum. Sic Genes. xxv, 17, Ismael dicitur «appositus ad populum suum:» Ismaelis tamen dubia est salus. Porro Astyagis mors, et Cyri in Perside regnum, ac Darii in Media, multis annis contigit ante excidium Babylonis. Illud enim peractum est per Cyrum in Perside, et Darium in Media jam regnantes; ita Hebræi in Seder olam, Lyranus in cap. ix Daniel., Vatablus in cap. 1 Daniel., Torniellus et alii. Imo idipsum diserte asserit III Esdræ, cap. v, vers. ult., et Josephus, XI Antiq. II, ubi ait Cyrum post captam Babylonem, et laxatam Judæorum captivitatem, mox Massagetico bello periisse. Daniel detegit dolum sacerdotum Belis, Belemque evertit. Secundo, vers. 22, draconem occidit, ideoque in lacu leonum mittitur, sed a Deo liberatur.
13:34
… così fece: « Impositis capiti Josue manibus... ». È noto poi, che i membri del Sinedrio venivano ordinati con l'i. d. m. (cf. J. Z. Lauterbach, Ordination, in The Jewish encyclopedia, IX, pp. 428-29). d) Come rito di giuramento, viene indicato in Dan. 13, 34, dove è detto che prima di pronunciare le proprie accuse contro Susanna, i due giudici « posuerunt manus suas super caput eius ».
13:63
… [Mt. 5, 8]), e tutta una serie di elogi proclamati dalla S. Scrittura o alla virtù stessa (Tob. 3, 16; Sap. 3, 13; Ecli. 42, 9-10; Is. 56, 4-5) o alle persone che vi si distinsero (Giuseppe [Gen. 39, 6-12]; Giuditta [Iud. 16, 26]; Susanna [Dan. 13, 63]); d) la c. è stata comunemente chiamata nella patristica e nell'ascetica «virtù angelica», perché rende l'uomo simile all'angelo. …
Douay-Rheims (Challoner) · Vulgata Clementina · Douay-Rheims originale (Douai 1609-10), trascrizione EEBO-TCP (CC0) · La Sacra Bibbia, tradotta dalla Volgata da Antonio Martini (1769-1781) (LaParola (laparola.net), Martini OSIS text, Public domain (LaParola's electronic edition marks it 'Dominio pubblico')). Pubblico dominio.